# قرش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قرش

القَرْشُ: الجمع والكسبُ والضم من ههنا وههنا يضم بعضه إِلى بعض. ابن سيده: قَرَشَ قَرْشاً جَمَعَ وضمَّ من هنا وهنا، وقَرَشَ يَقْرِشُ ويَقْرُشُ قَرْشاً، وبه سميت قُرَيش. وتَقَرَّش القومُ: تجمَّعوا. والمُقَرِّشةُ: السَنةُ المَحْل الشديدة لأَن الناس عند المَحْل يجتمعون فتنْضمُّ حواشيهم وقَواصِيهم؛ قال:
مُقَرّشات الزمَنِ المَحْذور
وقَرَشَ يَقْرِش ويقْرُش قَرْشاً واقْتَرَشَ وتَقَرّش: جَمَعَ واكتسب. والتَّقْرِيشُ: الاكتسابُ؛ قال رؤبة:
أُولاك هَبَّشْتُ لهم تَهْبِيشي
قَرْضي، وما جَمَّعْتُ من قُرُوشي
وقيل: إِنما يقال اقْتَرَشَ وتَقَرَّشَ للأهل. يقال: قَرَشَ لأَهله وتَقَرَّش واقْتَرَش وهو يَقْرِشُ ويقْرُشُ لعياله ويَقْتَرش أَي يكتسب، وقَرَش في مَعِيشته، مخفّف. وتَقَرَّشَ: دَبِقَ ولَزِقَ. وقَرَشَ يَقْرِشُ ويقْرُش قَرْشاً: أَخذ شيئاً. وتَقَرَّشَ الشيءَ تَقَرُّشاً: أَخذه أَوّلاً فأَوّلاً؛ عن اللحياني. وقَرَشَ من الطعام: أَصاب منه قليلاً. والمُقْرِشةُ من الشِّجاج: التي تَصْدَعُ العَظْم ولا تَهْشِمه. يقال: أَقْرَشَت الشجّةُ، فهي مُقْرِشةٌ إِذا صَدَعت العظم ولم تهشم. وأَقْرَشَ بالرجل: أَخبَره بعُيوبه، وأَقْرَشَ به وقَرّشَ: وشى وحَرَّشَ؛ قال الحرث بن حلِّزة:
أَيها الناطقُ المُقَرِّشِ عَنَّا
عند عمرو، وهل لذاك بَقاءُ؟
(* في معلقة الحرث بن حِلِّزة: المُرّقش بدل المُقَرّش.)؟ عَدَّاه بعن لأَن فيه معنى الناقل عنّا. وقيل: أَقْرَشَ به إِقْراشاً أَي سعى به ووقَعَ فيه؛ حكاه يعقوب. ويقال: اقْتَرَشَ فلانٌ بفلان إِذا سعى به وبغَاه سُوءاً. ويقال: واللَّه ما اقْتَرَشْت بك أَي ما وَشَيْتُ بك. والمُقَرِّشُ: المُحَرِّشُ. والتِّقْريشُ: مثل التَحْرِيش. وتَقَرَّشَ عن الشيء: تنزّه عنه.
والقَرَشةُ
(* قوله «والقرشة» كذا ضبط في الأصل.): صَوْتٌ نحو صَوْتِ الجَوْزِ والشَّنِّ إِذا حرّكْتَهما. واقْتَرَشَت الرماحُ وتَقَرَّشَت وتَقارشَت: تطاعَنُوا بها فصَكَّ بعضُها بعضاً ووقع بعضُها على بعض فسمعْتَ لها صوتًا، وقيل: تَقَرُّشُها وتَقارُشُها تَشاجُرُها وتداخُلُها في الحرْب؛ قال أَبو زبيد:
إِمّا تَقَرّشْ بك السلاحُ، فلا
أَبْكِيكَ إِلا للدَّلْو والمَرَسِ
وقال القطامي:
قَوارِش بالرِّماحِ، كأَنَّ فيها
شَواطِنَ يَنْتَزعْنَ بها انْتزاعا
وتَقارشت الرماحُ: تَداخَلَتْ في الحرْب. والقَرْشُ: الطعنُ. وتَقارَشَ القومُ: تَطاعَنُوا.
والقِرْشُ: دابة تكون في البحر المِلْح؛ عن كراع. وقُرَيشٌ: دابةٌ في البحر لا تدَع دابةً إِلا أَكلتها فجميع الدواب تخافُها. وقُرَيش: قبيلةُ سيدنا رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، أَبوهم النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن إِلياس بن مضر؛ فكلُّ من كان من ولد النضر، فهو قُرَشِيٌّ دون ولدِ كنانة ومَنْ فوقَه، قيل. سُمّوا بِقُرَيْشٍ مشتقّ من الدابة التي ذكرناها التي تَخافُها جميعُ الدوابّ. وفي حديث ابن عباس في ذكر قُرَيْشٍ قال: هي دابةٌ تسكن البحر تأْكل دوابَه؛ قال الشاعر: وقُرَيْشٌ هي التي تَسْكُنُ البَحْر، بها سُمّيَتْ قُرَيْشٌ قُرَيْشا وقيل: سميت بذلك لتَقَرُّشِها أَي تجمُّعِها إِلى مكة من حواليها بعد تفرُّقِها في البلاد حين غلب عليها قُصَّيّ بن كِلاب، وبه سمي قصيٌّ مُجَمِّعاً، وقيل: سميت بقريش بن مَخْلَد بن غالب بن فهر كان صاحب عيرهم فكانوا يقولون: قدِمَت عيرُ قُرَيش وخرجت عير قريش، وقيل: سميت بذلك لتَجْرِها وتكسُّبها وضَرْبِها في البلاد تَبْتَغي الرزق، وقنيل: سميت بذلك لأَنهم كانوا أَهلَ تجارة ولم يكونوا أَصحابَ ضَرْع وزرْع من قولهم: فلان يَتَقَرَّشُ المالَ أَي يَجْمَعُه؛ قال سيبويه: ومما غَلب على الحيّ قُريشٌ؛ قال: وإِن جَعَلْتَ قُرَيشاً اسمَ قبيلة فعربي؛ قال عَدِيّ بن الرِّقَاع يمدح الوليد بن عبد الملك:
غَلَبَ المَسامِيحَ الوليدُ سَماحةً،
وكَفى قُرَيشَ المُعْضِلاتِ وسادها
وإِذا نَشَرْت له الثناءَ، وجَدْتَه
وَرِثَ المَكارِمَ طُرْفَها وتِلادَها
المَسامِيحُ: جمعُ مِسْماحٍ، وهو الكثيرُ السماحة. والمُعْضِلاتُ: الأُمورُ الشِّدادُ؛ يقول: إِذا نزل بهم مُعْضِلة وأَمْرٌ فيه شدَةٌ قام بدفع ما يكرهون عنهم، ويروى: جَمَعَ المكارم. وقوله: طُرْفَها أَراد طُرُفها، بضم الراء. فأَسْكن الراء تخفيفاً وإِقامةً للوزن، وهو جمعُ طَريفٍ، وهو ما اسْتَحْدَثَه من المال، والتلادُ ما وَرِثَه وهو المال القديم فاستعاره للكرَمِ؛ قال ابن بري: ومن المُسْتَحْسَن له في هذه القصيدة ولم يُسْبق إِليه في صفة ولد الظبية:
تُزْجي أَغَنَّ، كأَنَّ إِبرةَ رَوْقِهِ
قَلَمٌ أَصابَ من الدَّواةِ مِدادَها
قال ابن سيده: وقوله:
وجاءت من أَباطِحِها قُرَيشٌ،
كَسَيل أَتِيِّ بِيشةَ حينَ سالا
قال: عندي أَنه أَراد قرَيشُ غير مصروف لأَنه عَنى القبيلة، اَلا تراه قال جاءت فأَنث؟ قال: وقد يجوز أَن يكون أَراد: وجاءت من أَباطحها جماعة قُرَيشٍ فأَسند الفعل إِلى الجماعة، فقُريشٌ على هذا مذكرٌ اسمٌ للحيّ؛ قال الجوهري: إِن أَردت بقُرَيش الحيَّ صرفْتَه، وإِن أَردت به القبيلةَ لم تصرفه، والنسب إِليه قُرَشِيّ نادر، وقُرَيْشِيٌّ على القياس؛ قال: ولسْتُ بِشاوِيٍّ عليه دَمامةٌ،
إِذا ما غَدا يَغْدُو بِقَوْسٍ وأَسْهُمِ
ولكنَّما أَغْدُو عَلَيَّ مُفاضةٌ،
دِلاصٌ كأَعْيانِ الجرادِ المُنَظَّم
بكلّ قُرَيْشِيٍّ، عليه مَهابةٌ،
سَريعٍ إِلى داعي النَّدى والتكرُّم
قال ابن بري: هذه الثلاثة أَبياتُ الكتابِ، فالأَول فيه شاهدٌ على قولهم شاويّ في النسب إلى الشاء، والثاني فيه شاهد على جمع عَيْنٍ على أَعْيانٍ، والثالث فيه شاهد علو قولهم قُرَيْشِيّ بإِثبات الياء في النسب إِلى قُرَيش؛ معناه أَني لست بصاحب شاءٍ يَغْدُو معها إِلى المَرْعى معه قوسٌ وأَسْهُمُ يرمي الذئابَ إِذا عَرَضَت للغنم، وإِنما أَغْدُو في كلب الفُرْسان وعَليَّ دِرْعٌ مُفاضةٌ وهي السابِغةُ والدِّلاصِ البَرّاقةُ، وشَبَّهَ رُؤوسَ مساميرِ الدرْع بعُيون الجراد. والمُنَظّم: الذي يتلو بعضُه بعضاً. وفي التهذيب: إِذا نسَبوا إِلى قُرَيشٍ قالوا: قُرَشِيّ، بحذف الزيادة، قال: وللشاعر إِذا اضطر أَن يقول قُرَيْشِيّ.
والقرشية: حنْطةٌ صُلْبة في الطَّحْن خَشِنةُ الدقيقِ وسَفاها أَسْوَدُ وسنبلتها عظيمة.
أَبو عمرو: القِرْواشُ والحَضِرُ والطُّفَيْليّ وهو الواغِلُ والشَّوْلَقِيّ. ومُقارِشٌ وقِرْواشٌ: اسمان.

### Türkçe

**القَرْشُ**: toplama, kazanç ve buradan buraya katma; bir kısmını bir kısmına bitiştirip katar.

İbn Sîde: **قَرَشَ** **قَرْشاً** topladı ve buradan buraya kattı; **قَرَشَ يَقْرِشُ** ve **يَقْرُشُ قَرْشاً**; ve bununla **قُرَيش** adlandırıldı. **تَقَرَّش القومُ**: toplandılar.

**والمُقَرِّشةُ**: şiddetli kıtlık yılı; çünkü insanlar kıtlıkta toplanırlar da onların kenarları ve uzakları birbirine katılır; dedi ki:
مُقَرّشات الزمَنِ المَحْذور

**وقَرَشَ يَقْرِش ويقْرُش قَرْشاً** ve **اقْتَرَشَ** ve **تَقَرّش**: topladı ve kazandı.

**والتَّقْرِيشُ**: kazanma; Rü’be dedi ki:
أُولاك هَبَّشْتُ لهم تَهْبِيشي
قَرْضي، وما جَمَّعْتُ من قُرُوشي

Ve denildi ki: ancak **اقْتَرَشَ** ve **تَقَرَّشَ** aile için söylenir. Denilir: **قَرَشَ** ailesi için, ve **تَقَرَّش** ve **اقْتَرَش**; o, çocukları için **يَقْرِشُ** ve **يَقْرُشُ** ve **يَقْتَرش**; yani kazanır. Ve **قَرَش** geçiminde; hafifletilmiş. Ve **تَقَرَّشَ**: yapıştı ve tutundu. Ve **قَرَشَ يَقْرِشُ ويقْرُش قَرْشاً**: bir şey aldı. Ve **تَقَرَّشَ الشيءَ تَقَرُّشاً**: onu ilk önce, sonra sonra aldı; Lihyânî’den. Ve **قَرَشَ من الطعام**: ondan az bir şey elde etti.

**والمُقْرِشةُ من الشِّجاج**: kemiği çatlatan, fakat onu kırıp parçalamayan (yarık). Denilir: **أَقْرَشَت الشجّةُ**; o, kemiği çatlatıp kırıp parçalamazsa **مُقْرِشةٌ**dir.

Ve **أَقْرَشَ بالرجل**: onu ayıplarıyla haber verdi; ve **أَقْرَشَ به** ve **قَرّشَ**: gammazladı ve kışkırttı; Hâris b. Hillize dedi ki:
أَيها الناطقُ المُقَرِّشِ عَنَّا
عند عمرو، وهل لذاك بَقاءُ؟
(* Hâris b. Hillize’nin muallakasında: **المُرّقش** **المُقَرّش** yerine.)؟

Onu **عن** ile geçişli kıldı; çünkü onda “bizden nakleden” manası vardır. Ve denildi ki: **أَقْرَشَ به إِقْراشاً**; yani onunla koştu ve onun hakkında (kötü) konuştu; Yakub bunu rivayet etti. Ve denilir: **اقْتَرَشَ فلانٌ بفلان**; onunla koştuğu ve ona kötülük istediği zaman. Ve denilir: Vallahi **ما اقْتَرَشْت بك**; yani seni gammazlamadım.

**والمُقَرِّشُ**: kışkırtan. **والتِّقْريشُ**: **التَحْرِيش** gibidir. Ve **تَقَرَّشَ عن الشيء**: ondan uzak durdu.

**والقَرَشةُ**
(* “**والقرشة**” sözü: asılda böyle ضبط edilmiştir.): ceviz ve kuru tulum sesine benzer bir ses; ikisini hareket ettirdiğin zaman. Ve **اقْتَرَشَت الرماحُ** ve **تَقَرَّشَت** ve **تَقارشَت**: onlarla birbirlerine mızrakla vuruştular; bir kısmı bir kısmına çarptı ve bir kısmı bir kısmının üzerine düştü de onun için bir ses işittin. Ve denildi ki: onların **تَقَرُّشُها**’sı ve **تَقارُشُها**’sı, savaşta birbirine dolaşması ve iç içe girmesidir; Ebû Zübeyd dedi ki:
إِمّا تَقَرّشْ بك السلاحُ، فلا
أَبْكِيكَ إِلا للدَّلْو والمَرَسِ

Ve Katamî dedi ki:
قَوارِش بالرِّماحِ، كأَنَّ فيها
شَواطِنَ يَنْتَزعْنَ بها انْتزاعا

Ve **تَقارشت الرماحُ**: savaşta iç içe girdi. **والقَرْشُ**: mızrakla saplama. Ve **تَقارَشَ القومُ**: mızrakla birbirlerine vuruştular.

**والقِرْشُ**: tuzlu denizde bulunan bir hayvan; Kurâ‘dan. Ve **قُرَيشٌ**: denizde bir hayvan; hiçbir hayvanı bırakmaz, mutlaka yer; bütün hayvanlar ondan korkar. Ve **قُرَيش**: Efendimiz Allah’ın Resûlü’nün kabilesi—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—babaları Nadr b. Kinâne b. Huzeyme b. Mudrike b. İlyâs b. Mudar’dır; denildiğine göre Nadr’ın soyundan olan herkes, Kinâne’nin ve onun üstündekilerin soyundan olanlar değil, **قُرَشِيٌّ**dir. Bütün hayvanların korktuğu, zikrettiğimiz o hayvandan türemiş olarak **بِقُرَيْشٍ** ile adlandırıldılar. İbn Abbâs’ın **قُرَيْشٍ** zikrinde hadiste dedi ki: o, denizde oturan, denizin hayvanlarını yiyen bir hayvandır; şair dedi ki:
وقُرَيْشٌ هي التي تَسْكُنُ البَحْر، بها سُمّيَتْ قُرَيْشٌ قُرَيْشا

Ve denildi ki: onun **تَقَرُّشِها**’sı, yani Mekke’ye çevresinden toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı; ülkelerde dağınık iken Kusayy b. Kilâb onlara galip olunca; ve onunla Kusayy’a **مُجَمِّعاً** adı verildi. Ve denildi ki: **قريش بن مَخْلَد بن غالب بن فهر** ile adlandırıldı; onların kervanının sahibi idi; “**قدِمَت عيرُ قُرَيش**” ve “**خرجت عير قريش**” derlerdi. Ve denildi ki: ülkelerde koşup kazanç sağlaması ve rızık aramak için dolaşması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve denildi ki: onlar ticaret ehli idiler; süt hayvanı ve ekin sahipleri değillerdi; “**فلان يَتَقَرَّشُ المالَ**” yani onu toplar sözünden. Sîbeveyh dedi ki: kabile üzerine galip gelenlerden biri **قُريشٌ**dur; dedi ki: eğer **قُرَيشاً**’ı bir kabilenin adı yaparsan Arapçadır. ‘Adiyy b. er-Rikâ‘ Velîd b. Abdülmelik’i överken dedi ki:
غَلَبَ المَسامِيحَ الوليدُ سَماحةً،
وكَفى قُرَيشَ المُعْضِلاتِ وسادها
وإِذا نَشَرْت له الثناءَ، وجَدْتَه
وَرِثَ المَكارِمَ طُرْفَها وتِلادَها

**المَسامِيحُ**: **مِسْماحٍ**ın çoğuludur; o, çok cömert olandır. **والمُعْضِلاتُ**: şiddetli işlerdir; diyor ki: onlara bir **مُعْضِلة** ve içinde şiddet olan bir iş indiğinde, hoşlanmadıklarını onlardan defetmek için ayağa kalktı. Ve “**جَمَعَ المكارم**” diye de rivayet edilir. Ve sözü: **طُرْفَها** ile **طُرُفها**’yı kastetti; râ’nın zammesiyle. Râ’yı hafifletme ve vezni ikame için sükûnladı; o, **طَريفٍ**in çoğuludur; o, maldan yeni edindiğidir; **التلادُ** ise miras aldığıdır; o eski maldır; onu kerem için mecaz yaptı. İbn Berrî dedi ki: bu kasidede onun için güzel görülen ve ceylan yavrusunun vasfında kendisinden önce söylenmemiş olan şudur:
تُزْجي أَغَنَّ، كأَنَّ إِبرةَ رَوْقِهِ
قَلَمٌ أَصابَ من الدَّواةِ مِدادَها

İbn Sîde dedi ki: ve sözü:
وجاءت من أَباطِحِها قُرَيشٌ،
كَسَيل أَتِيِّ بِيشةَ حينَ سالا
dedi ki: bence o, kabileyi kastettiği için sarf edilmeyen **قرَيشُ**’u kastetti; görmüyor musun “**جاءت**” dedi de müennes yaptı? dedi ki: ve caizdir ki o, “onun vadilerinden **قُرَيشٍ** topluluğu geldi”yi kastetmiştir; fiili topluluğa isnat etti; bu durumda **قُريشٌ** mahalle (kabile topluluğunun) adı olarak müzekker bir isimdir. Cevherî dedi ki: eğer **قُرَيش** ile mahalleyi kastedersen onu sarf edersin; eğer onunla kabileyi kastedersen sarf etmezsin. Ve ona nisbet **قُرَشِيّ** nadirdir; kıyasa göre **قُرَيْشِيٌّ**dur; dedi ki:
ولسْتُ بِشاوِيٍّ عليه دَمامةٌ،
إِذا ما غَدا يَغْدُو بِقَوْسٍ وأَسْهُمِ
ولكنَّما أَغْدُو عَلَيَّ مُفاضةٌ،
دِلاصٌ كأَعْيانِ الجرادِ المُنَظَّم
بكلّ قُرَيْشِيٍّ، عليه مَهابةٌ،
سَريعٍ إِلى داعي النَّدى والتكرُّم

İbn Berrî dedi ki: bu üç beyit Kitâb’ındır; birincisinde, koyuna nisbetle “**شاويّ**” demeleri üzerine şahit vardır; ikincisinde, **عَيْنٍ**in **أَعْيانٍ** üzerine cem‘i üzerine şahit vardır; üçüncüsünde, **قُرَيش**’e nisbetle yâ’yı ispat ederek “**قُرَيْشِيّ**” demeleri üzerine şahit vardır. Manası: ben, yanında bir yay ve oklar olduğu halde onunla meraya giden, koyun sahibi biri değilim; koyuna musallat olduklarında kurtlara atar; ancak ben, süvarilerin bir bölüğünde giderim; üzerimde **مُفاضةٌ** bir zırh vardır; o, bol ve sarkık olandır; ve **الدِّلاصِ** parlak olandır; zırhın çivi başlarını çekirgenin gözlerine benzetti. **والمُنَظّم**: bir kısmı bir kısmını takip eden.

Ve Tehzîb’de: **قُرَيشٍ**’e nisbet ettiklerinde “**قُرَشِيّ**” derler; ziyadeyi hazf ederek. Dedi ki: şair için, zorlandığında “**قُرَيْشِيّ**” demesi (caizdir).

**والقرشية**: öğütmede sert, unu kaba, kepeği siyah olan bir buğday; başağı büyüktür.

Ebû Amr: **القِرْواشُ** ve **الحَضِرُ** ve **الطُّفَيْليّ**—o da **الواغِلُ**dür—ve **الشَّوْلَقِيّ**. Ve **مُقارِشٌ** ve **قِرْواشٌ**: iki isimdir.
