# قرص (ق-ر-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ر - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والصاد والراء معهما
ق ص ر، ص ق ر، ق ر ص، ر ق ص مستعملات قصر: القَصْرُ: الغاية، وهو القُصار والقُصَارى، قال العباس بن مرداس:
للهِ دركَ لم تـمـنـى مـوتـنـا		والموتُ، ويحكَ، قصرُنا والمرجعُ
والقَصْرُ: المجدل أي الفدن الضخم.
وجمع المَقصُورةِ مقاصيرُ، وهو حيث يقوم الإمام في المسجد.
وهذا قَصْرُكَ أي أجلك وموتك وغايتك.
واقتَصَرَ على كذا أي قنع به.
وقال في وصية: والشك لبني عمي قَصْرة أي يُقْصرٌ به عليهم خاصة لا يعطى غيرهم.
واقتَصَرَ على أمري أي أطاعني.
والقَصْرُ: كفك نفسك عن شيء، وقَصَرْتُ نفسي على كذا أقصرها قَصْراً.
وقَصَرْتُ طرفي أي لم أرفعه إلى ما لا ينبغي. وقاصِرُ الطرف قريب من الخاشع.
"وقاصِراتُ الطرف" في القرآن أي قَصَرْنَ طرفهن على أزواجهن لا يرفعن إلى غيرهم ولا يردن بدلاً.
وقَصرْت لجام الدابة.
وقَصرْتُ الصلاة قَصْراً وقصرتها.
والقاصِرُ: كل شيء قَصَرَ عنك، وأقصَرَ عما كان عليه.
وتقاصَرَتْ إليه نفسه ذلاً.
وقَصَرْتُ عن هذا الأمر أقْصُرُ قُصُوراً وقَصْراً، وأقْصَرْتُ عنه أي كففت، قال الشاعر:
لولا حبائلُ من نعم علقتُ بهـا		لأقْصَرَ القلبُ عنها أي إقصارِ
وقَصَر عني الوجع قُصُوراً أي ذهب. وقَصَرَ عني الغضب مثله إذا لم تغضب ونحو ذلك.
وامرأة مقصورةُ الخطو، شبهت بالمقيد الذي يُقَصِّر القيد خطوه.
وقَصَرْتُ بفلان أي أعطيته مخسوساً، والتَّقصير فيما يشبه من هذا المعنى.
وقَصُرَ الشيء قِصَراً، وهو خلاف طال طولاً.
وقَصَّرْتُه أي صيرته قَصيراً.
والمقصُورةُ: المحبوسة في بيتها وخدرها لا تخرج، قال:
من الصيفِ مقصُورٌ عليها حجالها
والمقصُورُ من نعت الحجال، والقصيرةُ: المرأة المحجوبة في الحجلة.
وتقاصَرْتُ عن الشيء إذا لم أبلغه على عمد.
والمقصُورةُ: كل ناحية الدار على حيالها محصنة، قال:
ومن دونِ ليلى مصمتاتُ المقاصِرِ
والقُصَيْرَى: الضلع التي تلي الشاكلة بين الجنب والبطن، والقصرى جائز.
والقَصَارُ يَقصُرُ الثوب قَصْراً وقِصارةً، والقِصارةُ فِعله.
والقَوْصَرَّة: وعاء للتمر من قصب، ويخفف في لغة، قال:
أفلحَ من كانَ له قَوْصَرَّهْ		يأكلُ منها كلَّ يومٍ مَرَّهْ
والقَصَرُ: كعابر الزرع الذي يخرج من البر وفيه بقية من الحب. وهي القُصْرى والقُصارةُ.
والقَصَرةُ: أصل العنق، وكذلك عنق النخلة أيضاً، ويجمع القَصَرَ والقَصَراتِ.
وقال أبو عبيدة: كان الحسن يقرأ "إنها ترمي بشرر كالقَصَرِ، كأنه جمالات صفر" ويفسر أن الشرر يرتفع فوقهم كأعناق النخل ثم ينحط عليهم كالأينق السود.
والقَصَرُ داء يأخذ في القَصَرةِ فتغلظ، وبعير قَصِرٌ، ويجوز في الشعر أقصَرُ، قد قَصِرَ قَصَراً من قَصِرٌ، وهو الكزاز.
وجاءت نادرة عن الأعشى وهي جمع قصيرة على قِصارة قال:
لا ناقِصي حسب ولا		أيد إذا مدت قِصاره
والقَصرُ معروف، وجمعه قُصُورٌ.
والقَصْرُ: قبل اصفرار الشمس لأنك تقتصِرُ على أمر قبل غروب الشمس سميت بهذا.
وأقصرَنْا: صرنا في ذلك الوقت.
صقر: الصَّقْرُ من الجوارح، وبالسين جائز.
والصّاقِرةُ والصّاقُورة: النازلة الشديدة، لم يسمع إلا بالصاد.
والصّاقُورةُ: اسم السماء الدنيا.
والصّاقُورةُ: باطن القحف المشرف على الدماغ فوقه كأنه قعر قصعة.
والصّاقُورةُ: المطرقة.
والصَّقْر لغة في السَّقر، وهو شدة الوقع، قال:
إذا مالت الشمس اتقى صَقَراتِها
يعني شدة وقع الشمس.
والصَّقرُ: ما تحلب من العنب والتمر من غير عصر. وما مصل من اللبن فآنمازت خثارته، وصفت صفوته فإذا حمضت كانت صباغاً طيباً، ويجوز بالسين.
والصَّوْقَريرُ: حكاية صوت طائر يُصوقِرُ، في صياحه تسمع نحو هذه النغمة في صوته.
ولا تنكر السين في كل صاد تجيء قبل القاف.
قرص: قَرَصَه بلسانه وإصبعه يَقْرُصُه قَرْصاً أي تقبض على الجلد بإصبعين غمزة توجعه.
ولا تزال: تقرصني منهم قَرْصةٌ أي كلمة مؤذية، قال:
قَوارصُ تأتيني وتحتقرونَها		وقد يملأ القطرُ الإِناء فيفعمُ
والقُرْصُ من الخبز وشبهه، والجميع القِرَصة، والواحدة الصغيرة قُرْصةٌ، والتذكير أعم.
والقُرصُ: عين الشمس عند الغروب.
ولبن وشراب قارِصٌ: يحذي اللسان.
والقَريصُ لغة في القريس.
وقَرصتُ العجين: قطعته قُرْصةً.
وكل ما أخذت شيئاً بين شيئين وعصرت أو قطعت فقد قَرَصْتَه.
والقُرّاصُ: نبات، قال الأخطل:
كأنه من ندى القُرّاصِ مختضب
الواحدة قُرّاصةٌ.
رقص: الرَّقصُ والرِّقصُ والرَّقصانُ ثلاث لغات.
ولا يقال. يَرقُصُ إلا للاعب والإبل ونحوه، وما سوى ذلك ينقز ويقفز.
والسراب أيضاً يرقُصُ، والحمار إذا لاعب عانته، قال:
حتى إذا رَقَصَ اللوامع بالضحَى		واجتابَ أرديةَ السرابِ ركامُها
والنبيذ إذا جاش فهو يرقُصُ، قال حسان:
بزجاجةٍ رَقَصَتْ بما في قَعْرِهـا		رَقْصَ القَلوصِ براكب مستعجلِ

##### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve **الراء** onlarla birlikte

**ق ص ر**، **ص ق ر**، **ق ر ص**، **ر ق ص** kullanımdadır. **قصر**: **القَصْرُ**: son sınırdır; o, **القُصار** ve **القُصَارى**’dır. **العباس بن مرداس** dedi ki:
للهِ دركَ لم تـمـنـى مـوتـنـا		والموتُ، ويحكَ، قصرُنا والمرجعُ

Ve **القَصْرُ**: **المجدل** yani büyük **الفدن**.
Ve **المَقصُورةِ**’nin çoğulu **مقاصيرُ**’dur; o, mescitte imamın durduğu yerdir.
Ve bu: **قَصْرُكَ** yani ecelin, ölümün ve son sınırındır.
Ve **اقتَصَرَ** على كذا: yani onunla yetindi.
Ve bir vasiyette dedi ki: والشك لبني عمي **قَصْرة** yani onlara özellikle onunla **يُقْصرٌ** olunur; başkalarına verilmez.
Ve **اقتَصَرَ** على أمري: yani bana itaat etti.
Ve **القَصْرُ**: kendini bir şeyden alıkoymandır; ve **قَصَرْتُ** نفسي على كذا onu **أقصرها** **قَصْراً** (alıkoyarım).
Ve **قَصَرْتُ** طرفي: yani onu, uygun olmayan şeye kaldırmadım. Ve **قاصِرُ الطرف** huşûya yakın olandır.
Kur’ân’daki **وقاصِراتُ الطرف**: yani bakışlarını kocaları üzerine **قَصَرْنَ**; başkalarına kaldırmazlar ve bir bedel istemezler.
Ve **قَصرْت** لجام الدابة.
Ve **قَصَرْتُ** الصلاة **قَصْراً** ve onu **قصرتها**.
Ve **القاصِرُ**: senden geri kalan her şeydir; ve bulunduğu hâlden **أقصَرَ** (geri kaldı).
Ve **تقاصَرَتْ** إليه نفسه ذلاً: nefsi ona zilletle yaklaştı.
Ve **قَصَرْتُ** عن هذا الأمر **أقْصُرُ** **قُصُوراً** ve **قَصْراً**; ve **أقْصَرْتُ** عنه: yani vazgeçtim. Şair dedi ki:
لولا حبائلُ من نعم علقتُ بهـا		لأقْصَرَ القلبُ عنها أي إقصارِ

Ve **قَصَر** عني الوجع **قُصُوراً**: yani gitti. Ve **قَصَرَ** عني الغضب bunun gibidir; (yani) öfkelenmediğin ve bunun benzeri hâllerde.
Ve bir kadın **مقصورةُ الخطو**: adımını kısaltılmış; adımı, bağın adımını kısalttığı bağlıya benzetildi.
Ve **قَصَرْتُ** بفلان: yani ona eksik verdim; ve bu mânaya benzeyen şeylerde **التَّقصير** (eksiltme) vardır.
Ve **قَصُرَ** الشيء **قِصَراً**; o, **طال** **طولاً**’ın zıddıdır.
Ve **قَصَّرْتُه**: yani onu kısa kıldım.
Ve **المقصُورةُ**: evinde ve **خدر**’inde hapsedilmiş, çıkmayan (kadın); dedi ki:
من الصيفِ مقصُورٌ عليها حجالها

Ve **المقصُورُ** **الحجال**’ın sıfatındandır; ve **القصيرةُ**: **الحجلة** içinde örtülü kadındır.
Ve **تقاصَرْتُ** عن الشيء: kasten ona erişmediğim zaman.
Ve **المقصُورةُ**: evin her bir yanı, kendi karşısında tahkim edilmiş (bölme); dedi ki:
ومن دونِ ليلى مصمتاتُ المقاصِرِ

Ve **القُصَيْرَى**: yan ile karın arasında, **الشاكلة**’ye bitişik olan kaburgadır; ve **القصرى** câizdir.
Ve **القَصَارُ** elbiseyi **يَقصُرُ** **قَصْراً** ve **قِصارةً**; ve **القِصارةُ** onun fiilidir.
Ve **القَوْصَرَّة**: kamıştan hurma için bir kaptır; bir dilde hafifletilir. Dedi ki:
أفلحَ من كانَ له قَوْصَرَّهْ		يأكلُ منها كلَّ يومٍ مَرَّهْ

Ve **القَصَرُ**: ekinin, yabandan çıkan ve içinde taneden bir kalıntı bulunan artığı gibidir. O, **القُصْرى** ve **القُصارةُ**’dır.
Ve **القَصَرةُ**: boynun köküdür; hurma ağacının boynu da böyledir; ve **القَصَرَ** ve **القَصَراتِ** diye çoğul yapılır.
Ve **أبو عبيدة** dedi ki: **الحسن** “إنها ترمي بشرر كالقَصَرِ، كأنه جمالات صفر” okurdu ve, kıvılcımın onların üstünde hurma boyunları gibi yükselip sonra onların üzerine kara dişi develer gibi indiğini tefsir ederdi.
Ve **القَصَرُ**: **القَصَرةِ**’de tutan bir hastalıktır; sonra kalınlaşır. Ve bir deve **قَصِرٌ** (bu hastalıklı)dır; şiirde **أقصَرُ** câizdir. **قَصِرٌ**’dan **قَصَراً** ile **قَصِرَ** olmuştur; o, **الكزاز**’dır.
Ve **الأعشى**’dan bir nâdire geldi; o, **قصيرة**’nin **قِصارة** üzere çoğuludur. Dedi ki:
لا ناقِصي حسب ولا		أيد إذا مدت قِصاره

Ve **القَصرُ** mâlûmdur; çoğulu **قُصُورٌ**’dur.
Ve **القَصْرُ**: güneşin sararmasından öncedir; çünkü güneşin batmasından önce bir iş üzerine **تقتصِرُ** (kısıtlanırsın); bununla adlandırıldı.
Ve **أقصرَنْا**: o vakitte olduk.

**صقر**: **الصَّقْرُ** yırtıcı kuşlardandır; **السين** ile de câizdir.
Ve **الصّاقِرةُ** ve **الصّاقُورة**: şiddetli inen (musibet); **الصاد** ile olandan başkası işitilmedi.
Ve **الصّاقُورةُ**: dünya semasının adıdır.
Ve **الصّاقُورةُ**: beynin üstünde, tasın dibi gibi olan, kafatasının iç yüzüdür.
Ve **الصّاقُورةُ**: çekiçtir.
Ve **الصَّقْر** **السَّقر**’da bir dildir; o, çarpmanın şiddetidir. Dedi ki:
إذا مالت الشمس اتقى صَقَراتِها

Güneşin çarpmasının şiddetini kastediyor.
Ve **الصَّقرُ**: sıkmadan üzüm ve hurmadan sağılan şeydir. Ve sütten süzülen, sonra pıhtısı ayrılan; safı süzülür; ekşidiğinde güzel bir boya olur; **السين** ile de câizdir.
Ve **الصَّوْقَريرُ**: **يُصوقِرُ** olan bir kuşun sesinin taklididir; ötüşünde, sesinde bu nağmeye yakın bir şey işitirsin.
Ve **القاف**’tan önce gelen her **صاد**’da **السين**’i yadırgama.

**قرص**: **قَرَصَه** diliyle ve parmağıyla; onu **يَقْرُصُه** **قَرْصاً**: yani iki parmakla deriyi sıkarsın; acıtan bir sıkmadır.
Ve hâlâ: onlardan bir **قَرْصةٌ** beni **تقرصني**: yani incitici bir söz. Dedi ki:
قَوارصُ تأتيني وتحتقرونَها		وقد يملأ القطرُ الإِناء فيفعمُ

Ve **القُرْصُ** ekmekten ve benzerindendir; hepsi **القِرَصة**’dır; küçük tekil **قُرْصةٌ**’dır; müzekker daha geneldir.
Ve **القُرصُ**: batışta güneşin yuvarlağıdır.
Ve **قارِصٌ** süt ve içecek: dili sızlatır.
Ve **القَريصُ** **القريس**’te bir dildir.
Ve **قَرصتُ** العجين: onu bir **قُرْصةً** olarak kestim.
Ve iki şey arasında bir şeyi alıp sıktığın veya kestiğin her şeyde, onu **قَرَصْتَه** olmuş olursun.
Ve **القُرّاصُ**: bir bitkidir. **الأخطل** dedi ki:
كأنه من ندى القُرّاصِ مختضب

Tekili **قُرّاصةٌ**’dır.

**رقص**: **الرَّقصُ** ve **الرِّقصُ** ve **الرَّقصانُ** üç dildir.
Ve denilmez: **يَرقُصُ** ancak oyuncu için ve develer ve benzeri için; bunun dışındakiler **ينقز** ve **يقفز** eder.
Ve serap da **يرقُصُ** eder; ve eşeğin, dişisiyle oynadığı zaman (böyledir). Dedi ki:
حتى إذا رَقَصَ اللوامع بالضحَى		واجتابَ أرديةَ السرابِ ركامُها

Ve **النبيذ** kabarıp köpürdüğü zaman, o **يرقُصُ** eder. **حسان** dedi ki:
بزجاجةٍ رَقَصَتْ بما في قَعْرِهـا		رَقْصَ القَلوصِ براكب مستعجلِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَرْصُ بالإصبعين. وقد قَرَصَهُ يَقْرُصُهُ قَرْصاً. وقَرْصُ البراغيث: لَسْعُها. والقارِصَةُ: الكلمة المؤذية. قال الشاعر:
قَوارِصُ تَأتيني وتَحْتَقِرونهاوقد يَمْلأُ القَطْرُ الإناءَ فيُفْعَمُ
 وفي الحديث: أن امرأةً سألته عن دمِ المحيض فقال: "اقْرُصيهِ بماءٍ"، أي اغسليه بأطراف أصابعك. ويروى "قَرِّصيهِ" بالتشديد. قال أبو عبيد: أي قَطِّعيهِ به. والقُرْصُ بالضم والقُرْصَةُ من الخبز. وجمع القُرْصِ قِرَصَةٌ وأقْراصٌ. وجمع القُرْصَةِ قُرَصٌ. وقَرَصَتِ المرأة العجين تَقرُصُهُ قَرْصاً، وقَرَّصَتْهُ تَقْريصاً، أي قطعته قُرْصَةً قُرْصَةً. والتشديد للتكثير. وقُرْصُ الشمس: عينُها. والقارِصُ: اللبن الذي يَحْذي اللسان، وفي المثل: "عَدا القارِصُ فَحَزَرَ" أي جاوز إلى أن حَمِضَ. يعني تفاقم الأمر واشتدّ. والقُرَّاصُ: البابونج، وهو نَوْرُ الأقحُوان إذا يبس، الواحدة ُرَّاصَةٌ.

##### Türkçe

**القَرْصُ**: iki parmakla sıkma. Ve onu sıktı; sıkar; sıkma olarak. Ve **قَرْصُ البراغيث**: onların sokmasıdır. Ve **القارِصَةُ**: incitici söz. Şair dedi ki:
قَوارِصُ تَأتيني وتَحْتَقِرونهاوقد يَمْلأُ القَطْرُ الإناءَ فيُفْعَمُ
Ve hadiste: bir kadının ona hayız kanı hakkında sorduğu; o da dedi ki: "**اقْرُصيهِ بماءٍ**", yani parmaklarının uçlarıyla onu yıka. Ve şeddeli olarak "**قَرِّصيهِ**" diye rivayet edilir. Ebû Ubeyd dedi ki: yani onunla onu parça parça kes. Ve **القُرْصُ** (zammeyle) ve **القُرْصَةُ** ekmektendir. Ve **القُرْصِ**’un çoğulu **قِرَصَةٌ** ve **أقْراصٌ**’dır. Ve **القُرْصَةِ**’nin çoğulu **قُرَصٌ**’tır. Ve kadın hamuru sıktı; onu sıkar; sıkma olarak; ve onu parça parça kesti; parça parça kesme olarak; yani onu **قُرْصَةً** **قُرْصَةً** parça parça kesti. Ve şedde çokluk içindir. Ve **قُرْصُ الشمس**: onun gözüdür. Ve **القارِصُ**: dili yakan süttür; ve meselde: "**عَدا القارِصُ فَحَزَرَ**" yani ekşiyinceye kadar aştı. Yani iş büyüdü ve şiddetlendi. Ve **القُرَّاصُ**: papatyadır; o, **الأقحُوان**’ın kuruduğu zaman çiçeğidir; bir tanesi **ُرَّاصَةٌ**’dır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ص ر
قصر ، قرص ، صقر ، صرق ، رقص ، رصق .
قصر : قال الليث : القصْرُ : المِجْدَلُ ، وهو الفَدَنُ الضّخْمُ .
قال : والقَصْرُ : الغاية ، وقاله أبو زيدٍ ، وغيرُه .
وأنشد :
عِشْ ما بَدَا لَكَ قصْرُكَ الموْتُ
لا مَعْقِلٌ منه ولا فَوْتُ
قال أبو زَيد : ويقال : قُصارُك أن تفعَلَ ذاك وقَصْرُكَ وقُصاراكَ أن تفعلَ ذاك ، أي : جهدُكَ وغايَتُكَ ، ويقال : المُتَمنِّي قُصاراهُ الخَيْبَة .
قال الليث : والقصْرُ : كفُّكَ نفسَكَ عن شيء ، وكفكَهَا عنْ أن يطمَحَ بها غربُ الطمَع ، ويقال : قصَرْتُ نفسي عن هذا الأمر أقصُرُها قصراً .
قال أبو زيد : قَصِرَ فلانٌ يقصَرُ قَصَراً : إذا ضمَّ شيئاً إلى أصْله الأول وقصَرَ قيد بعيرِه قَصْراً إذا ضَيّقه ، وقصَرَ فلانٌ صلاتَه يقصُرُها قَصْراً في السفر .
قال الله تعالى : ( فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصَّلواةِ ) ( النساء : 101 ) ، وهو أن يصلِّيَ الظهرَ ركعتينِ ، وكذلكَ العصرُ وعِشاءُ الآخرة . فأما المغربُ وصلاةُ الفجر فلا قصرَ فيهما ، وفيها لُغاتٌ قَصَرَ الصلاة وأقصرَها وقصَّرَها ، كلُّ ذلك جائز .
وقال أبو زيد : يقال قصَرَ عَلَى فرَسِه ثلاثاً أو أربعاً منَ الإبلِ : يشرَبُ ألْبانهُنَّ وناقةٌ مقصورَةٌ على العِيال : يشرَبونَ لَبَنهَا .
وقال أبو ذؤيبٍ :
قصرَ الصَّبُوحَ لها فَشَرَّج لحْمَها
بالنِّيِّ فَهْي تَثُوخُ فيه الإصْبَعُ
وقال غيره : القصرُ : العَشِيُّ ، وقد أقصرْنا أي : دخَلْنا في العَشي ، وجاءَ مُقْصراً أي : حينَ قصرِ العشيِّ : أي : كاد يَدْنو من اللَّيْلِ .
وقال ابنُ حِلِّزَة :
آنَسَتْ نَبْأَةً وأفْزَعَها القنا
صُ قصراً وقدْ دنَا الإمساءُ
وهي المقصَرَةُ وجمعُها المقاصيرُ .
وأنشد أبو عبيدٍ :
فَبعثتُها تَقِصُ المقاصرَ بعدما
كَرَبتْ حياةُ الليْل للمُتَنَوِّر
والقصرُ : الحَبْسُ .
وقال الله تعالى : ( تُكَذِّبَانِ حُورٌ مَّقْصُورَاتٌ فِى الْخِيَامِ ) ( الرحمن : 72 ) ، أي : محبوساتٌ في خيامٍ منَ الدُّرِّ مخَدَّراتٌ على أزواجهنّ في الجنةِ ، وامرأةٌ مقصورَةٌ .
وقال الفراءُ في قوله : ( حُورٌ ( قصرن على أزواجهنّ أي : حُبِسنَ فلا يُرِدنَ غيرهم ولا يَطْمَحْن إلى مَن سواهم .
قال : والعربُ تسمَّي الحَجَلة المقصورَة ، والقَصُورةَ وتسمى المقصورَةَ منَ النساء القصُورَة . وأنشد :
لعَمْرِي لقَدْ حبْبْتِ كلَّ قصورة
إليَّ وما تدري بذاكَ القصائرُ
عنَيتُ قَصُورَات الحجالِ ولم أرِد
قِصارَ الخطى شرُّ النساء البَحاترُ
وقال غيره : إذا قالوا قصيرةٌ للمرأة أرادوا قِصرَ القامة ويجمَعْن قِصاراً .
وأما قوله جل وعز : ( ( وَشَرَابٍ وَعِندَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ ) ( ص : 52 ) ، فإن الفراء وغيرَه قالوا : قاصراتُ الطرْفِ حورٌ قد قصرْن طرفهنَّ على أزواجهنَّ لا ينظرن إلى غيرهم .
وأنشد الفراء :
من القاصرَاتِ الطرْف لو دَبَّ مُحوِلٌ
منَ الذرِّ فوْق الإتب منها لأثرا
وقال الليث : امرأة مقصورةُ الخطو شُبِّهتْ بالمقيد الذي يقصرُ القيدُ خطوَه ، ويقال لها قصيرُ الخطى . وأنشد :
قصيرُ الخُطى ما تقربُ الجيرة القُصَى
ولا الأنَسَ الأدنين إلا تجشّما
والقصَّارُ : يقصُرُ الثوب قصراً وحرفَتُه القِصارةُ .
قال : وجاءتْ نادرةٌ في شِعره الأعشى ، وذلك أنهُ جَمَعَ قصيرةً عَلَى قِصارَةٍ ؛ فقال :
لا نَاقصي حَسَبٍ ولا
أيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصارهْ
قال الفراء : والعربُ تُدخِلُ الهاء في كل جمع على فِعال ، يقولون : الْجِمالة والحبالة ، والذكارة والحجارة ، قال الله تعالى : ( كَالْقَصْرِ كَأَنَّهُ جِمَالَةٌ صُفْرٌ ) ( المرسلات : 33 ) .
وقال أبو زيد : يقال : أبلغْ هذا الكلام بني فلانٍ قَصْرَةً ومَقْصورة ، أي : دون الناس .
أبو عبيد قال الكسائي : هو ابنُ عمه قُصْرَةً ومقصورَةً إذا كان ابن عمه لَحّاً .
وقال الله جل وعز : ( اللَّهَبِ إِنَّهَا تَرْمِى بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ ) ( المرسلات : 32 ) .
قال الفراء : يريد القصرَ من قصُور مياه العرب ، وتوحيدُه وجمعُه عرَبيان ، ومثله :
) ( ) مُّنتَصِرٌ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ ) ( القمر : 45 ) ، معناه : الأدبارُ .
قال : ومن قرأ : ( بِشَرَرٍ ) ( المرسلات : 32 ) فهي أصولُ النخْلِ .
قال أبو منصورٍ : وهي قراءة ابن عباس .
وقال أبو معاذ النحويّ : قَصَرُ النخلِ الواحدةُ قَصَرةٌ ، وذلك أن النخلة تقطَعُ قدْرَ ذراع يستوقدون بها في الشتاء .
قال : وهو قولك للرجل : إنه لَتامُّ القَصَرَة إذا كان ضَخْمُ الرَّقبة .
وقال الضَّحَّاك : القصرُ مِن أصول الشجَر العِظَام .
وقرأَهُ الحسنُ : ( كالقصرِ ) مخفّفاً وفسره الجِذْلَ من الخشبِ الواحدَة قَصْرَةٌ مِثْل تمرةٍ وتمر .
وقال قتادة : كالقَصر يَعني أصول النخْلِ والشجَر .
وقال أبو زيدٍ : يقال : قَصِرَ الفَرَس يقصَر قَصراً إذا أخذه وجَعٌ في عنقِه ، ويقال بهِ قَصَرٌ .
وقال ابن شميْل : القِصارُ : مِيسمٌ يوسم بهِ قَصَرة العُنق ، يقال : قَصَرت الجَمل قصراً فهو مقصور .
قال : ولا يقال : إبلٌ مقصَّرةٌ .
وقال أبو زيد : أقصَرَ فلانٌ عن الشيءِ يُقْصِرُ إقصاراً إذا كفَّ عنه وانتهى ، وقَصَّرَ فلانٌ في الحاجةِ إذا ونَى فيها وضعُف .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( ءَامِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ ) ( الفتح : 27 ) .
قال : قَصَّرَ من شعره تقصيراً إذا حذف منه شيئاً ولم يستأصله .
قال الفراء : وسمعتُ أعرابياً يقول : الْحَلقُ أحَبُّ إليكَ أمِ القِصارُ ؟ أراد التقصير .
وقال الليث : الإقْصَارُ : الكَفُّ عن الشيءِ قال : والمُقَصِّرُ الذي يُخِسُّ العَطِيَّةَ ويُقلِّلُها ، والقِصَرُ نقيضُ الطولِ ، يقال : قَصُرَ يَقْصُرُ قِصَراً ، وقَصَّرْتُهُ تقصيراً إذا صيرته قصيراً ، والقُصْرَى والقُصَيْرَى : الضِّلَعُ التي تلي الشّاكلة بين الجَنْبِ والبطن ، وأنشد :
نَهْدُ القُصَيْرَى تَزِينُهُ خُصَلُهْ
وقال أبو داود :
وقُصْرَى شَنِجِ الأنْسَا
ءِ نَبَّاحٍ من الشَّعَبِ
قال : والقَصَرُ كعابرُ الزَّرْع الذي يُخلَّصُ من البُرِّ وفيه بقيةٌ من الحَبِّ ، ويقال له القَصَرِيُّ .
وروى أبو عبيد في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في المزارعةِ : أن أحدهم كان يشترطُ ثلاثةَ جداوِلَ والقُصَارَةَ وَما سَقَى الربيع فنهى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن ذلك .
قال أبو عبيد : والقُصارَةُ ما بقيَ في السُّنْبُلِ من الحَبِّ بعدما يداسُ .
قال : وأهل الشامِ يُسَمُّونَهُ القِصْرِي . قال : هكذا أقرأنيه الرُّواةُ عن ابن جَبَلَةَ عن ابن عبيد بكسر القاف ، وتسكين الصاد وكسرِ الرّاء وتشديد الياءِ ورأيتُ من أهل العربيةِ من يقولُ قُصَرَّى على فُعَلَّى .
وقال اللحياني : نَقَّيْتُ الطعامَ من قَصَرِهِ وقصلِهِ ، أي : من قماشه .
وقال أبو عمرو : القَصَرُ والقَصَلُ أصولُ التِّبن .
وقال ابن الأعرابي : القَصَرَةُ : قِشْرُ الحَبَّةِ إذا كانت في السُّنْبُلَةِ وهي القُصارةُ ، والقَصَرةُ : الكسل .
وقال الليث : القَوْصَرةُ : وِعاءٌ من قصبٍ للتَّمْر وبعضهم يخففها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العربُ تَكْنِي عن المرأة بالقارورةِ والقَوْصَرةِ ، وأنشد :
أفلحَ من كانت له قَوْصَرَّهْ
يأكلُ منها كلَّ يومٍ مَرّهْ
وقال غيره في قول ابن كُلْثوم :
أباحَ لنا قُصورَ المجدِ ديناً
أراد معاقلَ المجدِ وحصونه .
ابن السكيت : أقْصرَتِ العنزُ والنَّعْجةُ إقصاراً إذا أَسَنَّتا حتى تَقصرَ أطرافُ أسنانِهِما فهما مُقْصرتان .
ويقال : ما رَضيتُ من فلانٍ بِمِقْصَرٍ وبمقصِرٍ ، أي : بأمرٍ دونٍ وبأمْرٍ يسير .
وقال ابن الأعرابي : فلانٌ جارِي مُقاصِري أي : قَصْرُهُ بحذاءِ قَصْرِي ، وأنشد :
لِتذهبْ إلى أقصى مُباعَدَةٍ جَسْرُ
فما بِي إليها من مُقاصَرةٍ فَقْرُ
يقول : لا حاجَةَ لي في جِوارِهِم ، وجَسْرٌ من مُحارِبٍ .
قال : والتِّقصارُ : القلادة .
وقال عدي بن زيد :
وَلها ظَبْيٌ يُؤَرِّثها
عاقِدٌ في الجِيدِ تِقصارا
وقال أبو وجزة :
وغدا نوائِحُ مُعْوِلاتٌ بالضُّحَى
وُرْقٌ تَلُوحُ فكلُّهُنَّ قِصارُها
قالوا : قِصارُها : أطْوَاقها .
أبو منصور : كأنَّهُ شُبِّهَ بِقِصار الميسَمِ وهو العلاط .
وقال ابن السكيت : ماءٌ قاصرٌ ومُقصِرٌ إذا كان مرعاهُ قريباً ، وأنشد :
كانت مياهي نُزُعاً قواصِرا
ولم أكن أمارِسُ الجَرائِر
النُّزُعُ جمع النَّزوع وهي البئر التي تنزعُ منها باليدِ نزْعاً ، وبِئرٌ جَرُورٌ يُسْتَقَى منها على بعير .
ابن شميل عن أبي الخطاب قال : الحَبُّ عليه قِشْرَتانِ فالتي تَلي الحَبَّةَ الحَشَرَةُ ، والتي تَلي الحَشرَةَ القصرةُ .
وقال غيره : يقال فلانٌ قصيرُ النَّسَب إذا كان أبوهُ معروفاً إذا ذكره الابن كفاه الانتماءَ إلى الجدِّ الأبعدِ .
وقال رؤبة :
قد رفعَ العجّاجُ ذِكرِي فادْعنِي
باسمٍ إذا الأنْساب طالت يكْفِني
وكان لَقِيَ النَّسابَةَ البكريَّ فقال : من أنت ، فقال رؤبة بن العجَّاج ، فقال له : قصرْتَ وعرفت .
ابن السكيت : أقصرَ عن الشيءِ إذا نزع عنه وهو يقدِر عليه ، وقصر عنه إذا عجز عنه .
قال : وأقصرَتْ فلانةُ إذا وَلدَتْ ولداً قِصاراً ، وأطالَتْ إذا ولدتهم طِوالاً ، ويقال : إِن الطويلة قد تُقْصِر والقصيرة قد تُطيل .
قال : ويقال للجاريةِ المصونةِ التي لا بروزَ لها : قَصيرةٌ وقَصُورَةٌ ، ويقال للمحبوسةِ من الخيلِ قصيرٌ .
وقال مالك بن زُغْبَةَ :
تراها عند قُبَّتِنَا قصيراً
ونَبْذُلُها إِذا باقت بَؤُوقُ
وقال الليث : المقصورة مقام الإمام ، وجمعها مقاصير .
قال : وإِذا كانت داراً واسعةً محصنةَ الحيطانِ فكلُّ ناحية منها على حِيالها مقصورةٌ ، وأنشد :
ومن دونِ ليلى مصْمَتاتُ المقاصر
والمصمت : المحكم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَصَرُ والقصار الكسل .
وقال أعرابي : أردت أن آتيك فمنعني القَصار .
قال : والقُصارُ والقَصار والقصْرى والقَصْر كلُّه أُخْرَى الأمور .
وروى شمر للأصمعي : قَصَّرَ عن ذلك الأمر إِذا عجز عنه ، وأقصر عنه إِذا تركه وهو يقدر عليه ، قال : وربما جاءا بمعنى واحد إلا أن الأغلبَ عليه هذا ، ويقال : قَصَرَ بمعنى قَصَّرَ .
قال حميد بن ثورٍ :
فلئن بلغت لأبلُغَنْ متَكلِّفاً
ولئن قَصَرْت لكارِهاً ما أقصُر
صقر : قال الليث : الصَّقْر : طائرٌ من الجوارح ، والصاد فيه أحسن .
قال : والصَّقْر ما تَحَلَّبَ من العنبِ والتمر من غير عصر .
قال : وما مَصَلَ من اللبن فامَّازَتْ خُثارَته وصفتْ صَفْوَته فإذا حَمضَتْ كانت صِباغاً طَيِّباً وهو بالصاد أحسن .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا بَلَغَ اللبن من الحَمْضِ ما ليسَ فوقه شيءٌ فهو الصقْر .
شمر : الصقْر : الحامض الذي ضَرَبَتْه الشَّمس فحمضَ ، يقال : أتانا بِصقْرَةٍ حامِضة .
قال مكوزة : كأن الصقْرَ منه .
وقال ابن بزرجَ : المصقئرُّ من اللبنِ الذي قد حمضَ وامتنع .
أبو منصور : والصَّقْرُ عند البحرانيين ما سال من جلالِ التمرِ المكنوزة يسدك بعضها فوق بعضٍ وتحتها خواب خضرٌ مركبةٌ في الأرض المصرجةِ فينعَصِرُ منها دبسٌ خامٌ كأنَّهُ العسلُ ، وربما أخذوا الرطبَ من العِذْقِ ملقُوطاً مُنَقًّى فجعلوهُ في بساتيقَ وصبُّوا عليه من ذلك الصقرِ فيقال له : رُطَبٌ مصَقَّرٌ ويبقى رطباً طَيِّباً لمن أرادهُ من أرْبابِ النخيلِ .
أبو عبيدٍ عن أبي عمرو : الصَّقْرَةُ : شدة الحر .
وقال ذو الرمة :
إذا ذابتِ الشمسُ اتقَى صَقَراتِها
بأفنانٍ مربوعِ الصَّرِيمةِ مُعْبِلِ
وقد صَقَرَتْهُ الشمس : إذا آذاهُ حَرُّهَا .
وقال أبو عبيدة : الصَّقْرانِ دائرتانِ من الشعر عندَ مؤخرِ اللِّبدِ من ظهرِ الفَرسِ ، قال : وحدُّ الظهرِ إلى الصَّقْرَيْن .
وقال الفراءُ : جاء فلانٌ بالصُّقَر والبُقَرِ والصُّقَارَى والبُقَارى : إذا جاءَ بالكذبِ الفاحِشِ .
أبو عبيدٍ عن أبي عمرو : الصَّاقُورُ : الفأسُ العظيمة التي لها رأسٌ واحدٌ دقيقٌ يكسرُ به الحجارةُ وهو المعولُ أيضاً .
وقال الليث : الصَّاقُورُ : باطنُ القِحْفِ المشرف فوق الدماغِ كأنَّهُ قَعْرُ قَصْعَةٍ ، قال : والصَّاقِرَةُ : النَّازِلَةُ الشديدةُ ، والصَّوْقَرِيَّة : حكاية صوت طائر يُصَوْقِرُ في صياحه تسمعُ في صوته نحوَ هذه النغمةِ ، قال : والصَّقْرُ : ضربُ الحجارةِ بالمعولِ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : الصَّقْرُ : الماءُ الآجِنُ والصَّقْرُ : القيادةُ عَلَى الحُرَمِ ، ومنه الصَّقّارُ الذي جاء في الحديث .
وروى سلمة عن الفراء قال : الصَّقَّارُ : اللَّعّانُ لغيرِ المستحقين ، والصَّقّارُ : الكافِرُ ، والصَّقّار : الدَّبّاسُ .
وأخبرني محمد بن إسحاق عن أبي الهيثم أنه قال : السقَّارُ : الكافرُ بالسّين ، وقرأت بخط شمر : ( ملعونٌ كلٌّ كافر صَقَّارٍ ) رواهُ أنس ، قال : والصَّقّارُ : النمامُ ، تَصَقَّرتُ بموضعِ كذا وتشكَّلتُ وتَنَكَّفْتُ ، بمعنى تلبَّثتُ .
صرق : أهمله الليث .
وروى أحمد بن يحيى عن عمرو عن أبيه وعن سلمة عن الفراء وعن ابن الأعرابيّ أنهم قالوا : الصَّريقة : الرُّقاقَةُ .
قال الفراء : وتجمعُ على صُرُقٍ وصَرَائق وصريقٍ .
قال ابن الأعرابيّ : روي عن ابن عباس أنه كان يأكل يومَ الفطرِ قبل أن يخرج إلى المصلّى من طرف الصرِيقَةِ ويقولُ : إنَّهُ سُنَّةٌ .
قال أبو منصور : وعوامُّ الناسِ يقولونَ الصَّلائِقُ الرُّقاقُ ، والصوابُ من جاءَ عن هؤلاء الأئمةِ ، وتفسير الصّلائِقِ في الباب الذي يلي هذا الباب .
وقال ابن الأعرابي : كلُّ شيء رَقيق فهو صَرَقٌ .
قرص : قال الليث : القَرْصُ باللسان والإصبع ، يقال : لا تَقْرُصُني منهم قارصةٌ أي كلمةٌ مؤذية .
وأنشد هو وغيره للفرزدق :
قوارصُ تأتيني وتحتقرونَها
وقد يملأُ القطرُ الإناءَ فيُفعَمُ
قال : والْقَرْصُ بالأصابع قبضٌ على الْجِلْدِ بأصبعينِ حتى يُؤلم ويوجَع ، قال : والقُرصُ من الخبز وما أشبهه ، ويجمعُ القِرَصَةَ ، وقد يقُولونَ للصغيرة جِدّاً قُرْصة واحدةٌ والتذكيرُ أعَمُّ ، وكلما أخذتَ شيئاً بين شيئين أو قَطعتهُ فقد قَرَّصتهُ وتُسَمَّى عينُ الشمس قُرْصاً عند الغيبوبةِ ، ويقال للمرأةِ قرّصي العجينَ أي سويهِ .
أبو عبيد عن الأصمعيّ وأبي عمرو : هوَ القُرَّاصُ للْبَابُونجِ ، واحِدها قُرَّاصةٌ .
وقال الأصمعيُّ وحده : إذا حَذَى اللَّبَن اللسان فهو قَارِصٌ .
وقال بعض العرب :
يا ربَّ شاةٍ شاصِ
في رَبرَبٍ خِماصِ
يأكلنَ من قُرَّاصِ
وحَمَصيص آص
كَفِلَقِ الرَّصاصِ
ينظرنَ من خَصاصِ
بأعيُنٍ شَوَاصِ
ينطحْنَ بالصّياصي
عارضها قُنَّاصِي
بأكلبِ ملاصِ
آصٍ متصلٌ مثل واصٍ شَاصٍ منتصب .
رصق : قال بعضهمْ : جَوْزٌ مُرْصَقٌ إذا تعذَّرَ خروج لُبّهِ منه ومُرْتصِقٌ مثله .
والْتَصَقَ الشيء وارْتَصَقَ والْتَزَق بمعنًى واحد .
رقص : قال الليثُ : الرَّقْصُ والرَّقَصانُ ، ولا يقال : يَرْقُصُ إلاّ لِلاَّعِب والإبلِ وما سوى ذلكَ فإنهُ يقال يَقْفِزُ ويقفُزُ ، والسَّراب يَرْقُصُ ، والنبيذُ إذا جاشَ رَقَصَ .
وقال حسان :
بزجاجةٍ رَقصَتْ بما في قَعْرِهَا
رَقْصَ القَلُوصِ براكبٍ مستعجِل
وقال لبيدٌ في السرابِ :
فَبِتلْكَ إذْ رَقَصَ اللوامع بالضحى
وسمعت العرب تقول : رَقصَ البعيرُ رَقَصاً محركَ القافِ إذا أسرعَ في سيرهِ .
وقال أبو وجزة :
فما أرَدْنَا بها منْ خَلّةٍ بدلاً
ولا بها رَقَصَ الواشِينَ نستمعُ
أراد إسراعهم في هَتِّ النمائمِ .
قال أبو منصور : ويقال للبعيرِ إذا رَقَصَ في عدوه : قد الْتَبَطَ الْتِباطاً وما أشَدَّ لَبَطَتَهُ .
وقال ابن السكيت : الرَّقْصُ مصدرُ رَقَصَ يَرْقُصُ رَقصاً ؛ والرَّقَصُ ضربٌ من الْخَبَب وهذا هو الصحيح .

##### Türkçe

ق ص ر
قصر ، قرص ، صقر ، صرق ، رقص ، رصق .

قصر : **قال الليث**: **القصْرُ**: **المِجْدَلُ**; o da **الفَدَنُ الضّخْمُ**dur.
Dedi: ve **القَصْرُ**: **الغاية**dır; bunu **أبو زيدٍ** ve başkası da söylemiştir.
Ve inşad etti:

Yaşa, sana göründüğü gibi; senin **قصْرُكَ** ölüm(dür);
Ondan ne bir sığınak vardır ne de bir kaçış.

**قال أبو زَيد**: ve denir: **قُصارُك** şu işi yapmandır, ve **قَصْرُكَ** ve **قُصاراكَ** şu işi yapmandır; yani: senin gayretin ve senin gayen. Ve denir: **المُتَمنِّي**nin **قُصاراهُ** **الخَيْبَة**dir.
**قال الليث**: ve **القصْرُ**: senin kendini bir şeyden alıkoymandır; ve onu, tamahın azgınlığının onu sıçratmasından alıkoymandır. Ve denir: **قصَرْتُ نفسي عن هذا الأمر أقصُرُها قصراً**.
**قال أبو زيد**: **قَصِرَ** falan kimse **يقصَرُ قَصَراً**: bir şeyi ilk aslına topladığı zaman; ve **قصَرَ** devesinin bağını **قَصْراً**: onu daralttığı zaman; ve falan kimse yolculukta namazını **قَصْراً** kısaltır: **يقصُرُها**.
Allah Teâlâ dedi: **( فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصَّلواةِ )** **( النساء : 101 )**; bu, öğleyi iki rekât kılmasıdır; aynı şekilde ikindi ve yatsı. Ama akşam ve sabah namazında kısaltma yoktur. Ve onda lugatlar vardır: **قَصَرَ الصلاة** ve **أقصرَها** ve **قصَّرَها**; bunların hepsi caizdir.
Ve **وقال أبو زيد**: denir: falan kimse atı üzerine develerden üç ya da dört tane **قصَرَ**: onların sütlerini içer; ve **ناقةٌ مقصورَةٌ على العِيال**: onun sütünü içerler.
Ve **وقال أبو ذؤيبٍ**:

Onun için sabah içkisini **قصرَ**; sonra etini
çiğ ile yarıp açtı; öyle ki parmak onun içinde batar.

Ve başkası dedi: **القصرُ**: **العَشِيُّ**dir; ve **قد أقصرْنا** yani: akşama girdik; ve **جاءَ مُقْصراً** yani: akşamın kısalığı vaktinde; yani: geceye yaklaşmak üzereydi.
Ve **وقال ابنُ حِلِّزَة**:

Bir haber sezdi; mızraklar onu korkuttu;
**قصراً**; ve akşam yaklaşmıştı.

Ve o **المقصَرَةُ**dir; çoğulu **المقاصيرُ**dur.
Ve **أنشد أبو عبيدٍ**:

Onu gönderdim; **المقاصرَ**i kesip biçiyordu; sonra
gecenin hayatı aydınlanmak isteyene daralmıştı.

Ve **القصرُ**: **الحَبْسُ**tur.
Allah Teâlâ dedi: **( تُكَذِّبَانِ حُورٌ مَّقْصُورَاتٌ فِى الْخِيَامِ )** **( الرحمن : 72 )**; yani: inciden çadırlarda hapsedilmişler; cennette kocaları üzerine örtülü/saklılar; ve **امرأةٌ مقصورَةٌ**.
Ve **وقال الفراءُ** şu sözü hakkında: **( حُورٌ )**: **قصرن على أزواجهنّ** yani: hapsedildiler; başkasını istemezler ve onların dışındakine göz dikmezler.
Dedi: ve Araplar **الحَجَلة**ye **المقصورَة** der; ve **القَصُورةَ** der; ve kadınlardan **المقصورَة**ye **القصُورَة** der. Ve inşad etti:

Ömrüme yemin olsun, her **قصورة**yi sevdirdin
bana; oysa **القصائرُ** bununla bilmez.

Kastediyorum: **قَصُورَات الحجالِ**; istemiyorum
adımı kısa adımlı olanları; kadınların en kötüsü **البَحاترُ**dur.

Ve başkası dedi: kadına **قصيرةٌ** dedikleri zaman boyun kısalığını kastederler; ve onları **قِصاراً** diye çoğul yaparlar.
Ama Aziz ve Celil olanın sözü: **( وَشَرَابٍ وَعِندَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ )** **( ص : 52 )**; şüphesiz **الفراء** ve başkası dedi: **قاصراتُ الطرْفِ**: gözlerini kocaları üzerine kısaltmış **حورٌ**dur; başkasına bakmazlar.
Ve **أنشد الفراء**:

**القاصرَاتِ الطرْف**ten; eğer bir **مُحوِلٌ** yürüyüp sürünseydi,
karıncadan; onların eteklerinin üstünde; mutlaka iz bırakırdı.

Ve **وقال الليث**: **امرأة مقصورةُ الخطو**; adımı, bağı adımını kısaltan bağlıya benzetildi; ve ona **قصيرُ الخطى** denir. Ve inşad etti:

**قصيرُ الخُطى**; uzak komşuluğa yaklaşmaz,
ne de yakın ünsiyete; ancak zahmetlenerek.

Ve **القصَّارُ**: elbiseyi **قصراً** kısaltır; mesleği **القِصارةُ**dır.
Dedi: ve onun şiirinde **الأعشى**ya ait bir nâdire geldi; o da **قصيرةً**yı **قِصارَةٍ** üzerine cem etti; şöyle dedi:

Ne soy eksiltenler, ne de
eller; uzatıldığında **قِصارهْ**.

**قال الفراء**: ve Araplar **فِعال** üzere olan her cem’e **الهاء**yı sokar; derler: **الْجِمالة** ve **الحبالة**; ve **الذكارة** ve **الحجارة**. Allah Teâlâ dedi: **( كَالْقَصْرِ كَأَنَّهُ جِمَالَةٌ صُفْرٌ )** **( المرسلات : 33 )**.
Ve **وقال أبو زيد**: denir: bu sözü falan oğullarına **قَصْرَةً** ve **مَقْصورة** olarak ulaştır; yani: insanların dışında.
**أبو عبيد** dedi: **الكسائي** dedi: o, amcaoğludur; **قُصْرَةً** ve **مقصورَةً**; eğer amcaoğlu **لَحّاً** ise.
Allah Teâlâ dedi: **( اللَّهَبِ إِنَّهَا تَرْمِى بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ )** **( المرسلات : 32 )**.
**قال الفراء**: Arapların sularının saraylarından olan **القصرَ**ı kasteder; onun tekili ve çoğulu Arapçadır; bunun benzeri:
**( مُّنتَصِرٌ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ )** **( القمر : 45 )**; manası: arkalar.
Dedi: kim **( بِشَرَرٍ )** **( المرسلات : 32 )** okursa, o, hurma kökleridir.
**قال أبو منصورٍ**: ve bu, **ابن عباس**ın kıraatidir.
Ve **وقال أبو معاذ النحويّ**: hurmanın **قَصَرُ**u; bir tanesi **قَصَرةٌ**dur; çünkü hurma ağacı bir arşın kadar kesilir; kışın onunla ateş yakarlar.
Dedi: ve bu, erkeğe sözündür: boynu iri ise, o, elbette **لَتامُّ القَصَرَة**dir.
Ve **وقال الضَّحَّاك**: **القصرُ** büyük ağaçların köklerindendir.
Ve **قرأَهُ الحسنُ**: **( كالقصرِ )** hafifletilmiş olarak; ve onu, tek parça odunun kütüğü diye tefsir etti; bir tanesi **قَصْرَةٌ**; **تمرةٍ** ve **تمر** gibi.
Ve **وقال قتادة**: **كالقَصر**; yani hurma ve ağaç kökleri.
Ve **وقال أبو زيدٍ**: denir: at **قَصِرَ** **يقصَر قَصراً**; boynunda bir ağrı yakaladığı zaman; ve onda **قَصَرٌ** denir.
Ve **وقال ابن شميْل**: **القِصارُ**: boynun kısalığına damga vurulan bir damgadır; denir: deveyi **قَصَرت** **قصراً**; o da **مقصور**dur.
Dedi: ve **إبلٌ مقصَّرةٌ** denmez.
Ve **وقال أبو زيد**: falan kimse bir şeyden **أقصَرَ** **يُقْصِرُ إقصاراً**; ondan el çektiği ve son verdiği zaman; ve falan kimse ihtiyaçta **قَصَّرَ**; onda gevşediği ve zayıfladığı zaman.
Allah Teâlâ dedi: **( ءَامِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ )** **( الفتح : 27 )**.
Dedi: saçından **تقصيراً** ile **قَصَّرَ**; ondan bir şey kestiği ve kökünden kazımadığı zaman.
**قال الفراء**: ve bir bedevîyi işittim; diyordu: **الْحَلقُ** sana daha mı sevgili, yoksa **القِصارُ** mu? Kastediyordu: **التقصير**.
Ve **وقال الليث**: **الإقْصَارُ**: bir şeyden el çekmektir. Dedi: ve **المُقَصِّرُ**: bağışı eksilten ve onu azaltandır. Ve **القِصَرُ** uzunluğun zıddıdır; denir: **قَصُرَ يَقْصُرُ قِصَراً**; ve onu **تقصيراً** ile **قَصَّرْتُهُ**: onu kısa yaptığım zaman. Ve **القُصْرَى** ve **القُصَيْرَى**: yan ile karın arasında, **الشّاكلة**ye bitişik olan kaburga. Ve inşad etti:

**نَهْدُ القُصَيْرَى**; onun saç tutamları onu süsler.

Ve **وقال أبو داود**:

Ve **قُصْرَى**; **شنِجِ الأنْسَا**
**ءِ**; **نَبَّاحٍ**; **من الشَّعَبِ**

Dedi: ve **القَصَرُ**; ekinin, buğdaydan ayıklanan; içinde bir miktar tane kalanı gibidir; ve ona **القَصَرِيُّ** denir.
Ve **روى أبو عبيد** Peygamberin ( **صلى الله عليه وسلم** ) ziraat ortaklığı hakkındaki hadisinde: onlardan birinin üç ark ve **القُصَارَةَ** ve baharın suladığı şeyi şart koştuğunu; bunun üzerine Peygamber ( **صلى الله عليه وسلم** ) bunu yasakladı.
**قال أبو عبيد**: ve **القُصارَةُ**; başak dövüldükten sonra başakta kalan tanedir.
Dedi: ve Şam ehli ona **القِصْرِي** der. Dedi: raviler bana bunu, **ابن جَبَلَةَ**dan, **ابن عبيد**den; **القاف**ın kesri, **الصاد**ın sükûnu, **الرّاء**ın kesri ve **الياءِ**ın teşdidi ile okuttular. Ve Arapçacılardan, **فُعَلَّى** üzere **قُصَرَّى** diyen kimse gördüm.
Ve **وقال اللحياني**: yemeği onun **قَصَرِهِ**nden ve **قصلِهِ**nden arıttım; yani: onun süprüntüsünden.
Ve **وقال أبو عمرو**: **القَصَرُ** ve **القَصَلُ** samanın kökleridir.
Ve **وقال ابن الأعرابي**: **القَصَرَةُ**: tane başaktayken tanenin kabuğudur; o da **القُصارةُ**dır. Ve **القَصَرةُ**: tembelliktir.
Ve **وقال الليث**: **القَوْصَرةُ**: hurma için kamıştan bir kaptır; ve bazıları onu hafifletir.
**ثعلب** **عن ابن الأعرابي**: Araplar kadından kinaye olarak **القارورةِ** ve **القَوْصَرةِ** ile söz eder. Ve inşad etti:

Kurtuldu; kendisinde **قَوْصَرَّهْ** olan,
ondan her gün bir **مَرّهْ** yer.

Ve başkası, **ابن كُلْثوم**un sözü hakkında dedi:

Bize, din olarak **قُصورَ المجدِ**i helal kıldı;

**معاقلَ المجدِ**i ve onun kalelerini kastetti.
**ابن السكيت**: keçi ve koyun **إقصاراً** ile **أقْصرَت**; yaşlandıkları ve dişlerinin uçları kısalıncaya kadar; ikisi de **مُقْصرتان**dır.
Ve denir: falan kimseden **بِمِقْصَرٍ** ve **بمقصِرٍ** ile razı olmadım; yani: aşağı bir iş ve küçük bir iş ile.
Ve **وقال ابن الأعرابي**: falan kimse benim **جارِي مُقاصِري**mdir; yani: onun **قَصْرُهُ** benim **قَصْرِي**min hizasındadır. Ve inşad etti:

**جَسْرٌ** en uzak uzaklaşmaya gitsin;
bende onlara doğru bir **مُقاصَرةٍ** fakirliği yoktur.

Diyor: onların komşuluğuna ihtiyacım yoktur; ve **جَسْرٌ** **مُحارِب**dendir.
Dedi: ve **التِّقصارُ**: gerdanlıktır.
Ve **وقال عدي بن زيد**:

Onun bir ceylanı vardır; onu miras bırakır;
boyunda **تِقصارا** bağlayan.

Ve **وقال أبو وجزة**:

Ve sabahleyin ağıtçılar, kuşluk vakti feryat ederek gitti;
boz renkli; görünür; hepsinin **قِصارُها**sı.

Dediler: **قِصارُها**: onların halkalarıdır.
**أبو منصور**: sanki **قِصار** ile, o da **العلاط** olan damganın **قِصار**ına benzetildi.
Ve **وقال ابن السكيت**: **ماءٌ قاصرٌ** ve **مُقصِرٌ**; otlağı yakın olduğu zaman. Ve inşad etti:

Sularım çekilip alınan, **قواصِرا** idi;
ve ben **الجَرائِر**i denemezdim.

**النُّزُعُ**: **النَّزوع**un çoğuludur; o, elle çekilerek su alınan kuyudur; ve **بِئرٌ جَرُورٌ**: deveyi kullanarak ondan su çekilen kuyu.
**ابن شميل** **عن أبي الخطاب** dedi: tanenin üzerinde iki kabuk vardır; taneye bitişik olan **الحَشَرَةُ**dır; **الحَشرَةَ**ye bitişik olan **القصرةُ**dır.
Ve başkası dedi: falan kimse **قصيرُ النَّسَب**dir; babası biliniyorsa; oğlu onu andığında, daha uzak dedeye nisbet ona yeter.
Ve **وقال رؤبة**:

**العجّاجُ** zikrimi yükseltti; beni çağırın;
nesebler uzadığında bana yetecek bir adla.

Ve o, **النَّسابَةَ البكريَّ** ile karşılaşmıştı; o dedi: sen kimsin? **رؤبة بن العجَّاج** dedi. Ona dedi: **قصرْتَ** ve bildin.
**ابن السكيت**: bir şeyden **أقصرَ**; ondan çekildiği zaman; ona gücü yettiği halde. Ve ondan **قصر**; ona aciz kaldığı zaman.
Dedi: ve falanca kadın **أقصرَتْ**; **قِصاراً** çocuk doğurduğu zaman; ve **أطالَتْ**; onları uzun doğurduğu zaman. Ve denir: uzun kadın kısalabilir; kısa kadın uzayabilir.
Dedi: ve dışarı çıkışı olmayan, korunmuş cariyeye: **قَصيرةٌ** ve **قَصُورَةٌ** denir. Ve atlardan hapsedilmiş olana **قصيرٌ** denir.
Ve **وقال مالك بن زُغْبَةَ**:

Onu, çadırımız yanında **قصيراً** görürsün;
ve borular böğürdüğünde onu ortaya koyarız.

Ve **وقال الليث**: **المقصورة** imamın makamıdır; çoğulu **مقاصير**dir.
Dedi: ve eğer geniş, duvarları tahkimli bir ev olursa, onun her bir yanı kendi karşısında bir **مقصورةٌ**dur. Ve inşad etti:

Ve Leylâ’nın önünde **مصْمَتاتُ المقاصر** vardır.

Ve **المصمت**: sağlamlaştırılmıştır.
**ثعلب** **عن ابن الأعرابي**: **القَصَرُ** ve **القصار** tembelliktir.
Ve bir bedevî dedi: sana gelmek istedim; beni **القَصار** engelledi.
Dedi: ve **القُصارُ** ve **القَصار** ve **القصْرى** ve **القَصْر**; hepsi işlerin sonrasıdır.
Ve **روى شمر للأصمعي**: **قَصَّرَ** o işten; ona aciz kaldığı zaman. Ve ondan **أقصر**; ona gücü yettiği halde onu bıraktığı zaman. Dedi: ikisi bazen bir tek mana ile gelir; ancak galip olan budur. Ve denir: **قَصَرَ**; **قَصَّرَ** manasında.
**قال حميد بن ثورٍ**:

Eğer ulaşırsam, mutlaka zorlanarak ulaşacağım;
ve eğer **قَصَرْت** isem, istemeyerek; **ما أقصُر**.

صقر : **قال الليث**: **الصَّقْر**: yırtıcı kuşlardan bir kuştur; onda **الصاد** daha güzeldir.
Dedi: ve **الصَّقْر**; üzüm ve hurmadan sıkmadan sızan şeydir.
Dedi: ve sütten süzülen; pıhtısı ayrılıp özü berraklaşan şey; ekşidiğinde güzel bir boya olur; ve o, **الصاد** ile daha güzeldir.
**أبو عبيد عن الأصمعي**: süt ekşilikte üstünde bir şey kalmayacak dereceye ulaştığında, o **الصقْر**dur.
**شمر**: **الصقْر**: güneşin vurduğu için ekşiyen ekşidir; denir: bize ekşi bir **صقْرَةٍ** ile geldi.
**قال مكوزة**: sanki ondan **الصقْر**.
Ve **وقال ابن بزرجَ**: **المصقئرُّ**; ekşimiş ve kesilmiş süttendir.
**أبو منصور**: ve **الصَّقْرُ** Bahreynliler yanında, üst üste yığılmış hurma sepetlerinin posasından sızan şeydir; altlarında, sıkıştırılmış toprağa yerleştirilmiş yeşil tekneler vardır; ondan ham bir pekmez sıkılır; sanki baldır. Ve bazen, salkımdan toplanmış, ayıklanmış tazeyi alırlar; onu sepetlere koyarlar; üzerine o **الصقر**dan dökerler; ona **رُطَبٌ مصَقَّرٌ** denir; ve hurma sahiplerinden isteyen için taze, hoş kalır.
**أبو عبيدٍ عن أبي عمرو**: **الصَّقْرَةُ**: sıcağın şiddetidir.
Ve **وقال ذو الرمة**:

Güneş eridiğinde, onun **صَقَراتِها**sından sakındı;
dallarla; dört aylık **الصَّرِيمةِ**nin; **مُعْبِلِ**in.

Ve güneş onu **صَقَرَتْهُ**: onun sıcağı ona eziyet ettiği zaman.
Ve **وقال أبو عبيدة**: **الصَّقْرانِ**: atın sırtında, eyer keçesinin arka tarafında kıldan iki dairedir. Dedi: sırtın sınırı **الصَّقْرَيْن**e kadardır.
Ve **وقال الفراءُ**: falan kimse **بالصُّقَر والبُقَرِ والصُّقَارَى والبُقَارى** ile geldi: aşırı yalanla geldiği zaman.
**أبو عبيدٍ عن أبي عمرو**: **الصَّاقُورُ**: tek ince başı olan büyük baltadır; onunla taş kırılır; o, **المعول** da olur.
Ve **وقال الليث**: **الصَّاقُورُ**: kafatasının, beyin üstünde yükselen iç tarafıdır; sanki bir çanağın dibi gibidir. Dedi: ve **الصَّاقِرَةُ**: şiddetli musibettir. Ve **الصَّوْقَرِيَّة**: bir kuşun sesinin taklididir; ötüşünde **يُصَوْقِرُ**; sesinde bu nağmeye benzer bir şey işitilir. Dedi: ve **الصَّقْرُ**: taşları kazma ile vurmaktır.
**ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ**: **الصَّقْرُ**: bayat su; ve **الصَّقْرُ**: hürmetli kadınlar üzerine kılavuzluk/öncülük; bundan, hadiste gelen **الصَّقّارُ**.
Ve **روى سلمة عن الفراء** dedi: **الصَّقَّارُ**: hak etmeyenlere çok lanet edendir; ve **الصَّقّارُ**: kâfirdir; ve **الصَّقّار**: pekmezci/şerbetçidir.
Ve bana **محمد بن إسحاق** **عن أبي الهيثم** haber verdi; dedi ki: **السقَّارُ**: kâfirdir; **بالسّين** ile. Ve **شمر**in hattıyla okudum: **( ملعونٌ كلٌّ كافر صَقَّارٍ )**; bunu **أنس** rivayet etti. Dedi: ve **الصَّقّارُ**: koğucudur. **تَصَقَّرتُ** falan yerde; ve şekillendim; ve **تَنَكَّفْتُ**; manası: oyalanıp kaldım.

صرق : onu **الليث** ihmal etti.
Ve **روى أحمد بن يحيى** **عن عمرو عن أبيه** ve **عن سلمة عن الفراء** ve **عن ابن الأعرابيّ**; onların dediğine göre: **الصَّريقة**: **الرُّقاقَةُ**dır.
**قال الفراء**: ve **صُرُقٍ** ve **صَرَائق** ve **صريقٍ** üzerine cem edilir.
**قال ابن الأعرابيّ**: **ابن عباس**tan rivayet edildi: o, bayram günü musallaya çıkmadan önce **الصرِيقَةِ**nin ucundan yerdi ve derdi: bu, sünnettir.
**قال أبو منصور**: ve avam, ince ekmeklere **الصَّلائِقُ** der; doğru olan, bu imamlar tarafından gelendir. Ve **الصّلائِقِ**in tefsiri, bu babı izleyen babdadır.
Ve **وقال ابن الأعرابي**: her ince şey **صَرَقٌ**tur.

قرص : **قال الليث**: **القَرْصُ** dil ile ve parmak iledir; denir: onlardan bana bir **قارصةٌ** dokunmasın; yani: incitici bir söz.
Ve o ve başkası **للفرزدق** için inşad etti:

Bana **قوارصُ** gelir; siz onu küçümsersiniz;
oysa damla kabı doldurur da taşırır.

Dedi: ve **الْقَرْصُ** parmaklarla: iki parmakla deriyi tutup sıkmaktır; ta ki acıtsın ve ağrıtsın. Dedi: ve **القُرصُ** ekmekten ve benzerinden olandır; ve **القِرَصَةَ**yı cem eder. Ve bazen çok küçüğe **قُرْصة** derler; bir tanedir; ve müzekker daha geneldir. Ve her ne zaman iki şey arasında bir şey alsan veya onu kessen, onu **قَرَّصتهُ** olursun. Ve güneşin gözü, batışta **قُرْصاً** diye adlandırılır. Ve kadına denir: **قرّصي العجينَ**; yani: onu düzelt.
**أبو عبيد عن الأصمعيّ وأبي عمرو**: o, papatya için **القُرَّاصُ**tur; onun bir tanesi **قُرَّاصةٌ**dır.
Ve yalnız **وقال الأصمعيُّ**: süt dili yaktığında, o **قَارِصٌ**tur.
Ve bazı Araplar dedi:

Ey nice koyun; **شاصِ**;
**رَبرَبٍ** içinde; **خِماصِ**;
**قُرَّاصِ**tan yerler;
ve **حَمَصيص آص**;
kurşun parçası gibi;
**خَصاصِ**tan bakarlar;
**شَوَاصِ** gözlerle;
**الصّياصي** ile tos vururlar;
ona **قُنَّاصِي** karşı çıktı;
**ملاصِ** bir köpekle.

**آصٍ**: bitişik; **واصٍ** gibi. **شَاصٍ**: dik.

رصق : bazısı dedi: **جَوْزٌ مُرْصَقٌ**; içinin çıkması ondan zorlaştığı zaman; ve **مُرْتصِقٌ** da onun gibidir.
Ve **الْتَصَقَ** şey ve **ارْتَصَقَ** ve **الْتَزَق**; bir tek manadadır.

رقص : **قال الليثُ**: **الرَّقْصُ** ve **الرَّقَصانُ**; ve **يَرْقُصُ** denmez; ancak oyuncu için ve develer için. Bunun dışındakine gelince, ona **يَقْفِزُ** ve **يقفُزُ** denir. Ve serap **يَرْقُصُ**; ve nebiz kabarıp köpürdüğünde **رَقَصَ**.
Ve **وقال حسان**:

Bir şişe ile; dibindekilerle **رَقصَتْ**;
aceleci bir biniciyle dişi devenin **رَقْصَ**ı gibi.

Ve **وقال لبيدٌ** serap hakkında:

İşte o vakitte; kuşlukta parıltılar **رَقَصَ** etti.

Ve Arapların şöyle dediğini işittim: deve, yürüyüşünde hızlandığı zaman; **القاف**ı harekeli olarak **رَقَصَ** **رَقَصاً**.
Ve **وقال أبو وجزة**:

Onunla bir huydan başka bir şeye bedel istemedik;
ve onunla, koğucuların **رَقَصَ**ını dinlemedik.

Koğucuların nemimeleri hızlıca yaymalarını kastetti.
**قال أبو منصور**: ve deve, koşusunda **رَقَصَ** ettiğinde ona denir: **قد الْتَبَطَ الْتِباطاً**; ve onun **لَبَطَتَهُ** ne şiddetlidir.
Ve **وقال ابن السكيت**: **الرَّقْصُ**; **رَقَصَ يَرْقُصُ رَقصاً**ın masdarıdır; ve **الرَّقَصُ** **الْخَبَب**den bir türdür; ve doğru olan budur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والراء وما يثلثهما)
(قرس)  القاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على برد. من ذلك القَرْس: البَرد. وقَرِس الإنسانُ قَرَساً، إذا لم يستطع أن يعمل بيديه من شِدّة البَرد. قال أبو زُبَيد:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ ***  كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
يقال أقرسَه البرد. ومما ليس من هذا الباب القُرَاسِية: الجملُ الضَّخم.
(قرش)  القاف والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على الجمع والتجمُّع. فالقَرْش: الجمع، يقال تَقَرَّشُوا، إذا تجمَّعوا. ويقولون: إنَّ قُريشاً سمِّيت بذلك. والمُقَرِّشة: السَّنة المَحْل، لأنَّ النّاسَ يضمُّون مواشِيَهم. ويقال: تقارَشَت الرِّماح في الحَرْب، إذا تداخَلَ بعضُها في بعض. ويقولون: إنَّ قريشاً: دابَّةٌ تسكن البحر تغلبُ سائرَ الدَّوابّ. قال:
وقريشٌ هي التي تَسْكُن البحـ *** ـرَ بها سمِّيت قريشٌ قريشا([1])
(قرص)  القاف والراء والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على قبضِ شيء بأطراف الأصابع مع نبْرٍ([2]) يكون. من ذلك: قَرَصتُه أقرُصُه قَرْصاً. والقُرْص معروفٌ، لأنّه عجينٌ يُقرَص قَرْصاً. وقرَّصت المرأةُ العجين: قَطَّعته قُرصةً قُرصة. ولَبَن قارصٌ: يَحذِي اللِّسان، كأنَّه يقرُصه قرصاً. ومن الباب: القوارص، وهي الشَّتائم، كأنَّ العِرْضَ يُقرَص قرصاً إذا قيل فيه ما لا يَحسُن. قال:

قوارصُ تأتِيني وتَحتقرونها *** وقد يملأُ القطرُ الإناءَ فيُفعِمُ([3])
قال ابن دُريد: "حُلِيٌّ مقرَّص، أي مرصَّع بالجواهر([4])"، وكأنَّ ذلك يكون مستديراً على صُورة القُرص.
ومما ليس من هذا الباب القُرَّاص: نبات([5]).
(قرض)  القاف والراء والضاد أصلٌ صحيحٌ، وهو يدلُّ على القطع. يقال: قَرَضت الشيءَ بالمقراض. والقَرْض: ما تُعطيه الإنسانَ من مالك لتُقْضَاه، وكأنَّه شيء قد قطعتَه من مالك. والقِراض في التِّجارة، هو من هذا، وكأنَّ صاحب المال قد قَطَع من ماله طائفةً وأعطاها مُقارِضَهُ ليتّجر فيها. ويقولون: [القريض([6])]: الجرة، في قولهم: "حالَ الجريضُ دُونَ القريض"؛ [والظاهر أنه أريد به([7])] الشِّعر، وهو أصح. ويقال: إنَّ فلاناً وفلاناً يتقارضان الثَّناء، إذا أثنَى كلُّ واحدٍ منهما على صاحبه. وكأنَّ معنى هذا أنَّ كلَّ واحدٍ منهما أقْرَضَ صاحبَه ثناءً كقَرضِ المال. وهو يَرْجع إلى القياس الذي ذكرناه.
(قرط)  القاف والراء والطاء ثلاثُ كلماتٍ عن غير قياس.
فالأولَى القُرْط، وهو معروفٌ، وقَرَّطَ فلانٌ فرسَه العنانَ، إذا طَرحَ اللِّجام في رأسه.
والثانية القُِرْطانُ والقُِرطاطُ للسَّرج، بمنْزلة الوَلِيَّة للرَّحْل. وربما استُعمل للرَّحل.
ويقال: ما جادَ فلانٌ بِقرْطيطةٍ، أي بشيءٍ يسير.
(قرع)  القاف والراء والعين معظمُ البابِ ضربُ الشيء. يقال قَرَعْتُ الشيءَ أقرَعُه: ضربتُه. ومُقارَعة الأبطال: قَرعُ بعضِهم بعضاً. والقَريع: الفَحْل، لأنَّه يَقرع الناقة. والإقراع والمُقارَعة: هي المساهمَة. وسمِّيت بذلك لأنَّها شيءٌ كأنَّه يُضرَب. وقارعتُ فلاناً فقرعتُه، أي أصابتني القُرعةُ دونَه. والقارعة: الشَّديدة من شدائد الدهر؛ وسمِّيت بذلك لأنَّها تقرع الناس، أي تضربُهم بشدَّتها. والقارعة: القِيامةُ، لأنَّها تَضرِبُ وتُصيب النَّاسَ بإقراعها. وقوارِعُ القرآن: الآياتُ التي مَن قَرأها لم يُصِبْه فزَع. وكأنها -واللهُ أعلمُ- سمِّيت بذلك لأنَّها تَقْرَع الجِنّ: والشَّاربُ يَقرَعُ بالإناء جبهته، إذا اشتفَّ ما فيه. ويقال* أقرَعَ الدَّابةَ بلجامِهِ، إذا كَبَحه.
ومن الباب: قولهم: رجلٌ قَرِعٌ، إذا كان يَقبل مشورةَ المُشير. ومعنى هذا أنَّه قُرِع بكلامٍ في ذلك فقبِله. فإنْ كان لا يقبلُها قيل: فلانٌ لا يُقرَع. ويقولون: أقرَعْتُ إلى الحقِّ إقراعاً: رجَعت.
ومن الباب القَرِيع، وهو السيِّد، سمِّي بذلك لأنه يعوَّلُ عليه في الأمور، فكأنَّهُ يقرَع بكثرةِ ما يُسأل ويستعان بهِ فيه. والدَّليل على هذا أنَّهم يسمُّونه مقروعاً أيضاً.
ثم يُحمَل على هذا ويستعار، فقالوا: أقرَعَ فلانٌ فلاناً: أعطاه خيرَ مالِه.
وخيارُ المال: قُرعتُه، وسمِّي لأنَّه يعَوَّل عليه في النَّوائب كما قلناه في القَرِيع.
وممّا اتّسعوا فيه والأصل ما ذكرناه: القَريعة، وهو خير بيتٍ في الرّبع، إن كان بَرْدٌ فخيارُ كِنِّهِ، وإن كان حرٌّ فخِيارُ ظلِّه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَرَع، وفَصِيلٌ مقرَّع. قال أوس:
لدى كلِّ أُخدودٍ يغادرنَ دارعاً ***  يُجَرُّ كما جُرَّ الفصيلُ المقرَّعُ([8])
والقَرَع أيضاً: ذَهابُ الشَّعَْر([9]) من الرأس.
(قرف)  القاف والراء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على مخالطةِ الشيء والالتباس به وادِّراعِه. وأصل ذلك القَرْف، وهو كلُّ قَشْر. ومنه قِرْفُ الخُبْز، وسمِّي قِرفاً وقَرْفاً([10]) لأنه لباسُ ما عليه.
ومن الباب القَرْف: شيءٌ يُعمَل من جلودٍ يعمل فيه الخَلْع. والخلْع: أن يُؤخذ اللحمُ فيُطبخَ ويجعلَ فيه توابل، ثم يُفرَغ في هذا الخَلْع. قال:
وذُبْيانيَّةٍ وَصَّتْ بَنِيها ***  بأنْ كَذَب القراطفُ والقُروف([11])
ومن الباب: اقترفْتُ الشيء: اكتسبتُه، وكأنه لابَسَه وادَّرَعه. وكذلك قولهم: فلانٌ يُقرَف بكذا، أي يُرمَى به. ويقال للَّذِي يُتَّهم بالأمر: القِرْفةُ، يقول الرّجلُ إذا ضاع لـه شيءٌ: فلانٌ قِرْفَتي، أي الذي أتَّهِمُه، كأنَّه قد ألبسه الظِّنَّة. و [بنو([12])] فلانٍ قِرْفَتِي، أي الذي عندهم أظنُّ طَلِبَتي وبُغيتي. ويقولون: سَلْ بني فلانٍ عن ناقتك فإنَّهم قِرْفةٌ، أي تجدُ خَبَرها عنْدهم. وقياسُه ما قد ذكرناه. والفَرسُ المُقْرِف: المُدانِي الهُجْنة. يقولون: إن الْمُقرِف: الذي أبوهُ هجينٌ وأمُّه عربيّة. قال الشاعر([13]):
فإنْ نُتِجَتْ مُهراً كريماً فبالحَرَى *** وإن يكُ إقرافٌ فمن قِبَلِ الفَحلِ([14])
وقارفَ فلانٌ الخطيئةَ: خالَطَها. وقارفَ امرأتَه: جامَعَها؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما لباسُ صاحبِهِ. والقَرَفُ: الوَباء يكون بالبلد، كأنَّه شيء يصير مرضاً لأهله كاللِّباس. وفي الحديث أنَّ قوماً [شَكَوْا إليه([15])] وَبأَ أرضِهم فقال: "تَحوَّلُوا فإنَّ مِن القَرَف التَّلَفَ".
(قرق)  القاف والراء والقاف كلمةٌ واحدة. يقولون: القَرِق: القاع الأملس. قال:
كأنَّ أيديهنَّ بالقاعِ القَرِقْ *** أيدي جوَارٍ يتعاطَيْنَ الوَرِقْ([16])
(قرم)  القاف والراء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حزٍّ أو قطعٍ في شيء. من ذلك القَرْم: قَرْم أنفِ البعير، وهو قطعُ جُليدةٍ منه للسِّمة والعلامةِ، وتلك القُطَيعة القُرامة. وقولهم: القَرْم: السيِّد، وكذلك المُقْرَم، فهو الذي ذكرناه، إنما يُقرَم لكرمه عندهم حتَّى يصير فحلاً، ثم يسمَّى بالقَرْم الذي يُقرَم به. وقال أوس:

إذا مُقْرَمٌ منا ذَرَا حدُّ نابِه ***  تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقرَمِ([17])
ويقولون: إنَّ القُرَامةَ شيءٌ  يُقطَع من كِركرة البعير، يُنتفَعُ به عند القحط ويؤكل. ومنه القُرَامة، وهو ما لَزِق بالتَنُّور من الخبز. وسمِّي بذلك لأنَّه يُقرَم من التَّنُّور، أي ينحَّى عنه.
ومن الباب القَرْم، وهو تناوُلُ الحَمَلِ الحشيشَ أولَ ما يقْرِمُ أطرافَ الشَّجَر. والقِرام: السِّتْر: الرّقيق، وهو من قياس الباب، كأنَّه شيءٌ قد غُشِّيَ به الباب، فهو كالقُرمة التي تُقرَم من أنف البعير.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَرَم: شدَّةُ شهوةِ اللَّحم.
(قرن)  القاف والراء والنون* أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على جَمعِ شيءٍ إلى شيء، والآخَر شيءٌ ينْتَأ بقُوّة وشِدّة.
فالأوّل: قارنتُ بين الشَّيئين. والقِران: الحبلُ يُقرَن به شيئانِ. والقَرَن: الحَبْل أيضاً. قال جرير:
بلِّغْ خليفَتَنا إنْ كنتَ لاقِيَه *** أنِّي لدَى البابِ كالمشدود في قَرَنِ([18])
والقَرَن: جُعَيْبَةٌ صغيرة تُضَمُّ إلى الجَعبة الكبيرة. قال:
* فكلُّهمْ يَمشِي بقَوسٍ وقَرَنْ([19]) *
والقَرَن في الحاجبين، إذا التقَيا. وهو مقرونُ الحاجِبين بيِّنُ القَرَن. والقِرْن: قِرنُك في الشَّجاعة. والقَرْن: مثلُك في السِّنِّ. وقياسُهما واحد، وإنَّما فُرِق بينهما بالكسر والفتح لاختلاف الصِّفتين. والقِرَان: أن تقرن بين تَمرتين تأكلهما. والقِرانُ: أن تَقْرِن حَجَّةً بعُمرة. والقَرُون من النُّوق: المُقرَّنة القادِمَين والآخِرَين من أخلافها. والقَرون: التي إذا جَرَتْ وضعت يديها ورجليها معاً. وقولهم: فلان مُقْرِنٌ لكذا، أي مطيقٌ لـه. قال الله تعالى: ]سُبْحَانَ الَّذي سَخَّرَ لنا هذا وما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ[ [الزخرف 13]؛ وهو القياس، لأنَّ معناه أنَّه يجوز أن يكون قِرناً له. والقَرِينة: نَفْس الإنسان، كأنهما قد تقارَنَا. ومن كلامهم: فلانٌ إذا جاذبَتْه قَرينةٌ بَهَرَها، أي إذا قُرِنت به الشَّديدة أطاقَها. وقَرِينةُ الرَّجُلِ: امرأتُه. ويقولون: سامحته قَرِينته وقَرُونته وقَرُونه، أي نفسه. والقارِنُ: الذي معه سَيفٌ ونَبْل.
والأصلُ الآخر: القَرْن للشّاةِ وغيرها، وهو ناتئ قويّ، وبه يسمَّى على معنى التشبيه الذَّوائبُ قروناً. ومن ذلك قول أبي سفيان في الرُّوم: "ذات القُرون([20])". كان الأصمعيُّ يقول: أراد قرونَ شُعورِهم، وكانوا يطوِّلون ذلك يُعرَفون به. قال مُرقِّش:
لات هَنَّا وليتني طَرَفَ الزُّ *** جِّ وأهلي بالشَّام ذاتِ القُرونِ([21])
ومن هذا الباب: القَرْن: عَفَلة الشَّاة تخرج من ثَفْرها. والقَرْن: جُبَيْلٌ صغيرٌ منفرد. ويقولون: قد أقرَنَ رُمحَهُ([22])، إذا رفَعَه. ومما شذَّ عن هذين البابين: القَرْن: الأمَّة من الناس، والجمع قُرون. قال الله سبحانه: ]وَقُرُوناً بَيْنَ ذلكَ كَثِيراً([23])[ [الفرقان 38].
والقَرْن: الدُّفعة من العَرَق، والجمع قُرون. قال زُهَير:
نعوِّدُها الطِّرادَ فكلَّ يومٍ *** يُسَنُّ على سنابِكها قُرونُ([24])
ومن النَّبات: القَرْنُوَة، والجلد المُقَرْنَى: المدبوغُ بها.
(قره)  القاف والراء والهاء كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: القَرَه في الجلد كالقَلَح في الأسنان، وهو الوَسَخ. يقال: رجلٌ أقْرَهُ وامرأةٌ قرهاء.
(قري)  القاف والراء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جمعٍ واجتماعٍ. من لك القَرْية، سمِّيت قريةً لاجتماع النَّاس فيها. ويقولون: قَرَيت الماء في المِقْراةِ: جمعتُه، وذلك الماءُ المجموع قَرِيٌّ. وجمع القَرية قُرىً، جاءت على كُسْوةٍ وكُسىً. والمِقْراة: الجفْنة، سمِّيت لاجتماع الضَّيف عليها، أو لما جُمع فيها من طعام.
ومن الباب القَرْو، وهو كالمِعْصَرة([25]). قال:
أرمِي بها البَيداءَ إذْ أعرَضَتْ *** وأنت بين القَرْوِ والعاصر([26])
والقرو: حوضٌ معروفٌ ممدودٌ عند الحوض العظيم، تَرِدُه الإبل. ومن الباب القَرْو، وهو كلُّ شيءٍ على طريقةٍ واحدة. تقول: رأيت القوم على قَرْوٍ واحد. وقولهم إنَّ القَرْو: القصدُ؛ تقول: قروتُ وقرَيْت، إذا سلكت. وقال النابغة:
* يَقْرُوا الدَّكادِكَ من ذنبان([27]) والأكَما *

وهذا عندنا من الأوّل، كأنه يتبعها قريةً قرية. ومن الباب القَرَى: الظَّهر، وسمِّي قرىً لما اجتمع فيه من العِظام. وناقةٌ قَرْواءُ: شديدة الظَّهر. قال:
* مضبورةٍ قَرواء هِرْجابٍ فُنُقْ([28]) *
و*لا يقال للبعير أقْرَى.
وإذا هُمِز هذا الباب كان هو والأوّلُ سواءً. يقولون: ما قرأَتْ هذه النّاقةُ سَلَىً، كأنَّه يُراد أنَّها ما حَملَتْ قطُّ. قال:
ذِراعَيْ عَيطلٍ أدماءَ بِكرٍ *** هجانِ اللَّونِ لم تَقرأْ جنينا([29])
قالوا: ومنه القُرآن، كأنَّه سمِّي بذلك لجَمعِه ما فيه من الأحكام والقِصَص وغيرِ ذلك. فأمَّا أقْرأَتِ المرأةُ فيقال إنَّها من هذا أيضاً. وذكروا أنَّها تكون كذا في حال طُهرها، كأنَّها قد جَمَعَتْ دمها في جوفها فلم تُرْخِه. وناسٌ يقولون: إنما إقراؤها: خروجُها من طُهرٍ إلى حيض، أو حيضٍ إلى طُهْر. قالوا: والقُرْء: وقْتٌ، يكونُ للطُّهر مرَّةً وللحيض مرة. ويقولون: هبَّت الرِّياح لقارئها: لوقتِها. وينشدون:
شَنِئت العَقْرَ عَقْرَ بنِي شُليلٍ *** إذا هبَّت لقارِئها الرِّياحُ([30])
وجملة هذه الكلمة أنَّها مشكلة. وزعم ناسٌ من الفقهاء أنها لا تكون إلا في الطُّهر فقالوا:([31])...............................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
وهو من الباب الأول: القارئة، وهو الشَّاهد. ويقولون: الناس قواري الله تعالى في الأرض، هم الشُّهود. وممكنٌ أنْ يُحمَل هذا على ذلك القياس، أي إنَّهم يَقْرُون الأشياءَ حتَّى يجمعوها علماً ثمَّ يشهدون بها.

ومن الباب القِرةُ([32]): المال، من الإبل والغنم. والقِرَة: العِيال. وأنشدَ في القرة التي هي المال:
ما إنْ رأينا ملكاً أغارا *** أكثرَ منه قِرَةً وقارا([33])
ومما شذَّ عن هذا الباب القارية، طرف السِّنان. وحدُّ كلِّ شيءٍ: قارِيَتُه.
(قرب)  القاف والراء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خلاف البُعد. يقال قَرُبَ يَقْرُبُ قُرباً. وفلانٌ ذو قرابتي، وهو من يَقْرُبُ منك رحِماً. وفلانٌ قَرِيبِي، وذو قَرابتي. والقُرْبة والقُرْبَى: القَرابة. والقِراب: مُقارَبة الأمر. وتقول: ما قَرِبْتُ هذا الأمرَ ولا أقْرَبُه، إذا لم تُشَامَّهُ([34]) ولم تلتَبِسْ به. ومن الباب القَرَب، وهي ليلةُ ورودِ الإبلِ الماءَ؛ وذلك أنَّ القومَ يُسِيمون([35]) الإبلَ وهم في ذلك
يسيرونَ نحو الماء، فإذا بقيَ بينهم وبين الماء عشِيَّةٌ عجَّلوا نحوه، فتلك اللَّيلة ليلةُ القَرَب. والقارِب: الطَّالب الماءَ ليلاً. قال الخليل: ولا يقال ذلك لطالبهِ نهاراً. وقد صرَّفوا الفعلَ من القَرَب فقالوا: قَرَبْت الماء أقرُبهُ قَرَباً. وذلك على مثال طَلْبتُ أطْلُبُ طَلَباً، وحَلَبْتُ أحلُب حَلَباً. ويقولون: إنّ القارِب: سفينةٌ صغيرة تكون مع أصحاب السُّفن البَحْرية، تستَخَفُّ لحوائجهم؛ وكأنَّها سمِّيت بذلك لقُرْبِها منهم. والقُرْبانُ: ما قُرِّب إلى الله تعالى من نَسِيكةٍ أو غيرها.
ومن الباب: قُربانُ الملِك وقَرابِينه: وزراؤه وجُلساؤه. وفرسٌ مُقْرَبة، وهي التي تُرْتَادُ([36]) وتقرَّب ولا تُترَك أن تَرُود. قال ابنُ دريد: إنَّما يُفعَل ذلك بالإناث لئلاَّ يقرعَها فحلٌ لئيمٌ.
ويقال: قَرَّبَ الفرسُ تقريباً، وهو دون الحُضْر، وقيل تقريبٌ لأنَّه إذا أحْضَرَ كان أبعدَ لمداه. وله فيما يقالُ تقريبان: أدنى وأعلى. ويقال: أقرَبت الشَّاة، دنا نِتاجُها. قال ابن السِّكِّيت: ثوب مُقارِبٌ، إذا لم يكن جيِّداً. وهذا على معنى أنَّه مقارِبٌ في ثَمَنِه غيرُ بعيدٍ ولا غالٍ. وحكى غيرُه: ثوبٌ مُقارِبٌ: غير جيد، وثوب مقاربٌ: رخيص، والقياس في كلِّه واحد. وأمَّا الخاصرة فهي القُرْب، سمِّيت لقُرْبها من الجنب. وقال* قوم: سمِّيت تشبيهاً لها بالقِرْبة. قالوا: وهذا قياسٌ آخر، إنما هو من أن يضُمَّ الشيءَ ويحويَه. قالوا: ومنه القِراب: قرابُ السَّيف، والجمع قُرُب. قال الشّاعر([37]):
يا ربَّةَ البيتِ قُومِي غيرَ صاغرةٍ *** ضُمي إليكِ رِحالَ القومِ والقُرُبا
وقال الشاعر([38]) في القُرْب، وهي الخاصرة:
وكنتُ إذا ما قُرِّبَ الزّادُ مولعاً *** بكلِّ كميتٍ جَلْدةٍ لم تُوَسَّفِ([39])
مُدَاخَلةِ الأقرابِ غيرِ ضئيلةٍ *** كُميتٍ كأنَّها مزادةُ مُخْلِفِ
(قرت)  القاف والراء والتاء أُصَيلٌ يدلُّ على قُبْح في سَحْنة([40]). يقولون: قرِت وجه الرجل: تغيّر من حُزْن. وأصل ذلك من قَرَِت الدَّم، إذا يَبِس بين الجلد واللّحم. وهو دمٌ قارت. وقَرِتَ الجلدُ، إذا ضُرِبَ فاسودَّ.
(قرح)  القاف والراء والحاء ثلاثةُ أصولٍ صحيحةٍ: أحدُها يدلُّ على ألمٍ بجراحٍ أو ما أشبَهها، والآخَر يدلُّ على شيءٍ من شَوْب، والآخِر على استنباطِ شيء.
فالأوَّل القَرْح: قَرْح الجِلد يُجرَح([41]). والقَرْح: ما يخرُجُ به من قُروحٍ تؤلمه. قال الله تعالى: ]إنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ القَوْمُ قَرْحٌ مِثْلُه[ [آل عمران 140]. يقال قَرَحَه، إذا جَرحَه، والقريح: الجريح. والقَرِح([42]): الذي خَرَجَتْ به القُروح.
والأصل الثاني: الماء القَرَاح: الذي لا يشُوبُه غيره. قال:
بِتْنا عُذوباً وباتَ البقُّ يَلسَِبُنا *** نَشْوِي القَراحَ كأَنْ لا حيَّ بالوادِي([43])
والأرض القَرَاح: الطيِّبة التُّربة: التي لا يَخْلِطُ ترابَها شيءٌ. ومن الباب: رجل قُرْحانٌ وقومٌ قُرْحانونَ، إذا لم يُصِبْهم جُدَريٌّ ولا مرض. وهذا من الماء القَراح والأرضِ القَراح. والقِرْواحُ مثل القَراح. ويقال: القِرواح: الواسعةُ. وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّه تشوبها حُزُونة.
والأصل الثالث القريحة، وهو أوّل ما يُستنبَطُ من البِئر، ولذلك يقال: فلانٌ جيِّد القريحة؛ يراد به استنباط العِلم. ومنه اقترحت الجَمَل: ركبتُه قبل أن يُرْكِب([44]). واقترحتُ الشيءَ: استنبطتُه عن غير سَماعٍ.
ومما شذَّ عن هذه الأصولِ الثلاثة: القارح من الدَّوابِّ: ما انتهى سنُّه. قال الفرَّاء: قَرَحَ يَقْرُح قُرُوحاً، من خيل قُرحٍ([45]). وكلُّ الأسنانِ بالألف، مثل أَثْنَى وأرْبَعَ، إلا قرَح.
ومن الشاذّ القُرحة: ما دون الغُرَّة من البياض بوجه الفَرَس. قال: وروضةٌ قرحاء: في وسطها نَورٌ أبيض. قال ذو الرُّمّة:

حَوّاءُ قَرحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ ***بها الذِّهابُ وحَفَّتْها البراعيمُ([46])
ويقولون: قَرَحَ فلانٌ فلاناً بالحقِّ، إذا استقبَله به. وهذا ممكنٌ أن يكون من باب الإبدال، والأصل قرَعه. وممكنٌ أن يكون كأنَّه جرحه بذلك.
 (قرد)  القاف والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّعٍ في شيءٍ مع تقطُّع. من ذلك السحابُ القَرِد: المتقطِّع في أقطار السماء يركبُ بعضُه بعضاً.
والصُّوف القَرِد: المتداخِلُ بعضُه في بعض. و [الأرض] القَرْدَدُ إذا ارتفعت إلى جنب وَهْدة([47]). وقُرْدُودةُ الظَّهْر: ما ارتفع من ثَبَجِه. وكلُّ هذا قياسُه واحد. وممكنٌ أن يكون القُرَادُ من هذا، لتجمُّع خَلْقِه.
وممَّا يشتقُّونه من لفظ القُراد: أقْرَدَ الرّجُل: لَصِقَ بالأرض من فزعٍ أو ذُلّ([48]). وقرِدَ: سَكَت([49]). ومنه قرَّدْتُ الرّجلَ تقريداً، إذا خدَعتَه لتُوقِعَه في مكروه.
--------------ـــ
([1]) البيت للمشمرخ بن عمرو الحميري، كما في الخزانة (1: 98) حيث تجد جملة الأقوال في تعليل تسمية قريش. وأنشده في المجمل واللسان (قرش) بدون نسبة. وانظر صبح الأعشى (1: 35).
([2]) نبر، أي ارتفاع، وفي الأصل: "نتر".
([3]) الفرزدق في ديوانه 657 واللسان (قرص). وقبله:
تصرم عني ود بكر بن وائل *** وما كاد عني ودهم يتصرم
([4]) الجمهرة (2: 357).
([5]) قيل إنه "البابونج".
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) ديوان أوس 11 واللسان (قرع).
([9]) في الأصل: "الشيء"، صوابه في المجمل.
([10]) كذا في الأصل. وفي المجمل وسائر المعاجم: "القرف" بالكسر فقط.
([11]) البيت لمعقر بن حمار البارقيّ، كما في اللسان (قرف، كذب) وإصلاح المنطق 17، 77، 324.
([12]) التكملة من اللسان.
([13]) هو حميدة بنت النعمان بن بشير، زوج روح بن زنباع. الأغاني (14: 125) وتنبيه البكري 31. وفي اللسان (سلل، هجن) أنها هند بنت النعمان بن بشير تقوله لزوجها روح بن زنباع.
([14]) كذا على الإقواء، ويطابقه ما في اللسان (هجن) وروى البكري: "فما أنجب الفحل" بلا إقواء، وقبله:
وما هند إلا مهرة عربية *** سليلة أفراس تجللها بغل
([15]) التكملة من المجمل.
([16]) الرجز في اللسان (قرق) وإصلاح المنطق 464.
([17]) ديوان أوس 27 واللسان (قرم، ذرا، خمط)؛ وقد سبق في (ذرا).
([18]) ديوان جرير 588 واللسان (قرن) والبيان (1: 329). بقوله لعون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في الديوان والبيان. وفي اللسان: "أبلغ أبا مسمع".
([19]) قبله في الصحاح واللسان والتاج (قرن) وتنبيه السكري 19 والبيان (3: 107): * يا ابن هشام أهلك الناس اللبن *
([20]) في اللسان: "وقال أبو سفيان بن حرب للعباس بن عبد المطلب، حين رأى المسلمين وطاعتهم لرسول الله صلى الله عليه وسلم واتباعهم إياه حين صلى بهم: ما رأيت كاليوم طاعة قوم ولا فارس الأكارم، ولا الروم ذات القرون".
([21]) المفضليات (2: 8) واللسان (قرن) ومعجم البلدان (الزج).
([22]) في الأصل: "ريحه"، صوابه في المجمل.
([23]) في الأصل: "بين ذلك سبيلا"، تحريف.
([24]) ديوان زهير 187 واللسان (قرن). ويروى: "تضمر بالأصائل كل يوم".
([25]) ويقال أيضاً لمسيل المعصرة ومثعبها، كما في اللسان والقاموس.
([26]) البيت للأعشى في ديوانه 245 واللسان (قرا).
([27]) كذا وردت الكلمة في الأصل. وفي الديوان 69: "من لبنان والأكما". وصدره: * حتى غدا مثل نصل السيف منصلتا *
([28]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 104 واللسان (غلا، قرا، هرجب، فنق) وقبله: * تنشطته كل مغلاة الوهق *
([29]) البيت لعمرو بن كلثوم في معلقته المشهورة.
([30]) لمالك بن الحارث الهذلي في ديوان الهذليين (3: 83) واللسان (قرأ). وشليل، بهيئة التصغير: جد جرير بن عبد الله البجلي. الاشتقاق 302 وشرح الديوان.
([31]) بعده بياض في الأصل بمقدار أربعة أسطر.
([32]) الحق أن الكلمة من مادة (وقر)، وهي كالعدة من وعد. ومنه الوقير للغنم.
([33]) الرجز للأغلب العجلي، كما في اللسان (وقر، قور). وأنشده في المخصص (7: 133/ 8: 13).
([34]) شاممته مشامة: قاربته وتعرفت ما عنده بالاختبار والكشف.
([35]) يسيمونها: يرعونها. وفي الأصل: "يسمون".
([36]) وكذا وردت العبارة في المجمل، وصوابه "التي تدنى"، كما في الجمهرة (1: 272) واللسان والقاموس.
([37]) هو مرة بن محكان السعدي. الحماسة (2: 253) والحيوان (2: 352) والأغاني (20: 10) ومعجم المرزباني 383.
([38]) هو الأسود بن يعفر، كما في اللسان والتاج (وسف).
([39]) أنشده في اللسان (جلد) بدون نسبة.
([40]) السحنة، بالفتح، اللون. وفي الأصل: "سمجة"، تحريف.
([41]) في المجمل: "بجراح".
([42]) والقريح أيضاً.
([43]) أنشده في اللسان (لسب، شوا). وانظر مثيل هذا البيت في (عذب).
([44]) يركب، من قولهم أركب أي حان له أن يركب. وضبط في المجمل بفتح الكاف خطأ.
([45]) ويقال قُرَّح أيضاً بضم القاف وتشديد الراء المفتوحة.
([46]) ديوان ذي الرمة 53 واللسان (قرح، شرط، ذهب). وقد سبق في (ذهب).
([47]) في المجمل: "وأرض قردد إذا ارتفعت إلى جنب وهدة".
([48]) في الأصل: "وذل"، صوابه في المجمل.
([49]) في المجمل: "سكت من عي".

ـ

##### Türkçe

(باب **القاف** والراء وما يثلثهما)

(**قرس**)  **القاف** ve الراء ve **السين** sahih bir asıldır; soğuğa delâlet eder. Bundan: **القَرْس**: soğuk. Ve **قَرِس** insan **قَرَساً**, eğer şiddetli soğuktan elleriyle çalışmaya güç yetiremezse. Ebû Zübeyd dedi:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ ***  كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
Denir: **أقرسَه** soğuk. Ve bu bâbdan olmayanlardan: **القُرَاسِية**: iri deve.

(**قرش**)  **القاف** ve الراء ve **الشين** sahih bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder. Şu hâlde **القَرْش**: toplama; denir: **تَقَرَّشُوا**, eğer toplandılarsa. Ve derler: Şüphesiz **قُريشاً** bununla adlandırıldı. Ve **المُقَرِّشة**: kıtlık yılı; çünkü insanlar hayvanlarını bir araya toplarlar. Ve denir: **تقارَشَت** mızraklar savaşta, eğer bir kısmı bir kısmının içine girdiyse. Ve derler: Şüphesiz **قريشاً**: denizde oturan, diğer bütün hayvanlara galip gelen bir hayvandır. Dedi:
وقريشٌ هي التي تَسْكُن البحـ *** ـرَ بها سمِّيت قريشٌ قريشا([1])

(**قرص**)  **القاف** ve الراء ve **الصاد** sahih bir asıldır; parmak uçlarıyla, bir **نبْرٍ**([2]) bulunarak, bir şeyi kavramaya delâlet eder. Bundan: **قَرَصتُه** **أقرُصُه** **قَرْصاً**. Ve **القُرْص** bilinir; çünkü o, **قَرْصاً** ile **يُقرَص** edilen bir hamurdur. Ve kadın hamuru **قرَّصت**: onu **قُرصةً** **قُرصة** parça parça kesti. Ve **لَبَن قارصٌ**: dili sızlatır; sanki onu bir **قرصاً** ile **يقرُصه**. Ve bâbdandır: **القوارص**; o da sövgülerdir; sanki **العِرْضَ** (ırz) hakkında güzel olmayan şey söylendiğinde **يُقرَص** bir **قرصاً** ile **يُقرَص** edilmiş gibi. Dedi:

قوارصُ تأتِيني وتَحتقرونها *** وقد يملأُ القطرُ الإناءَ فيُفعِمُ([3])
İbn Düreyd dedi: "**حُلِيٌّ مقرَّص**، yani mücevherlerle süslenmiş([4])"; ve sanki bu, **القُرص** sûreti üzere yuvarlak olur.
Ve bu bâbdan olmayanlardan: **القُرَّاص**: bir bitki([5]).

(**قرض**)  **القاف** ve الراء ve **الضاد** sahih bir asıldır; ve o, kesmeye delâlet eder. Denir: **قَرَضت** şeyi **بالمقراض** ile. Ve **القَرْض**: malından insana verdiğin, sana geri ödenmesi için; sanki malından kestiğin bir şeydir. Ve ticarette **القِراض**, bu kabildendir; sanki mal sahibi malından bir taife kesmiş ve onu, onunla ticaret etsin diye **مُقارِضَهُ**’na vermiştir. Ve derler: [**القريض**([6])]: küp, şu sözlerinde: "حالَ الجريضُ دُونَ القريض"؛ [ve zâhir olan, onunla([7]) şiirin kastedilmiş olmasıdır]; ve o daha sahihdir. Ve denir: Şüphesiz falan ve falan **يتقارضان** övgüyü, eğer her biri arkadaşını övdüyse. Ve sanki bunun mânası, her birinin arkadaşına, malı **قَرضِ** gibi, bir övgü **أقْرَضَ** etmiş olmasıdır. Ve o, zikrettiğimiz kıyasa döner.

(**قرط**)  **القاف** ve الراء ve **الطاء** kıyas dışı üç kelimedir.
Birincisi **القُرْط**; o bilinir. Ve falan atının dizginini **قَرَّطَ**, eğer gemi başına bıraktıysa.
İkincisi **القُِرْطانُ** ve **القُِرطاطُ** eyer içindir; semer için **الوَلِيَّة** menzilesindedir. Bazen semer için kullanılır.
Ve denir: Falan **بِقرْطيطةٍ** bile cömertlik etmedi; yani az bir şeyle.

(**قرع**)  **القاف** ve الراء ve **العين**: bâbın çoğu, bir şeyi vurmaktır. Denir: **قَرَعْتُ** şeyi **أقرَعُه**: onu vurdum. Ve yiğitlerin **مُقارَعة**’si: onların bazısının bazısını vurmasıdır. Ve **القَريع**: damızlık erkek; çünkü o dişi deveyi **يَقرع**. Ve **الإقراع** ve **المُقارَعة**: kura çekmedir. Bununla adlandırıldı; çünkü o, sanki vurulan bir şeydir. Ve falanla **قارعتُ** da onu **فقرعتُه**; yani kura bana, ona değil, isabet etti. Ve **القارعة**: zamanın şiddetlerinden şiddetli olan; bununla adlandırıldı, çünkü o insanları **تقرع** eder; yani şiddetiyle onları vurur. Ve **القارعة**: kıyamettir; çünkü o, **بإقراعها** ile insanlara vurur ve isabet eder. Ve **قوارِعُ القرآن**: onu okuyan kimseye korku isabet etmeyen âyetlerdir. Ve sanki -Allah daha iyi bilir- bununla adlandırıldı; çünkü o cinleri **تَقْرَع** eder: ve içen, içinde olanı tamamen içtiğinde, kapla alnını **يَقرَع** eder. Ve denir* **أقرَعَ** hayvanı gemiyle, eğer onu dizginleyip geri çektiyse.
Ve bâbdandır: onların sözleri: **رجلٌ قَرِعٌ**, eğer öğüt verenin öğüdünü kabul ederse. Bunun mânası: bu hususta bir sözle **قُرِع** edildi de onu kabul etti. Eğer onu kabul etmezse: falan **لا يُقرَع** denir. Ve derler: **أقرَعْتُ** hakka **إقراعاً**: döndüm.
Ve bâbdandır **القَرِيع**; o da efendidir. Bununla adlandırıldı; çünkü işlerde ona dayanılır; sanki çokça sorulması ve onda kendisinden yardım istenmesi sebebiyle **يقرَع** edilir. Bunun delili: onların ona **مقروعاً** da ad vermeleridir.
Sonra bu üzerine hamledilir ve istiâre edilir; şöyle dediler: falan falana **أقرَعَ**: malının hayırlısını ona verdi.
Ve malın seçkini: onun **قُرعتُه**’dur; ve bununla adlandırıldı, çünkü musibetlerde ona dayanılır; **القَرِيع** hakkında söylediğimiz gibi.
Onların genişlettikleri şeylerdendir ve asıl zikrettiğimizdir: **القَريعة**; o, konak yerinde en iyi evdir: eğer soğuk varsa, onun sığınağının en iyisi; eğer sıcak varsa, gölgesinin en iyisi.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **القَرَع**, ve **فَصِيلٌ مقرَّع**. Evs dedi:
لدى كلِّ أُخدودٍ يغادرنَ دارعاً ***  يُجَرُّ كما جُرَّ الفصيلُ المقرَّعُ([8])
Ve **القَرَع** ayrıca: baştan saçın([9]) gitmesidir.

(**قرف**)  **القاف** ve الراء ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyle karışmaya, ona bulaşmaya ve onu giyinmeye delâlet eder. Bunun aslı **القَرْف**’tur; o, her kabuktur. Ondan: ekmeğin **قِرْفُ**’u; ve ona **قِرفاً** ve **قَرْفاً**([10]) denildi; çünkü o, üzerindeki şeyin giysisidir.
Ve bâbdandır **القَرْف**: derilerden yapılan bir şey; onda **الخَلْع** yapılır. Ve **الخلْع**: etin alınması, pişirilmesi ve içine baharat konulması; sonra bu **الخَلْع** içine boşaltılmasıdır. Dedi:
وذُبْيانيَّةٍ وَصَّتْ بَنِيها ***  بأنْ كَذَب القراطفُ والقُروف([11])
Ve bâbdandır: **اقترفْتُ** şeyi: onu kazandım; sanki onu giydi ve kuşandı. Yine onların sözleri: falan şununla **يُقرَف**; yani onunla itham edilir. Ve bir işle itham edilene: **القِرْفةُ** denir. Adam, kendisine bir şey kaybolduğunda der ki: falan benim **قِرْفَتي**’mdir; yani itham ettiğim kimsedir; sanki ona zan giydirmiştir. Ve [**بنو**([12])] falanın benim **قِرْفَتِي**’mdir; yani talebimin ve arayışımın onlarda olduğunu zannettiğim kimselerdir. Ve derler: falanın oğullarına deven hakkında sor; çünkü onlar **قِرْفةٌ**’dir; yani onun haberini onların yanında bulursun. Ve onun kıyası, zikrettiğimiz şeydir. Ve **الفَرسُ المُقْرِف**: melezliğe yakın olan. Derler: **الْمُقرِف**: babası melez, annesi Arap olan kimsedir. Şair([13]) dedi:
فإنْ نُتِجَتْ مُهراً كريماً فبالحَرَى *** وإن يكُ إقرافٌ فمن قِبَلِ الفَحلِ([14])
Ve falan günahı **قارفَ** etti: ona karıştı. Ve karısıyla **قارفَ** etti: onunla cima etti; çünkü her biri arkadaşının giysisidir. Ve **القَرَفُ**: beldede olan vebadır; sanki o, halkı için giysi gibi bir hastalık olan bir şeydir. Hadiste, bir kavim [**شَكَوْا إليه**([15])] arazilerinin vebasını şikâyet etti de şöyle dedi: "Yer değiştirin; çünkü **القَرَف**’ten helâk vardır."

(**قرق**)  **القاف** ve الراء ve **القاف** tek bir kelimedir. Derler: **القَرِق**: düz, kaygan taban. Dedi:
كأنَّ أيديهنَّ بالقاعِ القَرِقْ *** أيدي جوَارٍ يتعاطَيْنَ الوَرِقْ([16])

(**قرم**)  **القاف** ve الراء ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyde yarma yahut kesmeye delâlet eder. Bundan: **القَرْم**: devenin burnunun **قَرْم**’u; o, damga ve alâmet için ondan bir deri parçası kesmektir; ve o kesik parça **القُرامة**’dır. Ve onların sözleri: **القَرْم**: efendi; yine **المُقْرَم**; işte o, zikrettiğimizdir: ancak onların yanında kereminden dolayı **يُقرَم** edilir; ta ki damızlık erkek olsun; sonra, onunla **يُقرَم** edilen **القَرْم** adıyla adlandırılır. Evs dedi:

إذا مُقْرَمٌ منا ذَرَا حدُّ نابِه ***  تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقرَمِ([17])
Ve derler: Şüphesiz **القُرَامةَ** devenin gıdısından kesilen bir şeydir; kıtlıkta ondan faydalanılır ve yenir. Ondandır: **القُرَامة**; o da tandıra yapışan ekmektir. Bununla adlandırıldı; çünkü o tandırdan **يُقرَم** edilir; yani ondan uzaklaştırılır.
Ve bâbdandır **القَرْم**; o, kuzunun, ilk defa otladığında ağaçların uçlarını **يقْرِمُ** etmesidir. Ve **القِرام**: ince perde; o, bâbın kıyasındandır; sanki o, kapının üzerine örtülmüş bir şeydir; o da devenin burnundan **تُقرَم** edilen **القُرمة** gibidir.
Ve bu bâbdan şâz olanlardan: **القَرَم**: et iştahının şiddeti.

(**قرن**)  **القاف** ve الراء ve **النون** * iki sahih asıldır: birisi bir şeyi bir şeye toplamaya delâlet eder; diğeri, kuvvet ve şiddetle kabaran bir şeye.
Birincisi: iki şey arasında **قارنتُ**. Ve **القِران**: iki şeyin onunla **يُقرَن** edildiği ip. Ve **القَرَن**: ip, yine. Cerîr dedi:
بلِّغْ خليفَتَنا إنْ كنتَ لاقِيَه *** أنِّي لدَى البابِ كالمشدود في قَرَنِ([18])
Ve **القَرَن**: büyük sadaka eklenen küçük bir sadakacıktır. Dedi:
* فكلُّهمْ يَمشِي بقَوسٍ وقَرَنْ([19]) *
Ve **القَرَن** kaşlarda, eğer birleşirlerse. O, kaşları birleşik olandır; **القَرَن**’ı açıkça belli. Ve **القِرْن**: yiğitlikte senin dengin. Ve **القَرْن**: yaşta senin benzerin. İkisinin kıyası birdir; ancak sıfatların farklılığı için kesre ve fetha ile ayrıldı. Ve **القِرَان**: iki hurmayı birleştirip onları yemen. Ve **القِرانُ**: bir haccı bir umreye birleştirmen. Ve develerden **القَرُون**: memelerinin ön ikisini ve arka ikisini birleştirilmiş olan. Ve **القَرون**: koştuğunda ellerini ve ayaklarını birlikte koyan. Ve onların sözleri: falan şuna **مُقْرِنٌ**’dir; yani ona güç yetirendir. Allah تعالى buyurdu: ]سُبْحَانَ الَّذي سَخَّرَ لنا هذا وما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ[ [الزخرف 13]; ve o kıyastır; çünkü mânası, ona bir **قِرناً** olmasının mümkün olmasıdır. Ve **القَرِينة**: insanın nefsi; sanki ikisi **تقارَنَا** etmiştir. Ve onların sözlerindendir: falan, eğer onu bir **قَرينةٌ** çekiştirirse onu yener; yani ona şiddetli olan **قُرِنت** edildiğinde ona güç yetirir. Ve erkeğin **قَرِينةُ**’si: karısıdır. Ve derler: onun **قَرِينته** ve **قَرُونته** ve **قَرُونه** ona müsamaha gösterdi; yani nefsi. Ve **القارِنُ**: yanında kılıç ve ok bulunan kimse.
Diğer asıl: koyun ve başkası için **القَرْن**; o, güçlü bir çıkıntıdır; ve benzetme mânasıyla saç tutamlarına **قروناً** denilir. Bundan, Ebû Süfyân’ın Rumlar hakkında sözü: "**ذات القُرون**([20])". Asmaî derdi ki: onların saçlarının **قرون**’unu kastetti; ve onlar onu uzatırlardı, onunla tanınırlardı. Muraqqiş dedi:
لات هَنَّا وليتني طَرَفَ الزُّ *** جِّ وأهلي بالشَّام ذاتِ القُرونِ([21])
Ve bu bâbdandır: **القَرْن**: koyunun, makatından çıkan bir et parçası. Ve **القَرْن**: tek başına küçük bir tepecik. Ve derler: mızrağını **أقرَنَ**([22]) etti; eğer onu kaldırdıysa. Ve bu iki bâbdan şâz olanlardan: **القَرْن**: insanlardan bir ümmet; çoğulu **قُرون**. Allah سبحانه buyurdu: ]وَقُرُوناً بَيْنَ ذلكَ كَثِيراً([23])[ [الفرقان 38].
Ve **القَرْن**: terden bir defa boşalma; çoğulu **قُرون**. Züheyr dedi:
نعوِّدُها الطِّرادَ فكلَّ يومٍ *** يُسَنُّ على سنابِكها قُرونُ([24])
Ve bitkiden: **القَرْنُوَة**; ve **الجلد المُقَرْنَى**: onunla tabaklanmış olan.

(**قره**)  **القاف** ve الراء ve **الهاء**: eğer sahihse bir kelimedir. Derler: deride **القَرَه**, dişlerdeki **القَلَح** gibidir; o, kir pasdır. Denir: **رجلٌ أقْرَهُ** ve kadın **قرهاء**.

(**قري**)  **القاف** ve الراء ve illetli harf sahih bir asıldır; toplama ve bir araya gelmeye delâlet eder. Bundan: **القَرْية**; insanlar orada toplandığı için **قريةً** diye adlandırıldı. Ve derler: suyu **قَرَيت** **في المِقْراةِ**: onu topladım; ve o toplanmış su **قَرِيٌّ**’dür. Ve **القَرية**’nin çoğulu **قُرىً**’dır; **كُسْوةٍ** ve **كُسىً** üzere geldi. Ve **المِقْراة**: çanak; misafirin onun üzerinde toplanması için, yahut onda toplanmış yemekten dolayı böyle adlandırıldı.
Ve bâbdandır **القَرْو**; o, **المِعْصَرة**([25]) gibidir. Dedi:
أرمِي بها البَيداءَ إذْ أعرَضَتْ *** وأنت بين القَرْوِ والعاصر([26])
Ve **القرو**: büyük havuzun yanında uzatılmış, develerin geldiği bilinen bir havuzdur. Ve bâbdandır **القَرْو**; o, tek bir tarz üzere olan her şeydir. Dersin: kavmi tek bir **قَرْوٍ** üzere gördüm. Ve onların sözleri: Şüphesiz **القَرْو**: kasıttır; dersin: **قروتُ** ve **قرَيْت**, eğer yol tuttumsa. Nâbiga dedi:
* يَقْرُوا الدَّكادِكَ من ذنبان([27]) والأكَما *

Ve bu, bizim nezdimizde ilkinden (babdan)dır; sanki onu köy köy tâkip eder. Ve babdan **القَرَى**: sırt (arka); onda kemiklerden toplanmış olan şey sebebiyle **قرىً** diye adlandırıldı. Ve **ناقةٌ قَرْواءُ**: sırtı şiddetli (kuvvetli) olan. Dedi ki:
* مضبورةٍ قَرواء هِرْجابٍ فُنُقْ([28]) *
Ve deve için **أقْرَى** denilmez.
Ve bu bab hemzelenirse, o ve birincisi eşit olur. Derler: Bu dişi deve **ما قرأَتْ** bir **سَلَىً**; sanki murad, onun asla yüklenmemiş olmasıdır. Dedi ki:
ذِراعَيْ عَيطلٍ أدماءَ بِكرٍ *** هجانِ اللَّونِ لم تَقرأْ جنينا([29])
Dediler: Ve ondan **القُرآن**; sanki onda bulunan hükümler, kıssalar ve bunun dışındakileri toplaması sebebiyle bununla adlandırıldı. Amma kadının **أقْرأَتِ** (olması) ise, denilir ki bu da bundan (babdan)dır. Ve zikrettiler ki o, temizliği hâlinde böyle olur; sanki kanını iç boşluğunda toplamış da onu salıvermemiştir. Ve bir topluluk der ki: Onun **إقراؤها**’sı ancak, bir temizlikten hayza çıkması, yahut bir hayzdan temizliğe (çıkması)dır. Dediler: Ve **القُرْء**: bir vakittir; bir kere temizlik için olur, bir kere hayz için. Ve derler: Rüzgârlar **لقارئها** esti: onun vakti için. Ve inşad ederler:
شَنِئت العَقْرَ عَقْرَ بنِي شُليلٍ *** إذا هبَّت لقارِئها الرِّياحُ([30])
Bu kelimenin cümlesi şudur ki o müşkildir. Ve fakihlerden bir topluluk, onun ancak temizlikte olacağını iddia etti; böylece dediler:([31])...............................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
Ve o birinci babdandır: **القارئة**; ve o şâhiddir. Ve derler: İnsanlar, yeryüzünde Allah Teâlâ’nın **قواري**’leridir; onlar şâhitlerdir. Ve bunu o kıyasa hamletmek mümkündür; yani onlar şeyleri, onları ilim olarak toplayıncaya kadar **يَقْرُون**; sonra onlarla şehâdet ederler.

Ve babdan **القِرةُ**([32]): mal; develerden ve koyunlardan. Ve **القِرَة**: iyâl (bakmakla yükümlü olunanlar). Ve mal olan **القرة** hakkında inşad etti:
ما إنْ رأينا ملكاً أغارا *** أكثرَ منه قِرَةً وقارا([33])
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: **القارية**; mızrak ucunun (sinnânın) ucu. Ve her şeyin sınırı: onun **قارِيَتُه**’dur.

(**قرب**) **القاف** ve **الراء** ve **الباء** sahih bir asıldır; uzaklığın zıddına delâlet eder. Denir: **قَرُبَ يَقْرُبُ قُرباً**. Ve falan, benim **ذو قرابتي**’mdir; o, rahim bakımından sana yaklaşandır. Ve falan benim **قَرِيبِي**’mdir; ve **ذو قَرابتي**’dir. Ve **القُرْبة** ve **القُرْبَى**: akrabalık olan **القَرابة**. Ve **القِراب**: işin yaklaşması (**مُقارَبة الأمر**). Ve dersin: **ما قَرِبْتُ هذا الأمرَ ولا أقْرَبُه**; eğer onu **تُشَامَّهُ**([34]) etmediysen ve ona karışmadıysan. Ve babdan **القَرَب**: develerin suya varış gecesidir; bu, kavmin develeri otlatması (**يُسِيمون**([35])) ve bu hâlde suya doğru yürümeleri sebebiyledir; su ile aralarında bir akşam kalınca ona doğru acele ederler; işte o gece **ليلةُ القَرَب**’dir. Ve **القارِب**: geceleyin suyu arayan. Halîl dedi: Gündüz arayana bu söylenmez. Ve fiili **القَرَب**’den tasrif ettiler; böylece dediler: **قَرَبْت الماء أقرُبهُ قَرَباً**. Bu, **طَلْبتُ أطْلُبُ طَلَباً** ve **حَلَبْتُ أحلُب حَلَباً** misali üzeredir. Ve derler: **القارِب** küçük bir gemidir; deniz gemilerinin sahipleriyle beraber olur; ihtiyaçları için hafifçe kullanılır; sanki onlara yakınlığı sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve **القُرْبانُ**: Allah Teâlâ’ya bir kurbanlık (**نَسِيكةٍ**) yahut başkası olarak yaklaştırılan şeydir.
Ve babdan: **قُربانُ الملِك** ve onun **قَرابِينه**’i: vezirleri ve meclis arkadaşlarıdır. Ve **فرسٌ مُقْرَبة**: o, **تُرْتَادُ**([36]) edilen ve yaklaştırılan, dolaşmasına bırakılmayan (kısrak)tır. İbn Düreyd dedi: Bu ancak dişilerle yapılır; aşağılık bir aygır onu aşmasın diye.
Ve denir: At **قَرَّبَ** bir **تقريباً** ile; ve o, **الحُضْر**’dan aşağıdır. Ve “**تقريبٌ**” denildi; çünkü **أحْضَرَ** ettiği zaman, menzili bakımından daha uzak olur. Ve onun için, denildiğine göre, iki **تقريبان** vardır: daha aşağı ve daha yukarı. Ve denir: Koyun **أقرَبت**; doğumu yaklaştı. İbnü’s-Sikkît dedi: **ثوب مُقارِبٌ**; eğer iyi değilse. Bu, onun fiyatında yakın olması mânâsınadır; uzak ve pahalı değildir. Başkası nakletti: **ثوبٌ مُقارِبٌ**: iyi değil; ve **ثوب مقاربٌ**: ucuz; ve kıyas hepsinde birdir. Amma böğür (hâsıra) ise o **القُرْب**’dür; böğre yakınlığı sebebiyle adlandırıldı. Ve bir kavim dedi: Ona, **القِرْبة**’ye benzetilerek ad verildi. Dediler: Ve bu başka bir kıyastır; ancak, şeyi birleştirip içine alması (mânâsı)ndandır. Dediler: Ve ondan **القِراب**: kılıcın kını; çoğulu **قُرُب**. Şair([37]) dedi:
يا ربَّةَ البيتِ قُومِي غيرَ صاغرةٍ *** ضُمي إليكِ رِحالَ القومِ والقُرُبا
Ve şair([38]) **القُرْب** hakkında—ki o böğürdür—dedi:
وكنتُ إذا ما قُرِّبَ الزّادُ مولعاً *** بكلِّ كميتٍ جَلْدةٍ لم تُوَسَّفِ([39])
مُدَاخَلةِ الأقرابِ غيرِ ضئيلةٍ *** كُميتٍ كأنَّها مزادةُ مُخْلِفِ

(**قرت**) **القاف** ve **الراء** ve **التاء**; çirkinlikte bir asıldır; yüz renginde (**سَحْنة**([40])) (çirkinliğe) delâlet eder. Derler: Adamın yüzü **قرِت**: hüzünden değişti. Bunun aslı, kanın **قَرَِت** olmasıdır; deri ile et arasında kuruduğu zaman. Ve o, **دمٌ قارت**’tır. Ve deri **قَرِتَ**; vurulduğu zaman karardığında.

(**قرح**) **القاف** ve **الراء** ve **الحاء** üç sahih asıldır: birincisi, yaralarla yahut onlara benzer şeyle bir acıya delâlet eder; diğeri, bir karışım (**شَوْب**) nev’inden bir şeye delâlet eder; diğeri, bir şeyin çıkarılıp elde edilmesine (istنبât) delâlet eder.
Birincisi **القَرْح**: derinin **قَرْح**’ı; yaralanır (**يُجرَح**([41])). Ve **القَرْح**: acı veren yaralardan onunla çıkan şeydir. Allah Teâlâ dedi: ]إنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ القَوْمُ قَرْحٌ مِثْلُه[ [Âl-i İmrân 140]. Denir: Onu **قَرَحَه**; eğer onu yaraladıysa. Ve **القريح**: yaralı. Ve **القَرِح**([42]): yaralar çıktığı kimse.
İkinci asıl: **الماء القَرَاح**: başkasıyla karışmayan su. Dedi ki:
بِتْنا عُذوباً وباتَ البقُّ يَلسَِبُنا *** نَشْوِي القَراحَ كأَنْ لا حيَّ بالوادِي([43])
Ve **الأرض القَرَاح**: toprağı temiz olan; toprağına bir şey karışmayan. Ve babdan: **رجل قُرْحانٌ** ve **قومٌ قُرْحانونَ**; eğer onlara çiçek hastalığı yahut hastalık isabet etmemişse. Bu, **الماء القَراح** ve **الأرضِ القَراح**’tandır. Ve **القِرْواحُ** **القَراح** gibidir. Ve denir: **القِرواح**: geniş olan. Ve o, birincisine yakındır; çünkü ona bir sertlik karışır.
Üçüncü asıl **القريحة**’dir; kuyudan ilk çıkarılıp elde edilen şeydir; bu sebeple denir: Falan **جيِّد القريحة**’dir; bununla ilmi çıkarıp elde etmesi murad edilir. Ve ondan: Deveyi **اقترحت**: onu, binilmeden önce bindim (**ركبتُه قبل أن يُرْكِب**([44])). Ve bir şeyi **اقترحتُ**: onu, işitme olmaksızın çıkarıp elde ettim.
Bu üç asıldan şâz olan şeylerden: binek hayvanlarından **القارح**: yaşı son haddine varmış olan. Ferrâ dedi: **قَرَحَ يَقْرُح قُرُوحاً**; **خيل قُرحٍ**’dan([45]). Ve bütün yaşlar (diş yaşları) elif iledir; **أَثْنَى** ve **أرْبَعَ** gibi; **قرَح** hariç.
Şâzdan: **القُرحة**: atın yüzündeki beyazlığın, **الغُرَّة**’den aşağı olanı. Dedi: Ve **روضةٌ قرحاء**: ortasında beyaz çiçek bulunan (çayır). Zü’r-Rumme dedi:
حَوّاءُ قَرحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ ***بها الذِّهابُ وحَفَّتْها البراعيمُ([46])
Ve derler: Falan, falanı hak ile **قَرَحَ**; eğer onunla yüz yüze geldiyse. Bu, ibdâl babından olması mümkündür; aslı **قرَعه**’dır. Ve mümkündür ki sanki onu bununla yaralamıştır.

(**قرد**) **القاف** ve **الراء** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeyde toplanmaya, parçalanma ile beraber delâlet eder. Bundan: **السحابُ القَرِد**: göğün taraflarında parçalanmış olan bulut; bir kısmı bir kısmına biner.
Ve **الصُّوف القَرِد**: bir kısmı bir kısmına girmiş olan yün. Ve **[الأرض] القَرْدَدُ**: bir çukurun (**وَهْدة**([47])) yanına doğru yükseldiği zaman. Ve **قُرْدُودةُ الظَّهْر**: sırtın **ثَبَج**’inden yükselen şey. Ve bütün bunların kıyası birdir. Ve **القُرَادُ**’ın da bundan olması mümkündür; yaratılışının toplanması sebebiyle.
Ve **القُراد** lafzından türettikleri şeylerdendir: Adam **أقْرَدَ**: korkudan yahut zillet sebebiyle yere yapıştı([48]). Ve **قرِدَ**: sustu([49]). Ve ondan: Adamı **قرَّدْتُ** bir **تقريداً** ile; eğer onu aldattıysan ki onu bir kötülüğe düşüresin.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ر ص
قرص جلده بظفريه وقرصه قرصة مؤلمة وقرصات‏.‏
وقرّصت المرأة العجين إذا قطعته لتبسطه‏.‏
والقرصة والقرص‏:‏ اسم ما تقرصه كما أن الخبزة والخبز اسم ما تخبزه‏.‏
وقرّصته تقريصاً‏:‏ قطعته قرصة قرصة ومن المجاز‏:‏ لاتزال تقرصني منك قارصة‏:‏ كلمة مؤذية‏.‏
وأتتني منك قوارص‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ قوارص تأتيني وتحتقرونها وقد يملأ القطر الإناء فيفعم وكانت بينهما مقارصات‏.‏
ورأيتهما يتقارظان ثم رأيتهما يتقارصان‏.‏
ولبن ونبيذ قارص‏:‏ ثم استقوا بشفارهم للهاتها كالزّيت فيه قروصة وسواد وهو داء يأخذ عن الماء الآجن‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ اقرصيه ‏"‏ ولجام قرّاص وقروص‏:‏ يؤذي الدابة‏.‏
وأنشد المازنيّ‏:‏ ولولا هذيل أن أسوء سراتها لألجمت بالقرّاص بشر بن عائذ وقرصة البعوض‏.‏
وتقول‏:‏ قرصهم البعوض قرصات رقصوا منها رقصات‏.‏
وقرصه البرد وبرد قارس‏:‏ قارص‏.‏
وقرّص الماء‏:‏ برّده حتى صار يقرص ببرده‏.‏
وغاب قرص الشمس‏.‏

##### Türkçe

ق ر ص
**قرص**: Derisini iki tırnağımla çimdikledi; ve onu **قرص** etti: acı veren bir **قرصة**; ve **قرصات**.
Ve kadın hamuru **قرّصت** eder; onu yaymak için kestiği zaman.
Ve **القرصة** ve **القرص**: çimdiklediğin şeyin adıdır; tıpkı **الخبزة** ve **الخبز**’ün, pişirdiğin şeyin adı olması gibi.
Ve onu **قرّصته** **تقريصاً**: onu **قرصة** **قرصة** kesti. Ve mecazdan: “Senden bana bir **قارصة** çimdiklemeye devam ediyorsun”: incitici bir söz.
Ve benden sana **قوارص** geldi.
el-Ferazdak dedi:
**قوارص** bana gelir ve siz onu küçümsersiniz; hâlbuki damla kabı doldurur da taşırır. Ve ikisi arasında **مقارصات** vardı.
Onları **يتقارظان** hâlinde gördüm; sonra onları **يتقارصان** hâlinde gördüm.
Ve **لبن** ve **نبيذ** **قارص**: sonra onun **لهاتها**sına bıçaklarının ağızlarıyla su verdiler; içinde **قروصة** ve siyahlık bulunan yağ gibi; ve o, bayat sudan dolayı tutan bir hastalıktır.
Ve hadiste: “**اقرصيه**”. Ve **لجام** **قرّاص** ve **قروص**: bineğe eziyet eder.
el-Mâzinî inşad etti:
Ve Hüzeyl olmasaydı, onun ileri gelenlerini kötüleyeyim diye, Bişr b. Âiz’i **بالقرّاص** ile gemlerdim. Ve sivrisineğin **قرصة**’si.
Ve dersin ki: Sivrisinek onları **قرص** etti; ondan **قرصات**; ondan **رقصات** oynadılar.
Ve onu soğuk **قرص** etti; ve **برد** **قارس**: **قارص**.
Ve suyu **قرّص** etti: onu soğuttu; ta ki soğuğuyla çimdikler hâle geldi.
Ve güneşin **قرص**’u battı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَرْص بالأُصبعين، وقيل: القَرْص التَّجْمِيشُ والغَمْز بالأُصبع حتى تُؤْلمه، قرَصَه يَقْرُصه، بالضم، قَرْصاً. وقَرْصُ البراغيثِ: لَسْعُها. ويقال مثلاً: قَرَصَه بلسانه. والقارِصةُ: الكلمةُ المؤْذية؛ قال الفرزدق:
قوارِصُ تَأْتِيني وتَحْتَقِرونَها،
وقد يَمْلأُ القَطْرُ الإِناءَ فَيُفْعَم
وقال الليث: القَرْصُ باللسان والأُصبع. يقال: لا يزال تَقْرُصُني منه قارِصةٌ أَي كلمة مؤذية. قال: والقَرْص بالأَصابع قَبْضٌ على الجلد بأُصبعين حتى يُؤلَم. وفي حديث عليّ: أَنه قَضى في القارِصة والقامِصَة والواقِصَة بالدِّيَة أَثلاثاً؛ هن ثلاثُ جوارٍ كُنّ يلْعَبْن فتراكَبْنَ، فقَرَصَت السُّفْلى الوُسْطى فقَمَصَت، فسَقَطت العُلْيا فوَقَصَت عُنُقَها، فجعلَ ثلثي الدية على الثِّنْثَيْن وأَسْقَطَ ثُلُثَ العُلْيا لأَنها أَعانَت على نفسِها؛ جعل الزمخشري هذا الحديث مرفوعاً وهو من كلام علي. القارِصةُ: اسمُ فاعلة من القَرْص بالأَصابع. وشراب قارِصٌ: يَحْذي اللسانَ، قَرَصَ يَقْرُص قَرْصاً. والقارِصُ: الحامِض من أَلْبان الإِبل خاصة. والقُمارِصُ: كالقارِص مثاله فُماعِلٌ، هذا فيمن جعل الميم زائدة وقد جعلها بعضهم أَصلاً وهو مذكور في موضعه، وقيل: القارصُ اللبن الذي يَحْذي اللسان فأَطلق ولم يخصص الإِبل. وفي المثل: عَدا القارصُ فحَزَر أَي جاوَزَ الحدَّ إِلى أَن حَمِضَ يعني تفاقَم الأَمْرُ واشتدَّ. وقال الأَصمعي وحده: إِذا حذى اللبنُ اللسانَ فهو قارِصٌ؛ وأَنشد الأَزهري لبعض العرب: يا رُبّ شاةٍ شاصِ
في رَبْرَبٍ خِماصِ،
يأْكلْن من قُرَّاصِ
وحَمَصِيصٍ آصِ،
كفِلَق الرَّصاصِ،
يَنْظُرن من خَصاصِ
بأَعْيُنٍ شَواصِ،
يَنْطَحْنَ بالصَّياصي،
عارَضَها قَنَّاصُ
(* في هذا الشطر اقواء.)
بأَكْلُبٍ مِلاصِ
آصِ: متصل مثل واص. شاص: مُنْتصبٍ. والمَقارِصُ: الأَوْعية التي يُقَرَّصُ فيها اللبن، الواحدة مِقْرَصة؛ قال القتّال الكلابي: وأَنتم أُناسٌ تُعْجِبُونَ بِرأْيكمْ،
إِذا جَعَلَتْ ما في المَقارِص تَهْدِرُ
وفي حديث ابن عمير: لَقارِصٌ قُمارِصٌ يقطرُ منه البول؛ القُمارص: الشديد القَرْص، بزيادة الميم؛ أَراد اللبنَ الذي يَقْرُص اللسان من حُموضتِه، والقُمارِص تأْكيدٌ له، والميم زائدة؛ ومنه رجز ابن الأَكوع: لكن غَذاها اللبنُ الخَرِيفُ
المَخْضُ والقارِصُ والصَّرِيفُ
قال الخطابي: القُمارِصُ إِتباع وإِشباع؛ أَراد لبناً شديدَ الحموضة يُقْطِر بَوْلَ شارِبِه لشدة حموضته.
والمُقَرَّصُ: المُقَطَّع المأْخوذ بين شيئين، وقد قَرَصَه وقَرّصَه. وفي الحديث: أَن امرأَة سأَلَته عن دم الحيضُ يُصِيبُ الثوب، فقال: قَرِّصِيه بالماء أَي قَطِّعِيه به، ويروى: اقْرُصِيه بماء أَي اغسليه بأَطراف أَصابعك، وفي حديث آخر: حُتِّيه بضِلَعٍ واقْرُصيه بماء وسدر؛ القَرْصُ: الدَّلْكُ بأَطراف الأَصابع والأَظفارِ مع صب الماء عليه حتى يذهب أَثره، والتقْرِيصُ مثله. قال: قَرَصْتُه وقَرّصْتُه وهو أَبلغ في غَسْل الدم من غسله بجميع اليد.
والقُرْص: من الخبز وما أَشبهه. ويقال للمرأَة: قَرِّصي العجين أَي سويه قِرَصة. وقَرَّصَ العجين: قطعه ليبسطه قُرْصَةً قُرْصَة، والتشديد للتكثير. وقد يقولون للصغيرة جدّاً: قُرْصة واحدة، قال: والتذكير أَكثر، قال: وكلما أَخذت شيئاً بين شيئين أَو قطعته، فقد قَرَّصْته، والقُرْصةُ والقُرْصُ: القطعة منه، والجمع أَقْراصٌ وقِرَصةٌ وقِراصٌ. وقَرَصَت المرأَة العَجينَ تَقْرصُهُ قَرْصاً وقَرّصَته تَقْريصاً أَي قَطّعَتْه قُرْصَة قُرْصة. وفي الحديث: فأُتِيَ بثلاثَة قِرَصَة مِنْ شَعِير؛ القِرصَةُ، بوزن العِنَبة: جمع قُرْصٍ وهو الرغيف كجُحْر وجِحَرة. وقُرْصُ الشمس: عَيْنُها وتسمى عينُ الشمس قُرْصةً عند غيبوبتها. والقُرص: عين الشمس على التشبيه، وقد تسمى به عامةُ الشمس.
وأَحمرُ قُرّاصٌ أَي أَحمر غليظ؛ عن كراع. والقُرّاصُ: نبت ينبت في السُّهولة والقِيعان والأَوْدية والجَدَدِ وزهرهُ أَصفرُ وهو حارٌّ حامض، يَقْرُص إِذا أُكِل منه شيء، واحدتُه قُرّاصةٌ. وقال أَبو حنيفة: القُرّاص ينبت نباتَ الجِرْجِير يطُول ويَسْمُو، وله زهر أَصفر تَجْرُسُه النَّخْلُ، وله حرارة كحرارة الجِرْجِير وحبٌّ صغار أَحمر والسوامُّ تحبُّه، وقد قيل: إِن القُرّاصَ البابونَج وهو نَور الأُقْحُوان إِذا يَبِس، واحدتُها قُرّاصة. والمَقارِصُ: أَرضون تُنْبِتُ القُرّاصَ.
وحَلْيٌ مُقَرَّصٌ: مُرَصّعٌ بالجوهر. والقَرِِيصٌ: ضرب من الأُدْم. وقُرْصٌ: موضع؛ قال عبيد بن الأَبرص:
ثم عُجْناهُنّ خُوصاً كالقطا الـ
ـقارِبات الماء من أَيْنِ الكَلال
نحوَ قُرْصٍ، ثم جالت جَوْلَة الـ
ـخيلِ قُبّاً، عن يَمينٍ وشِمَال
أَضاف الأَيْنَ إِلى الكَلال وإِن تقارب معناهما، لأَنه أَراد بالأَيْنِ الفُتور وبالكَلال الإِعْياءَ.

##### Türkçe

**القَرْص** iki parmakla (yapılan şey)dir; ve denildi ki: **القَرْص** **التَّجْمِيشُ** ve parmakla **الغَمْز**dir; ta ki onu acıtsın; **قرَصَه يَقْرُصه** (zammesiyle) **قَرْصاً**. Ve **قَرْصُ البراغيثِ**: onların sokmasıdır. Ve mesel olarak denilir: **قَرَصَه بلسانه**. Ve **القارِصةُ**: incitici söz; **الفرزدق** dedi ki:
قوارِصُ تَأْتِيني وتَحْتَقِرونَها،
وقد يَمْلأُ القَطْرُ الإِناءَ فَيُفْعَم

Ve **الليث** dedi: **القَرْصُ** dil ve parmakladır. Denilir: ondan bana hâlâ **قارِصةٌ** (yani incitici bir söz) **تَقْرُصُني**. Dedi: ve parmaklarla **القَرْص** iki parmakla deriyi tutmaktır; ta ki acıtılsın. Ve Ali’nin hadîsinde: onun **القارِصة** ve **القامِصَة** ve **الواقِصَة** hakkında diyeti üçte birler olarak hükmettiği (vardır); onlar üç câriye idi, oynuyorlardı da üst üste bindiler; derken alttaki ortadakini **قَرَصَت** de o **قَمَصَت**; sonra üstteki düştü de onun boynunu **وَقَصَت**; böylece diyetin üçte ikisini iki (kıza) yükledi ve üsttekinin üçte birini düşürdü; çünkü o kendi nefsi aleyhine yardım etmişti; **الزمخشري** bu hadîsi merfû‘ kıldı, hâlbuki o Ali’nin sözündendir.

**القارِصةُ**: parmaklarla **القَرْص**tan ism-i fâildir. Ve **شراب قارِصٌ**: dili sızlatır/acıtır; **قَرَصَ يَقْرُص قَرْصاً**. Ve **القارِصُ**: özellikle deve sütlerinden olan ekşidir. Ve **القُمارِصُ**: **القارِص** gibidir; misali **فُماعِلٌ**dur; bu, **الميم**’i زائد yapan kimseye göredir; bazıları onu asl kılmıştır ve o kendi yerinde zikredilmiştir. Ve denildi ki: **القارصُ** dili sızlatan/acıtan süttür; böylece mutlak söyledi ve deveyi tahsis etmedi. Ve meselde: **عَدا القارصُ فحَزَر** yani sınırı aştı; ta ki ekşidi; yani iş büyüdü ve şiddetlendi. Ve yalnız **الأَصمعي** dedi: süt dili sızlattığında o **قارِصٌ**tur. Ve **الأَزهري** bazı Araplardan (şu şiiri) rivayet etti:
يا رُبّ شاةٍ شاصِ
في رَبْرَبٍ خِماصِ،
يأْكلْن من قُرَّاصِ
وحَمَصِيصٍ آصِ،
كفِلَق الرَّصاصِ،
يَنْظُرن من خَصاصِ
بأَعْيُنٍ شَواصِ،
يَنْطَحْنَ بالصَّياصي،
عارَضَها قَنَّاصُ
(* bu mısrada **اقواء** vardır.)
بأَكْلُبٍ مِلاصِ

**آصِ**: **واص** gibi bitişik (sıfat). **شاص**: dik/ayakta duran. Ve **المَقارِصُ**: sütün içinde **يُقَرَّصُ** edildiği kaplardır; teki **مِقْرَصة**; **القتّال الكلابي** dedi ki:
وأَنتم أُناسٌ تُعْجِبُونَ بِرأْيكمْ،
إِذا جَعَلَتْ ما في المَقارِص تَهْدِرُ

Ve İbn Umeyr hadîsinde: **لَقارِصٌ قُمارِصٌ** ondan idrar damlar; **القُمارص**: şiddetli **القَرْص**tır, **الميم**’in ziyadesiyle; onun muradı, ekşiliğinden dili **يَقْرُص** eden süttür; ve **القُمارِص** onun için te’kiddir; ve **الميم** زائدdir. Ve ondan İbnü’l-Ekva‘ın recezi:
لكن غَذاها اللبنُ الخَرِيفُ
المَخْضُ والقارِصُ والصَّرِيفُ

**الخطابي** dedi: **القُمارِصُ** itbâ‘ ve işbâ‘dır; muradı, ekşiliğinin şiddetinden içenin idrarını damlatan, şiddetli ekşilikte bir süttür.

Ve **المُقَرَّصُ**: iki şey arasından alınmış, parçalanmış olandır; onu **قَرَصَه** ve **قَرّصَه**. Ve hadîste: bir kadın ona hayız kanının elbiseye isabet etmesini sordu; o da dedi ki: **قَرِّصِيه بالماء** yani onunla onu parçala; ve şöyle rivayet olunur: **اقْرُصِيه بماء** yani parmaklarının uçlarıyla onu yıka. Ve başka bir hadîste: **حُتِّيه بضِلَعٍ واقْرُصيه بماء وسدر**; **القَرْصُ**: suyu onun üzerine dökmekle birlikte parmak uçları ve tırnaklarla ovmaktır; ta ki izi gitsin; ve **التقْرِيصُ** onun gibidir. Dedi: **قَرَصْتُه** ve **قَرّصْتُه**; ve o, kanı bütün elle yıkamaktan daha beliğdir.

Ve **القُرْص**: ekmekten ve ona benzer şeylerdendir. Ve kadına denilir: **قَرِّصي العجين** yani onu bir **قِرَصة** yap. Ve **قَرَّصَ العجين**: onu yaymak için onu **قُرْصَةً قُرْصَة** kesti; ve şeddeli (söyleyiş) çokluk içindir. Ve çok küçük olana da derler: **قُرْصة** واحدة; dedi: ve müzekker daha çoktur. Dedi: iki şey arasından bir şey aldığında yahut onu kestiğinde, onu **قَرَّصْته** olursun. Ve **القُرْصةُ** ve **القُرْصُ**: ondan parça; çoğulu **أَقْراصٌ** ve **قِرَصةٌ** ve **قِراصٌ**. Ve kadın hamuru **قَرَصَت**; onu **تَقْرصُهُ قَرْصاً**; ve onu **قَرّصَته تَقْريصاً**; yani onu **قُرْصَة قُرْصة** parçaladı. Ve hadîste: arpadan üç **قِرَصَة** getirildi; **القِرصَةُ**, **العِنَبة** vezninde: **قُرْص**un cem‘idir; o da somundur; **جُحْر** ve **جِحَرة** gibi. Ve **قُرْصُ الشمس**: onun gözü (kendisi)dir; ve güneşin gözü, batışı sırasında **قُرْصةً** diye adlandırılır. Ve **القُرص**: benzetme yoluyla güneşin gözüdür; ve onunla bazen güneşin geneli de adlandırılır.

Ve **أَحمرُ قُرّاصٌ** yani kalın/koyu kırmızı; **كراع**’dan. Ve **القُرّاصُ**: düzlüklerde, çukur yerlerde, vadilerde ve sert zeminlerde biten bir bitkidir; çiçeği sarıdır; ve o sıcak ve ekşidir; ondan bir şey yenildiğinde **يَقْرُص** eder; teki **قُرّاصةٌ**. Ve **أَبو حنيفة** dedi: **القُرّاص** **الجِرْجِير** gibi biter; uzar ve yükselir; onun sarı bir çiçeği vardır; hurma ağaçları onu yer; ve onun **الجِرْجِير**in sıcaklığı gibi bir sıcaklığı ve küçük kırmızı bir tohumu vardır; ve otlayan hayvanlar onu sever. Ve denildi ki: **القُرّاصَ** **البابونَج**dır; o, **الأُقْحُوان**ın kuruduğu zaman çiçeğidir; teki **قُرّاصة**. Ve **المَقارِصُ**: **القُرّاصَ** bitiren arazilerdir.

Ve **حَلْيٌ مُقَرَّصٌ**: cevherle murassa‘ (süslü)dır. Ve **القَرِِيصٌ**: deriden bir türdür. Ve **قُرْصٌ**: bir yerdir; **عبيد بن الأَبرص** dedi ki:
ثم عُجْناهُنّ خُوصاً كالقطا الـ
ـقارِبات الماء من أَيْنِ الكَلال
نحوَ قُرْصٍ، ثم جالت جَوْلَة الـ
ـخيلِ قُبّاً، عن يَمينٍ وشِمَال

**الأَيْنَ**’i **الكَلال**’a izafe etti; ikisi manaca yakın olsa da; çünkü **الأَيْنِ** ile gevşekliği, **الكَلال** ile yorgun düşmeyi murad etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ر ص * * القَرْصُ * بالإصبعين وبابه نصر و * قَرْصُ * البراغيث لسعها و * القُرْصُ * و * القُرْصةُ * من الخبز وجمع القرصة * قُرَصٌ * كصبرة وصبر و * قَرَصَ * العجين من باب نصر قطعه قرصة قرصة و * قَرَّصهُ * أيضا بالتشديد للتكثير و * قُرْصُ * الشمس عينها

##### Türkçe

* ق ر ص * * **القَرْصُ** * iki parmakla (sıkıp tutma)dır; kapısı **نصر**’dır. Ve **قَرْصُ** pirelerin (insanı) sokmasıdır. Ve **القُرْصُ** ve **القُرْصةُ** ekmekten (bir) parçadır; **القرصة**’nın çoğulu **قُرَصٌ**’tır; **صبرة** ve **صبر** gibi. Ve **قَرَصَ** hamuru, **نصر** babından, onu **قرصة** **قرصة** kesti. Ve **قَرَّصهُ** da, şeddeli olarak, çokluk için (kullanılır). Ve **قُرْصُ** güneşin gözü(dür).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القرص: أخذك لحم الإنسان بإصبعيك حتى تؤلمه  ، وفي العباب: حتى يؤلمه ذلك. وقيل: هو التجميش والغمز بالإصبع. قرصه يقرصه، بالضم، قرصا، فهو مقروض. القرص:  لسع البراغيث  ، وهو مجاز. ومن سجعات الأساس: قرصهم البعوض قرصات، رقصوا منها رقصات. القرص:  القبض   على الجلد  بالإصبعين حتى يؤلم. القرص:  القطع  . ومنه حديث دم المحيض: حتيه بضلع واقرصيه بماء وسدر  . والدم وغيره مما يصيب الثوب إذا قرص كان أذهب للأثر من أن يغسل باليد كلها: وقال ابن الأثير: القرص: الدلك بأطراف الأصابع والأظفار مع صب الماء عليه، حتى يذهب أثره. القرص:  بسط العجين  ، وقد قرصته المرأة تقرصه، بالضم، قرصا، أي بسطته وقطعته قرصة قرصة. وكلما أخذت شيئا بين شيئين أو قطعته فقد قرصته. من المجاز:  القوارص من الكلام  : هي  التي تنعصك وتؤلمك  ، كالقرص في الجسد. تقول: أتتني من فلان قوارص، ولا تزال تقرصني من فلان قارصة، أي كلمة مؤذية. قال الفرزدق:
  قوارص تأتيني فتحتقرونهـا                      وقد يملأ القطر الإناء فيفعم

  وقال الأعشى يهجو علقمة بن علاثة:
  فإن تتعدني أتعدك بمـثـلـهـا                      وسوف أريك الباقيات القوارصا  والقارص: دويبة كالبق  تقرص، وهو مجاز. القارص: الحامض من ألبان الإبل خاصة، وقيل: هو  لبن يحذي اللسان  ، فأطلق ولم يخصص الإبل. وقال الأصمعي وحده: إذا حذى اللبن اللسان فهو قارص، وهو مجاز.  أو  هو  حامض يحلب عليه حليب كثير حتى تذهب الحموضة  . ظاهر سياقه أنه من معاني القارص، وهو خطأ، وإنما هو تفسير الممحل من اللبن، وقد أخذه من كلام الصاغاني في العباب واشتبه عليه. ونصه في شاهد القارص، قال أبو النجم يصف راعيا:
  يحلف بالله سوى التحلل
  ما ذاق ثفلا منذ عام أول إلا من القارص والممحل قال: الممحل: الذي قد أخذ طعما، وهو دون القارص، وقد صير في السقاء. ويقال: هو الحامض يحلب عليه حليب كثير حتى تذهب عنه الحموضة. انتهى. فهو ساق هذه العبارة في معنى الممحل لا القارص، وعجيب من المصنف، رحمه الله تعالى، كيف لم يتأمل لذلك. ولعمري إن هذا لإحدى الكبر. فتأمل.  والمقراص  ، كمحراب:  السكين المعقرب الرأس  ، قال الصاغاني: هكذا يسميه بعض الناس، أي فهي ليست من اللغة الفصحى، وهو مجاز أيضا.  وقرص: بالضم: تل بأرض غسان  ، كأنه سمي لاستدارته كهيئة القرص. قال عبيد بن الأبرص:
  ثم عجناهن خوصا كالقطـا ال                      قاربات الماء من أين الكلال
  نحو قرص يوم جالت حوله ال                      خيل قبا عن يمين وشـمـال أضاف الأين إلى الكلال، وإن تقارب معناهما، لأنه أراد بالأين الفتور، وبالكلال الإعياء، كما في اللسان. قيل:  قرص هو  ابن أخت الحارث بن أبي شمر الغساني  ، وهو المراد في قول ابن الأبرص.  والقرصة: الخبزة  ، ويقال: هي الصغيرة جدا، كالقرص  ، والتذكير أكثر. وأنشد الأصمعي يصف حية:
  كأن قرصا من عجين معتلث
  هامته في مثل كثاب العبث

   ج  القرص  قرصه، وأقراص  ، مثل غصن، وغصنة وأغصان. جمع القرصة:  قرص  ، كغرفة وغرف. وفي الحديث:  فأتي بثلاثة قرصة من شعير  . من المجاز: القرص:  عين الشمس  ، يقولون: غاب قرص الشمس، وظاهره أنه تسمى به عين الشمس عامة، ومنهم من خصصه عند غيبوبتها. وقال الليث: تسمى عين الشمس قرصة، بالهاء، عند الغيبوبة:  والقريص  ، كأمير:  ضرب من الأدم  ، قاله الليث، وهو القريس، بلغة قيس، وقد تقدم في السين.  والقراص، كرمان: البابونج  ، وهو نور الأقحوان الأصفر إذا يبس، الواحدة بهاء. هكذا نقله الجوهري عن أبي عمرو. قال أبو حنيفة: أخبرني أعرابي من أزد السراة قال: القراص قراصان: أحدهما العقار، وقد وصفناه في  ع ق ر  ، وقال هناك: العقار:  عشب  يرتفع نصف القامة، ربعي  ، له أفنان وورق أوسع من ورق الحوك، شديد الخضرة، وله ثمرة كالبنادق، ولا نور له ولا حب، ولا يلابسه حيوان إلا أمضه، حتى كأنما كوي بالنار، ثم يشرى به الجسد  قال: وترى الكلب إذا التبس به يعوي مما يناله وكذلك غير الكلب  قال: ويدعى عقار ناعمة، وقد تقدم وجه تسميته في  ع ق ر  قال: والآخر ينبت كالجرجير، يطول ويسمو، وله زهر أصفر تجرسه النحل وله  حراوة، كحراوة الجرجير و  حب صغار حمر، والسوام تحبه وتحبط عنه كثيرا  لحراوته  حتى تنقد بطونها. وإنما رأيت الإبل تأكل منه الأكلة الواحدة فتحبط  منه  والناس يحذرونه ما دام غضا، فإذا ولى ذهب ذلك عنه. قال: ولصفرة نوره قال  الأخطل  ووصف ثور وحش:
  كأنه من ندى القراص مغتسـل                      بالورس أو رائح من بيت عطار وقال ابن هرمة في مثله:
  تردد في القراص حتى كأنما                      تكتم من ألوانه أو تـحـنـأ قال: وقال بعض الرواة: إنما قال تكتم أو تحنأ، لأن من القراص ما لونه أصفر، ومنه ما نوره إلى السواد. ومعنى تكتم: تخضب بالكتم. وتحنأ: تخضب بالحناء. وأنشد قول النابغة الجعدي، رضي الله تعالى عنه:
  براحا كسا القريان ظاهر ليطـهـا                      جسادا من القراص أحوى وأصفرا هذه رواية الأخفش، وروى الأصمعي براح. وروى غيرهما برح أي بواسعة. وقال أبو زياد: من العشب القراص، وهو عشبة صفراء، وزهرتها صفراء، ولا يأكلها شيء من المال إلا هريق فمه ماء، ومنابته القيعان، قال: وقال بعض الرواة: القراص من الذكور. وكل هذا كلام الدينوري. قال ابن عباد: وقيل: القراص:  الورس  . يقولون:  أحمر قراص  ، كرمان:  قانئ  ، شديد الحمرة. وقال كراع: أي أحمر غليظ، وقد تقدم في  ف ر ص  أيضا مثل ذلك فتأمل. وفي رجز الجن:
  يأكلن من قراص
  وحمصيص آص

  وقد تقدم في  حمص  . قرص  كفرح: دام على  المقارصة، وهي  المنافرة والغيبة  ، وهو مجاز. القراص،  ككتاب: ماء لبني عمرو بن كلاب  ، أورده الصاغاني وياقوت.  والقرصنة  ، بالضم:  نعت من القرص  ، بالفتح.  كسمعنة ونظرنة  ، أي على وزنها، من السمع والنظر.  وتقريص العجين: تقطيعه  قرصة قرصة، والتشديد للتكثير، وقد قرصته قرصا، وقرصته تقريصا. من المجاز:  حلي مقرص  ، كمعظم، أي  مستدير كالقرص  ، وهذا قول ابن فارس. وقال ابن دريد: أي مرصع بالجوهر. قلت: ويسمونه أيضا القرص. قال الصاغاني: والتركيب يدل على قبض شيء بأطراف الأصابع مع نتر يكون، وقد شذ عن هذا التركيب القراص للنبت. قلت: لا شذوذ فيه عند التأمل الصادق، وتكون تسميته بضرب من المجاز. ومما يستدرك عليه: القارصة: اسم فاعلة من القرص بالأصابع. ومنه حديث علي، رضي الله تعالى عنه  أنه قضى في القارصة والقامصة والواقصة بالدية أثلاثا  . هن ثلاث جوار، كن يلعبن فتراكبن، فقرصت السفلى الوسطى فقمصت فسقطت العليا فوقصت عنقها، فجعل ثلثي الدية على الثنتين، وأسقط ثلث العليا لأنها أعانت على نفسها. جعل الزمخشري هذا الحديث مرفوعا، وهو من كلام علي، رضي الله تعالى عنه. والواقصة بمعنى الموقوصة، كعيشة راضية، وسيأتي في موضعه. وفي المثل:  عدا القارص فحزر  أي جاوز الحد إلى أن حمض، يضرب في تفاقم الأمر واشتداده، وأورده الجوهري وتركه المصنف قصورا. والمقارص: الأوعية التي يقرص فيها اللبن، الواحدة مقرصة قال القتال الكلابي:
  وأنتم أناس تعجـبـون بـرأيكـم                      إذا جعلت ما في المقارص تهدر والمقرص: كمعظم: المقطع المأخوذ بين شيئين. وروي في حديث المحيض  قرصيه بالماء  أي قطعيه به، عن أبي عبيد. ويجمع القرص بمعنى الرغيف أيضا على قراص، بالكسر. والمقارص: أرضون تنبت القراص. ومن المجاز: بينهما مقارصات. وتقول: رأيتهما يتقارظان، ثم رأيتهما يتقارصان. ونبيذ قارص: يحذي اللسان، وفيه قروصة. وقرصته الحية، فهو مقروص. والقريص، كجميز: عشب وكأنه القراص، من لغة العامة. ولجام قراص وقروص: يؤذي الدابة. وقرصه البرد، وبرد قارص. وقرص الماء: برده، والسين في هؤلاء لغة، وقد تقدم. وقورص، بالضم وكسر الراء: قرية بمصر من المنوفية، وقد وردتها،  أو  هي بالسين وقد تقدم. والحسين بن أبي نصر الحريمي بن القارص، وأخوه الحسن، محدثان سمعا من ابن الحصين.

##### Türkçe

**القرص**: senin insanın etini iki parmağınla almandır; ta ki onu acıtsın; **العباب**’da: ta ki bu onu acıtsın. Ve denildi: o, parmakla **التجميش** ve **الغمز**’dir. **قرصه يقرصه**; zamme ile; **قرصا**; o hâlde o **مقروض**’dur. **القرص**: pirelerin sokmasıdır; ve o mecazdır. **الأساس**’ın secilerinden: **قرصهم البعوض قرصات، رقصوا منها رقصات**. **القرص**: deriyi iki parmakla tutmaktır; ta ki acıtsın. **القرص**: kesmedir. Ondandır, hayız kanı hadisi: **حتيه بضلع واقرصيه بماء وسدر**. Ve kan ve benzeri, elbiseye isabet eden şeylerden, eğer **قرص** edilirse, bütün elle yıkanmasından daha çok izi gidericidir. Ve İbnü’l-Esîr dedi: **القرص**: suyu onun üzerine dökmekle birlikte parmak uçları ve tırnaklarla ovmaktır; ta ki izi gitsin. **القرص**: hamuru yaymaktır; ve kadın onu **قرصته المرأة تقرصه**; zamme ile; **قرصا**; yani onu yaydı ve onu **قرصة قرصة** kesti. Ve her ne zaman iki şey arasında bir şeyi alırsan yahut onu kesersen, muhakkak onu **قرصته** etmişsindir.

Mecazdan: **القوارص من الكلام**: o, seni büken ve sana acı verenlerdir; bedendeki **القرص** gibi. Dersin ki: **أتتني من فلان قوارص**; ve falandan bir **قارصة** hâlâ beni **تقرصني** eder; yani incitici bir söz. el-Ferezdak dedi:
  **قوارص تأتيني فتحتقرونهـا                      وقد يملأ القطر الإناء فيفعم**

Ve el-A‘şâ, ‘Alkame b. ‘Ulâse’yi hicvederek dedi:
  **فإن تتعدني أتعدك بمـثـلـهـا                      وسوف أريك الباقيات القوارصا**

Ve **القارص**: tahta kurusu gibi bir küçük canlıdır; ısırır; ve o mecazdır. **القارص**: özellikle deve sütlerinden ekşi olandır; ve denildi: o, dili sızlatan bir süttür; böylece mutlak olarak söylendi ve develerle tahsis edilmedi. Ve yalnız el-Asma‘î dedi: süt dili sızlatırsa o **قارص**’tır; ve o mecazdır. Yahut o, üzerine çok süt sağılır da ekşilik gidinceye kadar (bırakılan) ekşidir. Siyakının zahiri, bunun **القارص**’ın mânalarından olduğudur; ve bu hatadır; ancak o, sütten **الممحل**’in tefsiridir; ve onu **العباب**’da es-Sâgânî’nin sözünden almış ve ona karışık gelmiştir. Ve onun nassı, **القارص** şâhidinde: Ebû’n-Necm, bir çobanı vasfederek dedi:
  **يحلف بالله سوى التحلل**
  **ما ذاق ثفلا منذ عام أول إلا من القارص والممحل**
Dedi: **الممحل**: tad almış olandır; ve o, **القارص**’tan aşağıdır; ve kırbada hâle getirilmiştir. Ve denilir: o, üzerine çok süt sağılır da ekşilik ondan gidinceye kadar (bırakılan) ekşidir. Bitti. O hâlde o, bu ibareyi **الممحل** mânasında sevk etmiştir, **القارص**’ta değil. Ve musanniften—Allah ona rahmet etsin—tuhaf: bunun için nasıl teemmül etmedi. Ve ömrüme yemin olsun ki bu, büyüklerden bir tanesidir. Öyleyse teemmül et.

Ve **المقراص**, **محراب** gibi: başı akrep gibi kıvrık bıçaktır. es-Sâgânî dedi: bazı insanlar onu böyle adlandırır; yani o, fasih dilden değildir; ve o da mecazdır.

Ve **قرص**: zamme ile: Gassân toprağında bir tepedir; sanki yuvarlaklığı sebebiyle, **القرص** heyeti gibi diye adlandırılmıştır. ‘Ubeyd b. el-Ebras dedi:
  **ثم عجناهن خوصا كالقطـا ال                      قاربات الماء من أين الكلال**
  **نحو قرص يوم جالت حوله ال                      خيل قبا عن يمين وشـمـال**
**الأين**’i **الكلال**’a izafe etti; her ne kadar mânaları yakınsa da; çünkü **الأين** ile gevşekliği, **الكلال** ile yorgun düşmeyi kastetti; **اللسان**’da olduğu gibi. Denildi: **قرص** o, **ابن أخت الحارث بن أبي شمر الغساني**’dir; ve İbnü’l-Ebras’ın sözünde murad edilen odur.

Ve **القرصة**: ekmektir; ve denilir: o, pek küçüktür; **القرص** gibi; ve müzekkerlik daha çoktur. el-Asma‘î, bir yılanı vasfederek inşad etti:
  **كأن قرصا من عجين معتلث**
  **هامته في مثل كثاب العبث**

**ج** **القرص**: **قرصه** ve **أقراص**; **غصن** gibi; ve **غصنة** ve **أغصان**. **القرصة**’nın cemi: **قرص**; **غرفة** ve **غرف** gibi. Hadiste: **فأتي بثلاثة قرصة من شعير**.

Mecazdan: **القرص**: güneşin gözü; derler: **غاب قرص الشمس**; ve zahiri, onunla güneşin gözünün genel olarak adlandırıldığıdır; ve onlardan kimi, onu batışı sırasında tahsis etmiştir. Ve el-Leys dedi: güneşin gözü, batışta, **قرصة** diye, **هاء** ile adlandırılır.

Ve **القريص**, **أمير** gibi: deriden bir türdür; el-Leys söyledi; ve o, **القريس**’tir; Kays lehçesiyle; ve daha önce **السين**’de geçti.

Ve **القراص**, **رمان** gibi: papatyadır; ve o, sarı papatyanın çiçeğidir, kuruduğu zaman; bir tanesi **هاء** iledir. el-Cevherî bunu Ebû ‘Amr’dan böyle nakletti. Ebû Hanîfe dedi: Ezd es-Serât’tan bir bedevî bana haber verdi, dedi: **القراص** iki **قراص**’tır: birisi **العقار**’dır; onu **ع ق ر**’de vasfettik; ve orada dedi: **العقار**: yarım boy kadar yükselen bir ottur; baharlık; onun dalları ve **الحوك** yaprağından daha geniş yaprağı vardır; çok yeşildir; ve onun fındıklar gibi bir meyvesi vardır; ve onun ne çiçeği vardır ne tohumu; ve ona bir hayvan temas etmez ki onu acıtmasın; ta ki sanki ateşle dağlanmış gibi; sonra onunla beden kabuk bağlar. Dedi: köpeği ona bulaşınca, ona isabet edenden dolayı uluduğunu görürsün; köpek dışındakiler de böyledir. Dedi: ona **عقار ناعمة** denilir; ve adlandırılmasının vechi **ع ق ر**’de geçti. Dedi: diğeri tere gibi biter; uzar ve yükselir; ve onun sarı bir çiçeği vardır, arılar onu toplar; ve onda bir **حراوة** vardır; tere **حراوة**’si gibi; ve küçük kırmızı taneler vardır; ve davarlar onu sever; ve onun **حراوة**’si sebebiyle ondan çokça şişer; ta ki karınları delinmiş gibi olur. Dedi: ben develerin ondan bir tek yiyişi yediğini gördüm de ondan şişti; ve insanlar onu taze oldukça sakınırlar; sonra geçince bu ondan gider. Dedi: çiçeğinin sarılığından dolayı el-Ahtal dedi ve bir yaban öküzünü vasfetti:
  **كأنه من ندى القراص مغتسـل                      بالورس أو رائح من بيت عطار**
Ve İbn Hirme onun benzerinde dedi:
  **تردد في القراص حتى كأنما                      تكتم من ألوانه أو تـحـنـأ**
Dedi: ve bazı râviler dedi: ancak **تكتم** yahut **تحنأ** dedi; çünkü **القراص**’tan, rengi sarı olan vardır; ve ondan, çiçeği siyahlığa meyleden vardır. **تكتم**’in mânası: **الكتم** ile boyanmak. Ve **تحنأ**: kına ile boyanmak. Ve en-Nâbiga el-Ca‘dî’nin—Allah Teâlâ ondan razı olsun—sözünü inşad etti:
  **براحا كسا القريان ظاهر ليطـهـا                      جسادا من القراص أحوى وأصفرا**
Bu, el-Ahfeş’in rivayetidir; el-Asma‘î **براح** rivayet etti. Ve başkaları **برح** rivayet etti; yani geniş olanla. Ve Ebû Ziyâd dedi: ottan **القراص** vardır; ve o, sarı bir ottur; ve onun çiçeği sarıdır; ve maldan hiçbir şey onu yemez ki ağzı su akıtılmasın; ve onun bitiş yerleri çukur düzlüklerdir. Dedi: ve bazı râviler dedi: **القراص** erkeklerdendir. Ve bütün bunlar ed-Dîneverî’nin sözüdür.

İbn ‘Abbâd dedi: ve denildi: **القراص**: **الورس**’tur. Derler: **أحمر قراص**. Ve **قراص**, **رمان** gibi: **قانئ**; şiddetli kırmızıdır. Ve Kurâ‘ dedi: yani kalın kırmızı; ve bunun benzeri **ف ر ص**’ta da geçti; öyleyse teemmül et.

Ve cinlerin recezinde:
  **يأكلن من قراص**
  **وحمصيص آص**

Ve daha önce **حمص**’ta geçti. **قرص** ( **كفرح** gibi): **المقارصة** üzerinde devam etti; o da **المنافرة** ve **الغيبة**’dir; ve o mecazdır. **القراص** ( **ككتاب** gibi): Benî Amr b. Kilâb’a ait bir sudur; onu es-Sağânî ve Yâkût zikretti. **القرصنة** ise, (zammesiyle): **القرص**’tan (fethasıyla) bir sıfattır; **كسمعنة ونظرنة** gibi; yani onun vezni üzerinedir; **السمع** ve **النظر**’den.

Ve hamurun **تقريص**’i: onu **قرصة قرصة** kesmektir; şeddeli oluş çokluk içindir. Ve onu **قرصا** ile **قرصت**; ve onu **تقريصا** ile **قرصته**.

Mecazdan: **حلي مقرص** ( **كمعظم** gibi): yani **كالقرص** yuvarlaktır; bu, İbn Fâris’in sözüdür. İbn Düreyd dedi ki: yani cevherle süslenmiş (murassa‘). Dedim: Ona ayrıca **القرص** da derler. es-Sağânî dedi ki: Terkip, parmak uçlarıyla, bir çekiş bulunarak, bir şeyi kavramaya delâlet eder; bu terkipten, bitki için olan **القراص** şâz olmuştur. Dedim: Doğru bir teemmülle onda şüzûz yoktur; ve onun adlandırılması mecazdan bir tür ile olur.

Ve ona (müellife) istidrâk olunanlardandır: **القارصة**: parmaklarla **القرص**’tan ism-i fâildir. Ondandır: Ali’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, **القارصة** ve **القامصة** ve **الواقصة** hakkında diyeti üçte birler olarak hükmettiği hadisi. Bunlar üç câriyedir; oynuyorlardı da birbirlerinin üzerine bindiler; en alttaki ortadakini **قرصت** etti, o da **قمصت** etti; böylece en üstteki düştü ve onun boynunu **وقصت** etti; bunun üzerine diyetin üçte ikisini iki tanesinin üzerine kıldı; ve en üsttekinin üçte birini düşürdü; çünkü kendi aleyhine yardım etmişti. ez-Zemahşerî bu hadisi merfû‘ kıldı; hâlbuki o, Ali’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, sözündendir. Ve **الواقصة**, **الموقوصة** mânâsınadır; **عيشة راضية** gibi; ve yerinde gelecektir.

Ve meselde: **عدا القارص فحزر**; yani sınırı aştı, ta ki **حمض** etti; işin şiddetlenmesi ve sertleşmesi hakkında darb-ı mesel yapılır. el-Cevherî onu zikretti; musannif ise kusurla onu terk etti.

Ve **المقارص**: sütün içinde **يقرص** edildiği kaplardır; bir tanesi **مقرصة**’dır. el-Kattâl el-Kilâbî dedi ki:

  Ve siz, görüşünüzle hayrete düşen kimselersiniz;
  **المقارص**’ta olan şey döküldürüldüğünde.

Ve **المقرص** ( **كمعظم** gibi): iki şey arasından alınmış kesit/parça. Ve hayız hadîsinde rivayet olundu: **قرصيه بالماء**; yani onu onunla kes; Ebû Ubeyd’den.

Ve **القرص**, **الرغيف** mânâsıyla da **قراص** üzerine (kesre ile) cem‘ olunur. Ve **المقارص**: **القراص** bitiren arazilerdir.

Ve mecazdan: aralarında **مقارصات** vardır. Ve dersin ki: onları **يتقارظان** gördüm; sonra onları **يتقارصان** gördüm.

Ve **نبيذ قارص**: dili yakalar; ve onda **قروصة** vardır. Ve yılan onu **قرصته** etti; o da **مقروص**tur.

Ve **القريص** ( **كجميز** gibi): bir ottur; sanki o **القراص**’tır; avamın dilindendir.

Ve **لجام قراص وقروص**: binek hayvanına eziyet eder. Ve soğuk onu **قرصه** etti; ve **برد قارص**. Ve **قرص الماء**: onun soğuğu; ve bu kimselerde **السين** bir dildir; ve daha önce geçti.

Ve **قورص** (zamme ile ve **الراء**’ın kesresiyle): Mısır’da el-Menûfiyye’den bir köydür; ona vardım; yahut o **بالسين** iledir; ve daha önce geçti.

Ve el-Hüseyn b. Ebî Nasr el-Harîmî b. **القارص**, ve kardeşi el-Hasen: iki muhaddistir; İbnü’l-Husayn’dan semâ‘ ettiler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَرَصَهُ
1 قَرَصَهُ ذ , (S, M, A, Msb,) aor. قَرُصَ , (S, M, Msb,) inf. n. قَرْصٌ, (S, M, Msb, Mgh, K,) [He pinched him, or it,] with the two fingers: (S:) or it (a person's skin) with his fingers, so as to pain him: (A:) or he took, or took hold of, it (a man's flesh) with his two fingers, so as to pain him: (K:) or he twisted round two fingers upon it, namely, a thing; or the extremities of the fingers, only: (Msb:) or he scratched him, or it, with his nails: and he pressed, or squeezed, or pinched, him, or it, with the fingers, so as to pain: (M:) or he took it with the ends of his fingers: (Mgh, CK: [one of the explanations of القَرْصُ in the latter being القَبْصُ:]) or he seized it (so accord. to a MS. copy of the K, [the inf. n. being there rendered by القَبْضُ; in the place of which I find in the TA, القرض; but this I think a mistranscription;]) with the two fingers, (so in some copies of the K, and in the TA,) so as to pain. (TA.) You say also, قَرَصَهُ بِظُفْرَيْهِ He took [or pinched] his skin with his two nails. (Z, Msb.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) It (a flea) bit him: (S, K:) also said of a gnat; (A, TA;) and of a serpent. (TA.) ― -b3- Also, (tropical:) [as meaning It pinched him, or pained him,] said of the cold. (A, TA.) ― -b4- And قَرَصَ, aor. and inf. n. as above, [and قُرُوصَةٌ seems to be another inf. n. of the same,] (tropical:) It (beverage) bit the tongue. (M.) You say also of [the beverage called] نَبِيذ, فِيهِ قُرُوصَةٌ (tropical:) In it is a biting quality, affecting the tongue. (A, TA.) ― -b5- Also, قَرَصَهُ بِلِسَانِهِ, (M, Msb,) inf n. قَرْصٌ, (Msb,) (tropical:) He hurt him with his tongue, by saying something which gave pain. (M, * Msb.) And لَا تَزَالُ تَقْرُصُنِى مِنْكَ قَارِصَةٌ (tropical:) [A hurtful saying proceeding from thee does not cease to hurt me]. (A.) ― -b6- قَرَصَهُ also signifies He took it, (M, TA,) or cut it in pieces, namely, anything, (TA,) between two things; (M, TA;) as also ↓ قرّصهُ: (Msb:) or the former signifies [simply] he cut it: (K:) and the latter, he cut it in pieces. (A.) Hence, (TA,) أُقْرُصِيهِ بِالمَاءِ, (S, Mgh, * Msb, * TA,) or بالماء ↓ قَرِّصِيهِ, (S, M, TA,) said in a trad., (S, M, Msb,) respecting the menstrual blood, (S, M,) accord. to different relations: (S, TA:) the latter means, Separate thou its particles [so I here render قَطِّعِيهِ] with water; (A'Obeyd, S, TA;) and the former has a similar [but less intensive] meaning: (TA:) or the former means, wash it with the ends of thy fingers; (S, Msb;) and remove it with the nail or the like: (Msb:) or take it [off] with the ends of the fingers: (Mgh:) or rub it hard with the ends of the fingers and the nails, and pour upon it water, so as to remove it and the mark of it. (Az, in Msb, art. حت; and IAth, * in TA, in the present art.) ― -b7- You say also, قَرَصَ العَجِينَ, (A,) inf. n. قَرْصٌ; (K;) or ↓ قرّصهُ; (M;) He cut the dough to spread it out: (M, A:) or the former, [simply,] he spread out the dough: (K:) or قَرَصَتِ العَجِينَ, aor. قَرُصَ , inf. n. as above, (S, TA,) she cut the dough, (S,) or spread it out and cut it, (TA,) into pieces, each such as is termed قُرْصَة: (S, TA:) and ↓ قُرّصتهُ, (S, Msb,) inf. n. تَقْرِيصٌ, (S, K,) she cut it into many pieces, (S, Msb, K,) each such as is termed قُرْصَة, (S,) or قُرْص. (Msb.) -A2- قَرِصَ, aor. قَرَصَ , (K,) inf. n. قَرَصٌ, (TK,) signifies دَامَ عَلَى المُنَافَرَةِ وَالغِيبَةِ (tropical:) [He continued in a course of mutual aversion and defamation]. (K, TA.)

2 قَرَّصَ see 1, latter half, in four places. ― -b2- قرّص المَآءَ (tropical:) He cooled the water; or made it cold; as also with س: (TA:) or he made the water cold so that its coldness pinched, or pained. (A.) ― -b3- قرّص اللَّبَنَ (tropical:) He rendered the milk biting to the tongue; or acid.] (TA.) See قَارِصٌ.

3 قَاْرَصَ [قارصهُ, inf. n. مُقَارَصَةٌ, originally, He pinched him, being pinched by him. ― -b2- And hence, (tropical:) He regarded him with mutual aversion, and mutually defamed him; or exchanged bad words with him; for] المُقَارَصَةُ signifies المُنَافَرَةُ وَالغِيبَةُ: (TA:) or the speaking bad words, one to another. (KL.) You say, بَيْنَهُمَا مُقَارَصَاتٌ (tropical:) [Between them two are mutual aversions and defamations]. (A, TA.) See also 6.

رَأَيْتُهُمَا يَتَقَارَظَانِ ثُمَّ رَأَيْتُهُمَا يَتَقَارَصَانِ
6 رَأَيْتُهُمَا يَتَقَارَظَانِ ثُمَّ رَأَيْتُهُمَا يَتَقَارَصَانِ ذ (tropical:) [I saw them two eulogizing each other: then I saw them two regarding each other with aversion, and defaming each other, or speaking bad words, each to the other]. (A, TA.) See 3.

قُرْصٌ
قُرْصٌ ذ and ↓ قُرْصَةٌ A round cake (K, * TA,) of bread; (S, K, TA;) syn. خُبْزَةٌ (K, TA) and رَغِيفٌ: (TA:) or such as is very small: (TA:) [or, accord. to present usage, small, but thick:] the former word is the more common: (TA:) or a [round] piece of dough: (M, A: *) [and any similar thing, small, and of a round, flattened form:] pl., (of the former, S, Msb,) أَقْرَاصٌ [a pl. of pauc.] and قِرَصَةٌ (S, M, Msb, K) and قِرَاصٌ, (M, TA,) [both pls. of mult.;] and (of قُرْصَةٌ, S, TA,) قُرَصٌ; (S, K;) and أَقْرِصَةٌ [is a pl. of pauc. of either]. (K, art. بت.) ― -b2- Hence, as being likened to the thing above mentioned, (M,) القُرْصُ, (M, TA,) or قُرْصُ الشَّمْسِ, (S, A, TA,) or ↓ القُرْصَةُ, (K,) The disk (عَيْن) of the sun: (S, M, K, TA:) and sometimes the sun, as a common, or general, term: (M:) or the disk (عين) of the sun when it is setting: (TA:) you say, غَابَ قُرْصُ الشَّمْسِ [the disk of the sun set, or disappeared]: (A, TA:) or the عين of the sun is called ↓ قُرْصَة, with ة, at the setting. (Lth, TA.) ― -b3- See also مُقَرَّصٌ. ― -b4- [قُرْصُ شَهْدٍ or عَسَلٍ A honey-comb: or the same, and شَهْدٍ ↓ قُرْصَةُ or عَسَلٍ, a portion of a honey-comb: pl. قِرَصَة.]
قُرْصٌ
قُرْصٌ ذ A round convex ornament worn on the crown of the tarboosh. (See Modern Egypt. Appendix A.)

قَرْصَةٌ
[ قَرْصَةٌ ذ inf. n. of un. of قَرَصَهُ; A pinch, or a pinching: &c.: pl. قَرَصَاتٌ.] You say, قَرَصَهُمُ البَعُوضُ قَرَصَاتٍ رَقَصُوا مِنْهَا رَقَصَاتٍ (tropical:) [The gnats bit them with several bitings, in consequence of which they danced with several dancings.] (A, TA.)

قُرْصَةٌ
قُرْصَةٌ ذ : see قُرْصٌ, in four places.

قَرُوصٌ
قَرُوصٌ ذ : see قَرَّاصٌ, in two places.

قَرِيصٌ
قَرِيصٌ ذ A kind of condiment, or seasoning; (Lth, M, K;) called in the dial. of Keys قَرِيسٌ, q. v. (TA.)

قَرَّاصٌ
قَرَّاصٌ ذ [an intensive epithet from قَرَصَهُ; That pinches much: &c.: as also ↓ قَرُوصٌ. ― -b2- And hence,] لِجَامٌ قَرَّاصٌ and ↓ قَرُوصٌ (tropical:) A bit that hurts the beast of carriage. (A, TA.)

قَارِصٌ
قَارِصٌ ذ [act. part. n. of قَرَصَهُ; Pinching: &c. (See an ex. voce مَوْقُوصٌ.) ― -b2- (tropical:) Biting; applied to a flea, &c. ― -b3- And hence,] (tropical:) A certain insect, like the بَقّ [q. v.,] (K,) that bites. (TA.) ― -b4- [Hence also, (tropical:) Pinching, or paining;] applied to cold. (A, TA.) ― -b5- And, applied to milk, (As, S, A, K,) and beverage, (M,) or such as is termed نَبِيذ, (A, TA,) (tropical:) That bites the tongue: (As, S, M, A, K:) or, when applied to milk, it is to camels' milk in particular, and signifies sour: (M, TA:) in the K is added, or sour milk upon which much fresh is milked so that the acidity goes away: but this is a mistake; for it is an explanation, given by Sgh, of the epithet مُمَحَّلٌ, occurring in a verse of Abu-n-Nejm, where it is coupled with قَارِصٌ. (TA.) It is said in a proverb, عَدَا القَارِصُ فَحَزَرَ (tropical:) What was biting to the tongue attained to an excessive degree, so that it became acid: meaning, the affair, or case, became distressing. (S.) ― -b6- [Hence also,] قَارِصَةٌ [for كَلِمَةٌ قَارِصَةٌ] (tropical:) A saying that hurts; (S, M, A;) or that pains; (Msb;) or that troubles and pains one (K, * TA) like the pinching of the body: (TA:) pl. قَوَارِصُ. (S, A, K.)

مِقْرَصَةٌ
مِقْرَصَةٌ ذ A receptacle for milk, in which it is rendered biting to the tongue, or acid: (يُقَرَّصُ فِيهِ:) pl. مَقَارِصُ. (TA.)

مُقَرَّصٌ
مُقَرَّصٌ ذ Cut in pieces, [by being] taken between two things. (M, TA.) ― -b2- A woman's ornament round like a قُرْص: (IF, K:) or set, or adorned, with jewels: (IDrd, M:) such is also called ↓ قُرْص. (TA.) [This latter name is now applied to A round convex ornament, generally composed of diamonds set in gold; but sometimes of thin embossed gold, usually with a false emerald set in the centre; worn upon the crown of the headdress by women. For further descriptions, and a figured specimen of each kind, see my work on the Manners and Customs of the Modern Egyptians, Appendix A.]

##### Türkçe

**قَرَصَهُ**
1 **قَرَصَهُ** ذ, (S, M, A, Msb,) muzârîsi **قَرُصَ**, (S, M, Msb,) mastarı **قَرْصٌ**, (S, M, Msb, Mgh, K,) [Onu, yahut onu,] iki parmakla çimdikledi: (S:) yahut onu (bir kimsenin derisini) parmaklarıyla, ona acı verecek şekilde çimdikledi: (A:) yahut onu (bir adamın etini) iki parmağıyla aldı, yahut tuttu, ona acı verecek şekilde: (K:) yahut iki parmağı onun üzerinde döndürdü; yani bir şey üzerinde; yahut yalnız parmakların uçlarıyla: (Msb:) yahut onu, yahut onu, tırnaklarıyla tırmaladı: ve onu, yahut onu, parmaklarla bastırdı, yahut sıktı, yahut çimdikledi, acıtacak şekilde: (M:) yahut onu parmaklarının uçlarıyla aldı: (Mgh, CK: [sonuncuda **القَرْصُ**’un açıklamalarından biri **القَبْصُ** olmak üzere:]) yahut onu yakaladı (K’nın bir yazma nüsha kopyasına göre; [orada mastar **القَبْضُ** ile karşılanmış; bunun yerine TA’da **القرض** buluyorum; fakat bunun bir yanlış yazım olduğunu düşünüyorum;]) iki parmakla, (K’nın bazı nüshalarında ve TA’da böyle,) acıtacak şekilde. (TA.) Sen ayrıca dersin ki, **قَرَصَهُ بِظُفْرَيْهِ**: Onun derisini iki tırnağıyla aldı [yahut çimdikledi]. (Z, Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecazen:) O (bir pire) onu ısırdı: (S, K:) ayrıca bir sivrisinek hakkında da söylenir; (A, TA;) ve bir yılan hakkında. (TA.) ― -b3- Ayrıca, (mecazen:) [“Onu çimdikledi, yahut ona acı verdi” mânasında,] soğuk hakkında söylenir. (A, TA.) ― -b4- Ve **قَرَصَ**, muzârîsi ve mastarı yukarıdaki gibi, [ve **قُرُوصَةٌ** bunun başka bir mastarı gibi görünür,] (mecazen:) O (içecek) dili ısırdı. (M.) Sen ayrıca [**نَبِيذ** denilen içecek] hakkında dersin ki, **فِيهِ قُرُوصَةٌ** (mecazen:) Onun içinde dili etkileyen ısırıcı bir nitelik vardır. (A, TA.) ― -b5- Ayrıca, **قَرَصَهُ بِلِسَانِهِ**, (M, Msb,) mastarı **قَرْصٌ**, (Msb,) (mecazen:) Ona diliyle eziyet etti; acı veren bir şey söylemek suretiyle. (M, * Msb.) Ve **لَا تَزَالُ تَقْرُصُنِى مِنْكَ قَارِصَةٌ** (mecazen:) [Senden çıkan incitici bir söz beni incitmekten geri durmaz]. (A.) ― -b6- **قَرَصَهُ** ayrıca “onu aldı” mânasına gelir, (M, TA,) yahut “onu parçalara kesti”; yani herhangi bir şeyi, (TA,) iki şey arasında; (M, TA;) bunun gibi ↓ **قرّصهُ** da: (Msb:) yahut birincisi [sadece] “onu kesti” mânasına gelir: (K:) ve ikincisi “onu parçalara kesti” mânasına gelir. (A.) Bundan dolayı, (TA,) **أُقْرُصِيهِ بِالمَاءِ**, (S, Mgh, * Msb, * TA,) yahut **بالماء** ↓ **قَرِّصِيهِ**, (S, M, TA,) bir hadiste söylenmiştir, (S, M, Msb,) hayız kanı hakkında, (S, M,) farklı rivayetlere göre: (S, TA:) ikincisi “onun parçacıklarını su ile ayır” mânasınadır [burada **قَطِّعِيهِ** diye karşılıyorum]; (A'Obeyd, S, TA;) ve birincisi benzer [fakat daha az şiddetli] bir mânaya sahiptir: (TA:) yahut birincisi “onu parmaklarının uçlarıyla yıka” mânasınadır; (S, Msb;) ve onu tırnakla yahut benzeriyle gider: (Msb:) yahut onu parmakların uçlarıyla [çıkarıp] al: (Mgh:) yahut onu parmak uçları ve tırnaklarla şiddetle ov ve üzerine su dök; onu ve izini giderecek şekilde. (Az, Msb’de, **حت** maddesinde; ve IAth, * TA’da, bu maddede.) ― -b7- Sen ayrıca dersin ki, **قَرَصَ العَجِينَ**, (A,) mastarı **قَرْصٌ**; (K;) yahut ↓ **قرّصهُ**; (M;) Hamuru yaymak için kesti: (M, A:) yahut birincisi, [sadece,] hamuru yaydı: (K:) yahut **قَرَصَتِ العَجِينَ**, muzârîsi **قَرُصَ**, mastarı yukarıdaki gibi, (S, TA,) o (kadın) hamuru kesti, (S,) yahut hamuru yaydı ve kesti, (TA,) her biri **قُرْصَة** diye adlandırılan parçalara: (S, TA:) ve ↓ **قُرّصتهُ**, (S, Msb,) mastarı **تَقْرِيصٌ**, (S, K,) onu birçok parçaya kesti, (S, Msb, K,) her biri **قُرْصَة** diye adlandırılan, (S,) yahut **قُرْص**. (Msb.) -A2- **قَرِصَ**, muzârîsi **قَرَصَ**, (K,) mastarı **قَرَصٌ**, (TK,) **دَامَ عَلَى المُنَافَرَةِ وَالغِيبَةِ** (mecazen:) [Karşılıklı nefret ve çekiştirme üzere devam etti] mânasına gelir. (K, TA.)

2 **قَرَّصَ**: 1’e bak, son yarısı, dört yerde. ― -b2- **قرّص المَآءَ** (mecazen:) Suyu soğuttu; yahut onu soğuk yaptı; **س** ile de böyledir: (TA:) yahut suyu, soğukluğu çimdikler yahut acıtır derecede soğuk yaptı. (A.) ― -b3- **قرّص اللَّبَنَ** (mecazen:) Sütü dile ısırıcı yaptı; yahut ekşi yaptı.] (TA.) **قَارِصٌ**’a bak.

3 **قَاْرَصَ** [**قارصهُ**, mastarı **مُقَارَصَةٌ**, aslında: Onu çimdikledi; onun tarafından çimdiklenirken. ― -b2- Ve bundan dolayı, (mecazen:) Ona karşılıklı nefret besledi ve karşılıklı çekiştirdi; yahut onunla kötü söz alışverişinde bulundu; zira] **المُقَارَصَةُ** **المُنَافَرَةُ وَالغِيبَةُ** mânasına gelir: (TA:) yahut birbirine kötü söz söylemek. (KL.) Sen dersin ki, **بَيْنَهُمَا مُقَارَصَاتٌ** (mecazen:) [O ikisinin arasında karşılıklı nefretler ve çekiştirmeler vardır]. (A, TA.) 6’ya da bak.

**رَأَيْتُهُمَا يَتَقَارَظَانِ ثُمَّ رَأَيْتُهُمَا يَتَقَارَصَانِ**
6 **رَأَيْتُهُمَا يَتَقَارَظَانِ ثُمَّ رَأَيْتُهُمَا يَتَقَارَصَانِ** ذ (mecazen:) [Onların ikisini birbirini övüyor gördüm; sonra onların ikisini birbirine karşı nefret besliyor ve birbirini çekiştiriyor, yahut birbirine kötü söz söylüyor gördüm]. (A, TA.) 3’e bak.

**قُرْصٌ**
**قُرْصٌ** ذ ve ↓ **قُرْصَةٌ** Ekmekten yuvarlak bir çörek (K, * TA,); (S, K, TA;) eş anlamlısı **خُبْزَةٌ** (K, TA) ve **رَغِيفٌ**: (TA:) yahut çok küçük olanı: (TA:) [yahut güncel kullanıma göre küçük, fakat kalın:] birinci kelime daha yaygındır: (TA:) yahut [yuvarlak] bir hamur parçası: (M, A: *) [ve benzeri her şey; küçük ve yuvarlak, yassı biçimli:] çoğulu, (birincisinin, S, Msb,) **أَقْرَاصٌ** [azlık çoğulu] ve **قِرَصَةٌ** (S, M, Msb, K) ve **قِرَاصٌ**, (M, TA,) [ikisi de çokluk çoğulu;] ve (**قُرْصَةٌ**’nin, S, TA,) **قُرَصٌ**; (S, K;) ve **أَقْرِصَةٌ** [ikisinden herhangi birinin azlık çoğuludur]. (K, **بت** maddesi.) ― -b2- Bundan dolayı, yukarıda zikredilen şeye benzetilerek, (M,) **القُرْصُ**, (M, TA,) yahut **قُرْصُ الشَّمْسِ**, (S, A, TA,) yahut ↓ **القُرْصَةُ**, (K,) Güneşin diski (**عَيْن**’i): (S, M, K, TA:) ve bazen güneşin kendisi, umumî bir ad olarak: (M:) yahut batarken güneşin diski (**عين**’i): (TA:) sen dersin ki, **غَابَ قُرْصُ الشَّمْسِ** [güneşin diski battı yahut kayboldu]: (A, TA:) yahut güneşin **عين**’ine, batışta, ة ile ↓ **قُرْصَة** denir. (Lth, TA.) ― -b3- **مُقَرَّصٌ**’a da bak. ― -b4- [**قُرْصُ شَهْدٍ** yahut **عَسَلٍ**: bir bal peteği: yahut aynı; ve **شَهْدٍ** ↓ **قُرْصَةُ** yahut **عَسَلٍ**: bir bal peteği parçası: çoğulu **قِرَصَة**.]
**قُرْصٌ**
**قُرْصٌ** ذ Tarbuşun tepesinde takılan yuvarlak, dışbükey bir süs. (Bkz. Modern Egypt. Appendix A.)

قَرْصَةٌ
[**قَرْصَةٌ** ذ: **قَرَصَهُ**’nun bir defalık isim-masdarı; bir çimdik, yahut çimdikleme: vb.: çoğulu **قَرَصَاتٌ**.] Şöyle dersin: **قَرَصَهُمُ البَعُوضُ قَرَصَاتٍ رَقَصُوا مِنْهَا رَقَصَاتٍ** (mecazen:) [Sivrisinekler onları birkaç ısırışla ısırdı; bunun sonucunda birkaç dansla dans ettiler.] (A, TA.)

قُرْصَةٌ
**قُرْصَةٌ** ذ: **قُرْصٌ**’a bak, dört yerde.

قَرُوصٌ
**قَرُوصٌ** ذ: **قَرَّاصٌ**’a bak, iki yerde.

قَرِيصٌ
**قَرِيصٌ** ذ Bir çeşit katık, yahut çeşni; (Lth, M, K;) Keys lehçesinde **قَرِيسٌ** diye adlandırılır, bk. o. (TA.)

قَرَّاصٌ
**قَرَّاصٌ** ذ [**قَرَصَهُ**’dan mübalağa sıfatı; çok çimdikleyen: vb.: ayrıca ↓ **قَرُوصٌ**. ― -b2- Ve bundan dolayı,] **لِجَامٌ قَرَّاصٌ** ve ↓ **قَرُوصٌ** (mecazen:) binek hayvanını inciten gem. (A, TA.)

قَارِصٌ
**قَارِصٌ** ذ [**قَرَصَهُ**’nun ism-i fâili; çimdikleyen: vb. (Bir örnek için **مَوْقُوصٌ** maddesine bak.) ― -b2- (mecazen:) ısırıcı; pire vb.ne uygulanır. ― -b3- Ve bundan dolayı,] (mecazen:) ısıran, **بَقّ** [bk. o] gibi belirli bir böcek. (K,) (TA.) ― -b4- [Bundan ayrıca, (mecazen:) çimdikleyici, yahut acıtıcı;] soğuğa uygulanır. (A, TA.) ― -b5- Ve, süte, (As, S, A, K,) ve içeceğe, (M,) yahut **نَبِيذ** diye adlandırılana, (A, TA,) (mecazen:) dili ısıran: (As, S, M, A, K:) yahut, süte uygulandığında, özellikle deve sütünedir ve ekşi demektir: (M, TA:) K’de şu da eklenmiştir: yahut üzerine çok taze süt sağılan, böylece ekşiliği giden ekşi süt: fakat bu bir hatadır; çünkü bu, Sgh tarafından, Ebu-n-Necm’in bir beytinde geçen ve **قَارِصٌ** ile birlikte getirilen **مُمَحَّلٌ** sıfatının açıklaması olarak verilmiştir. (TA.) Bir darb-ı meselde şöyle denir: **عَدَا القَارِصُ فَحَزَرَ** (mecazen:) Dile ısırıcı olan şey aşırı bir dereceye ulaştı da ekşi oldu: yani iş, yahut hâl, sıkıntı verici oldu. (S.) ― -b6- [Bundan ayrıca,] **قَارِصَةٌ** [**كَلِمَةٌ قَارِصَةٌ** yerine] (mecazen:) inciten bir söz; (S, M, A;) yahut acıtan; (Msb;) yahut bedeni çimdikleme gibi kişiyi rahatsız edip acıtan: (TA:) çoğulu **قَوَارِصُ**. (S, A, K.)

مِقْرَصَةٌ
**مِقْرَصَةٌ** ذ Sütün içinde dili ısırır hâle, yahut ekşi hâle getirildiği kap: (**يُقَرَّصُ فِيهِ**) çoğulu **مَقَارِصُ**. (TA.)

مُقَرَّصٌ
**مُقَرَّصٌ** ذ İki şey arasına alınarak parça parça kesilmiş. (M, TA.) ― -b2- **قُرْص** gibi yuvarlak olan, kadının bir süsü: (IF, K:) yahut mücevherlerle dizilmiş, yahut süslenmiş: (IDrd, M:) bunun gibisine ayrıca ↓ **قُرْص** da denir. (TA.) [Bu son ad şimdi, genellikle altına mıhlanmış elmaslardan oluşan; fakat bazen ince kabartma altından olup çoğunlukla ortasına sahte bir zümrüt yerleştirilmiş; kadınlar tarafından başlığın tepesinde takılan, yuvarlak dışbükey bir süse uygulanır. Daha ileri tasvirler ve her türün resimli bir örneği için, Modern Mısırlıların Âdetleri ve Gelenekleri üzerine eserimin Ek A’sına bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَرَصَ
قَرَصَ U ( n. ac. قَرْص 1 ),
a.  Pinched; squeezed; pained.

b.  Stung; bit; hurt.

c.  [ acc. &  Bi ], Hurt, slandered.

d.  Took, seized.

e.  Cut.

f.  Rinsed, washed; rubbed.

g.  Rolled out, made into flat cakes ( dough ).

قَرِصَ
قَرِصَ A ( n. ac. قَرَص 4 ),
a.  Was a slanderer, a back-biter.

قَرَّصَ
قَرَّصَ II ,
a.  see I (e) , ( f ), ( g ).

d.  Cooled ( water ).

e.  Rendered sour ( milk ).

قَاْرَصَ
قَاْرَصَ III ,
a.  Pinched.

b.  Defamed.

تَقَاْرَصَ
تَقَاْرَصَ VI ,
a.  Defamed each other.

قُرْص
قُرْص 3 , ( pl. قِرَصَة 7t ,  قِرَاْص 23 ,  أَقْرَاْص 38 ),
a.  Flat round cake.

b.  Disk.

c.  [ coll. ],  see

قَرَّصَ
N. P. قَرَّصَ II (
a.  c ).

d.  Honey-comb.

قُرْصَة
قُرْصَة 3t , ( pl. قُرَص 9 ),
a.  see 3 (a) , ( b ).

مِقْرَصَة
مِقْرَصَة 20t , ( pl. مَقَاْرِصُ 44 ),
a.  Receptacle for milk.

قَاْرِص
قَاْرِص 21 ,
a.  Pinching; biting, stinging; painful.

b.  Sour, acid, sharp.

c.  A certain stinging insect.

قَاْرِصَة
قَاْرِصَة 21t , ( pl. قَوَاْرِصُ 41 ),
a.  fem. of قَاْرِص 21 .

b.  Stinging, biting, caustic ( word )

قَرِيْص
قَرِيْص 25 ,
a.  Nettle.

قَرُوْص
قَرُوْص 26 ,  قَرَّاْص 28 ,
a.  see 21 (a) .

قُرَّاْص
قُرَّاْص 29 ,
a.  see 25 .

b.  Bright, glaring ( red ).

قُرْصَاْن
قُرْصَاْن 35 , ( pl.

قَرَاصِيْن
قَرَاصِيْن )
a.  [ coll. ], Pirate, corsair.

مِقْرَاْص
مِقْرَاْص 45 ,
a.  Knife with curved point.

قَرَّصَ
N.P. قَرَّصَ II ,
a.  Cut in pieces.

b.  Round, rounded.

c.  A round convex ornament worn by women.

قُرَّيْص
قُرَّيْص
a.  [ coll. ],  see 25 .

##### Türkçe

**قَرَصَ**
**قَرَصَ** U ( mastar: **قَرْص** 1 ),
a. Çimdikledi; sıktı; acıttı.

b. Soktu; ısırdı; incitti.

c. [ mef‘ûl alır & **بِ** ile ], incitti, iftira etti.

d. Aldı, ele geçirdi.

e. Kesti.

f. Çalkaladı, yıkadı; ovaladı.

g. (hamuru) açtı, yassı çörekler hâline getirdi.

**قَرِصَ**
**قَرِصَ** A ( mastar: **قَرَص** 4 ),
a. İftiracı, gıybetçi oldu.

**قَرَّصَ**
**قَرَّصَ** II ,
a. I (e), (f), (g)’ye bak.

d. (suyu) soğuttu.

e. (sütü) ekşitti.

**قَاْرَصَ**
**قَاْرَصَ** III ,
a. Çimdikledi.

b. İftira etti.

**تَقَاْرَصَ**
**تَقَاْرَصَ** VI ,
a. Birbirlerine iftira ettiler.

**قُرْص**
**قُرْص** 3 , ( çoğulu: **قِرَصَة** 7t , **قِرَاْص** 23 , **أَقْرَاْص** 38 ),
a. Yassı yuvarlak çörek.

b. Disk.

c. [ topluluk ismi ], bakınız

**قَرَّصَ**
N. P. **قَرَّصَ** II (
a. c ).

d. Bal peteği.

**قُرْصَة**
**قُرْصَة** 3t , ( çoğulu: **قُرَص** 9 ),
a. 3 (a), (b)’ye bak.

**مِقْرَصَة**
**مِقْرَصَة** 20t , ( çoğulu: **مَقَاْرِصُ** 44 ),
a. Süt kabı.

**قَاْرِص**
**قَاْرِص** 21 ,
a. Çimdikleyici; ısırıcı, sokucu; acı verici.

b. Ekşi, asidik, keskin.

c. Sokucu bir böcek türü.

**قَاْرِصَة**
**قَاْرِصَة** 21t , ( çoğulu: **قَوَاْرِصُ** 41 ),
a. **قَاْرِص** 21’in müennesi.

b. Sokucu, ısırıcı, yakıcı (söz).

**قَرِيْص**
**قَرِيْص** 25 ,
a. Isırgan.

**قَرُوْص**
**قَرُوْص** 26 , **قَرَّاْص** 28 ,
a. 21 (a)’ya bak.

**قُرَّاْص**
**قُرَّاْص** 29 ,
a. 25’e bak.

b. Parlak, göz alıcı (kırmızı).

**قُرْصَاْن**
**قُرْصَاْن** 35 , ( çoğulu:

**قَرَاصِيْن**
**قَرَاصِيْن** )
a. [ topluluk ismi ], korsan, deniz haydudu.

**مِقْرَاْص**
**مِقْرَاْص** 45 ,
a. Ucu kıvrık bıçak.

**قَرَّصَ**
N.P. **قَرَّصَ** II ,
a. Parçalara kesti.

b. Yuvarlak, yuvarlatılmış.

c. Kadınların taktığı yuvarlak dışbükey bir süs.

**قُرَّيْص**
**قُرَّيْص**
a. [ topluluk ismi ], 25’e bak.
