# قرض (ق-ر-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kırpıntı demektir

- Harfler: ق - ر - ض
- Kur'an'da: 13 geçiş · 7 ayet · 7 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [قَرْضًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%B6%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Borç | 6 | 6 | [2:245](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/2:245.md) |
| [يُقْرِضُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%B1%D9%90%D8%B6%D9%8F.md) | يُفْعِلُ | Borç verir | 2 | 2 | [2:245](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/2:245.md) |
| [تَقْرِضُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B1%D9%90%D8%B6%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | تَفْعِلُهُمْ | Onları makaslar | 1 | 1 | [18:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/18:17.md) |
| [تُقْرِضُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%B1%D9%90%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تُفْعِلُوا | Borç verirsiniz | 1 | 1 | [64:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/64:17.md) |
| [وَأَقْرَضُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَأَفْعَلُوا | Ve borç verdiler | 1 | 1 | [57:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/57:18.md) |
| [وَأَقْرَضْتُمُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%B6%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%8F.md) | وَأَفْعَلْتُمُ | Ve borç verdiniz | 1 | 1 | [5:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/5:12.md) |
| [وَأَقْرِضُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B1%D9%90%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَأَفْعِلُوا | Ve borç verin | 1 | 1 | [73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/73:20.md) |

## Mücavir kökler — 80 mücavir (99 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 37 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
2. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 4 ortak ayet · G² 30 · Katlanmış deri demektir
3. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 7 ortak ayet · G² 17 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
4. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
5. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Sahip
6. [فجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Geniş boşluk
7. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Üzüm salkımıdır
8. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
9. [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Geçit, yarık, delik demektir
10. [عزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur
11. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Namaz
12. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Su birikintisidir
13. [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Zeyr” ziyaret, “zira” ağacın güneş almasına mani olduğu…
14. [كهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kovuk
15. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
16. [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ve avuçlarlar
17. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yarısı
18. [حصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hasiy, Çakıl taşı demektir
19. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sol
20. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Beraber
21. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Biribirini kesen yoldur
22. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
23. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
24. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dal demektir
25. [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Rasad” gözetleyici demektir
26. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Halim meme ucu demektir
27. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
28. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bisat kilim demektir
29. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Bürde” gocuk demektir
30. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sena yaka demektir
31. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “On” demektir
32. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sülle çokluk demektir
33. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Anlaşma
34. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Güneş demektir
35. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çeper demektir
36. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
37. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kudüm” ön demektir
38. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akan deredir
39. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayağın alt tarafı demektir
40. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örnek verdi
41. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sağ yandır
42. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
43. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cariye yelkenli sandal demektir
44. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Eveye yuva demektir
45. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sütle dolu memedir
46. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
47. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
48. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
49. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Buğa boğa demektir
50. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
51. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
52. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
53. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
54. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kıdr kazandır
55. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
56. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Büyük
57. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
58. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Oğullar
59. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
60. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B6/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قرض |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md), [سلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%81.md), [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md), [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi iki diş veya makas gibi iki kesici kenar arasından sıkıştırarak kesip koparmak, bütünden bir parça kırpmak |
| Çekirdek Özet 2 | Sahibinin kendi mülkünden bir cüzü geri dönmek üzere kesin bir iradeyle ayırıp başkasına veya Allah yoluna devretmesi; bir sınırı makaslarcasına teğet geçip aşmak |
| Çekirdek Özet 3 | Fazlalık üretme ve biriktirme hırsına dayalı sömürünün aksine, servetin bir parçasını karşılıksız ve şeksiz kesip dolaşıma sokarak toplumsal ve ahlaki adaleti sağlayan mali mekanizma |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca modern anlamdaki ticari, faizli veya alacak-verecek türü teknik borç ilişkisine indirgenmesi; bunun sonucunda Allah’a verilen borcun mali bir pazarlık gibi algılanması ve Kehf [18:17](https://lisan.digital/tr/ayet/18:17.md)’deki fiziksel kesip geçme hareketinin gözden kaçması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قر | Bir araya getirme, soğukluk, durulma, temas etme ve sert bir yüzeyde toplanma veya vurarak yüzeyi kazıma/etkileme; nitekim [قرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD.md), [قرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B4.md), [قرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B9.md), [قرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81.md) köklerinde yüzeyi sıyırma, yaralama veya toplama anlamı belirgindir | ض | Çekirdeğin temas ve baskı hareketine sert, sıkıştırıcı ve iki kenardan kıstırıcı bir basınç ekleyerek nesneyi ezerek veya kırparak bütünden muntazam bir parça koparma anlamı oluşturmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Nesnenin bir noktada yoğunlaşmasını, bir araya toplanmasını ve belirli bir sınır hattına girmesini sağlar |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin iradeyle, bilinçli bir başlangıçla ve nesnenin en belirgin, önde gelen kısmına yönelerek gerçekleştiğini gösterir |
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (erken dönemde ص imgesinden türetme) | Nesneyi iki taraftan sıkıştırarak kıstırma, basınç uygulama ve koparıcı bir kavrayışla sonuca bağlama hareketini yükler |
| قرض | Belli bir sınırdaki nesnenin iradi bir yönelişle iki kesici/kıstırıcı baskı arasına alınarak bütünden kesilip ayrılması | Bütün bir maldan veya rotadan, bilinçli bir kararla belirli bir payın koparılıp ayrılmasını veya bir yönün makaslanıp geçilmesini temsil eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi dişle veya makasla kesip koparmak; devenin geviş getirirken yemini dişleriyle ezip kesmesi (قرض البعير جرته); kumaşın veya altının kenarından kırpılan parça (قراضة) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Adiy b. Zeyd bir beytinde makasın iki ağzının kesişini şöyle tasvir eder: كلّ صَعْلٍ، كأَنَّما شَقَّ فِيه / سَعَفَ الشَّرْيِ شَفْرتا مِقْراضِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Arap atasözünde ölüm veya boğulma anındaki çaresizliği ifade etmek için söylenen حال الجريض دون القريض meseli; devenin gevişi veya şairin vezinli sözü kesip biçmesi bu kökle anılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça قرض kökü, Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında belirgin bir semantik süreklilik gösteren, kök düzeyinde ısırma, kıstırma, çimdikleme ve bir parçayı koparma eylemlerini imleyen köklerle fonetik denklik taşır. İbranicede קָרַץ (qāras) biçimi bir şeyi iki parmak veya alet arasında sıkıştırmak, çimdiklemek, parçalamak ve göz kırpmak anlamındadır. Süryanicede ܩܪܰܨ (qəraṣ) kökü parçalamak, dişlemek, koparmak ve mecazen birinden bir parça ısırır gibi çekiştirmek, gıybetini yapmak anlamlarında kullanılır. Akadcada qarāṣu fiili kili veya bir kütleyi iki parmakla sıkarak parça koparmak, şekil vermek için çimdiklemek demektir. Arapça, kökteki son sesi lateral/dişeti sürtünmeli ض sesine kaydırarak, genel çimdikleme ve koparma hareketini bilhassa kesici aletle (makas) veya dişle muntazam kesme, kumaş ve maden gibi kıymetli bütünden bir cüz ayırma (kırpıntı, قراضة) ve nihayetinde mülkiyetten bir parçayı ayırıp başkasına devretme eylemine dönüştürmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قرض fiilinden türeyen isim ve mastarlar | Temel anlam diş veya makasla kesmektir; kumaş ve altından kesilen kırpıntıya قراضة, borç verene ve sermaye ortaklığına قراض denmesi, bütünden bir parçanın fiilen kesilip ayrılması mantığına dayanır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice קָרַץ (qāras), Süryanice ܩܪܰܨ (qəraṣ), Akadca qarāṣu | Kütleden parça koparma, çimdikleme, dişleme ve iki sert yüzey arasında sıkıştırıp ayırma ortak Sami kök katmanını oluşturur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dışı Afro-Asyatik kollarda kökle birebir örtüşen güvenilir veri tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Chicago Assyrian Dictionary.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قرض | Anlamlı | Kesmek, kırpmak, borç vermek | Makas veya dişle bütünden bir parça kesip ayırmak; malından bir bölümü geri ödenmek üzere ayırıp vermek; sınır çizerek teğet geçmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قضر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| رقض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| رضق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| ضقر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| ضرق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قرض | Merkez | Bütünden bir parçayı kesip ayırarak vermek; teğet geçmek | Malın bizzat kendi gövdesinden bir parça kesilip karşılıksız veya aynıyla iade edilmek üzere verilmesidir; faizsizliği ve mülkiyetten fedakârlığı barındırır | Makasla kesmek gibi net ve keskin bir ayrılmayı içerir |
| [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Borç ve taahhüt | Vadeli, yazılı ve genel hukuki borç ilişkisidir; malın kesilip verilmesinden ziyade vadenin ve yükümlülüğün zimmete geçmesini öne çıkarır | Kur'an'da vadeli borçlanma akdini ifade eder |
| [سلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%81.md) | Komşu | Öne sürmek, avans vermek | Gelecekte teslim alınacak bir mal için bedelin peşin olarak ödenmesi, öne geçirilmesidir | Zaman önceliğine ve takasa dayanır |
| [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) | Komşu | Harcamak, tüketmek | Malın tünelden çıkıp gitmesi gibi elden tamamen çıkarılmasıdır; geri dönüş şartı aranmaz | Tüketim ve karşılıksız elden çıkarma yönü baskındır |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Kesmek, ayırmak | Her türlü fiziki veya manevi kesme eyleminin genel adıdır; قرض ise iki baskı ucuyla kırparak kesmeye özgüdür | Genel cins isim niteliğindedir |
| [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) | Zıt | Artmak, şişmek, fazlalık | Bütünden kesip ayırmak yerine, başkasına verilen malın üzerine haksız fazlalık bindirerek şişirmektir; karzın ontolojik zıddıdır | Fazlalık ve sömürü esasına dayanır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قرض | Kesip koparma; borç verme | Kendi mal varlığından bir cüzü kesip ayırarak muhtaca veya ortaklığa aktarma; makaslama | Kesin |
| Latince | Mutuum, resecare | Tüketim ödüncü; budama, kesip ayırma | Mutuum kelimesi 'benden sana geçen' (meum-tuum) mantığıyla misli eşyanın faizsiz borç verilmesini tam karşılar; resecare ise budama ve kesme anlamını verir | Güçlü |
| İngilizce | Loan, clipping, shear | Borç, ödünç; kırpma, makaslama | Loan hukuki borç aktarımını verir ancak faizsizlik veya fiziki kesme nüansını taşımaz; shear ve clip ise fiziksel kesme hareketini karşılar | Güçlü |
| Almanca | Darlehen, beschneiden | Ödünç verme; kırpmak, kesmek | Darlehen karşılıklı akdi borcu karşılar; beschneiden ise fiziksel kırpma ve kenardan kesme yönünü tamamlar | Güçlü |
| Fransızca | Prêt, cisailler | Ödünç verme; makasla kesme | Prêt genel ödünç ilişkisini, cisailler ise iki bıçak ağzıyla kırpıp ayırma eylemini karşılar | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَقْرِضُهُمْ | Mekânsal teğet geçme, makaslayıp bırakma | Güneşin mağara ashabının yanından onları kesip dışarıda bırakacak şekilde yan geçmesi, temas etmeksizin yön değiştirmesi (Kehf [18:17](https://lisan.digital/tr/ayet/18:17.md)) |
| قَرْضًا حَسَنًا | Allah rızası için verilen arı, faizsiz ve minnetsiz mali infak | Allah’a güzel bir borç verme; kulun kendi servetinden bir parça kesip muhtaçlara veya cihat yoluna tahsis etmesi (Bakara [2:245](https://lisan.digital/tr/ayet/2:245.md), Mâide [5:12](https://lisan.digital/tr/ayet/5:12.md), Hadîd [57:11](https://lisan.digital/tr/ayet/57:11.md), Hadîd [57:18](https://lisan.digital/tr/ayet/57:18.md), Teğâbün [64:17](https://lisan.digital/tr/ayet/64:17.md), Müzzemmil [73:20](https://lisan.digital/tr/ayet/73:20.md)) |
| يُقْرِضُ / تُقْرِضُوا / أَقْرَضْتُمُ | Borç verme eylemi (fail ve muhatap kiplemesiyle) | Bireyin mülkiyet hırsından fedakârlık ederek infakta bulunması ve ilahi mükâfata hak kazanması bağlamı (Bakara [2:245](https://lisan.digital/tr/ayet/2:245.md), Hadîd [57:11](https://lisan.digital/tr/ayet/57:11.md), Hadîd [57:18](https://lisan.digital/tr/ayet/57:18.md), Teğâbün [64:17](https://lisan.digital/tr/ayet/64:17.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah’a isnat edilen karz (قرض الله) | Zengin ve hiçbir şeye muhtaç olmayan Allah'ın kullarından 'borç istemesi' mecazı; kulları infaka teşvik ve mükâfatın kesinliğini taahhüt etme | Mecazi isnat ve ilahi cömertliğin vaat diliyle teyidi |
| Fıkıh | Karz akdi ve kırâz (mudârebe) | Misli bir malın mülkiyetini aynıyla geri almak üzere devretme; her türlü menfaat getiren karzın faiz (riba) sayılması; ticari sermaye ortaklığı | Menfaatsiz, ivazsız ve faizsiz tüketim ödüncü; mülkiyet devri |
| Tefsir | Karz-ı Hasen şartları ve Kehf [18:17](https://lisan.digital/tr/ayet/18:17.md) tahlili | Karzın 'hasen' (güzel) olmasının şartları: helal kazançtan olması, minnet ve eza barındırmaması, gizli verilmesi; güneşin mağara ashabını 'makaslayıp' geçmesi | İhlas, ahlaki arılık ve lafzi-mecazi kesme ilişkisi |
| Hadis | Karzın sadakaya üstünlüğü | Sadakanın on, borç vermenin ise on sekiz misliyle mükâfatlandırılacağı rivayetleri; çünkü borcu ancak gerçekten muhtaç olanın istemesi | İhtiyacın giderilmesi ve onurlu dayanışma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mülkiyetin hakiki sahibine teslimi | Karz-ı Hasen | Mülkiyet taassubunu kırma | Bireyin, elindeki servetin asıl sahibinin Allah olduğunu bilerek ondan bir parçayı feda etmesi | Kesin |
| İlmi | Metodolojik ayrımlar ve sınır çekme | Teğet geçme / Kesip ayırma | Analitik sınır belirleme | İki olgu arasındaki sınırın makaslama netliğiyle çizilmesi ve birbirine karıştırılmaması | Güçlü |
| Siyasi | Kamu maliyesi ve toplumsal adalet | Sosyal dayanışma fonu | Sınıf çatışmasını engelleme | Zengin ile yoksul arasındaki uçurumu faizsiz kaynak aktarımıyla kapatarak nizamı koruma | Güçlü |
| İktisadi | Likidite ve sermaye transferi | Faizsiz borç ve Kırâz (mudârebe) | Paranın dolaşımını sağlama | Paranın faiz yoluyla birikip atıl kalmasını önleyerek reel üretime ve yardımlaşmaya yönlendirilmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrıklaştırma, budama (clipping/truncation) ve teğetsel kesit | Sürekli bir eğriden veya bütünden sonlu bir aralığın kesilip ayrılması ya da bir ışının nesneyi yarmadan teğet geçerek sınır oluşturması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karşılıklılık ilkesine dayalı faizsiz kaynak transferi | Sosyal dokuyu zedelemeden, borçluyu ezmeyen, bireysel servetten toplumsal refaha aktarılan net fedakârlık payı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca modern bankacılık ve kredi mekanizmasındaki faizli veya sözleşmeli borçlanma işlemine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün mülkiyetten fedakârca bir parçayı kesip ayırma, minnetsiz infak ve hatta fiziksel olarak teğet geçip sınır belirleme (Kehf [18:17](https://lisan.digital/tr/ayet/18:17.md)) boyutlarını kuşatan geniş semantik alanı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah’a borç verme ifadesinin haşa bir ihtiyaç veya ticari kâr ortaklığı gibi anlaşılması; faiz yasağının temelindeki karz-riba zıtlığının silikleşmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mülkiyet felsefesini, infak ahlakını ve faiz karşıtı iktisadi nizamını 'kendi malından koparıp verme' metaforu üzerinden kuran anahtar bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak, cihat hazırlığı ve mali fedakârlığın emredildiği Medine dönemi ayetlerinde (Bakara, Hadîd, Teğâbün) ve Kehf suresindeki tabiat tasvirinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadetin sadece bedeni eylemlerden ibaret olduğu yanılgısını düzelterek, mali fedakârlığın bizzat Allah ile yapılan en kârlı ve saf manevi muamele olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki kesici diş veya makas ucu arasında sıkıştırarak bir nesneden parça kesip ayırmak, kırpmak; bir hattı teğet geçerek makaslar gibi yanından ayrılmak.
- Soyut anlam: Mülkiyeti altındaki bütünden bir miktarı karşılıksız ve minnetsiz olarak, ilahi mükâfat veya hakiki ihtiyaç sahibine ulaştırmak amacıyla kesin bir iradeyle ayırıp devretmek.
- Sistematik karşılık: Faiz ve sömürü temelli birikimin ([ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md)) panzehiri olan; servetin atıl kalmasını önleyip toplumsal tabana yayılmasını sağlayan faizsiz sermaye ve infak modeli.
- LaTeX modeli: $$M_t = M_0 \setminus \Delta M \implies \Delta M \xrightarrow{\quad f \quad} A \iff R = \lambda \cdot \Delta M$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M_0$ bireyin başlangıçtaki toplam mülkiyet ve servet bütününü, $\Delta M$ bu bütünden kesilip ayrılan kırpıntıyı yani borç/infak payını ifade eder. $M_t$, bu parçanın ayrılmasından sonra kalan mülkü gösterir. Ayrılan cüz ($\Delta M$), hiçbir dünyevi fazlalık talebi olmaksızın doğrudan ilahi rıza ve muhtaç alanına ($A$) aktarılır ($f$). Karşılığında sistem, ilahi bir katlama katsayısı ($\lambda \gg 1$) ile geri dönüşü ($R$) kesinleşmiş ilahi bir mükâfat olarak üretir.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:245](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/2:245.md) — يُقْرِضُ · قَرْضًا

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Kimdir o ki; Allah’a güzel bir borç versin de Allah onu kat kat fazlasıyla ödesin. Allah, hem darlaştırır, hem de bollaştırır. Ve O’na döndürüleceksiniz.

### [Maide 5:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/5:12.md) — وَأَقْرَضْتُمُ · قَرْضًا

وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ

Meal (IK): And olsun ki, Allah İsrailoğullarından söz almıştı. Biz, onlardan oniki temsilci seçtik. Allah demişti ki: Muhakkak ki Ben, sizinleyim; namaz kılar, zekat verir, peygamberlerime inanır, onlara yardım ederseniz, Allah’a güzel bir borç verirseniz; andolsun ki sizin kötülüklerinizi örterim. Ve andolsun ki sizi, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Bundan sonra sizden her kim de küfrederse; şüphesiz doğru yoldan sapmış olur.

### [Kehf 18:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/18:17.md) — تَقْرِضُهُمْ

وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا

Meal (IK): Güneşin doğduğu zaman; mağaralarının sağ tarafına yöneldiğini, battığı zaman da; sol tarafa gittiğini görürsün. Kendileri de mağaranın iç tarafında idiler. Bu, Allah’ın ayetlerindendir. Allah, kimi hidayete erdirirse; o, doğru yola ermiştir, kimi de şaşıracak olursa; artık onun için yol gösterici bir dost bulamazsın.

### [Hadid 57:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/57:11.md) — يُقْرِضُ · قَرْضًا

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ

Meal (IK): Kim, Allah’a güzel bir ödünç verecek olursa; Allah ona karşılığını kat kat verir. Ve ona, çok değerli bir mükafat da vardır.

### [Hadid 57:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/57:18.md) — وَأَقْرَضُوا · قَرْضًا

إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ

Meal (IK): Muhakkak ki sadaka veren erkeklerle, sadaka veren kadınlar ve Allah’a güzel bir ödünç verenlere; işte onlara, kat kat artırılır ve onlara değerli bir mükafat vardır.

### [Tegabün 64:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/64:17.md) — تُقْرِضُوا · قَرْضًا

إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Eğer Allah’a güzel bir ödünçle ödünç verirseniz; onu sizin için katkat arttırır ve sizi bağışlar. Allah; Şekur’dur, Halim’dir.

### [Müzzemmil 73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/ayet/73:20.md) — وَأَقْرِضُوا · قَرْضًا

إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Şüphesiz ki Rabbın; senin, gecenin üçte ikisi, yarısı ve üçte biri içinde kalktığını bilir. Seninle beraber olan bir topluluğun da. Gece ve gündüzü Allah, takdir eder. Sizin onu sayamayacağınızı bildiğinden tevbenizi kabul etmiştir. Öyleyse Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun. İçinizden hasta olacakları, Allah’ın lutfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşacak olanları ve Allah yolunda savaşacak olanları şüphesiz ki Allah bilir. O halde ondan kolayınıza geleni okuyun, namazı kılın, zekatı verin ve Allah’a güzel bir ödünç verin. Kendiniz için hayırdan ne takdim ederseniz; Allah katında onu mükafat bakımından daha büyük ve daha hayırlı olarak bulursunuz. Ve Allah’tan mağfiret dileyin. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kırpıntı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والضاد والراء معهما
ق ر ض مستعمل فقط قرض: أقرَضتْهُ قَرْضاً، وكل أمرٍ يتجافاه الناس فيما بينهم فهو من القروض.
والقَرْضُ: نطق الشعر، والقريضُ الاسم كالقصيد.
والبعير يقرِض جرته، وهو مضغها، والجرة المقرُوضةُ وهي القَريضُ.
وقولهم: حال الجَريضُ دون القَريض، يقال: الجَريضُ الغُصَّةُ، والقَريضُ الجرة لأنه اذا غص لم يقدر على قرض جرته.
ويقال في حديثه: إن رجلاً نبغ له ابن شاعر فنهاه عن قرض الشعر فكمد الغلام بما جاش في صدره من الشعر حتى مرض وثقل، فلما حضره الموت، قال لأبيه: اكمد في القريضِ، الممنوع، قال: فاقرِضْ يا بني، قال: هيهات! حال الجَريضُ دون القريض ثم قال الغلام:
عَذيركَ من أبيكَ يضيقُ صدراً		فما يُغني بيوتُ الشعرِ عَنّـي
أَتأمرَني وقد فَنِيَتْ حـياتـي		بأبيات ترجـيهـنَّ مِـنّـي
فأُقِسُم لو بقيتُ أقـولُ قـولاً		أفوقُ به قوافي كـلِّ جـنِّ
والقَرْضُ: القطع بالناب، والمِقراضُ: الجلم الصغير.
والقُراضَةُ: فُضالةُ ما يَقرِض الفأر من خبزٍ أو ثوب.
وقُراضاتُ الثوب: ما ينفيها الجلم.
وابن مِقْرَض: ذو القوائم الأربع، طويل الظهر، قتال للحمام، بالفارسية: "من نكر" وتقول: قَرَضْتُه يمنةً ويسرةً، إذا عدلت عن شيء في سيرك، أي تركته عن اليمين وعن الشمال، قال ذو الرمة:
إلى ظعنٍ يَقْرِضْنَ أجوازَ مشرفٍ		شمالاً وعن أيمانهنَّ الفـوارسُ
والتقريضُ في كل شيء كتَقريضِ عين الجعل.

##### Türkçe

**القاف** ve **الضاد** ve **الراء** onlarla birlikte

ق ر ض yalnızca استعمال edilmiştir: **قرض**: Ona **أقرَضتْهُ قَرْضاً**; ve insanların kendi aralarında birbirlerinden kaçındıkları her iş, o **القروض**dandır.

Ve **القَرْضُ**: şiirin söylenmesidir; **القريضُ** isimdir, **القصيد** gibi.

Ve deve, gevişini **يقرِض** eder; o, onu çiğnemesidir; ve **الجرة** (geviş) **المقرُوضةُ**dur; o da **القَريضُ**dur.

Ve onların sözü: **حال الجَريضُ دون القَريض**; denilir ki: **الجَريضُ** **الغُصَّةُ**dır; ve **القَريضُ** **الجرة**dir; çünkü boğulduğu zaman gevişini **قرض** etmeye güç yetiremez.

Ve onun حديثinde denilir: Bir adamın, kendisine şair bir oğul zuhur etti; onu şiir **قرض** etmekten men etti; bunun üzerine oğlan, göğsünde şiirden kabaran şey sebebiyle kederlendi; ta ki hastalandı ve ağırlaştı; ölüm ona geldiğinde, babasına dedi: Men edilmiş **القريضِ**de kederlendim. Dedi: Öyleyse **اقرِضْ** ey oğlum. Dedi: Heyhat! **حال الجَريضُ دون القريض**. Sonra oğlan dedi ki:
Senin mazeretin, babandan; göğsü daralır		Şu halde şiir evleri benden yana ne fayda verir
Bana emreder misin, hâlbuki hayatım tükenmişken		Benden, umduğun beyitlerle
Yemin ederim, eğer kalsaydım söz söylerdim		Onunla her cinnin kafiyelerini aşardım

Ve **القَرْضُ**: azı dişiyle kesmedir; ve **المِقراضُ**: küçük **الجلم**.

Ve **القُراضَةُ**: farenin ekmekten yahut elbiseden **يَقرِض** ettiği şeyin artığı.

Ve elbisenin **قُراضاتُ**ı: **الجلم**in attığı şeydir.

Ve **ابن مِقْرَض**: dört ayaklı olan; sırtı uzun; güvercinlere karşı savaşçı; Farsça: "من نكر". Ve dersin ki: Onu sağa ve sola **قَرَضْتُه**; yürüyüşünde bir şeyden saptığın zaman; yani onu sağdan ve soldan terk ettin. **ذو الرمة** dedi ki:
Bir göçe doğru; yüksek bir yerin orta kısımlarını **يَقْرِضْنَ** ederler		Sola; ve onların sağlarında süvariler

Ve **التقريضُ** her şeyde, **تقريضِ** **عين** **الجعل** gibidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قَرَضْتُ الشيءَ أقْرِضُهُ بالكسر قَرْضاً: قطعته. يقال: جاء فلان وقد قَرَضَ رباطه. والفأرةُ تَقْرِضُ الثوب. والقَرْضُ أيضاً: قول الشعر خاصَّةً يقال: قَرَضْتُ الشعر أقْرِضه، إذا قلته، والشِعرُ قَريضٌ. والقَريضُ أيضاً: ما يرُدُّهُ البعير من جِرَّتِهِ. وكذلك المَقْروضُ. والقُراضَةُ: ما سقط بالقَرْضِ. ومنه قُراضَةُ الذهب. والمِقْراضُ: واحد المقاريضِ. وقَرَضَ فلانٌ، أي مات. وانْقَرَضَ القومُ، دَرَجوا ولم يبقَ منهم أحدٌ. وقوله تعالى: "وإذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذات الشمالِ"، قال أبو عبيدة: أي تخلِّفهم شمالاً وتجاوزهم وتَقْطعهم وتتركهم عن شمالها. ويقول الرجل لصاحبه: هل مررت بمكان كذا وكذا? فيقول المسئول: قَرَضْتُهُ ذاتَ اليمين ليلاً. والقَرْضُ: ما تعطيه من المال لتُقْضاهُ. والقِرْضُ: لغةٌ فيه. واستقرَضْتُ من فلان، أي طلبت منه القَرْضَ فأقْرَضَني. واقْتَرَضْتُ منه: أي أخذت منه القَرْضَ. والقَرْضُ أيضاً: ما سَلَّفْتُ من إحسان ومن إساءة؛ وهو على التشبيه. وقال الله تعالى: "وأَقْرِضوا الله قَرْضاً حَسَنا". وقَرَضْتُهُ قَرْضاً، وقارَضْتُهُ، أي جازيته. والتَقْريضُ مثل التقريظِ. يقال: فلان يُقرِّضُ صاحبَه، إذا مدحه أو ذمَّه. وهما يتقارَضانِ الخير والشرّ. قال الشاعر:
إنَّ الغَنيَّ أخو الغَنيِّ وإنَّمايَتَقارَضانِ ولا أخا للمُقْتِرِ
والمُقارَضَةُ: المضاربةُ. وقد قارَضْتُ فلاناً قِراضاً، أي دفعت إليه مالاً يتَّجِرُ فيه. ويكون الربحُ بينكما على ما تشترطان والوضيعةُ على المال. وابنُ مُقْرَضٍ: دُوَيْبَّةٌ يقال لها بالفارسية: دَلهْ. وهو قتَّال الحمامِ.

##### Türkçe

**قَرَضْتُ** şeyi **أقْرِضُهُ** kesre ile **قَرْضاً**: onu kestim. Denir ki: falan geldi, hâlbuki o **قَرَضَ** bağını. Ve fare elbiseyi **تَقْرِضُ**. Ve **القَرْضُ** ayrıca: özellikle şiir söylemek; denir ki: **قَرَضْتُ الشعر** **أقْرِضه**; onu söylediğim zaman; ve şiir **قَريضٌ**dur. Ve **القَريضُ** ayrıca: devenin gevişinden geri çevirdiği şeydir. Keza **المَقْروضُ** da böyledir. Ve **القُراضَةُ**: **القَرْضِ** ile düşen şeydir. Ondandır: altının **قُراضَةُ**si. Ve **المِقْراضُ**: **المقاريضِ**in biridir. Ve falan **قَرَضَ**; yani öldü. Ve kavim **انْقَرَضَ**; geçip gittiler ve onlardan hiç kimse kalmadı. Ve Yüce’nin sözü: “Ve batınca, **تَقْرِضُهُمْ** sol taraf sahibi”; Ebû Ubeyde dedi ki: yani onları solda bırakır ve onları geçer ve onları keser ve onları kendi solundan terk eder. Ve adam arkadaşına der: falanca falanca yerden geçtin mi? Soru sorulana der ki: Onu sağ taraf sahibi olarak geceleyin **قَرَضْتُهُ**. Ve **القَرْضُ**: sana geri ödenmesi için maldan verdiğin şeydir. Ve **القِرْضُ**: onda bir dildir. Ve falandan **استقرَضْتُ**; yani ondan **القَرْضَ**ı istedim de bana **أقْرَضَ** etti. Ve ondan **اقْتَرَضْتُ**: yani ondan **القَرْضَ**ı aldım. Ve **القَرْضُ** ayrıca: iyilikten ve kötülükten peşin verdiğim şeydir; o, benzetme üzerinedir. Ve Allah Teâlâ dedi ki: “Ve Allah’a **قَرْضاً حَسَنا** **أَقْرِضوا**.” Ve onu **قَرَضْتُهُ قَرْضاً** ve onu **قارَضْتُهُ**; yani onu karşılıklandırdım. Ve **التَقْريضُ** **التقريظِ** gibidir. Denir ki: falan, arkadaşını **يُقرِّضُ**; onu övdüğü veya yerdiği zaman. Ve ikisi hayrı ve şerri **يتقارَضانِ**. Şair dedi ki:
إنَّ الغَنيَّ أخو الغَنيِّ وإنَّمايَتَقارَضانِ ولا أخا للمُقْتِرِ
Ve **المُقارَضَةُ**: **المضاربةُ**dır. Ve falanla **قارَضْتُ** **قِراضاً**; yani ona, onunla ticaret yapacağı bir mal verdim. Ve kâr, şart koştukları şeye göre ikinizin arasında olur; ve zarar malın üzerinedir. Ve **ابنُ مُقْرَضٍ**: Farsça olarak **دَلهْ** denilen bir küçük canlıdır. O, güvercin öldürücüdür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ض ر
قرض
استعمل من وجوهه : قرض .
قرض : قال الله عزّ وجلّ : ( مَّن ذَا الَّذِى يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ ) ( البقرة : 245 ) ، القرْض في قوله : ( قَرْضاً حَسَناً اسم ، ولو كان مَصدراً لكان إقراضاً . والقرضُ اسمٌ لكلِّ ما يُلتمَس عليه الجزاءُ مِن صدَقةٍ أو عملٍ صالح ، وأصلُ القرْض في اللُّغة القَطْعُ ، وَمنه أُخِذَ المِقراض ، وأَقْرَضْتُه أي : قطَعتُ له قطعةً يُجازى عليها .
والله جلّ وعزّ لا يَسْتَقرضُ مِن عَوَزٍ ولكنه يَبْلو عباده بما مَثَّلَ لهم من خير يُقدِّمونه وعمل صالح يعملونه ، فجَعل جزاءَه كالواجب لهم مُضاعَفاً .
وإذاأَقرضَ الرجل صاحبَه قرضاً فواجبٌ على المُقْرَض رَدُّه عليه كما استَقرضه .
فأما الله جلَّ وعزّ فإنه يُضاعِفُ لعبده ما تقرَّب به إِليه من صَدَقة أو بِرَ ، والتضعيفُ على حسب هيئة العبد وحُسْن مَوقع ما قَدَّم ، والقرْضُ في اللُّغة البلاءُ الحَسن والبَلاءُ السَّيِّء .
تقول العرب : لكَ عِندي قرضٌ حَسنٌ وقرضٌ سَيِّءٌ .
وقال أُمَيَّةُ بن أبي الصَّلْت :
كلُّ امرىءٍ سوفَ يُجزَى قرضَه حَسَناً
أو سيِّئاً وَمَدِيناً كالذي دَانَا
وقال لبيدٌ :
وإِذا جُوزِيتَ قرضاً فاجْزِه
إنما يَجْزِي الفتى ليسَ الجَمل
وقال الليث : يقال : أَقْرَضْتُ فلاناً ، وهو ما تعطيه لِيَقْضِيكَهُ ، وكلُّ أمرٍ يتجازى بِهِ الناسُ فيما بينهم فهو من القروضِ .
وفي حديث النبي ، أنه حضره الأعراب وهم يسألونَ شيئاً أعلينا حَرَجٌ في كذا ، فقال : ( عبادَ اللَّهِ رَفَعَ اللَّهُ عنّا الحَرَجَ إلا مَنْ اقترضَ امرأً مسلماً ظلماً فذلك الذي حَرِجَ ) ، قوله : اقْتَرَضَ مُسْلِماً أي : نال منه وعابَه وقطعهُ بالغِيبةِ والبهتان ، وأصله من قَرْضِ القطعِ ، يقال : قَرَضَهُ واقترضهُ بمعنى واحدٍ إذا وقعَ فيه ونال منه .
ورُوِي عن أبي الدرداء أنه قال : إن قارَضْت الناسَ قارَضُوكَ وإن تركتهم لم يتركوك ، ثم قال : أَقْرِضْ من عِرْضِكَ ليومِ فَقْرِكَ ، ومعنى قولهِ : إِنْ قارَضْتَهُمْ قارَضوك ، يقول : إنْ سابَبْتَهُمْ سابُّوك وجازَوْكَ ، ويكون القِراضُ في العمل السيءِ والقولِ السَّيِّءِ يقصدُ به الرجلُ صاحبه .
قال أبو عبيد : وأصلُ القَرْضِ القَطْعُ وأَظُنُّ قَرْضَ الفأرِ منه لأنه قطْعٌ ، وقوله : أَقرِضْ من عِرْضِكَ ليوم فقرك ، يقولُ إذا اقْتَرَضَ رجلٌ عرْضَكَ بكلام يَسوءُكَ ويحزنك فلا تجازِهِ حتى يبقى أجرُ ما ساءَكَ به لِيَوْمِ فقرك إليهِ في الآخرة .
ومعنى قولِ أبي الدَّرْداءِ : إِنْ قارضتَهُمْ قارضوكَ يقول : إنْ فعلتَ بهم سوءاً فعلوا بك مثلَهُ ، وإن تركتَهُمْ لم تسلم منهم ولم يدعوكَ ، فإذا فعلوا ذلكَ ابتداءً فَدَعْهُ ليوم الجزاء ، والقرضُ أيضاً قرضُ الشِّعر ، ولهذا سُمِّيَ الشِّعْرُ القريضَ ، والبعيرُ يقرِضُ جِرَّتَهُ وهو مضغُها وردُّها إلى الكَرشِ ، والجِرَّةُ المقْرُوضة هي القريضُ .
ومن أَمثالِ العربِ : حالَ الجَريضُ دونَ القريضِ .
قال أبو عبيد : وقال الأصمعي : والْجَريضُ : الْغَصَصُ .
قال : وهذا المثلُ لِعَبِيدِ بن الأبرصِ قاله للمنذر حينَ أراد قتله ، فقال أنشدني قولك . فقال عَبِيدٌ : حالَ الجَريضُ دونَ القريضِ .
قال أبو عبيد : وقال الأصمعي : الجريضُ : أن يَجْرَضَ نفسه إذا قضى .
يقال : هو يَجْرَضُ بنفسهِ ، أي : يكاد يقضي .
ومنه قيلَ : أفْلَتَ جَرِيضاً ، وقيلَ : الجَرِيضُ : الغُصَّةُ والقَرِيضُ : الْجِرَّةُ .
وأخبرني المنذري عن الرياشي أنه قال : القَرِيضُ والجَرِيضُ يحدُثانِ بالإنسان عندَ الموتِ ، فالجَريضُ تَبَلِّعُ الرِّيقِ ،
والقريضُ : صوتُ الأسنان ، والقِراضُ في كلامِ أهلِ الحجاز المضارَبَة ، ويقال : هما يتقارَضانِ الثَّناءَ والخيرَ والشرَّ أي : يتجازَيان .
ومنه قول الشاعر :
يتقارَضُونَ إذا التقوا في موْطِنٍ
نظراً يُزِيلُ مواطىءَ الأقدام
أي : نظر بعضهم إلى بعضٍ بالعداوة والبغضاء .
قال الكميت :
يُتَقَارَضُ الحسنُ الجميلُ
من التآلفُ والتَّزَاوُر
وقال أبو زيد : يقال : قَرَّظَ فلانٌ فلاناً ، وهما يتقارظانِ المدحَ إذا مدحَ كلُّ واحدٍ منهما صاحبهُ ، ومثلُهُ : هما يتقارَضانِ بالضَّاد ، وقد قَرَّضَهُ إذا مَدَحَهُ أو ذمَّهُ فالتقارظ في المدحِ والخيرِ خاصةً ، والتَّقارُضُ في الخيرِ والشَّرِّ .
وقال الله جلَّ وعزَّ : وَإِذَا غَرَبَت تَّقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ } ( الكهف : 17 ) .
قال الأخفش ، وأبو عبيد : تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمال أي : تُجَاوِزُهُمْ وتتركهم عن شمالها يقال : قَرَضْتُهُ أَقْرِضُهُ قَرْضاً أي : جاوزته .
وقال الكسائي : تَقْرِضُهُمْ : أي : تَعْدِلُ عنهم .
وأنشد قول ذي الرُّمَّة :
إلى ظُعُنٍ يَقْرِضْنَ أَجوازَ مُشْرِفٍ
يميناً وعن أَيْسَارِهِنَّ الفوارِسُ
وقال الفراء : العربُ تقولُ : قَرَضْتُهُ ذاتَ اليمينِ وقَرَضتُهُ ذاتَ الشِّمال وقُبُلاً ودُبُراً : أي : كنتُ بحذائِهِ من كلِّ ناحيةٍ ، وقَرَضْتُ : مثلُ حَذَوْتُ سواءً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قَرِضَ الرجلُ إذا زالَ من شيءٍ إلى شيءٍ ، وقَرَضَ إذا ماتَ ، قال : وقرَضَ إذا سادَ بعد هوانٍ .
قال : ويقال للرجلِ إذا ماتَ : قَرَضَ رِباطَهُ .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : جاء فلانٌ وقد قَرَضَ رباطَهُ ، إذا جاء مجهوداً قد أَشرفَ الموت ، قال : ومعنى قَرَضَ رِباطَهُ : ارْتباطَهُ في الدنيا ، يرادُ أَنه ماتَ وتخلَّى من الدُّنيا .
وقال الليث : القُرَاضَةُ : فُضالَةُ ما يَقرضُ الفأرُ من خبزٍ أو ثوبٍ ، وكذلك قُراضاتُ الثَّوبِ التي يَنْتِفُها الجَلَمان .
قال : وابن مِقْرَضٍ هو ذو القوائمِ الأربع الطويلُ الظَّهْرِ القتَّالُ للحمامِ .
قال : والتَّقْريضُ في كلِّ شيءٍ كتقريض يَدِ الجُعَلِ .
وأَنشد :
إِذا طَرَحَا شأواً بأرض هَوَى له
مُقَرَّضُ أَطرافِ الذِّراعين أَفلج
وأَرادَ بالشَّأو : ما يلقيه العَير وَالأتان من أَرْوَاثهما .
قال أبو منصور : وهذا تَصْحيفٌ ، قوائم الجُعَل مُفَرَّضَةٌ بالفاءِ كأنَّ فيها حُزُوزاً .
وأَخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : من أَسماءِ الْخُنفُساءِ المندوسةُ والفاسِيَاءُ ، ويقال لِذَكَرِها المُقَرَّضُ والحَوَّازُ والمُدَحْرِجُ والجُعَل .
قال : والبيتُ الذي استشهد به الليث للشماخ ، وثِقاتُ الرُّواةِ رَوَوْهُ بالفاءِ ( مُقَرَّضُ أَطرافِ الذِّراعين ) .
قال الباهليُّ : أَرادَ بالمُقَرَّضِ المُحَزَّزَ ، يعني الجُعَلَ ونحو ذلك قال ابن الأعرابي .

##### Türkçe

ق ض ر
**قرض**
Onun yönlerinden (kullanım şekillerinden) kullanıldı: **قرض**.

**قرض**: Allah عزّ وجلّ dedi ki: ( مَّن ذَا الَّذِى يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ ) ( البقرة : 245 )؛ onun sözündeki **القرْض**: ( **قَرْضاً حَسَناً** bir isimdir; eğer bir mastar olsaydı **إقراضاً** olurdu. Ve **القرضُ**; karşılığında mükâfat istenen her şeyin ismidir: sadakadan veya salih amelden. Ve dilde **القرْض**’un aslı kesmedir; ondan **المِقراض** alınmıştır. Ve **أَقْرَضْتُه** yani: ona, karşılığında mükâfat verilecek bir parça kestim.

Ve Allah جلّ وعزّ bir yoksunluktan dolayı borç istemez; fakat kullarını, kendilerine temsil ettiği hayırdan (önlerine koyduğu hayırdan) ve yaptıkları salih amelden dolayı imtihan eder; böylece onun karşılığını, onlar için vacip gibi, kat kat kılmıştır.

Ve erkek, arkadaşına bir **قرضاً** borç verdiğinde, borç alanın onu, nasıl borç aldıysa ona geri vermesi vaciptir.

أما Allah جلّ وعزّ ise, kuluna, kendisine yaklaştırdığı sadakadan veya iyilikten (**بِرَ**) olan şeyi kat kat verir; ve katlama, kulun hâline ve sunduğunun iyi yer bulmasına göredir. Ve dilde **القرْض**; güzel belâ ve kötü belâdır.

Araplar der ki: Senin yanımda güzel bir **قرضٌ** ve kötü bir **قرضٌ** vardır.

Ümeyye b. Ebî الصَّلْت dedi ki:
كلُّ امرىءٍ سوفَ يُجزَى قرضَه حَسَناً
أو سيِّئاً وَمَدِيناً كالذي دَانَا

Lebîd dedi ki:
وإِذا جُوزِيتَ قرضاً فاجْزِه
إنما يَجْزِي الفتى ليسَ الجَمل

Leys dedi ki: Denilir: **أَقْرَضْتُ** falancayı; o, sana ödesin diye verdiğin şeydir; ve insanların kendi aralarında karşılıklı karşılık gördükleri her iş, borçlardandır (**القروض**).

Peygamberin حديث’inde: ona bedevîler geldi; “şunda bunda üzerimize bir sıkıntı var mı?” diye soruyorlardı; o da dedi ki: ( عبادَ اللَّهِ رَفَعَ اللَّهُ عنّا الحَرَجَ إلا مَنْ اقترضَ امرأً مسلماً ظلماً فذلك الذي حَرِجَ )؛ onun sözü: **اقْتَرَضَ مُسْلِماً** yani: ondan bir şey aldı, onu ayıpladı ve onu gıybet ve iftira ile kesti; aslı, kesmenin **قَرْض**’undandır; denilir: **قَرَضَهُ** ve **اقترضهُ** bir mânâdadır; onda (hakkında) bulunduğunda ve ondan bir şey elde ettiğinde.

Ebû الدرداء’dan rivayet edildi ki dedi: İnsanlarla **قارَضْت** edersen, onlar da seninle **قارَضُوكَ** eder; onları bırakırsan, seni bırakmazlar; sonra dedi: Fakirlik günün için ırzından **أَقْرِضْ**. Sözünün mânâsı: “Eğer onlarla **قارَضْت** edersen, onlar da seninle **قارَضوك** eder” demektir: Eğer onlara söversen, onlar da sana söver ve sana karşılık verirler; ve **القِراضُ** kötü işte ve kötü sözde olur; kişi bununla arkadaşını kasteder.

Ebû عبيد dedi ki: **القَرْض**’un aslı kesmedir; ve ben, farenin **قَرْض**’unun da ondan olduğunu zannediyorum; çünkü o bir kesmedir. Ve onun sözü: “Fakirlik günün için ırzından **أَقرِضْ**” demektir ki: Eğer bir adam, seni kötüleyen ve seni üzen bir sözle senin ırzını **اقْتَرَضَ** ederse, ona karşılık verme; ta ki onunla seni kötülediği şeyin ecri, âhirette ona karşı, fakirlik günün için kalsın.

Ebû الدرداء’nın sözünün mânâsı: “Eğer onlarla **قارضتَهُمْ** edersen, onlar da seninle **قارضوكَ** eder” demektir: Eğer onlara kötülük yaparsan, onlar da sana onun benzerini yaparlar; ve onları bırakırsan, onlardan selâmette olmazsın ve seni bırakmazlar; eğer bunu başlangıçta yaparlarsa, onu ceza günü için bırak. Ve **القرض** ayrıca şiirin **قرض**’udur; bu yüzden şiire **القريض** adı verildi. Ve deve, gevişini (**جِرَّتَهُ**) **يقرِضُ** eder; o, onu çiğnemesi ve onu işkembeye geri döndürmesidir. Ve **الجِرَّةُ المقْرُوضة**; o, **القريض**’dir.

Arapların darb-ı mesellerindendir: **حالَ الجَريضُ دونَ القريضِ**.

Ebû عبيد dedi ki: ve الأصمعي dedi ki: **الْجَريضُ**: boğazda kalma (gırtlak tıkanması)dır (**الْغَصَصُ**).

Dedi ki: Bu mesel, عبيد b. الأبرص’ındır; onu, onu öldürmek istediğinde Münzir’e söyledi; Münzir dedi ki: “Sözünü bana oku.” Bunun üzerine عبيد dedi: **حالَ الجَريضُ دونَ القريضِ**.

Ebû عبيد dedi ki: ve الأصمعي dedi ki: **الجريضُ**: canı çıkarken kişinin kendi nefsini yutkunmasıdır.

Denilir: O, nefsiyle **يَجْرَضُ** eder; yani: neredeyse ölür.

Ondan denildi: **أفْلَتَ جَرِيضاً**. Ve denildi: **الجَرِيضُ**: boğazda kalma (**الغُصَّةُ**); ve **القَرِيضُ**: geviştir (**الْجِرَّةُ**).

Ve bana المنذري, الرياشي’den haber verdi ki dedi: **القَرِيضُ** ve **الجَرِيضُ**, insanda ölüm anında meydana gelir; **الجَريضُ** tükürüğü yutkundur; ve **القريضُ**: dişlerin sesidir. Ve Hicaz ehlinin كلام’ında **القِراضُ** mudârabe (kâr ortaklığı)dır; ve denilir: İkisi, övgüyü, hayrı ve şerri **يتقارَضانِ** ederler; yani: karşılıklı karşılık verirler.

Ondan şairin sözü:
يتقارَضُونَ إذا التقوا في موْطِنٍ
نظراً يُزِيلُ مواطىءَ الأقدام
yani: birbirlerine düşmanlık ve kin ile bakmaları.

Kumeyt dedi ki:
يُتَقَارَضُ الحسنُ الجميلُ
من التآلفُ والتَّزَاوُر

Ebû Zeyd dedi ki: Denilir: Falanca, falancayı **قَرَّظَ** etti; ve ikisi, her biri arkadaşını övdüğünde, övgüyü **يتقارظانِ** ederler. Onun benzeri: ikisi, **بالضَّاد** ile **يتقارَضانِ** ederler. Ve onu, övdüğünde veya yerdiğinde **قَرَّضَهُ** etmiş olur. Böylece **التقارظ** özellikle övgüde ve hayırdadır; **التَّقارُضُ** ise hayırda ve şerde.

Ve Allah جلَّ وعزَّ dedi ki: وَإِذَا غَرَبَت تَّقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ } ( الكهف : 17 ) .

Ahfeş ve Ebû عبيد dedi ki: **تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمال** yani: onları geçer ve onları solunda bırakır; denilir: **قَرَضْتُهُ أَقْرِضُهُ قَرْضاً** yani: onu geçtim.

Kisâî dedi ki: **تَقْرِضُهُمْ**: yani: onlardan sapar.

Ve ذي الرُّمَّة’nin sözünü şahit getirdi:
إلى ظُعُنٍ يَقْرِضْنَ أَجوازَ مُشْرِفٍ
يميناً وعن أَيْسَارِهِنَّ الفوارِسُ

Ferrâ dedi ki: Araplar der ki: **قَرَضْتُهُ ذاتَ اليمينِ** ve **قَرَضتُهُ ذاتَ الشِّمال** ve **قُبُلاً** ve **دُبُراً**: yani: her yönden onun hizasında idim. Ve **قَرَضْتُ**: **حَذَوْتُ** gibidir, eşittir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **قَرِضَ** eder; bir şeyden bir şeye geçtiğinde. Ve **قَرَضَ** eder; öldüğünde. Dedi ki: Ve **قرَضَ** eder; aşağılıktan sonra efendi olduğunda.

Dedi ki: Adam öldüğünde ona denilir: **قَرَضَ رِباطَهُ**.

Ebû عبيد dedi ki: Ebû Zeyd dedi ki: Falanca geldi; hâlbuki **قَرَضَ رباطَهُ**; yani: bitkin geldi, ölüm yaklaşmıştı. Dedi ki: **قَرَضَ رِباطَهُ**’un mânâsı: dünyadaki bağlanmasıdır (**ارْتباطَهُ**); onunla, öldüğü ve dünyadan sıyrıldığı kastedilir.

Leys dedi ki: **القُرَاضَةُ**: farenin ekmekten veya elbiseden kemirdiği şeyin artığıdır; aynı şekilde, makasın (**الجَلَمان**) kopardığı elbise kırpıntıları (**قُراضاتُ الثَّوبِ**) da böyledir.

Dedi ki: **ابن مِقْرَضٍ**; dört uzun bacaklı, uzun sırtlı, güvercin öldürücü olandır.

Dedi ki: Ve **التَّقْريضُ** her şeyde, bokböceğinin (**الجُعَل**) elinin (ayağının) **تقريض**’i gibidir.

Ve şu beyti okudu:
إِذا طَرَحَا شأواً بأرض هَوَى له
مُقَرَّضُ أَطرافِ الذِّراعين أَفلج

Ve **الشَّأو** ile kastetti: yaban eşeğinin (**العَير**) ve dişi eşeğin (**الأتان**) dışkılarından attıkları şey.

Ebû منصور dedi ki: Bu bir tashiftir; bokböceğinin ayakları **مُفَرَّضَةٌ**’dir, **الفاء** ile; sanki onlarda yarıklar vardır.

Ve bana المنذري, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Ezilmiş bokböceğinin (**الْخُنفُساءِ**) adlarındandır: **المندوسةُ** ve **الفاسِيَاءُ**; ve onun erkeğine **المُقَرَّضُ** ve **الحَوَّازُ** ve **المُدَحْرِجُ** ve **الجُعَل** denilir.

Dedi ki: Leys’in şemmah’a dair şahit getirdiği beyit; güvenilir râviler onu **بالفاءِ** ile rivayet ettiler: ( **مُقَرَّضُ أَطرافِ الذِّراعين** ).

Bâhilî dedi ki: **المُقَرَّضِ** ile **المُحَزَّزَ**ı kastetti; yani bokböceğini ve bunun benzerini; İbnü’l-A‘râbî dedi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والراء وما يثلثهما)
(قرس)  القاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على برد. من ذلك القَرْس: البَرد. وقَرِس الإنسانُ قَرَساً، إذا لم يستطع أن يعمل بيديه من شِدّة البَرد. قال أبو زُبَيد:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ ***  كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
يقال أقرسَه البرد. ومما ليس من هذا الباب القُرَاسِية: الجملُ الضَّخم.
(قرش)  القاف والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على الجمع والتجمُّع. فالقَرْش: الجمع، يقال تَقَرَّشُوا، إذا تجمَّعوا. ويقولون: إنَّ قُريشاً سمِّيت بذلك. والمُقَرِّشة: السَّنة المَحْل، لأنَّ النّاسَ يضمُّون مواشِيَهم. ويقال: تقارَشَت الرِّماح في الحَرْب، إذا تداخَلَ بعضُها في بعض. ويقولون: إنَّ قريشاً: دابَّةٌ تسكن البحر تغلبُ سائرَ الدَّوابّ. قال:
وقريشٌ هي التي تَسْكُن البحـ *** ـرَ بها سمِّيت قريشٌ قريشا([1])
(قرص)  القاف والراء والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على قبضِ شيء بأطراف الأصابع مع نبْرٍ([2]) يكون. من ذلك: قَرَصتُه أقرُصُه قَرْصاً. والقُرْص معروفٌ، لأنّه عجينٌ يُقرَص قَرْصاً. وقرَّصت المرأةُ العجين: قَطَّعته قُرصةً قُرصة. ولَبَن قارصٌ: يَحذِي اللِّسان، كأنَّه يقرُصه قرصاً. ومن الباب: القوارص، وهي الشَّتائم، كأنَّ العِرْضَ يُقرَص قرصاً إذا قيل فيه ما لا يَحسُن. قال:

قوارصُ تأتِيني وتَحتقرونها *** وقد يملأُ القطرُ الإناءَ فيُفعِمُ([3])
قال ابن دُريد: "حُلِيٌّ مقرَّص، أي مرصَّع بالجواهر([4])"، وكأنَّ ذلك يكون مستديراً على صُورة القُرص.
ومما ليس من هذا الباب القُرَّاص: نبات([5]).
(قرض)  القاف والراء والضاد أصلٌ صحيحٌ، وهو يدلُّ على القطع. يقال: قَرَضت الشيءَ بالمقراض. والقَرْض: ما تُعطيه الإنسانَ من مالك لتُقْضَاه، وكأنَّه شيء قد قطعتَه من مالك. والقِراض في التِّجارة، هو من هذا، وكأنَّ صاحب المال قد قَطَع من ماله طائفةً وأعطاها مُقارِضَهُ ليتّجر فيها. ويقولون: [القريض([6])]: الجرة، في قولهم: "حالَ الجريضُ دُونَ القريض"؛ [والظاهر أنه أريد به([7])] الشِّعر، وهو أصح. ويقال: إنَّ فلاناً وفلاناً يتقارضان الثَّناء، إذا أثنَى كلُّ واحدٍ منهما على صاحبه. وكأنَّ معنى هذا أنَّ كلَّ واحدٍ منهما أقْرَضَ صاحبَه ثناءً كقَرضِ المال. وهو يَرْجع إلى القياس الذي ذكرناه.
(قرط)  القاف والراء والطاء ثلاثُ كلماتٍ عن غير قياس.
فالأولَى القُرْط، وهو معروفٌ، وقَرَّطَ فلانٌ فرسَه العنانَ، إذا طَرحَ اللِّجام في رأسه.
والثانية القُِرْطانُ والقُِرطاطُ للسَّرج، بمنْزلة الوَلِيَّة للرَّحْل. وربما استُعمل للرَّحل.
ويقال: ما جادَ فلانٌ بِقرْطيطةٍ، أي بشيءٍ يسير.
(قرع)  القاف والراء والعين معظمُ البابِ ضربُ الشيء. يقال قَرَعْتُ الشيءَ أقرَعُه: ضربتُه. ومُقارَعة الأبطال: قَرعُ بعضِهم بعضاً. والقَريع: الفَحْل، لأنَّه يَقرع الناقة. والإقراع والمُقارَعة: هي المساهمَة. وسمِّيت بذلك لأنَّها شيءٌ كأنَّه يُضرَب. وقارعتُ فلاناً فقرعتُه، أي أصابتني القُرعةُ دونَه. والقارعة: الشَّديدة من شدائد الدهر؛ وسمِّيت بذلك لأنَّها تقرع الناس، أي تضربُهم بشدَّتها. والقارعة: القِيامةُ، لأنَّها تَضرِبُ وتُصيب النَّاسَ بإقراعها. وقوارِعُ القرآن: الآياتُ التي مَن قَرأها لم يُصِبْه فزَع. وكأنها -واللهُ أعلمُ- سمِّيت بذلك لأنَّها تَقْرَع الجِنّ: والشَّاربُ يَقرَعُ بالإناء جبهته، إذا اشتفَّ ما فيه. ويقال* أقرَعَ الدَّابةَ بلجامِهِ، إذا كَبَحه.
ومن الباب: قولهم: رجلٌ قَرِعٌ، إذا كان يَقبل مشورةَ المُشير. ومعنى هذا أنَّه قُرِع بكلامٍ في ذلك فقبِله. فإنْ كان لا يقبلُها قيل: فلانٌ لا يُقرَع. ويقولون: أقرَعْتُ إلى الحقِّ إقراعاً: رجَعت.
ومن الباب القَرِيع، وهو السيِّد، سمِّي بذلك لأنه يعوَّلُ عليه في الأمور، فكأنَّهُ يقرَع بكثرةِ ما يُسأل ويستعان بهِ فيه. والدَّليل على هذا أنَّهم يسمُّونه مقروعاً أيضاً.
ثم يُحمَل على هذا ويستعار، فقالوا: أقرَعَ فلانٌ فلاناً: أعطاه خيرَ مالِه.
وخيارُ المال: قُرعتُه، وسمِّي لأنَّه يعَوَّل عليه في النَّوائب كما قلناه في القَرِيع.
وممّا اتّسعوا فيه والأصل ما ذكرناه: القَريعة، وهو خير بيتٍ في الرّبع، إن كان بَرْدٌ فخيارُ كِنِّهِ، وإن كان حرٌّ فخِيارُ ظلِّه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَرَع، وفَصِيلٌ مقرَّع. قال أوس:
لدى كلِّ أُخدودٍ يغادرنَ دارعاً ***  يُجَرُّ كما جُرَّ الفصيلُ المقرَّعُ([8])
والقَرَع أيضاً: ذَهابُ الشَّعَْر([9]) من الرأس.
(قرف)  القاف والراء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على مخالطةِ الشيء والالتباس به وادِّراعِه. وأصل ذلك القَرْف، وهو كلُّ قَشْر. ومنه قِرْفُ الخُبْز، وسمِّي قِرفاً وقَرْفاً([10]) لأنه لباسُ ما عليه.
ومن الباب القَرْف: شيءٌ يُعمَل من جلودٍ يعمل فيه الخَلْع. والخلْع: أن يُؤخذ اللحمُ فيُطبخَ ويجعلَ فيه توابل، ثم يُفرَغ في هذا الخَلْع. قال:
وذُبْيانيَّةٍ وَصَّتْ بَنِيها ***  بأنْ كَذَب القراطفُ والقُروف([11])
ومن الباب: اقترفْتُ الشيء: اكتسبتُه، وكأنه لابَسَه وادَّرَعه. وكذلك قولهم: فلانٌ يُقرَف بكذا، أي يُرمَى به. ويقال للَّذِي يُتَّهم بالأمر: القِرْفةُ، يقول الرّجلُ إذا ضاع لـه شيءٌ: فلانٌ قِرْفَتي، أي الذي أتَّهِمُه، كأنَّه قد ألبسه الظِّنَّة. و [بنو([12])] فلانٍ قِرْفَتِي، أي الذي عندهم أظنُّ طَلِبَتي وبُغيتي. ويقولون: سَلْ بني فلانٍ عن ناقتك فإنَّهم قِرْفةٌ، أي تجدُ خَبَرها عنْدهم. وقياسُه ما قد ذكرناه. والفَرسُ المُقْرِف: المُدانِي الهُجْنة. يقولون: إن الْمُقرِف: الذي أبوهُ هجينٌ وأمُّه عربيّة. قال الشاعر([13]):
فإنْ نُتِجَتْ مُهراً كريماً فبالحَرَى *** وإن يكُ إقرافٌ فمن قِبَلِ الفَحلِ([14])
وقارفَ فلانٌ الخطيئةَ: خالَطَها. وقارفَ امرأتَه: جامَعَها؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما لباسُ صاحبِهِ. والقَرَفُ: الوَباء يكون بالبلد، كأنَّه شيء يصير مرضاً لأهله كاللِّباس. وفي الحديث أنَّ قوماً [شَكَوْا إليه([15])] وَبأَ أرضِهم فقال: "تَحوَّلُوا فإنَّ مِن القَرَف التَّلَفَ".
(قرق)  القاف والراء والقاف كلمةٌ واحدة. يقولون: القَرِق: القاع الأملس. قال:
كأنَّ أيديهنَّ بالقاعِ القَرِقْ *** أيدي جوَارٍ يتعاطَيْنَ الوَرِقْ([16])
(قرم)  القاف والراء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حزٍّ أو قطعٍ في شيء. من ذلك القَرْم: قَرْم أنفِ البعير، وهو قطعُ جُليدةٍ منه للسِّمة والعلامةِ، وتلك القُطَيعة القُرامة. وقولهم: القَرْم: السيِّد، وكذلك المُقْرَم، فهو الذي ذكرناه، إنما يُقرَم لكرمه عندهم حتَّى يصير فحلاً، ثم يسمَّى بالقَرْم الذي يُقرَم به. وقال أوس:

إذا مُقْرَمٌ منا ذَرَا حدُّ نابِه ***  تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقرَمِ([17])
ويقولون: إنَّ القُرَامةَ شيءٌ  يُقطَع من كِركرة البعير، يُنتفَعُ به عند القحط ويؤكل. ومنه القُرَامة، وهو ما لَزِق بالتَنُّور من الخبز. وسمِّي بذلك لأنَّه يُقرَم من التَّنُّور، أي ينحَّى عنه.
ومن الباب القَرْم، وهو تناوُلُ الحَمَلِ الحشيشَ أولَ ما يقْرِمُ أطرافَ الشَّجَر. والقِرام: السِّتْر: الرّقيق، وهو من قياس الباب، كأنَّه شيءٌ قد غُشِّيَ به الباب، فهو كالقُرمة التي تُقرَم من أنف البعير.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَرَم: شدَّةُ شهوةِ اللَّحم.
(قرن)  القاف والراء والنون* أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على جَمعِ شيءٍ إلى شيء، والآخَر شيءٌ ينْتَأ بقُوّة وشِدّة.
فالأوّل: قارنتُ بين الشَّيئين. والقِران: الحبلُ يُقرَن به شيئانِ. والقَرَن: الحَبْل أيضاً. قال جرير:
بلِّغْ خليفَتَنا إنْ كنتَ لاقِيَه *** أنِّي لدَى البابِ كالمشدود في قَرَنِ([18])
والقَرَن: جُعَيْبَةٌ صغيرة تُضَمُّ إلى الجَعبة الكبيرة. قال:
* فكلُّهمْ يَمشِي بقَوسٍ وقَرَنْ([19]) *
والقَرَن في الحاجبين، إذا التقَيا. وهو مقرونُ الحاجِبين بيِّنُ القَرَن. والقِرْن: قِرنُك في الشَّجاعة. والقَرْن: مثلُك في السِّنِّ. وقياسُهما واحد، وإنَّما فُرِق بينهما بالكسر والفتح لاختلاف الصِّفتين. والقِرَان: أن تقرن بين تَمرتين تأكلهما. والقِرانُ: أن تَقْرِن حَجَّةً بعُمرة. والقَرُون من النُّوق: المُقرَّنة القادِمَين والآخِرَين من أخلافها. والقَرون: التي إذا جَرَتْ وضعت يديها ورجليها معاً. وقولهم: فلان مُقْرِنٌ لكذا، أي مطيقٌ لـه. قال الله تعالى: ]سُبْحَانَ الَّذي سَخَّرَ لنا هذا وما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ[ [الزخرف 13]؛ وهو القياس، لأنَّ معناه أنَّه يجوز أن يكون قِرناً له. والقَرِينة: نَفْس الإنسان، كأنهما قد تقارَنَا. ومن كلامهم: فلانٌ إذا جاذبَتْه قَرينةٌ بَهَرَها، أي إذا قُرِنت به الشَّديدة أطاقَها. وقَرِينةُ الرَّجُلِ: امرأتُه. ويقولون: سامحته قَرِينته وقَرُونته وقَرُونه، أي نفسه. والقارِنُ: الذي معه سَيفٌ ونَبْل.
والأصلُ الآخر: القَرْن للشّاةِ وغيرها، وهو ناتئ قويّ، وبه يسمَّى على معنى التشبيه الذَّوائبُ قروناً. ومن ذلك قول أبي سفيان في الرُّوم: "ذات القُرون([20])". كان الأصمعيُّ يقول: أراد قرونَ شُعورِهم، وكانوا يطوِّلون ذلك يُعرَفون به. قال مُرقِّش:
لات هَنَّا وليتني طَرَفَ الزُّ *** جِّ وأهلي بالشَّام ذاتِ القُرونِ([21])
ومن هذا الباب: القَرْن: عَفَلة الشَّاة تخرج من ثَفْرها. والقَرْن: جُبَيْلٌ صغيرٌ منفرد. ويقولون: قد أقرَنَ رُمحَهُ([22])، إذا رفَعَه. ومما شذَّ عن هذين البابين: القَرْن: الأمَّة من الناس، والجمع قُرون. قال الله سبحانه: ]وَقُرُوناً بَيْنَ ذلكَ كَثِيراً([23])[ [الفرقان 38].
والقَرْن: الدُّفعة من العَرَق، والجمع قُرون. قال زُهَير:
نعوِّدُها الطِّرادَ فكلَّ يومٍ *** يُسَنُّ على سنابِكها قُرونُ([24])
ومن النَّبات: القَرْنُوَة، والجلد المُقَرْنَى: المدبوغُ بها.
(قره)  القاف والراء والهاء كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: القَرَه في الجلد كالقَلَح في الأسنان، وهو الوَسَخ. يقال: رجلٌ أقْرَهُ وامرأةٌ قرهاء.
(قري)  القاف والراء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جمعٍ واجتماعٍ. من لك القَرْية، سمِّيت قريةً لاجتماع النَّاس فيها. ويقولون: قَرَيت الماء في المِقْراةِ: جمعتُه، وذلك الماءُ المجموع قَرِيٌّ. وجمع القَرية قُرىً، جاءت على كُسْوةٍ وكُسىً. والمِقْراة: الجفْنة، سمِّيت لاجتماع الضَّيف عليها، أو لما جُمع فيها من طعام.
ومن الباب القَرْو، وهو كالمِعْصَرة([25]). قال:
أرمِي بها البَيداءَ إذْ أعرَضَتْ *** وأنت بين القَرْوِ والعاصر([26])
والقرو: حوضٌ معروفٌ ممدودٌ عند الحوض العظيم، تَرِدُه الإبل. ومن الباب القَرْو، وهو كلُّ شيءٍ على طريقةٍ واحدة. تقول: رأيت القوم على قَرْوٍ واحد. وقولهم إنَّ القَرْو: القصدُ؛ تقول: قروتُ وقرَيْت، إذا سلكت. وقال النابغة:
* يَقْرُوا الدَّكادِكَ من ذنبان([27]) والأكَما *

وهذا عندنا من الأوّل، كأنه يتبعها قريةً قرية. ومن الباب القَرَى: الظَّهر، وسمِّي قرىً لما اجتمع فيه من العِظام. وناقةٌ قَرْواءُ: شديدة الظَّهر. قال:
* مضبورةٍ قَرواء هِرْجابٍ فُنُقْ([28]) *
و*لا يقال للبعير أقْرَى.
وإذا هُمِز هذا الباب كان هو والأوّلُ سواءً. يقولون: ما قرأَتْ هذه النّاقةُ سَلَىً، كأنَّه يُراد أنَّها ما حَملَتْ قطُّ. قال:
ذِراعَيْ عَيطلٍ أدماءَ بِكرٍ *** هجانِ اللَّونِ لم تَقرأْ جنينا([29])
قالوا: ومنه القُرآن، كأنَّه سمِّي بذلك لجَمعِه ما فيه من الأحكام والقِصَص وغيرِ ذلك. فأمَّا أقْرأَتِ المرأةُ فيقال إنَّها من هذا أيضاً. وذكروا أنَّها تكون كذا في حال طُهرها، كأنَّها قد جَمَعَتْ دمها في جوفها فلم تُرْخِه. وناسٌ يقولون: إنما إقراؤها: خروجُها من طُهرٍ إلى حيض، أو حيضٍ إلى طُهْر. قالوا: والقُرْء: وقْتٌ، يكونُ للطُّهر مرَّةً وللحيض مرة. ويقولون: هبَّت الرِّياح لقارئها: لوقتِها. وينشدون:
شَنِئت العَقْرَ عَقْرَ بنِي شُليلٍ *** إذا هبَّت لقارِئها الرِّياحُ([30])
وجملة هذه الكلمة أنَّها مشكلة. وزعم ناسٌ من الفقهاء أنها لا تكون إلا في الطُّهر فقالوا:([31])...............................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
وهو من الباب الأول: القارئة، وهو الشَّاهد. ويقولون: الناس قواري الله تعالى في الأرض، هم الشُّهود. وممكنٌ أنْ يُحمَل هذا على ذلك القياس، أي إنَّهم يَقْرُون الأشياءَ حتَّى يجمعوها علماً ثمَّ يشهدون بها.

ومن الباب القِرةُ([32]): المال، من الإبل والغنم. والقِرَة: العِيال. وأنشدَ في القرة التي هي المال:
ما إنْ رأينا ملكاً أغارا *** أكثرَ منه قِرَةً وقارا([33])
ومما شذَّ عن هذا الباب القارية، طرف السِّنان. وحدُّ كلِّ شيءٍ: قارِيَتُه.
(قرب)  القاف والراء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خلاف البُعد. يقال قَرُبَ يَقْرُبُ قُرباً. وفلانٌ ذو قرابتي، وهو من يَقْرُبُ منك رحِماً. وفلانٌ قَرِيبِي، وذو قَرابتي. والقُرْبة والقُرْبَى: القَرابة. والقِراب: مُقارَبة الأمر. وتقول: ما قَرِبْتُ هذا الأمرَ ولا أقْرَبُه، إذا لم تُشَامَّهُ([34]) ولم تلتَبِسْ به. ومن الباب القَرَب، وهي ليلةُ ورودِ الإبلِ الماءَ؛ وذلك أنَّ القومَ يُسِيمون([35]) الإبلَ وهم في ذلك
يسيرونَ نحو الماء، فإذا بقيَ بينهم وبين الماء عشِيَّةٌ عجَّلوا نحوه، فتلك اللَّيلة ليلةُ القَرَب. والقارِب: الطَّالب الماءَ ليلاً. قال الخليل: ولا يقال ذلك لطالبهِ نهاراً. وقد صرَّفوا الفعلَ من القَرَب فقالوا: قَرَبْت الماء أقرُبهُ قَرَباً. وذلك على مثال طَلْبتُ أطْلُبُ طَلَباً، وحَلَبْتُ أحلُب حَلَباً. ويقولون: إنّ القارِب: سفينةٌ صغيرة تكون مع أصحاب السُّفن البَحْرية، تستَخَفُّ لحوائجهم؛ وكأنَّها سمِّيت بذلك لقُرْبِها منهم. والقُرْبانُ: ما قُرِّب إلى الله تعالى من نَسِيكةٍ أو غيرها.
ومن الباب: قُربانُ الملِك وقَرابِينه: وزراؤه وجُلساؤه. وفرسٌ مُقْرَبة، وهي التي تُرْتَادُ([36]) وتقرَّب ولا تُترَك أن تَرُود. قال ابنُ دريد: إنَّما يُفعَل ذلك بالإناث لئلاَّ يقرعَها فحلٌ لئيمٌ.
ويقال: قَرَّبَ الفرسُ تقريباً، وهو دون الحُضْر، وقيل تقريبٌ لأنَّه إذا أحْضَرَ كان أبعدَ لمداه. وله فيما يقالُ تقريبان: أدنى وأعلى. ويقال: أقرَبت الشَّاة، دنا نِتاجُها. قال ابن السِّكِّيت: ثوب مُقارِبٌ، إذا لم يكن جيِّداً. وهذا على معنى أنَّه مقارِبٌ في ثَمَنِه غيرُ بعيدٍ ولا غالٍ. وحكى غيرُه: ثوبٌ مُقارِبٌ: غير جيد، وثوب مقاربٌ: رخيص، والقياس في كلِّه واحد. وأمَّا الخاصرة فهي القُرْب، سمِّيت لقُرْبها من الجنب. وقال* قوم: سمِّيت تشبيهاً لها بالقِرْبة. قالوا: وهذا قياسٌ آخر، إنما هو من أن يضُمَّ الشيءَ ويحويَه. قالوا: ومنه القِراب: قرابُ السَّيف، والجمع قُرُب. قال الشّاعر([37]):
يا ربَّةَ البيتِ قُومِي غيرَ صاغرةٍ *** ضُمي إليكِ رِحالَ القومِ والقُرُبا
وقال الشاعر([38]) في القُرْب، وهي الخاصرة:
وكنتُ إذا ما قُرِّبَ الزّادُ مولعاً *** بكلِّ كميتٍ جَلْدةٍ لم تُوَسَّفِ([39])
مُدَاخَلةِ الأقرابِ غيرِ ضئيلةٍ *** كُميتٍ كأنَّها مزادةُ مُخْلِفِ
(قرت)  القاف والراء والتاء أُصَيلٌ يدلُّ على قُبْح في سَحْنة([40]). يقولون: قرِت وجه الرجل: تغيّر من حُزْن. وأصل ذلك من قَرَِت الدَّم، إذا يَبِس بين الجلد واللّحم. وهو دمٌ قارت. وقَرِتَ الجلدُ، إذا ضُرِبَ فاسودَّ.
(قرح)  القاف والراء والحاء ثلاثةُ أصولٍ صحيحةٍ: أحدُها يدلُّ على ألمٍ بجراحٍ أو ما أشبَهها، والآخَر يدلُّ على شيءٍ من شَوْب، والآخِر على استنباطِ شيء.
فالأوَّل القَرْح: قَرْح الجِلد يُجرَح([41]). والقَرْح: ما يخرُجُ به من قُروحٍ تؤلمه. قال الله تعالى: ]إنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ القَوْمُ قَرْحٌ مِثْلُه[ [آل عمران 140]. يقال قَرَحَه، إذا جَرحَه، والقريح: الجريح. والقَرِح([42]): الذي خَرَجَتْ به القُروح.
والأصل الثاني: الماء القَرَاح: الذي لا يشُوبُه غيره. قال:
بِتْنا عُذوباً وباتَ البقُّ يَلسَِبُنا *** نَشْوِي القَراحَ كأَنْ لا حيَّ بالوادِي([43])
والأرض القَرَاح: الطيِّبة التُّربة: التي لا يَخْلِطُ ترابَها شيءٌ. ومن الباب: رجل قُرْحانٌ وقومٌ قُرْحانونَ، إذا لم يُصِبْهم جُدَريٌّ ولا مرض. وهذا من الماء القَراح والأرضِ القَراح. والقِرْواحُ مثل القَراح. ويقال: القِرواح: الواسعةُ. وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّه تشوبها حُزُونة.
والأصل الثالث القريحة، وهو أوّل ما يُستنبَطُ من البِئر، ولذلك يقال: فلانٌ جيِّد القريحة؛ يراد به استنباط العِلم. ومنه اقترحت الجَمَل: ركبتُه قبل أن يُرْكِب([44]). واقترحتُ الشيءَ: استنبطتُه عن غير سَماعٍ.
ومما شذَّ عن هذه الأصولِ الثلاثة: القارح من الدَّوابِّ: ما انتهى سنُّه. قال الفرَّاء: قَرَحَ يَقْرُح قُرُوحاً، من خيل قُرحٍ([45]). وكلُّ الأسنانِ بالألف، مثل أَثْنَى وأرْبَعَ، إلا قرَح.
ومن الشاذّ القُرحة: ما دون الغُرَّة من البياض بوجه الفَرَس. قال: وروضةٌ قرحاء: في وسطها نَورٌ أبيض. قال ذو الرُّمّة:

حَوّاءُ قَرحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ ***بها الذِّهابُ وحَفَّتْها البراعيمُ([46])
ويقولون: قَرَحَ فلانٌ فلاناً بالحقِّ، إذا استقبَله به. وهذا ممكنٌ أن يكون من باب الإبدال، والأصل قرَعه. وممكنٌ أن يكون كأنَّه جرحه بذلك.
 (قرد)  القاف والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّعٍ في شيءٍ مع تقطُّع. من ذلك السحابُ القَرِد: المتقطِّع في أقطار السماء يركبُ بعضُه بعضاً.
والصُّوف القَرِد: المتداخِلُ بعضُه في بعض. و [الأرض] القَرْدَدُ إذا ارتفعت إلى جنب وَهْدة([47]). وقُرْدُودةُ الظَّهْر: ما ارتفع من ثَبَجِه. وكلُّ هذا قياسُه واحد. وممكنٌ أن يكون القُرَادُ من هذا، لتجمُّع خَلْقِه.
وممَّا يشتقُّونه من لفظ القُراد: أقْرَدَ الرّجُل: لَصِقَ بالأرض من فزعٍ أو ذُلّ([48]). وقرِدَ: سَكَت([49]). ومنه قرَّدْتُ الرّجلَ تقريداً، إذا خدَعتَه لتُوقِعَه في مكروه.
--------------ـــ
([1]) البيت للمشمرخ بن عمرو الحميري، كما في الخزانة (1: 98) حيث تجد جملة الأقوال في تعليل تسمية قريش. وأنشده في المجمل واللسان (قرش) بدون نسبة. وانظر صبح الأعشى (1: 35).
([2]) نبر، أي ارتفاع، وفي الأصل: "نتر".
([3]) الفرزدق في ديوانه 657 واللسان (قرص). وقبله:
تصرم عني ود بكر بن وائل *** وما كاد عني ودهم يتصرم
([4]) الجمهرة (2: 357).
([5]) قيل إنه "البابونج".
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) ديوان أوس 11 واللسان (قرع).
([9]) في الأصل: "الشيء"، صوابه في المجمل.
([10]) كذا في الأصل. وفي المجمل وسائر المعاجم: "القرف" بالكسر فقط.
([11]) البيت لمعقر بن حمار البارقيّ، كما في اللسان (قرف، كذب) وإصلاح المنطق 17، 77، 324.
([12]) التكملة من اللسان.
([13]) هو حميدة بنت النعمان بن بشير، زوج روح بن زنباع. الأغاني (14: 125) وتنبيه البكري 31. وفي اللسان (سلل، هجن) أنها هند بنت النعمان بن بشير تقوله لزوجها روح بن زنباع.
([14]) كذا على الإقواء، ويطابقه ما في اللسان (هجن) وروى البكري: "فما أنجب الفحل" بلا إقواء، وقبله:
وما هند إلا مهرة عربية *** سليلة أفراس تجللها بغل
([15]) التكملة من المجمل.
([16]) الرجز في اللسان (قرق) وإصلاح المنطق 464.
([17]) ديوان أوس 27 واللسان (قرم، ذرا، خمط)؛ وقد سبق في (ذرا).
([18]) ديوان جرير 588 واللسان (قرن) والبيان (1: 329). بقوله لعون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في الديوان والبيان. وفي اللسان: "أبلغ أبا مسمع".
([19]) قبله في الصحاح واللسان والتاج (قرن) وتنبيه السكري 19 والبيان (3: 107): * يا ابن هشام أهلك الناس اللبن *
([20]) في اللسان: "وقال أبو سفيان بن حرب للعباس بن عبد المطلب، حين رأى المسلمين وطاعتهم لرسول الله صلى الله عليه وسلم واتباعهم إياه حين صلى بهم: ما رأيت كاليوم طاعة قوم ولا فارس الأكارم، ولا الروم ذات القرون".
([21]) المفضليات (2: 8) واللسان (قرن) ومعجم البلدان (الزج).
([22]) في الأصل: "ريحه"، صوابه في المجمل.
([23]) في الأصل: "بين ذلك سبيلا"، تحريف.
([24]) ديوان زهير 187 واللسان (قرن). ويروى: "تضمر بالأصائل كل يوم".
([25]) ويقال أيضاً لمسيل المعصرة ومثعبها، كما في اللسان والقاموس.
([26]) البيت للأعشى في ديوانه 245 واللسان (قرا).
([27]) كذا وردت الكلمة في الأصل. وفي الديوان 69: "من لبنان والأكما". وصدره: * حتى غدا مثل نصل السيف منصلتا *
([28]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 104 واللسان (غلا، قرا، هرجب، فنق) وقبله: * تنشطته كل مغلاة الوهق *
([29]) البيت لعمرو بن كلثوم في معلقته المشهورة.
([30]) لمالك بن الحارث الهذلي في ديوان الهذليين (3: 83) واللسان (قرأ). وشليل، بهيئة التصغير: جد جرير بن عبد الله البجلي. الاشتقاق 302 وشرح الديوان.
([31]) بعده بياض في الأصل بمقدار أربعة أسطر.
([32]) الحق أن الكلمة من مادة (وقر)، وهي كالعدة من وعد. ومنه الوقير للغنم.
([33]) الرجز للأغلب العجلي، كما في اللسان (وقر، قور). وأنشده في المخصص (7: 133/ 8: 13).
([34]) شاممته مشامة: قاربته وتعرفت ما عنده بالاختبار والكشف.
([35]) يسيمونها: يرعونها. وفي الأصل: "يسمون".
([36]) وكذا وردت العبارة في المجمل، وصوابه "التي تدنى"، كما في الجمهرة (1: 272) واللسان والقاموس.
([37]) هو مرة بن محكان السعدي. الحماسة (2: 253) والحيوان (2: 352) والأغاني (20: 10) ومعجم المرزباني 383.
([38]) هو الأسود بن يعفر، كما في اللسان والتاج (وسف).
([39]) أنشده في اللسان (جلد) بدون نسبة.
([40]) السحنة، بالفتح، اللون. وفي الأصل: "سمجة"، تحريف.
([41]) في المجمل: "بجراح".
([42]) والقريح أيضاً.
([43]) أنشده في اللسان (لسب، شوا). وانظر مثيل هذا البيت في (عذب).
([44]) يركب، من قولهم أركب أي حان له أن يركب. وضبط في المجمل بفتح الكاف خطأ.
([45]) ويقال قُرَّح أيضاً بضم القاف وتشديد الراء المفتوحة.
([46]) ديوان ذي الرمة 53 واللسان (قرح، شرط، ذهب). وقد سبق في (ذهب).
([47]) في المجمل: "وأرض قردد إذا ارتفعت إلى جنب وهدة".
([48]) في الأصل: "وذل"، صوابه في المجمل.
([49]) في المجمل: "سكت من عي".

ـ

##### Türkçe

( **باب القاف والراء وما يثلثهما** )
( **قرس** ) **القاف والراء والسين** sahih bir asıldır; soğuğa delâlet eder. Bundan: **القَرْس**: soğuk. Ve **قَرِس** insan **قَرَساً** (olarak), şiddetli soğuktan elleriyle iş yapmaya güç yetiremediği zaman. Ebû Zübeyd dedi:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ ***  كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
**يقال**: soğuk onu **أقرسَه**. Ve bu bâbdan olmayanlardan: **القُرَاسِية**: iri deve.
( **قرش** ) **القاف والراء والشين** sahih bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder. Şu hâlde **القَرْش**: toplama; **يقال**: **تَقَرَّشُوا**, toplandıkları zaman. Ve derler ki: **قُريشاً** bununla adlandırılmıştır. Ve **المُقَرِّشة**: kıtlık yılıdır; çünkü insanlar hayvanlarını bir araya toplarlar. Ve **يقال**: **تقارَشَت الرِّماح** savaşta, bir kısmı bir kısmının içine girdiği zaman. Ve derler ki: **قريشاً**: denizde oturan, diğer bütün hayvanlara galip gelen bir hayvandır. Dedi:
وقريشٌ هي التي تَسْكُن البحـ *** ـرَ بها سمِّيت قريشٌ قريشا([1])
( **قرص** ) **القاف والراء والصاد** sahih bir asıldır; parmak uçlarıyla, bir kabartı([2]) bulunarak, bir şeyi kavramaya delâlet eder. Bundan: **قَرَصتُه أقرُصُه قَرْصاً**. Ve **القُرْص** bilinir; çünkü o, **قَرْصاً** ile **يُقرَص** edilen bir hamurdur. Ve kadın hamuru **قرَّصت**: onu **قُرصةً قُرصة** parça parça kesti. Ve **لَبَن قارصٌ**: dili yakar; sanki onu bir **قرصاً** ile **يقرُصه**. Ve bâbdandır: **القوارص**; o da sövgülerdir; sanki hakkında uygun olmayan şey söylendiğinde ırz **قرصاً** ile **يُقرَص** edilir. Dedi:

قوارصُ تأتِيني وتَحتقرونها *** وقد يملأُ القطرُ الإناءَ فيُفعِمُ([3])
İbn Düreyd dedi: "**حُلِيٌّ مقرَّص**: yani mücevherlerle([4]) süslenmiş"; ve sanki bu, **القُرص** sûreti üzere yuvarlak olur.
Ve bu bâbdan olmayanlardan: **القُرَّاص**: bir bitki([5]).
( **قرض** ) **القاف والراء والضاد** sahih bir asıldır; ve o, kesmeye delâlet eder. **يقال**: **قَرَضت** şeyi **بالمقراض**. Ve **القَرْض**: malından insana verdiğin, sana ödenmesi için olan şeydir; sanki malından kestiğin bir şeydir. Ve ticarette **القِراض**, bundandır; sanki mal sahibi malından bir taife kesmiş ve onu, onunla ticaret etsin diye, **مُقارِضَهُ**’na vermiştir. Ve derler ki: [**القريض**([6])]: küp; şu sözlerinde: "حالَ الجريضُ دُونَ القريض"؛ [ve zâhir olan, onunla([7]) şiirin kastedilmiş olmasıdır]; ve o daha sahihdir. Ve **يقال**: falan ile falan övgüyü **يتقارضان**, her biri arkadaşını övdüğü zaman. Ve sanki bunun mânası: her birinin, malı ödünç verme gibi, arkadaşına bir övgü **أقْرَضَ** etmiş olmasıdır. Ve o, zikrettiğimiz kıyasa döner.
( **قرط** ) **القاف والراء والطاء** kıyas dışı üç kelimedir.
Birincisi **القُرْط**tur; ve o bilinir. Ve falan atına dizgini **قَرَّطَ**, yani gemi başına attığı zaman.
İkincisi eyer için **القُِرْطانُ** ve **القُِرطاطُ**tur; semer için **الوَلِيَّة** menzilesindedir. Bazen semer için kullanılır.
Ve **يقال**: falan **بِقرْطيطةٍ** cömertlik etmedi; yani az bir şeyle.
( **قرع** ) **القاف والراء والعين**: bâbın çoğu, bir şeyi vurmaktır. **يقال**: **قَرَعْتُ** şeyi **أقرَعُه**: onu vurdum. Ve yiğitlerin **مُقارَعة**’si: onların birbirlerini vurmasıdır. Ve **القَريع**: damızlık erkektir; çünkü o dişiyi vurur. Ve **الإقراع** ile **المُقارَعة**: kura çekmedir. Bununla adlandırıldı; çünkü o, sanki vurulan bir şeydir. Ve falanla **قارعتُ** da onu **فقرعتُه**: yani kura bana, ona değil, isabet etti. Ve **القارعة**: zamanın şiddetlilerinden şiddetli olan; bununla adlandırıldı, çünkü insanları çarpar; yani şiddetiyle onları vurur. Ve **القارعة**: kıyamettir; çünkü o, **بإقراعها** ile insanları vurur ve isabet ettirir. Ve **قوارِعُ القرآن**: onu okuyan kimseye korku isabet etmeyen âyetlerdir. Ve sanki -Allah daha iyi bilir- bununla adlandırıldı; çünkü cinleri çarpar: ve içen, içinde olanı tamamen içtiği zaman, kapla alnını **يَقرَعُ** eder. Ve **يقال***: hayvanı gemiyle **أقرَعَ**, yani onu dizginlediği zaman.
Ve bâbdandır: onların sözleri: **رجلٌ قَرِعٌ**, yani danışanın öğüdünü kabul ettiği zaman. Bunun mânası: o hususta bir sözle çarpılmış da onu kabul etmiştir. Şayet onu kabul etmezse: falan **لا يُقرَع** denir. Ve derler ki: hakka **أقرَعْتُ** **إقراعاً**: döndüm.
Ve bâbdandır **القَرِيع**; o, efendidir. Bununla adlandırıldı; çünkü işlerde ona dayanılır; sanki çokça sorulduğu ve onda kendisinden yardım istendiği için çarpılır. Bunun delili: onların ona **مقروعاً** da ad vermeleridir.
Sonra bu üzerine taşınır ve ödünç alınır; şöyle dediler: falan falanı **أقرَعَ**: ona malının hayırlısını verdi.
Ve malın seçkini: onun **قُرعتُه**’dur; ve bununla adlandırıldı; çünkü **القَرِيع** hakkında söylediğimiz gibi, musibetlerde ona dayanılır.
Ve genişlettikleri şeylerdendir, asıl zikrettiğimiz iken: **القَريعة**; o, konak yerinde en iyi evdir: soğuk varsa, sığınağının en iyisi; sıcak varsa, gölgesinin en iyisi.
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **القَرَع**, ve **فَصِيلٌ مقرَّع**. Evs dedi:
لدى كلِّ أُخدودٍ يغادرنَ دارعاً ***  يُجَرُّ كما جُرَّ الفصيلُ المقرَّعُ([8])
Ve **القَرَع** ayrıca: baştan saçın([9]) gitmesidir.
( **قرف** ) **القاف والراء والفاء** sahih bir asıldır; bir şeyle karışmaya, ona bulaşmaya ve onu giyinmeye delâlet eder. Bunun aslı **القَرْف**tur; ve o, her kabuktur. Ondan: ekmeğin kabuğu **قِرْفُ الخُبْز**; ve ona **قِرفاً** ve **قَرْفاً**([10]) denildi; çünkü üzerindekinin giysisidir.
Ve bâbdandır **القَرْف**: derilerden yapılan bir şey; içinde **الخَلْع** yapılır. Ve **الخلْع**: etin alınması, pişirilmesi ve içine baharat konulması, sonra bu **الخَلْع** içine boşaltılmasıdır. Dedi:
وذُبْيانيَّةٍ وَصَّتْ بَنِيها ***  بأنْ كَذَب القراطفُ والقُروف([11])
Ve bâbdandır: **اقترفْتُ** şeyi: onu kazandım; sanki ona bulaştı ve onu giyindi. Yine onların sözü: falan şununla **يُقرَف**; yani onunla itham edilir. Ve bir işle itham edilene **القِرْفةُ** denir. Adam, bir şeyi kaybolduğunda der ki: falan benim **قِرْفَتي**’mdir; yani itham ettiğim kimsedir; sanki ona zan giydirmiştir. Ve [**بنو**([12])] falanın benim **قِرْفَتِي**’mdir; yani talebimi ve isteğimi onların yanında zannettiğim kimselerdir. Ve derler ki: falanın oğullarına deveden sor; çünkü onlar **قِرْفةٌ**dur; yani onun haberini onların yanında bulursun. Ve kıyası, zikrettiğimiz şeydir. Ve **الفَرسُ المُقْرِف**: melezliğe yakın olandır. Derler ki: **الْمُقرِف**: babası melez, annesi Arap olan kimsedir. Şair([13]) dedi:
فإنْ نُتِجَتْ مُهراً كريماً فبالحَرَى *** وإن يكُ إقرافٌ فمن قِبَلِ الفَحلِ([14])
Ve falan günahı **قارفَ**: ona karıştı. Ve karısıyla **قارفَ**: onunla cima etti; çünkü her biri arkadaşının giysisidir. Ve **القَرَفُ**: beldede olan vebadır; sanki o, ehline giysi gibi hastalık olan bir şeydir. Hadiste: bir kavim [**شَكَوْا إليه**([15])] topraklarının vebasını; o da dedi ki: "Göç edin; çünkü **القَرَف**ten helâk vardır."
( **قرق** ) **القاف والراء والقاف** tek bir kelimedir. Derler ki: **القَرِق**: düz, kaygan taban. Dedi:
كأنَّ أيديهنَّ بالقاعِ القَرِقْ *** أيدي جوَارٍ يتعاطَيْنَ الوَرِقْ([16])
( **قرم** ) **القاف والراء والميم** sahih bir asıldır; bir şeyde yarma yahut kesmeye delâlet eder. Bundan: **القَرْم**: devenin burnunun **قَرْم**u; o, damga ve alâmet için ondan bir deri parçası kesmektir; ve o kesik parça **القُرامة**dır. Ve onların sözü: **القَرْم**: efendi; yine **المُقْرَم**. O, zikrettiğimizdir: ancak onların yanında kereminden dolayı **يُقرَم** edilir, ta ki damızlık erkek olsun; sonra, onunla **يُقرَم** edilen **القَرْم** ile adlandırılır. Evs dedi:
إذا مُقْرَمٌ منا ذَرَا حدُّ نابِه ***  تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقرَمِ([17])
Ve derler ki: **القُرَامة** devenin gıdısından kesilen bir şeydir; kıtlıkta ondan faydalanılır ve yenir. Ondan: **القُرَامة**; o da tandıra yapışan ekmektir. Bununla adlandırıldı; çünkü tandırdan **يُقرَم** edilir; yani ondan uzaklaştırılır.
Ve bâbdandır **القَرْم**; o, kuzunun, ilk defa otladığında, ağacın uçlarını **يقْرِمُ** etmesidir. Ve **القِرام**: ince perdedir; ve o, bâbın kıyasındandır; sanki kapının üzerine örtülen bir şeydir; o da devenin burnundan **تُقرَم** edilen **القُرمة** gibidir.
Ve bu bâbdan şâz olan: **القَرَم**: et iştahının şiddeti.
( **قرن** ) **القاف والراء والنون*** iki sahih asıldır: birisi bir şeyi bir şeye toplamaya delâlet eder; diğeri, kuvvet ve şiddetle çıkıntı yapan bir şeye.
Birincisi: iki şey arasında **قارنتُ**. Ve **القِران**: iki şeyin onunla birleştirildiği ip. Ve **القَرَن**: yine ip. Cerîr dedi:
بلِّغْ خليفَتَنا إنْ كنتَ لاقِيَه *** أنِّي لدَى البابِ كالمشدود في قَرَنِ([18])
Ve **القَرَن**: büyük sadaka eklenen küçük bir sadakadır. Dedi:
* فكلُّهمْ يَمشِي بقَوسٍ وقَرَنْ([19]) *
Ve **القَرَن** kaşlarda, birleştiği zaman. O, kaşları birleşik olandır; açık **القَرَن** sahibidir. Ve **القِرْن**: yiğitlikte senin dengindir. Ve **القَرْن**: yaşta senin benzerindir. İkisinin kıyası birdir; ancak sıfatların farklılığı sebebiyle kesre ve fetha ile ayrıldı. Ve **القِرَان**: iki hurmayı birleştirip yemendir. Ve **القِرانُ**: bir umre ile bir haccı birleştirmen. Ve develerden **القَرُون**: memelerinin ön ikisini ve arka ikisini birleştirilmiş olan. Ve **القَرون**: koştuğu zaman ellerini ve ayaklarını birlikte koyan. Ve onların sözü: falan şuna **مُقْرِنٌ**dür; yani ona güç yetirendir. Allah Teâlâ dedi: ]سُبْحَانَ الَّذي سَخَّرَ لنا هذا وما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ[ [الزخرف 13]; ve o kıyastır; çünkü mânası: ona bir **قِرْن** olması caiz olur. Ve **القَرِينة**: insanın nefsi; sanki ikisi birbirine eşlik etmiştir. Ve onların sözlerinden: falan, bir **قَرينةٌ** onu çekiştirdiğinde onu yener; yani ona bir şiddetli eş kılındığında ona güç yetirir. Ve erkeğin **قَرِينةُ**si: karısıdır. Ve derler ki: onun **قَرِينته**si ve **قَرُونته**si ve **قَرُونه**si ona müsamaha gösterdi; yani nefsi. Ve **القارِنُ**: yanında kılıç ve ok bulunan.
Diğer asıl: koyun ve başkası için **القَرْن**; o, güçlü bir çıkıntıdır; ve benzetme mânası üzere saç örgülerine **قروناً** denir. Bundan: Ebû Süfyân’ın Rum hakkında sözü: "**ذات القُرون**([20])". Asmaî derdi ki: onların saçlarının boynuzlarını kastetti; ve onlar onu uzatırlardı, onunla tanınırlardı. Murakkış dedi:
لات هَنَّا وليتني طَرَفَ الزُّ *** جِّ وأهلي بالشَّام ذاتِ القُرونِ([21])
Ve bu bâbdandır: **القَرْن**: koyunun makatından çıkan bir et parçası. Ve **القَرْن**: tek başına küçük bir tepecik. Ve derler ki: mızrağını **أقرَنَ**([22]), onu kaldırdığı zaman. Ve bu iki bâbdan şâz olanlardan: **القَرْن**: insanlardan bir ümmet; çoğulu **قُرون**. Allah سبحانه dedi: ]وَقُرُوناً بَيْنَ ذلكَ كَثِيراً([23])[ [الفرقان 38].
Ve **القَرْن**: terden bir akıntı; çoğulu **قُرون**. Züheyr dedi:
نعوِّدُها الطِّرادَ فكلَّ يومٍ *** يُسَنُّ على سنابِكها قُرونُ([24])
Ve bitkiden: **القَرْنُوَة**; ve **الجلد المُقَرْنَى**: onunla tabaklanmış olan.
( **قره** ) **القاف والراء والهاء** bir kelimedir, sahihse. Derler ki: deride **القَرَه**, dişlerdeki **القَلَح** gibidir; ve o, kir pasdır. **يقال**: **رجلٌ أقْرَهُ** ve **امرأةٌ قرهاء**.
( **قري** ) **القاف والراء والحرف المعتل** sahih bir asıldır; toplama ve birleşmeye delâlet eder. Bundan: **القَرْية**; insanlar orada toplandığı için **قريةً** diye adlandırıldı. Ve derler ki: suyu **المِقْراةِ** içinde **قَرَيت**: onu topladım; ve o toplanmış su **قَرِيٌّ**dur. **القَرية**’nin çoğulu **قُرىً**dır; **كُسْوةٍ** ve **كُسىً** üzere gelmiştir. Ve **المِقْراة**: çanaktır; misafirin onun üzerinde toplanması için, yahut içinde toplanmış yemekten dolayı böyle adlandırıldı.
Ve bâbdandır **القَرْو**; o, **المِعْصَرة**([25]) gibidir. Dedi:
أرمِي بها البَيداءَ إذْ أعرَضَتْ *** وأنت بين القَرْوِ والعاصر([26])
Ve **القرو**: büyük havuzun yanında uzatılmış, develerin geldiği bilinen bir havuzdur. Ve bâbdandır **القَرْو**; o, tek bir tarz üzere olan her şeydir. Dersin ki: kavmi tek bir **قَرْوٍ** üzere gördüm. Ve onların sözü: **القَرْو**: kasıttır; dersin ki: **قروتُ** ve **قرَيْت**, yürüdüğün zaman. Nâbiga dedi:
* يَقْرُوا الدَّكادِكَ من ذنبان([27]) والأكَما *

Ve bu, bizim katımızda birincidendir; sanki ona köy köy tâbi olur. Ve bâbdan **القَرَى**: sırt; onda kemiklerden toplanan şey bulunduğu için **قرىً** diye adlandırıldı. Ve **ناقةٌ قَرْواءُ**: sırtı şiddetli (olan). Dedi ki:
* مضبورةٍ قَرواء هِرْجابٍ فُنُقْ([28]) *
Ve deve için **أقْرَى** denilmez.

Ve bu bâb hemzelenirse, o ve birinci eşit olur. Derler: Bu dişi deve **قرأَتْ** bir **سَلَىً** (hiç) olmadı; sanki murad, onun asla yüklenmemiş olmasıdır. Dedi ki:
ذِراعَيْ عَيطلٍ أدماءَ بِكرٍ *** هجانِ اللَّونِ لم تَقرأْ جنينا([29])
Dediler: Ve ondan **القُرآن**; sanki onda bulunan hükümleri, kıssaları ve bunun dışındakileri toplamasından dolayı bununla adlandırıldı. Amma kadının **أقْرأَتِ** (olması) denilince, onun da bundan olduğu söylenir. Ve zikrettiler ki o, temizliği hâlinde böyle olur; sanki kanını iç boşluğunda toplamış da onu salıvermemiştir. Ve bir topluluk der ki: Onun **إقراؤها**’sı ancak, bir temizlikten hayza çıkması yahut bir hayzdan temizliğe (çıkmasıdır). Dediler: Ve **القُرْء**: bir vakittir; bir kere temizlik için olur, bir kere hayz için. Ve derler: Rüzgârlar onun **قارئها**’sı için esti: onun vakti için. Ve inşad ederler:
شَنِئت العَقْرَ عَقْرَ بنِي شُليلٍ *** إذا هبَّت لقارِئها الرِّياحُ([30])
Ve bu kelimenin cümlesi, onun müşkil olduğudur. Ve fukahadan bir topluluk, onun ancak temizlikte olacağını iddia etti; dediler ki:([31])...............................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
Ve o, birinci bâbdandır: **القارئة**; ve o, şâhiddir. Ve derler: İnsanlar, yeryüzünde Allah Teâlâ’nın **قواري**’leridir; onlar şâhitlerdir. Ve bu, o kıyasa hamledilebilir: yani onlar şeyleri **يَقْرُون** (okur/toplar)lar; ta ki onları ilim olarak toplasınlar, sonra onlarla şehadet etsinler.

Ve bâbdan **القِرةُ**([32]): mal; develerden ve koyunlardan. Ve **القِرَة**: iyâl. Ve mal olan **القرة** hakkında inşad etti:
ما إنْ رأينا ملكاً أغارا *** أكثرَ منه قِرَةً وقارا([33])
Ve bu bâbdan şâz olanlardan: **القارية**; mızrak ucunun tarafı. Ve her şeyin sınırı: onun **قارِيَتُه**’dur.

(**قرب**) **القاف** ve **الراء** ve **الباء**, uzaklığın zıddına delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **قَرُبَ يَقْرُبُ قُرباً**. Ve falan, benim **قرابتي** sahibidir; o, rahim bakımından sana yaklaşandır. Ve falan, benim **قَرِيبِي**’mdir; ve **ذو قَرابتي**’dir. Ve **القُرْبة** ve **القُرْبَى**: akrabalık. Ve **القِراب**: işin yakınlığı. Ve dersin: Ben bu işe **قَرِبْتُ** de değilim, onu **أقْرَبُه** de değilim; onu **تُشَامَّهُ**([34]) etmediğin ve ona bulaşmadığın zaman. Ve bâbdan **القَرَب**; o, develerin suya varış gecesidir; bu, kavmin develeri otlatmasıdır; onlar bu hâlde suya doğru yürürler; su ile aralarında bir akşam kalınca ona doğru acele ederler; işte o gece, **القَرَب** gecesidir. Ve **القارِب**: geceleyin suyu arayandır. Halîl dedi: Ve bu, gündüz arayana söylenmez. Ve fiili **القَرَب**’den tasrif ettiler; dediler: **قَرَبْت الماء أقرُبهُ قَرَباً**. Ve bu, **طَلْبتُ أطْلُبُ طَلَباً** ve **حَلَبْتُ أحلُب حَلَباً** misali üzeredir. Ve derler: **القارِب**: deniz gemilerinin sahipleriyle beraber bulunan küçük bir gemidir; ihtiyaçları için hafifçe kullanılır; sanki onlara yakınlığından dolayı bununla adlandırılmıştır. Ve **القُرْبانُ**: Allah Teâlâ’ya bir kurban yahut başkası olarak yaklaştırılan şeydir.

Ve bâbdan: melikin **قُربانُ**’u ve onun **قَرابِينه**’i: vezirleri ve meclis arkadaşlarıdır. Ve **فرسٌ مُقْرَبة**: o, aranan ve yaklaştırılan, dolaşmasına bırakılmayan (kısrak)tır. İbn Düreyd dedi: Bu, ancak dişilerle yapılır; aşağılık bir aygır onu aşmasın diye.

Ve denir: At **قَرَّبَ** bir **تقريباً** ile; ve o, **الحُضْر**’dan aşağıdır. Ve “**تقريب**” denildi; çünkü **أحْضَرَ** ettiği zaman, menzili bakımından daha uzak olur. Ve onun, denildiğine göre, iki **تقريب**’i vardır: daha aşağı ve daha yukarı. Ve denir: Koyun **أقرَبت**; doğumu yaklaştı. İbnü’s-Sikkît dedi: **ثوب مُقارِبٌ**; iyi olmadığı zaman. Ve bu, onun fiyatında yakın olması mânâsınadır; uzak değil ve pahalı değil. Başkası rivayet etti: **ثوبٌ مُقارِبٌ**: iyi değil; ve **ثوب مقاربٌ**: ucuz; ve kıyas, hepsinde birdir. Amma böğür (kalça yanı) ise o, **القُرْب**’dür; yan tarafa yakınlığından dolayı adlandırıldı. Ve bir kavim dedi: Ona, **القِرْبة**’ye benzetilerek ad verildi. Dediler: Ve bu, başka bir kıyastır; ancak, şeyi birleştirip içine alması (mânâsı)ndandır. Dediler: Ve ondan **القِراب**: kılıç kını; çoğulu **قُرُب**. Şair([37]) dedi:
يا ربَّةَ البيتِ قُومِي غيرَ صاغرةٍ *** ضُمي إليكِ رِحالَ القومِ والقُرُبا
Ve şair([38]), böğür olan **القُرْب** hakkında dedi:
وكنتُ إذا ما قُرِّبَ الزّادُ مولعاً *** بكلِّ كميتٍ جَلْدةٍ لم تُوَسَّفِ([39])
مُدَاخَلةِ الأقرابِ غيرِ ضئيلةٍ *** كُميتٍ كأنَّها مزادةُ مُخْلِفِ

(**قرت**) **القاف** ve **الراء** ve **التاء**, sûrette([40]) bir çirkinliğe delâlet eden bir asıldır. Derler: Adamın yüzü **قرِت**; hüzünden değişti. Bunun aslı, kanın **قَرَِت**’inden (gelir); deri ile et arasında kuruduğu zaman. Ve o, **دمٌ قارت**’tır. Ve deri **قَرِتَ**; vurulduğu zaman karardığında.

(**قرح**) **القاف** ve **الراء** ve **الحاء**, üç sahih asıldır: birincisi, yaralarla yahut onlara benzer şeyle bir acıya delâlet eder; diğeri, bir karışım türünden bir şeye; diğeri, bir şeyin istinbâtına.

Birincisi **القَرْح**: derinin **قَرْح**’ı; yaralanır([41]). Ve **القَرْح**: onunla çıkan, kendisini acıtan yaralardır. Allah Teâlâ dedi: ]إنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ القَوْمُ قَرْحٌ مِثْلُه[ [Âl-i İmrân 140]. Denir: Onu **قَرَحَه**; onu yaraladığı zaman. Ve **القريح**: yaralı. Ve **القَرِح**([42]): yaralar çıkan kimse.

İkinci asıl: **الماء القَرَاح**; başkasıyla karışmayan (su). Dedi ki:
بِتْنا عُذوباً وباتَ البقُّ يَلسَِبُنا *** نَشْوِي القَراحَ كأَنْ لا حيَّ بالوادِي([43])
Ve **الأرض القَرَاح**: toprağı temiz olan; toprağına bir şey karışmayan. Ve bâbdan: **رجل قُرْحانٌ** ve **قومٌ قُرْحانونَ**; onlara çiçek hastalığı yahut hastalık isabet etmediği zaman. Bu, **الماء القَراح** ve **الأرضِ القَراح**’tandır. Ve **القِرْواحُ** **القَراح** gibidir. Ve denir: **القِرواح**: geniş olan. Ve o, birincisine yakındır; çünkü ona bir sertlik karışır.

Üçüncü asıl **القريحة**’dir; kuyudan ilk çıkarılan şeydir; bundan dolayı denir: Falan, **جيِّد القريحة**’dir; bununla ilmin istinbâtı murad edilir. Ve ondan: Deveyi **اقترحت**; o bindirilmeden önce ona bindim([44]). Ve şeyi **اقترحتُ**: onu, işitme olmaksızın istinbât ettim.

Bu üç asıldan şâz olanlardan: **القارح** hayvanlardan; yaşı nihayete eren. Ferrâ dedi: **قَرَحَ يَقْرُح قُرُوحاً**; **خيل قُرحٍ**’dan([45]). Ve bütün yaşlar, elif ile (gelir); **أَثْنَى** ve **أرْبَعَ** gibi; **قرَح** hariç.

Şâzdan: **القُرحة**; atın yüzündeki beyazlığın, **الغُرَّة**’den aşağı olanı. Dedi: Ve **روضةٌ قرحاء**: ortasında beyaz çiçek bulunan (çayır). Zü’r-Rumme dedi:
حَوّاءُ قَرحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ ***بها الذِّهابُ وحَفَّتْها البراعيمُ([46])
Ve derler: Falan, falanı hak ile **قَرَحَ**; onu onunla karşıladığı zaman. Bu, ibdâl bâbından olabilir; aslı **قرَعه**’dır. Ve olabilir ki sanki onu bununla yaralamıştır.

(**قرد**) **القاف** ve **الراء** ve **الدال**, bir şeyde toplanma ile birlikte parçalanmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **السحابُ القَرِد**; göğün taraflarında parçalı olan; onun bir kısmı bir kısmına biner.

Ve **الصُّوف القَرِد**: bir kısmı bir kısmına girmiş olan. Ve **[الأرض] القَرْدَدُ**; bir çukurun yanına doğru yükseldiği zaman([47]). Ve **قُرْدُودةُ الظَّهْر**: sırtın **ثَبَج**’inden yükselen şey. Ve bütün bunların kıyası birdir. Ve **القُرَادُ**’ın da bundan olması mümkündür; yaratılışının toplanmasından dolayı.

Ve **القُراد** lafzından türettikleri şeylerden: Adam **أقْرَدَ**; korkudan yahut zilletle yere yapıştı([48]). Ve **قرِدَ**: sustu([49]). Ve ondan: Adamı **قرَّدْتُ** bir **تقريداً** ile; onu, hoşlanılmayan bir şeye düşürmek için aldattığım zaman.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القرض: ضرب من القطع، وسمي قطع المكان وتجاوزه قرضا، كما سمي قطعا. قال: ﴿وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال﴾ [الكهف/17]، أي: تجوزهم وتدعهم إلى أحد الجانبين، وسمي ما يدفع إلى الإنسان من المال بشرط رد بدله قرضا، قال: ﴿من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا﴾ [البقرة/ 245]، وسمي المفاوضة في الشعر مقارضة، والقريض للشعر، مستعار استعارة النسج والحوك.

##### Türkçe

- **القرض**: kesmenin bir türüdür; mekânın kesilmesi ve onun aşılması **قرضا** diye adlandırıldı; nitekim “kesme” diye de adlandırıldı. Dedi ki: ﴿وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال﴾ [الكهف/17] yani: onları geçer ve onları iki yandan birine bırakır. Ve insana, bedelinin geri verilmesi şartıyla, maldan ödenen şeye **قرضا** adı verildi. Dedi ki: ﴿من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا﴾ [البقرة/ 245]. Ve şiirde karşılıklı konuşmaya **مقارضة** adı verildi; şiir için **القريض** (adı verildi); dokuma ve örme istiâresinden ödünç alınmış bir ödünçlemedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ر ض
قرض الثوب بالمقراض وقرضته الفأرة وهذه قراضات الثوب‏:‏ لما ينفيه الجلم وقراضة الفأرة‏:‏ لفضالة ما تقرضه‏.‏
وقرض الشيء بنابه‏:‏ قطعه‏.‏
وبنات مقرضٍ يقتلن الحمام وابن مقرض قتّال للحمام أخّاذٌ بحلوقها وهو نوع من الفئران‏.‏
وهو قرضوب من القراضبة وهم الصعاليك واللصوص‏.‏
والبعير يقرض جرّته‏:‏ يمضغها‏.‏
ودسع قريضه‏:‏ جرّته‏.‏
واستقرضته فأقرضني واقترضت منه كما تقول‏:‏ استلفت منه وعليه قرض وقروض وقارضته مقارضة وقراضاً‏:‏ أعطيته المال مضاربة‏.‏
إلى ظعن يقرضن أجواز مشرف شمالاً وعن أيمانهن الفوارس وقرض الشاعر وله قريض حسن لأن الشعر كلام ذو تقاطيع أو سميَ بالقريض الذي هو الجرّة‏.‏
وفلان يقارض الناس مقارضة‏:‏ يلاحيهم ويواقعهم‏.‏
وبينهم مقارصات ومقارضات‏.‏
وعن أبي الدرداء رضي الله عنه‏:‏ إن قارضت الناس قارضوك وإن تركتهم لم يتركوك‏.‏
وهم يتقارضون الثناء والزيارة وقارضته الزيارة‏.‏
وجاء وقد قرض رباطه إذا جاء مجهوداً من العطش والإعياء‏.‏

##### Türkçe

ق ر ض
**قرض** elbiseyi **بالمقراض** ile kesti; ve fare onu kesti. Ve bu, elbisenin **قراضات**’ıdır: **الجلم**’in attığı şey. Ve farenin **قراضة**’sı: onun kestiği şeyin artığı için.
Ve **قرض** şeyi dişiyle: onu kesti.
Ve **بنات مقرضٍ** güvercinleri öldürür; ve **ابن مقرض** güvercinlere çok öldürücüdür, boğazlarından yakalayıcıdır; ve o, farelerden bir türdür.
Ve o, **قرضوب**’dur; **القراضبة**’dendir; ve onlar, serseriler ve hırsızlardır.
Ve deve, gevişini **يقرض** eder: onu çiğner.
Ve **دسع قريضه**: onun gevişidir.
Ve ondan borç istedim; o da bana borç verdi. Ve ondan borç aldım; senin “ondan ödünç aldım” demen gibi. Ve onun üzerinde **قرض** ve **قروض** vardır. Ve onunla **مقارضة** ve **قراضاً** yaptım: ona malı mudârebe olarak verdim.
Kuzeye doğru, yüksek bir geçidin orta kısımlarını kesen göçen kadınlara; onların sağlarında ve sollarında süvariler. Ve şair **قرض** etti; ve onun güzel bir **قريض**’i vardır; çünkü şiir, kesitleri olan sözdür; yahut geviş olan **القريض** ile adlandırıldı.
Ve falan, insanlarla **مقارضة** eder: onlarla çekişir ve onlarla boğuşur.
Ve aralarında **مقارصات** ve **مقارضات** vardır.
Ebû’d-Derdâ’dan, Allah ondan razı olsun: “Eğer insanlarla **قارضت** edersen, onlar da seni **قارضوك** eder; ve eğer onları bırakırsan, seni bırakmazlar.”
Ve onlar, övgüyü ve ziyareti karşılıklı yaparlar; ve onunla ziyareti **قارضته** ettim.
Ve geldi; hâlbuki o, bağını **قرض** etmişti: susuzluk ve bitkinlikten zorlanmış olarak geldiği zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَرْضُ: القَطْعُ. قَرَضه يَقْرِضُه، بالكسر، قَرْضاً وقرَّضَه: قطَعه.
والـمِقْراضانِ: الجَلَمانِ لا يُفْرَدُ لهما واحد، هذا قول أَهل اللغة، وحكى سيبويه مِقْراضٌ فأَفْرد.
والقُراضةُ: ما سقَط بالقَرْضِ، ومنه قُراضةُ الذَّهب.
والـمِقْراضُ: واحد الـمَقارِيض؛ وأَنشد ابن بري لعدي بن زيد: كلّ صَعْلٍ، كأَنَّما شَقَّ فِيه
سَعَفَ الشَّرْيِ شَفْرتا مِقْراضِ
وقال ابن مَيّادةَ:
قد جُبْتُها جَوْبَ ذِي المِقْراضِ مِمْطَرةً،
إِذا اسْتَوى مُغْفلاتُ البِيدِ والحدَب
(* قوله «مغفلات» كذا فيما بأَيدينا من النسخ ولعله معقلات جمع معقلة بفتح فسكون فضم وهي التي تمسك الماء.)
وقال أَبو الشِّيصِ:
وجَناحِ مَقْصُوصٍ، تَحَيَّفَ رِيشَه
رَيْبُ الزَّمان تَحَيُّفَ المِقْراضِ
فقالوا مِقْراضاً فأَفْرَدُوه. قال ابن بري: ومثله المِفْراصُ، بالفاء والصاد، للحاذِي؛ قال الأَعشى:
لِساناً كَمِفْراصِ الخَفاجِيِّ ملْحبا
وابنُ مِقْرَضٍ: دُوَيْبّة تقتل الحمام يقال لها بالفارسية دَلَّهْ؛ التهذيب: وابنُ مِقْرَض ذو القوائم الأَربع الطويلُ الظهرِ القَتالُ للحَمام. ابن سيده: ومُقَرِّضاتُ الأَساقي دُويبة تَخْرِقُها وتَقْطَعُها.والقُراضةُ: فُضالةُ ما يَقْرِضُ الفأْرُ من خبز أَو ثوب أَو غيرهما، وكذلك قُراضاتُ الثوب التي يَقْطَعُها الخَيّاطُ ويَنْفِيها الجَلَمُ. والقَرْضُ والقِرْضُ: ما يَتَجازَى به الناسُ بينهم ويَتَقاضَوْنَه، وجمعه قرُوضٌ، وهو ما أَسْلَفَه من إِحسانٍ ومن إِساءة، وهو على التشبيه؛ قال أُمية ابن أَبي الصلت:
كلُّ امْرِئٍ سَوْفَ يُجْزَى قَرْضَه حَسَناً،
أَو سَيِّئاً، أَو مَدِيناً مِثْلَ ما دانا
وقال تعالى: وأَقْرِضُوا اللّه قَرْضاً حَسَناً. ويقال: أَقْرَضْتُ فلاناً وهو ما تُعْطِيهِ لِيَقْضِيَكَه. وكلُّ أَمْرٍ يَتَجازَى به الناسُ فيما بينهم، فهو من القُروضِ. الجوهري: والقَرْضُ ما يُعْطِيه من المالِ لِيُقْضاه، والقِرْضُ، بالكسر، لغة فيه؛ حكاها الكسائي. وقال ثعلب: القَرْضُ المصدر، والقِرْضُ الاسم؛ قال ابن سيده: ولا يعجبني، وقد أَقْرَضَه وقارَضَه مُقارَضةً وقِراضاً. واسْتَقْرَضْتُ من فلان أَي طلبت منه القَرْضَ فأَقْرَضَني. وأَقْرَضْتُ منه أَي أَخذت منه القَرْض. وقَرَضْته قَرْضاً وقارَضْتُه أَي جازَيتُه. وقال أَبو إِسحق النحوي في قوله تعالى: مَنْذا الذي يُقْرِضُ اللّه قَرْضاً حسَناً، قال: معنى القَرْضِ البَلاء الحسَنُ، تقول العرب: لك عندي قَرْضٌ حَسَنٌ وقَرْضٌ سَيِّء، وأَصل القَرْضِ ما يُعطيه الرجل أَو يفعله ليُجازَى عليه، واللّه عزّ وجلّ لا يَسْتَقْرِضُ من عَوَزٍ ولكنه يَبْلُو عباده، فالقَرْضُ كما وصفنا؛ قال لبيد: وإِذا جُوزِيتَ قَرْضاً فاجْزِه،
إِنما يَجْزِي الفَتَى ليْسَ الجَمَلْ
معناه إِذا أُسْدِيَ إِليكَ مَعْروفٌ فكافِئْ عليه. قال: والقرض في قوله تعالى: منذا الذي يقرض اللّه قرضاً حسناً، اسم ولو كان مصدراً لكان إِقْراضاً، ولكن قَرْضاً ههنا اسم لكل ما يُلْتَمَسُ عليه الجزاء. فأَما قَرَضْتُه أَقْرِضُه قَرْضاً فجازيته، وأَصل القَرْضِ في اللغة القَطْعُ، والـمِقْراضُ من هذا أُخِذ. وأَما أَقْرَضْتُه فَقَطَعْتُ له قِطْعَةً يُجازِي عليها. وقال الأَخفش في قوله تعالى: يُقْرِضُ، أَي يَفْعَلُ فِعْلاً حسناً في اتباع أَمر اللّه وطاعته. والعَربُ تقول لكل مَن فعلَ إِلَيه خَيْراً: قد أَحْسَنْتَ قَرْضِي، وقد أَقْرَضْتَني قَرْضاً حسناً. وفي الحديث: أَقْرِضْ من عِرْضِكَ ليوم فَقْرِكَ؛ يقول: إِذا نالَ عِرْضَكَ رجل فلا تُجازِه ولكن اسْتَبْقِ أَجْرَهُ مُوَفَّراً لك قَرْضاً في ذمته لتأْخذه منه يوم حاجتك إِليْهِ.
والـمُقارَضةُ: تكون في العَمَلِ السَّيِّء والقَوْلِ السَّيِّء يَقْصِدُ الإنسان به صاحِبَه. وفي حديث أَبي الدرداء: وإِن قارَضْتَ الناسَ قارَضُوك، وإِن تركْتَهم لم يَتْرُكوك؛ ذهَب به إِلى القول فيهم والطَّعْنِ عليهم وهذا من القَطْعِ، يقول: إِن فَعَلْتَ بهم سُوءاً فعلوا بك مثله، وإِن تركتهم لم تَسْلَمْ منهم ولم يَدَعُوك، وإِن سَبَبْتَهم سَبُّوكَ ونِلْتَ منهم ونالُوا منك، وهو فاعَلْت من القَرْضِ. وفي حديث النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: أَنه حضَرَه الأَعْرابُ وهم يَسْأَلونه عن أَشياء: أَعَلَيْنا حَرَجٌ في كذا؟ فقال: عبادَ اللّهِ رَفَع اللّهُ عَنّا الحَرَجَ إِلا مَنِ اقْتَرَضَ امْرَأً مُسْلِماً، وفي رواية: من اقْتَرَضَ عِرْضَ مُسْلِمٍ؛ أَراد بقوله اقْتَرَضَ امْرَأً مُسْلِماً أَي قطَعَه بالغِيبة والطّعْنِ عليه ونالَ منه، وأَصله من القَرْض القطع، وهو افْتِعالٌ منه. التهذيب: القِراضُ في كلام أَهل الحجاز المُضارَبةُ، ومنه حديث الزهري: لا تَصْلُحُ مُقارَضةُ مَنْ طُعْمَتُه الحَرامُ، يعني القِراضَ؛ قال الزمخشري: أَصلها من القَرْضِ في الأَرض وهو قَطْعُها بالسيرِ فيها، وكذلك هي المُضارَبةُ أَيضاً من الضَّرْب في الأَرض. وفي حديث أَبي موسى وابني عمر، رضي اللّه عنهم: اجعله قِراضاً؛ القِراضُ: المضاربة في لغة أَهل الحجاز. وأَقْرَضَه المالَ وغيره: أَعْطاه إِيّاهُ قَرْضاً؛ قال:
فَيا لَيْتَني أَقْرَضْتُ جَلْداً صَبابَتي،
وأَقْرَضَني صَبْراً عن الشَّوْقِ مُقْرِضُ
وهم يَتقارضُون الثناء بينهم. ويقال للرجلين: هما يَتقارَضانِ الثناءَ في الخير والشر أَي يَتَجازَيانِ؛ قال الشاعر:
يتَقارَضُون، إِذا التَقَوْا في مَوْطِنٍ،
نَظَراً يُزِيلُ مَواطِئَ الأَقْدامِ
أَراد نَظَر بعضِهم إِلى بعض بالبَغْضاء والعَداوَةِ؛ قال الكميت: يُتَقَارَضُ الحَسَنُ الجَمِيـ
ـلُ من التَّآلُفِ والتَّزاوُرْ
أََبو زيد: قَرَّظَ فلانٌ فلاناً، وهما يَتقارَظانِ المَدْحَ إِذا مَدَحَ كلُّ واحد منهما صاحَبه، ومثله يتَقارَضان، بالضاد، وقد قرَّضَه إِذا مَدَحَه أَو ذَمَّه، فالتَّقارُظُ في المَدْحِ والخير خاصّةً، والتَّقارُضُ إِذا مدَحَه أَو ذَمَّه، وهما يتقارضان الخير والشر؛ قال الشاعر:إِنَّ الغَنِيَّ أَخُو الغَنِيِّ، وإِنما
يَتقارَضانِ، ولا أَخاً للمُقْتِرِ
وقال ابن خالويه: يقال يتَقارَظانِ الخير والشرَّ، بالظاء أَيضاً. والقِرْنانِ يتقارضان النظر إِذا نظر كلُّ واحد منهما إِلى صاحبه شَزْراً. والمُقارَضةُ: المُضاربةُ. وقد قارَضْتُ فلاناً قِراضاً أَي دَفَعْتَ إِليه مالاَ ليتجر فيه، ويكون الرِّبْحُ بينكما على ما تَشْتَرِطانِ والوَضِيعةُ على المال. واسْتَقْرَضْتُه الشيءَ فأَقْرَضَنِيه: قَضانِيه. وجاء: وقد قرَضَ رِباطَه وذلك في شِدَّةِ العَطَشِ والجُوعِ. وفي التهذيب: أَبو زيد جاء فلان وقد قَرَض رِباطَه إِذا جاء مجْهُوداً قد أَشْرَفَ على الموت. وقرَض رِباطه: مات. وقرَض فلان أَي مات. وقرَضَ فلان الرِّباطَ إِذا مات. وقَرِضَ الرجلُ إِذا زالَ من شيءٍ إِلى شيء. وانْقَرَضَ القومُ: دَرَجُوا ولم يَبْقَ منهم أَحد.
والقَرِيضُ: ما يَرُدُّه البعير من جِرَّتِه، وكذلك المَقْرُوضُ، وبعضهم يَحْمِلُ قولَ عَبيدٍ: حالَ الجَرِيضُ دون القَرِيضِ على هذا. ابن سيده: قرَض البعيرُ جِرَّتَه يَقْرِضُها وهي قَرِيضٌ: مَضَغَها أَو ردَّها. وقال كراع: إِنما هي الفَرِيضُ، بالفاء. ومن أَمثال العرب: حالَ الجَرِيضُ دون القَرِيض؛ قال بعضهم: الجريض الغُصّةُ والقَرِيضُ الجِرَّة لأَنه إِذا غُصَّ لم يَقْدِرْ على قَرْضِ جِرَّتِه. والقَرِيضُ: الشِّعْر وهو الاسم كالقَصِيدِ، والتقْرِيضُ صِناعتُه، وقيل في قول عبيد بن الأَبرص حالَ الجَرِيضُ دون القَرِيض: الجَرِيضُ الغَصَصُ والقَرِيضُ الشِّعْرُ، وهذا المثل لعَبيد بن الأَبرص قاله للمُنْذِر حين أَراد قتله فقال له: أَنشدني من قولك، فقال عند ذلك: حال الجريض دون القريض؛ قال أَبو عبيد: القَرْضُ في أَشياء: فمنها القَطْعُ، ومنها قَرْضُ الفأْر لأَنه قَطْعٌ، وكذلك السيْرُ في البِلادِ إِذا قطعتها؛ ومنه قوله:
إِلى ظُعُنٍ يَقْرِضْنَ أَجْوازَ مُشْرِف
ومنه قوله عزّ وجلّ: وإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهم ذاتَ الشِّمالِ. والقَرْضُ: قَرْضُ الشعْر، ومنه سمي القَرِيضُ. والقَرْضُ: أَن يَقْرِضَ الرجُلُ المالَ. الجوهري: القَرْضُ قولُ الشعْر خاصّةً. يقال: قَرَضْتُ الشعْرَ أَقْرِضُه إِذا قلته، والشعر قرِيضٌ؛ قال ابن بري: وقد فرق الأَغْلَبُ العِجْلِيُّ بين الرَّجز والقَرِيضِ بقوله:
أَرَجَزاً تُرِيدُ أَمْ قَرِيضا؟
كِلَيْهِما أَجِدُ مُسْتَرِيضا
وفي حديث الحسن: قيل له: أَكان أَصْحابُ رسولِ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، يَمْزَحُون؟ قال: نعم ويَتقارَضُون أَي يقولون القَرِيضَ ويُنشِدُونَه. والقَرِيضُ: الشِّعْرُ. وقرَضَ في سَيرِه يَقْرِضُ قَرْضاً: عدَل يَمْنةً ويَسْرَةً؛ ومنه قوله عزّ وجلّ: وإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهم ذاتَ الشِّمالِ؛ قال أَبو عبيدة: أَي تُخَلِّفُهم شِمالاً وتُجاوِزُهم وتَقْطَعُهم وتَتْرُكُهم عن شِمالها. ويقول الرجل لصاحبه: هل مررت بمكان كذا وكذا؟ فيقول المسؤول: قرَضْتُه ذاتَ اليَمينِ ليلاً. وقرَضَ المكانَ يَقْرِضُه قرْضاً: عدَل عنه وتَنَكَّبَه؛ قال ذو الرمة:
إِلى ظُعُنٍ يَقْرِضْن أَجْوازَ مُشْرِفٍ
شِمالاً، وعنْ أَيْمانِهِنَّ الفَوارِسُ
ومُشْرِفٌ والفَوارِسُ: موضعان؛ يقول: نظرت إِلى ظُعُن يَجُزْنَ بين هذين الموضعين. قال الفراء: العرب تقول قرضْتُه ذاتَ اليمينِ وقرَضْتُه ذاتَ الشِّمالِ وقُبُلاً ودُبُراً أَي كنت بحِذائِه من كلِّ ناحية، وقرَضْت مثل حَذَوْت سواء. ويقال: أَخذَ الأَمرَ بِقُراضَتِه أَي بطَراءَتِه وأَوَّله. التهذيب عن الليث: التَّقْرِيضُ في كل شيء كتَقْرِيض يَدَي الجُعَل؛ وأَنشد:
إِذا طَرَحا شَأْواً بأَرْضٍ، هَوَى له
مُقَرَّضُ أَطْرافِ الذِّراعَينِ أَفْلَحُ
قال الأَزهري: هذا تصحيف وإِنما هو التَّفْرِيضُ، بالفاء، من الفَرْض وهو الحَزُّ، وقوائِمُ الجِعْلانِ مُفَرَّضةٌ كأَنَّ فيها حُزوزاً، وهذا البيتُ رواه الثِّقاتُ أَيضاً بالفاه: مُفَرَّضُ أَطْرافِ الذِّراعَينِ، وهو في شِعْر الشمَّاخِ. وروى ثعلب عن ابن الأَعرابي أَنه قال: من أَسماء الخُنْفُساء المَنْدُوسةُ والفاسِياء، ويقال لذكرها المُقَرَّضُ والحُوَّازُ والمُدَحْرِجُ والجُعَلُ.

##### Türkçe

**القَرْضُ**: kesmedir. **قَرَضه يَقْرِضُه**—kesre ile—**قَرْضاً** ve **قرَّضَه**: onu kesti.

Ve **الـمِقْراضانِ**: iki **الجَلَمانِ**dır; onlara tekil bir (isim) ayrılmaz; bu, dil ehlinin sözüdür. Sîbeveyh **مِقْراضٌ** rivayet etti de tekil yaptı.

Ve **القُراضةُ**: **القَرْضِ** ile düşen şeydir; ondan da **قُراضةُ الذَّهب** (vardır).

Ve **الـمِقْراضُ**: **الـمَقارِيض**in biridir; İbn Berrî, Adî b. Zeyd için inşâd etti:
كلّ صَعْلٍ، كأَنَّما شَقَّ فِيه
سَعَفَ الشَّرْيِ شَفْرتا مِقْراضِ

İbn Meyyâde dedi:
قد جُبْتُها جَوْبَ ذِي المِقْراضِ مِمْطَرةً،
إِذا اسْتَوى مُغْفلاتُ البِيدِ والحدَب

(* “مغفلات” sözü: elimizdeki nüshalarda böyle; belki de “معقلات”tır; **معقلة**nin çoğulu; fetha sonra sükûn sonra damme ile; o, suyu tutan (yer)dir.)

Ebû’ş-Şîs dedi:
وجَناحِ مَقْصُوصٍ، تَحَيَّفَ رِيشَه
رَيْبُ الزَّمان تَحَيُّفَ المِقْراضِ

Böylece **مِقْراضاً** dediler de onu tekil yaptılar. İbn Berrî dedi: bunun benzeri **المِفْراصُ**tur—**الفاء** ve **الصاد** ile—**الحاذِي** için; A‘şâ dedi:
لِساناً كَمِفْراصِ الخَفاجِيِّ ملْحبا

Ve **ابنُ مِقْرَضٍ**: güvercini öldüren bir küçük canlıdır; ona Farsçada **دَلَّهْ** denir; **التهذيب**: ve **ابنُ مِقْرَض** dört uzun bacaklı, uzun sırtlı, güvercin için öldürücü (olan)dır. İbn Sîdeh: ve **مُقَرِّضاتُ الأَساقي** kıran ve kesen bir küçük canlıdır. Ve **القُراضةُ**: farenin ekmekten yahut elbiseden yahut başkasından **يَقْرِضُ** ettiği şeyin artığıdır; aynı şekilde, terzinin kestiği ve **الجَلَمُ**un attığı elbisenin **قُراضاتُ**ı.

Ve **القَرْضُ** ve **القِرْضُ**: insanların aralarında birbirlerine karşılık verdikleri ve birbirlerinden talep ettikleri şeydir; çoğulu **قرُوضٌ**dur; o, iyilikten ve kötülükten olarak önden verdiği şeydir; bu, benzetme üzerinedir; Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
كلُّ امْرِئٍ سَوْفَ يُجْزَى قَرْضَه حَسَناً،
أَو سَيِّئاً، أَو مَدِيناً مِثْلَ ما دانا

Ve Yüce Allah dedi: **وأَقْرِضُوا اللّه قَرْضاً حَسَناً**. Ve denir: **أَقْرَضْتُ فلاناً**; o, ona verdiğin şeydir ki sana onu ödesin. İnsanların aralarında karşılık gördükleri her iş, **القُروضِ**dandır. Cevherî: ve **القَرْضُ** maldan ona verdiği şeydir ki onunla ödensin; ve **القِرْضُ**—kesre ile—onda bir dildir; Kisâî onu nakletti. Sa‘leb dedi: **القَرْضُ** mastardır, **القِرْضُ** isimdir. İbn Sîdeh dedi: hoşuma gitmez; hâlbuki **أَقْرَضَه** ve **قارَضَه مُقارَضةً وقِراضاً** (denmiştir). Ve **اسْتَقْرَضْتُ من فلان**: yani ondan **القَرْضَ** istedim de bana ödünç verdi. Ve **أَقْرَضْتُ منه**: yani ondan **القَرْض** aldım. Ve **قَرَضْته قَرْضاً** ve **قارَضْتُه**: yani ona karşılık verdim. Ebû İshâk en-Nahvî, Yüce Allah’ın sözü olan **مَنْذا الذي يُقْرِضُ اللّه قَرْضاً حسَناً** hakkında dedi: **القَرْضِ**ın manası güzel belâdır; Araplar der: “bende senin için **قَرْضٌ حَسَنٌ** ve **قَرْضٌ سَيِّء** vardır”; **القَرْضِ**ın aslı, kişinin verdiği yahut yaptığı ve karşılığında mükâfatlandırılacağı şeydir; Allah عزّ وجلّ bir yoksunluktan dolayı borç istemez, fakat kullarını imtihan eder; işte **القَرْضُ** bizim vasfettiğimiz gibidir; Lebîd dedi:
وإِذا جُوزِيتَ قَرْضاً فاجْزِه،
إِنما يَجْزِي الفَتَى ليْسَ الجَمَلْ

Manası: sana bir iyilik sunulursa ona karşılık ver. Dedi: Yüce Allah’ın sözü olan **منذا الذي يقرض اللّه قرضاً حسناً**daki **القرض** isimdir; mastar olsaydı **إِقْراضاً** olurdu; fakat buradaki **قَرْضاً**, karşılığında mükâfat istenen her şey için isimdir. Ama **قَرَضْتُه أَقْرِضُه قَرْضاً**: ona karşılık verdim; **القَرْضِ**ın dildeki aslı kesmedir; **الـمِقْراضُ** bundan alınmıştır. Ve ama **أَقْرَضْتُه**: ona, karşılığında mükâfatlandıracağı bir parça kestim (ayırdım). Ahfeş, Yüce Allah’ın sözü olan **يُقْرِضُ** hakkında dedi: yani Allah’ın emrine uymada ve O’na itaatte güzel bir fiil yapar. Araplar, kendisine hayır yapan herkes için der: “sen benim **قَرْضِي**mi güzel yaptın; ve bana **قَرْضاً حسناً** ödünç verdin.” Hadiste: **أَقْرِضْ من عِرْضِكَ ليوم فَقْرِكَ**; der ki: eğer bir adam senin **عِرْضِ**ına erişirse, ona karşılık verme; fakat onun ecrini, zimmetinde senin için bir **قَرْضاً** olarak tam bırak ki ona ihtiyaç gününde ondan alasın.

Ve **الـمُقارَضةُ**: kötü işte ve kötü sözde olur; insan onunla sahibini kasteder. Ebû’d-Derdâ’nın hadisinde: “ve eğer insanlarla **قارَضْتَ** edersen, sana **قارَضُوا** ederler; ve eğer onları bırakırsan, seni bırakmazlar”; bunu, onlar hakkında söz söylemeye ve onlara ta‘na götürdü; bu, kesmedendir; der ki: onlara kötülük yaparsan, sana onun benzerini yaparlar; onları bırakırsan, onlardan selâmete ermezsin ve seni bırakmazlar; onlara söversen, sana söverler; sen onlardan (pay) alırsın ve onlar senden alırlar; bu, **القَرْضِ**tan **فاعَلْت** kalıbıdır. Nebî’nin—Allah’ın salâtı ve selâmı üzerine olsun—hadisinde: bedevîler ona geldiler, ona bazı şeylerden soruyorlardı: “şunda bunda bize bir günah var mı?” dedi ki: “Allah’ın kulları! Allah bizden günahı kaldırdı; ancak bir Müslüman kişiyi **اقْتَرَضَ** eden hariç”; bir rivayette: “bir Müslümanın **عِرْضَ**ını **اقْتَرَضَ** eden”; **اقْتَرَضَ امْرَأً مُسْلِماً** sözüyle muradı: onu gıybetle ve ona ta‘nla kesti ve ondan (pay) aldı; aslı **القَرْض**tan, yani kesmedendir; bu, ondan **افْتِعال**dır.

**التهذيب**: Hicaz ehlinin كلامında **القِراضُ** **المُضارَبةُ**dır; ondan, Zührî hadisi: “**مُقارَضةُ** (yani **القِراضَ**) yiyeceği haram olanın (işi) sahih olmaz.” Zemahşerî dedi: aslı, yerdeki **القَرْضِ**tandır; o, yürüyüşle onu kesmektir; aynı şekilde o da **المُضارَبةُ**dır; yani yerde **الضَّرْب**tan. Ebû Mûsâ ve İbn Ömer’in iki oğlunun—Allah onlardan razı olsun—hadisinde: “onu **قِراضاً** yap”; **القِراضُ**: Hicaz ehlinin dilinde **المضاربة**dir.

Ve **أَقْرَضَه المالَ وغيره**: ona onu **قَرْضاً** olarak verdi; (şu beyit söylendi):
فَيا لَيْتَني أَقْرَضْتُ جَلْداً صَبابَتي،
وأَقْرَضَني صَبْراً عن الشَّوْقِ مُقْرِضُ

Ve onlar aralarında övgüyü **يَتقارضُون**. Ve iki adam için denir: onlar övgüyü **يَتقارَضانِ**—hayırda ve şerde—yani birbirlerine karşılık verirler; şair dedi:
يتَقارَضُون، إِذا التَقَوْا في مَوْطِنٍ،
نَظَراً يُزِيلُ مَواطِئَ الأَقْدامِ

Muradı: bazılarının bazısına buğz ve düşmanlıkla bakmasıdır; Kumeyt dedi:
يُتَقَارَضُ الحَسَنُ الجَمِيـ
ـلُ من التَّآلُفِ والتَّزاوُرْ

Ebû Zeyd: “falanca falancayı **قَرَّظَ** etti” denir; ikisi, her biri arkadaşını övdüğünde övgüyü **يَتقارَظانِ** ederler; bunun benzeri **يتَقارَضان**dır—**الضاد** ile—; ve onu **قرَّضَه**: onu övdü yahut yerdi; böylece **التَّقارُظُ** övgüde ve hayırda özellikle (kullanılır); **التَّقارُضُ** ise onu övdüğünde yahut yerdiğinde (kullanılır); ve ikisi hayrı ve şerri **يتقارضان** ederler; şair dedi:
إِنَّ الغَنِيَّ أَخُو الغَنِيِّ، وإِنما
يَتقارَضانِ، ولا أَخاً للمُقْتِرِ

İbn Hâlaveyh dedi: “hayrı ve şerri **يتَقارَظانِ** ederler”—**الظاء** ile de—denir. Ve **القِرْنانِ** bakışı **يتقارضان** ederler: her biri arkadaşına yan bakışla baktığında.

Ve **المُقارَضةُ**: **المُضاربةُ**dır. Ve **قارَضْتُ فلاناً قِراضاً**: yani ona ticaret etsin diye mal verdin; kâr, şart koştuklarınıza göre aranızdadır; zarar ise mal üzerinedir. Ve **اسْتَقْرَضْتُه الشيءَ فأَقْرَضَنِيه**: onu bana verdi. Ve geldi: “ve o, bağını **قرَضَ** etti”; bu, şiddetli susuzluk ve açlıkta (söylenir). **التهذيب**’de: Ebû Zeyd: “falanca geldi, hâlbuki bağını **قَرَض** etmişti” denir; yani bitkin geldi, ölüme yaklaşmıştı. Ve **قرَض رِباطه**: öldü. Ve **قرَض فلان**: yani öldü. Ve **قرَضَ فلان الرِّباطَ**: öldüğünde. Ve **قَرِضَ الرجلُ**: bir şeyden bir şeye geçtiğinde. Ve **انْقَرَضَ القومُ**: yok olup gittiler ve onlardan hiç kimse kalmadı.

Ve **القَرِيضُ**: devenin gevişinden geri çevirdiği şeydir; aynı şekilde **المَقْرُوضُ** da (böyledir). Bazıları, Ubeyd’in “**حالَ الجَرِيضُ دون القَرِيضِ**” sözünü buna hamleder. İbn Sîdeh: deve gevişini **قرَض** etti, onu **يَقْرِضُ** eder; o, **قَرِيضٌ**dur: onu çiğnedi yahut geri çevirdi. Kurâ‘ dedi: ancak o **الفَرِيضُ**dur—**الفاء** ile. Arapların mesellerinden: **حالَ الجَرِيضُ دون القَرِيض**; bazıları dedi: **الجريض** boğaza takılmadır, **القَرِيضُ** geviştir; çünkü boğaza takılınca gevişini **قَرْض** etmeye güç yetiremez.

Ve **القَرِيضُ**: şiirdir; **القَصِيدِ** gibi isimdir; ve **التقْرِيضُ** onun sanatıdır. Ve Ubeyd b. el-Ebras’ın “**حالَ الجَرِيضُ دون القَرِيض**” sözünde denildi: **الجَرِيضُ** boğaza takılmalardır, **القَرِيضُ** şiirdir. Bu mesel, Ubeyd b. el-Ebras’ındır; Münzir’e, onu öldürmek istediğinde söylemiştir; ona dedi ki: “sözünden bana oku”; o da o sırada dedi ki: **حال الجريض دون القريض**. Ebû Ubeyd dedi: **القَرْضُ** birkaç şeydedir: onlardan biri kesmedir; onlardan biri farenin **قَرْضُ**udur, çünkü o kesmedir; aynı şekilde beldelerde yürüyüş, onları kestiğinde; ondan şu sözdür:
إِلى ظُعُنٍ يَقْرِضْنَ أَجْوازَ مُشْرِف

Ve ondan, عزّ وجلّ’in sözü: **وإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهم ذاتَ الشِّمالِ**.

Ve **القَرْضُ**: şiirin **قَرْضُ**udur; ondan **القَرِيضُ** adlandırıldı. Ve **القَرْضُ**: kişinin mala **القَرْضَ** vermesidir. Cevherî: **القَرْضُ** özellikle şiir söylemektir. Denir: **قَرَضْتُ الشعْرَ أَقْرِضُه**: onu söylediğimde; şiir **قرِيضٌ**dur. İbn Berrî dedi: Aglab el-İclî, recez ile **القَرِيضِ**i şu sözüyle ayırmıştır:
أَرَجَزاً تُرِيدُ أَمْ قَرِيضا؟
كِلَيْهِما أَجِدُ مُسْتَرِيضا

Hasen’in hadisinde: ona denildi: “Resûlullah’ın—Allah’ın salâtı ve selâmı üzerine olsun—ashabı şakalaşır mıydı?” dedi: “evet; ve **يَتقارَضُون** ederlerdi”; yani **القَرِيضَ** söylerler ve onu inşâd ederlerdi.

Ve **القَرِيضُ**: şiirdir. Ve yürüyüşünde **قرَضَ** eder, **يَقْرِضُ قَرْضاً**: sağa ve sola meyletti; ondan, عزّ وجلّ’in sözü: **وإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهم ذاتَ الشِّمالِ**. Ebû Ubeyde dedi: yani onları sol tarafta bırakır, onları geçer, onları keser ve onları kendi solundan bırakır. Ve adam, arkadaşına der: “şu şu yerden geçtin mi?” sorulan der ki: “onu geceleyin sağ taraftan **قرَضْتُه**.” Ve yeri **قرَضَ** eder, **يَقْرِضُه قرْضاً**: ondan saptı ve ondan uzak durdu; Zü’r-Rumme dedi:
إِلى ظُعُنٍ يَقْرِضْن أَجْوازَ مُشْرِفٍ
شِمالاً، وعنْ أَيْمانِهِنَّ الفَوارِسُ

Ve **مُشْرِفٌ** ile **الفَوارِسُ**: iki yerdir; der ki: bu iki yer arasında geçen **ظُعُن**a baktım. Ferrâ dedi: Araplar der: “onu sağ taraftan **قرضْتُه**” ve “onu sol taraftan **قَرَضْتُه**” ve “önden ve arkadan”; yani her yönden onun hizasında oldum; ve **قرَضْت** “**حَذَوْت**” gibidir, eşittir. Ve denir: “işi onun **بِقُراضَتِه** ile aldı”; yani onun tazeliğiyle ve evveliyle.

**التهذيب**’de Leys’ten: **التَّقْرِيضُ** her şeyde, **الجُعَل**ın iki elinin **تَقْرِيض**i gibidir; ve inşâd etti:
إِذا طَرَحا شَأْواً بأَرْضٍ، هَوَى له
مُقَرَّضُ أَطْرافِ الذِّراعَينِ أَفْلَحُ

Ezherî dedi: bu bir tashîftir; ancak o **التَّفْرِيضُ**dur—**الفاء** ile—**الفَرْض**tan; o, yarmadır; ve **الجِعْلانِ**ın ayakları **مُفَرَّضةٌ**dur; sanki onlarda yarıklar vardır. Bu beyti güvenilirler **بالفاه** ile de rivayet ettiler: **مُفَرَّضُ أَطْرافِ الذِّراعَينِ**; o, Şemmâh’ın şiirindedir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: o dedi ki: **الخُنْفُساء**ın adlarındandır: **المَنْدُوسةُ** ve **الفاسِياء**; ve erkeğine **المُقَرَّضُ** ve **الحُوَّازُ** ve **المُدَحْرِجُ** ve **الجُعَلُ** denir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ر ض * * قَرَض * الشيء قطعه و * قَرَضَتِ * الفأرة الثوب و * قَرَضَ * الرجل الشعر أي قاله والشعر * قَرِيٌَ * وباب الكل ضرب و * القُرَاضَةُ * بالضم ما سقط بالقرض ومنه قراضة الذهب و * المِقْراضُ * واحد * المَقاريضِ * و * قَرَضَ * فلان أي مات و * انْقَرَضَ * القوم درجوا ولم يبق منهم أحد وقوله تعالى ﴿تقرضهم ذات الشمال﴾ أي تخلفهم شمالا وتجاوزهم وتقطعهم وتتركهم عن شمالها و * القَرْضُ * ما تعطيه من المال لتقضاه وكسر القاف لغة فيه و * اسْتَقْرَضَ * منه طلب منه القَرْضَ * فَأَقْرَضَهُ * و * اقْتَرَضَ * منه أخذ منه القرض و * القَرْضُ * أيضا ما سلفت من إحسان ومن إساءة وهو على التشبيه ومنه قوله تعالى ﴿وأقرضوا الله قرضا حسنا﴾ و_المُقَارضةُ { المضاربةو * قَارَضهُ قِرَاضا * دفع اليه مالا ليتجر فيه ويكون الربح بينهما على ما شرطا والوضيعة على المال

##### Türkçe

* ق ر ض * * **قَرَض** * şey’i kesti; ve * **قَرَضَتِ** * fare elbiseyi (kesti/kemirdi); ve * **قَرَضَ** * adam şiiri, yani onu söyledi; şiir ise * **قَرِيٌَ** *; hepsinin bâbı **ضرب**’dır. Ve * **القُرَاضَةُ** * (ضم ile): kesmekle düşen şey; bundan: altın kırpıntısı. Ve * **المِقْراضُ** * , * **المَقاريضِ** *’in biridir. Ve * **قَرَضَ** * falan, yani öldü. Ve * **انْقَرَضَ** * kavim: geçip gittiler ve onlardan hiç kimse kalmadı. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**تقرضهم ذات الشمال**﴾ yani onları sol tarafta bırakır, onları geçer, onları keser ve onları onun solundan bırakır. Ve * **القَرْضُ** *: maldan verdiğin şeydir ki geri ödensin; **القاف**’ın kesri onda bir lugattır. Ve * **اسْتَقْرَضَ** * ondan: ondan **القَرْضَ**’ı istedi; böylece * **فَأَقْرَضَهُ** *. Ve * **اقْتَرَضَ** * ondan: ondan borcu aldı. Ve * **القَرْضُ** * ayrıca: iyilikten ve kötülükten peşin verdiğin şeydir; bu, benzetme üzerinedir. Bundan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وأقرضوا الله قرضا حسنا**﴾. Ve **المُقَارضةُ**: **المضاربة**. Ve * **قَارَضهُ قِرَاضا** *: ona, onunla ticaret etsin diye mal verdi; kâr, şart koştukları üzere ikisi arasında olur; zarar ise mal üzerinedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قرضه يقرضه قرضا: قطعه، هذا هو الأصل فيه، ثم استعمل في قطع الفأر والسلف والسير، والشعر، والمجازاة، ويقال: قرضه قرضا جازاه كقارضه مقارضة. ومن الأخير قول أبي الدرداء: إن قارضت الناس قارضوك، وإن تركتهم لم يتركوك، وإن هربت منهم أدركوك. وقد سبق ذكر الحديث في ع ر ض، يقول: إن فعلت بهم سوءا فعلوا بك مثله، وإن تركتهم لم تسلم منهم ولم يدعوك، وإن سببتهم سبوك، ونلت منهم ونالوا منك. ذهب به إلى القول فيهم والطعن عليهم، وهذا من القطع. وقرض الشعر قرضا: قاله خاصة، نقله الجوهري، وهو قول أبي عبيد. قال شيخنا:ومن قال: إن قرض الشعر من قرض الشيء، إذا قطعه، كالسيد قدس سره في حواشيه على شرح المفتاح، فقد أبعد، كما أوضحته في حاشية المختصر. انتهى. قلت: لم يبعد السيد فيما قاله فإن القرض أصله في القطع، ثم تفرع عليه المعاني كلها بحسب المراتب، ويشهد لذلك قول الصاغاني في العباب. والتركيب يدل على القطع، وكذلك قول أبي عبيد: القرض في أشياء، فذكر فيها قرض الفأر وسير البلاد وقرض الشعر والسلف والمجازاة فإذا شبه الشعر بالثوب، وجعل الشاعر كأنه يقرضه، أي يقطعه ويفصله ويجزئه، فأي بعد فيه? فتأمل. قال شيخنا ثم ظاهر المصنف كالصحاح وغيره أن قرض الشعر هو قوله. والذي ذكره أئمة الأدب، كحازم وغيره أن قرض الشعر هو نقده ومعرفة جيده من رديئه قولا ونظرا. قلت: هذا الذي ذكره شيخنا عن أئمة الأدب إنما هو في التقريض دون القرض، كما سيأتي فتأمل.
 ومن المجاز: جاءنا وقد قرض رباطه، ذكر الجوهري هذا اللفظ عقيب قوله: قرضت الشيء أقرضه بالكسر قرضا: قطعته، ثم قال: يقال: جاء فلان وقد قرض رباطه. والفأرة تقرض الثوب، هذا سياق كلامه، فهذا يدل على أنه أراد بقوله قرض رباطه تبيين القرض بمعنى القطع وتأكيده، وليس كذلك، بل معناه كما قاله ابن الأعرابي، أي مات. والرباط: رباط القلب، ومن قطع رباط قلبه فقد هلك. أو معناه: إذا جاء مجهودا وقد أشرف على الموت. وهو قول أبي زيد، كما نقله الأزهري. وقال غيره: أي جاء في شدة العطش والجوع. وقرض في سيره يقرض قرضا: عدل يمنة ويسرة وقال الجوهري: ويقول الرجل لصاحبه: هل مررت بمكان كذا وكذا، فيقول المسؤول: قرضته ذات اليمين ليلا. يقال: قرض المكان يقرضه قرضا: عدل عنه وتنكبه، وأنشد لذي الرمة:
  إلى ظعن يقرضن أجواز مشرف                      شمالا وعن أيمانهن الفـوارس

  ومشرف والفوارس موضعان. يقول: نظرت إلى ظعن يجزن بين هذين الموضعين. انتهى. وقال الفراء: العرب تقول: قرضته ذات اليمين، وقرضته ذات الشمال، وقبلا، ودبرا، أي كنت بحذائه من كل ناحية. وقرض الرجل: مات، هكذا نقله الجوهري، كقرض، بالكسر، وهذه عن ابن الأعرابي. وقد جمع بينهما الصاغاني في العباب، ونبه عليه في التكملة أيضا. ومن أمثالهم:  حال الجريض دون القريض  قاله عبيد بن الأبرص حين أراد المنذر قتله فقال: أنشدني من قولك، فقال ذلك، وقد تقدم في ج ر ض قيل: الجريض: الغصة. والقريض: ما يرده البعير من جرته، كما نقله الجوهري. وقال الليث: القريض: الجرة، لأنه إذا غص لم يقدر على قرض جرته. وقال ابن سيده: قرض البعير جرته يقرضها قرضا، وهي قريض: مضغها أو ردها. وقال كراع: إنما هي الفريض بالفاء وقد تقدم في موضعه. وقيل الجريض في المثل: الغصص، والقريض الشعر، كما نقله الجوهري أيضا، أي حال ما هاله دون شعره، ولذا صار يقول:
  أقفر من أهله عبيد
  فاليوم لا يبدي ولا يعيد والشعر قريض، فعيل بمعنى مفعول، كالقصيد ونظائره. قال ابن بري: وقد فرق الأغلب العجلي بين الرجز والقريض بقوله:
  أرجزا تريد أم قريضا
  كليهما أجيد مستريضا والقراضة: بالضم: ما سقط بالقرض، أي بقرض الفأر من خبز، أو ثوب، أو غيرهما، وكذلك قراضات الثوب التي يقطعها الخياط وينفيها الجلم، وكذلك قراضة الذهب والفضة. والمقراض: واحد المقاريض، هكذا حكاه سيبويه بالإفراد. وأنشد ابن بري لعدي بن زيد:
  كل صعل كأنمـا شـق فـيه                      سعف الشري شفرتا مقراض وقال ابن ميادة:
  قد جبتها جوب ذي المقراض ممطرةإذا استوى مغفلات البيد والحدب وقال أبو الشيص:
  وجناح مقصوص تحيف ريشه                      ريب الزمان تحيف المقراض فقالوا مقراضا فأفردوه. وقال ابن بري: ومثله المفراص، بالفاء والصاد، وقد تقدم في موضعه. وهما مقراضان تثنية مقراض. وقال غير سيبويه من أئمة اللغة: المقراضان: الجلمان، لا يفرد لهما واحد. والقرض، بالفتح كما هو المشهور، ويكسر، وهذه حكاها الكسائي، كما نقله الجوهري. وقال ثعلب: القرض المصدر، والقرض الاسم. قال ابن سيده: لا يعجبني. وفي اللسان: هو ما يتجازى به الناس بينهم ويتقاضونه، وجمعه قروض. قال الجوهري: هو ما سلفت من إساءة أو إحسان، وهو مجاز على التشبيه، وأنشد للشاعر، وهو أمية ابن أبي الصلت:
  كل امرئ سوف يجزى قرضه حسناأو سيئا أو مدينا مثل ما دانا وأنشد الصاغاني للبيد، رضي الله عنه:
  وإذا جوزيت قرضا فاجـزه                      إنما يجزي الفتى ليس الجمل

  وفي اللسان: معناه إذا أسدي إليك معروف فكافئ عليه. وفي الصحاح: القرض: ما تعطيه من المال لتقضاه. وقال أبو إسحاق النحوي في قوله تعالى  من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا  قال: معنى القرض: البلاء الحسن. تقول العرب: لك عندي قرض حسن، وقرض سيئ. وأصل القرض: ما يعطيه الرجل أو يفعله ليجازى عليه. والله عز وجل لا يستقرض من عوز ولكنه يبلو عباده، فالقرض كما وصفنا. قال: وهو في الآية اسم لكل ما يلتمس عليه الجزاء، ولو كان مصدرا لكان إقراضا. وأما قرضته قرضا فمعناه جازيته، وأصل القرض في اللغة القطع. وقال الأخفش في قوله تعالى  يقرض  أي يفعل فعلا حسنا في اتباع أمر الله وطاعته. والعرب تقول لكل من فعل إليه خيرا: قد أحسنت قرضي، وقد أقرضتني قرضا حسنا. في الحديث:  أقرض من عرضك ليوم فقرك  يقول: إذا اقترض عرضك رجل فلا تجازه ولكن استبق أجره موفورا لك قرضا في ذمته منه يوم حاجتك إليه. وقوله تعالى:  وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال  في الصحاح: قال أبو عبيدة، كذا في أكثر النسخ، وفي بعضها: أبو عبيد: أي تخلفهم شمالا، وتجاوزهم وتقطعهم وتتركهم على شمالها نقله الجوهري، وقد تقدم ما يتعلق به قريبا، عند قوله: قرض المكان: عدل عنه وتنكبه، ولو ذكر الآية هناك كان أحسن وأشمل. وقرض الرجل، كسمع: زال من شيء إلى شيء، عن ابن الأعرابي، نقله الصاغاني، وصاحب اللسان، وقد تقدم عنه أيضا قرض، بالكسر، إذا مات، فالمصنف فرق قوليه في محلين. والمقارض: الزرع القليل، عن ابن عباد، قال: وهي أيضا المواضع التي يحتاج المستقي إلى أن يقرض، أي يميح الماء منها. قال: وشبه مشاعل ينبذ فيها، ونحوها من أوعية الخمر، قال: والجرار الكبار: مقارض، أيضا. وأقرضه المال وغيره: أعطاه إياه قرضا، قال الله تعالى:  وأقرضوا الله قرضا حسنا  ويقال: أقرضت فلانا، وهو ما تعطيه ليقضيكه، ولم يقل في الآية إقراضا، إلا أنه أراد الاسم، وقد تقدم البحث فيه قريبا. وقال الشاعر:
  فيا ليتني أقرضت جلدا صبابتي                      وأقرضني عن الشوق مقرض وأقرضه: قطع له قطعة يجازي عليها، نقله الصاغاني، وقد يكون مطاوع استقرضه. والتقريض مثل التقريظ: المدح أو الذم، فهو ضد. ويقال التقريض في الخير والشر، والتقريظ في المدح والخير خاصة، كما سيأتي. وانقرضوا: درجوا كلهم، وكذلك قرضوا، وعبارة الصحاح: وانقرض القوم: درجوا ولم يبق منهم أحد فاختصرها بقوله: كلهم، وهو حسن.

  واقترض منه، أي أخذ القرض. واقترض عرضه: اغتابه لأن المغتاب كأنه يقطع من عرض أخيه. ومنه الحديث:  عباد الله، رفع الله عنا الحرج إلا من اقترض امرأ مسلما  وفي رواية:  من اقترض عرض مسلم  . أراد قطعه بالغيبة والطعن عليه والنيل منه، وهو افتعال من القرض. والقراض والمقارضة، عند أهل الحجاز: المضاربة، ومنه حديث الأزهري:  لا تصلح مقارضة من طعمته الحرام  كأنه عقد على الضرب في الأرض والسعي فيها وقطعها بالسير. من القرض في السير وقال الزمخشري: أصلها من القرض في الأرض وهو قطعها بالسير فيها. قال: وكذلك هي المضاربة أيضا من الضرب في الأرض. وفي حديث أبي موسى:  اجعله قراضا  وصورته، أي القراض، أن يدفع إليه مالا ليتجر فيه، والربح بينهما على ما يشترطان، والوضيعة على المال، وقد قارضه مقارضة، نقله الجوهري هكذا. وقال أيضا: هما يتقارضان الخير والشر، وأنشد قول الشاعر:
  إن الغنى أخو الغني وإنما                      يتقارضان ولا أخا للمقتر وقال غيره: هما يتقارضان الثناء بينهم، أي يتجازيان. وقال ابن خالويه: يقال: يتقارظان الخير والشر. بالظاء أيضا، وقال أبو زيد: هما يتقارظان المدح، إذا مدح كل واحد منهما صاحبه ومثله يتقارضان، بالضاد، وسيأتي. قال الجوهري: والقرنان يتقارضان النظر، أي ينظر كل منهما إلى صاحبه شزرا. قلت: ومنه قول الشاعر:
  يتقارضون إذا التقوا في موطن                      نظرا يزيل مواطـئ الأقـدام أراد ينظر بعضهم إلى بعض بالعداوة والبغضاء. وكانت الصحابة، وهو مأخوذ من حديث الحسن البصري قيل له: أكان أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم يمزحون? قال: نعم، ويتقارضون، وهو من القريض للشعر أي يقولون القريض وينشدونه. وأما قول الكميت:
  يتقارض الحسن الجمي                      ل من التآلف والتزاور

  فمعناه أنهم كانوا متآلفين يتزاورون ويتعاطون الجميل، كما في العباب. ومما يستدرك عليه: التقريض: القطع، قرضه وقرضه بمعنى، كما في المحكم. وابن مقرض: دويبة يقال لها بالفارسية دله، وهو قتال الحمام، كما في الصحاح، وضبطه هكذا كمنبر، وفي التهذيب: قال الليث: ابن مقرض. ذو القوائم الأربع، الطويل الظهر قتال الحمام.ونقل في العباب أيضا مثله. وزاد في الأساس: أخاذ بحلوقها، وهو نوع من الفيران. وفي المحكم تخرقها وتقطعها. والعجب من المصنف كيف أغفل عن ذكره. وقارضه، مثل أقرضه، كما في اللسان. واستقرضت من فلان: طلبت منه القرض، فأقرضني، نقله الجوهري. والقراضة تكون في العمل السيئ والقول السيئ يقصد الإنسان به صاحبه. واستقرضه الشيء: استقضاه، فأقرضه: قضاه. والمقروض: قريض البعير. نقله الجوهري. والقرض: المضغ. والتقريض: صناعة القريض، وهو معرفة جيده من رديئه بالروية والفكر قولا ونظرا. وقرضت قرضا، مثل حذوت حذوا. ويقال: أخذ الأمر بقراضته أي بطراءته، كما في اللسان. ويقال: ما عليه قراض ولا خضاض، أي ما يقرض عنه العيون فيستره، نقله الصاغاني عن ابن عباد. وذكر الليث هنا التقريض بمعنى التحزيز. قال الأزهري: وهو تصحيف، والصواب بالفاء وهكذا روى بيت الشماخ، وقد تقدم في ف ر ض. وقراضة المال: رديئه وخسيسه. والقراضة، بالتشديد، المغتاب للناس، وأيضا دويبة تقرض الصوف. ومن المجاز قولهم: لسان فلان مقراض الأعراض. والمقروضة: قرية باليمن ناحية السحول، ومنها أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن يحيى الهمداني الفقيه.

##### Türkçe

**قرضه** **يقرضه** **قرضا**: onu kesti; aslî olan onda budur; sonra fareyi kesmede, borçta, yürüyüşte, şiirde ve karşılık vermede kullanıldı. Ve denilir: **قرضه** **قرضا**: ona karşılık verdi; **قارضه** **مقارضة** gibi. Ve sonuncusundan Ebû’d-Derdâ’nın sözü: “Eğer insanlarla **قارضت** edersen, onlar da seninle **قارضوك** ederler; eğer onları bırakırsan, seni bırakmazlar; eğer onlardan kaçarsan, sana yetişirler.” Hadisin zikri **ع ر ض**’da geçmişti; der ki: eğer onlara kötülük yaparsan, sana onun benzerini yaparlar; eğer onları bırakırsan, onlardan selâmette olmazsın ve seni bırakmazlar; eğer onlara söversen, sana söverler; onlardan elde edersin ve onlar da senden elde ederler. Onu, onlar hakkında söz söylemeye ve onlara ta’n etmeye götürdü; bu da kesmedendir. Ve **قرض** şiiri **قرضا**: bunu özellikle söyledi; onu Cevherî nakletti; ve bu Ebû Ubeyd’in sözüdür. Şeyhimiz dedi: “Ve kim ‘şiiri **قرض** etmek, şeyi **قرض** etmekten (onu kestiği zaman)dır’ derse—Seyyid, kuds sırruhu, **شرح المفتاح** üzerine hâşiyelerinde olduğu gibi—uzaklaştırmış olur; onu **حاشية المختصر**’da açıkladığım üzere.” Bitti. Dedim: Seyyid söylediğinde uzaklaşmış değildir; çünkü **القرض**’ın aslı kesmededir; sonra mânâların hepsi mertebelere göre ondan dallanmıştır; buna **العباب**’da Sâğânî’nin sözü şahitlik eder. Ve terkîb kesmeye delâlet eder; yine Ebû Ubeyd’in sözü: “**القرض** şeylerdedir”; onda fareyi **قرض** etmeyi, beldelerin yürüyüşünü **قرض** etmeyi, şiiri **قرض** etmeyi, borcu ve karşılık vermeyi zikretti. Şiir elbiseye benzetilince ve şair sanki onu **يقرضه** (yani onu keser, ayırır ve parçalara böler) kılınınca, bunda hangi uzaklık vardır? Öyleyse düşün. Şeyhimiz dedi: sonra musannifin, **الصحاح** ve başkaları gibi, zâhiri şudur ki şiiri **قرض** etmek onun söylemesidir. Edeb imamlarının—Hâzim ve başkaları gibi—zikrettiği ise: şiiri **قرض** etmek, onu tenkit etmek ve iyisini kötüsünden söz ve nazarla bilmek demektir. Dedim: Şeyhimizin edeb imamlarından naklettiği bu, ancak **التقريض** hakkındadır, **القرض** hakkında değil; nitekim gelecektir; öyleyse düşün.

Ve mecazdan: “Bize geldi, hâlbuki **قرض** etmişti **رباطه**.” Cevherî bu lafzı, “**قرضت** şeyi, onu **أقرضه** (kesre ile) **قرضا**: onu kestim” sözünün akabinde zikretti; sonra dedi: “Denilir: falan geldi, hâlbuki **قرض** etmişti **رباطه**.” Ve fare elbiseyi **تقرض** eder. Bu, onun sözünün siyakıdır; bu, onun “**قرض رباطه**” sözüyle kesme mânâsındaki **القرض**’ı beyan etmeyi ve onu pekiştirmeyi istediğine delâlet eder; öyle değildir; bilakis mânâsı, İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği gibidir: yani öldü. Ve **الرباط**: kalbin bağıdır; kalbin bağını kesen helâk olmuştur. Yahut mânâsı: bitkin olarak geldi ve ölüme yaklaşmıştı. Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür; Ezhârî onu naklettiği üzere. Başkası dedi: yani şiddetli susuzluk ve açlık içinde geldi. Ve yürüyüşünde **قرض** etti, **يقرض** **قرضا**: sağa ve sola meyletti. Cevherî dedi: ve adam, arkadaşına der: “Şu şu yerden geçtin mi?” Soruya muhatap olan der ki: “Onu sağ taraftan geceleyin **قرضت** ettim.” Denilir: yeri **قرض** etti, onu **يقرضه** **قرضا**: ondan saptı ve ondan kaçındı. Zü’r-Rumme’den şu beyit okunmuştur:
  إلى ظعن يقرضن أجواز مشرف                      شمالا وعن أيمانهن الفـوارس

Ve **مشرف** ve **الفوارس** iki yerdir. Der ki: bu iki yerin arasında geçen bir kervana baktım. Bitti. Ferrâ dedi: Araplar der: “Onu sağ taraftan **قرضت** ettim, onu sol taraftan **قرضت** ettim; ve önden ve arkadan”; yani her yönden onun hizasında idim. Ve adam **قرض** etti: öldü; Cevherî bunu böyle nakletti; **قرض** gibi, kesre ile; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Sâğânî **العباب**’da ikisini bir araya getirdi ve **التكملة**’de de buna dikkat çekti. Atasözlerindendir:
حال الجريض دون القريض
Bunu Ubeyd b. el-Ebras söyledi; Münzir onu öldürmek isteyince, ona dedi: “Sözünden bana oku”; o da bunu söyledi. Daha önce **ج ر ض**’da geçti. Denildi: **الجريض**: boğaza takılma. Ve **القريض**: devenin gevişinden geri çevirdiği şeydir; Cevherî bunu naklettiği üzere. Leys dedi: **القريض**: geviştir; çünkü boğaza takılınca gevişini **قرض** etmeye güç yetiremez. İbn Sîde dedi: deve gevişini **قرض** eder, onu **يقرضها** **قرضا**; o da **قريض**dir: onu çiğnemesi yahut geri çevirmesi. Kurâ‘ dedi: ancak o **الفريض**’dir, **الفاء** ile; yeri geldiğinde daha önce geçti. Ve denildi: meselde **الجريض**: boğaza takılmalar; ve **القريض** şiirdir; Cevherî bunu da naklettiği üzere; yani onu dehşete düşüren şey, şiirinin önüne geçti. Bu yüzden şöyle demeye başladı:
  أقفر من أهله عبيد
  فاليوم لا يبدي ولا يعيد

Ve şiir **قريض**dir; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir; **القصيد** ve benzerleri gibi. İbn Berrî dedi: ve el-Ağleb el-‘Aclî, **الرجز** ile **القريض** arasında şu sözüyle ayırım yapmıştır:
  أرجزا تريد أم قريضا
  كليهما أجيد مستريضا

Ve **القراضة**: damme ile: **القرض** ile düşen şey; yani farenin ekmekten, yahut elbiseden, yahut başkasından **قرض** etmesiyle; ve terzinin kestiği ve makasın attığı elbise kırpıntıları da böyledir; ve altın ve gümüş kırpıntısı da böyledir. Ve **المقراض**: **المقاريض**’in biridir; Sîbeveyh bunu tekil olarak böyle hikâye etti. İbn Berrî, ‘Adî b. Zeyd’den şu beyiti okuttu:
  كل صعل كأنمـا شـق فـيه                      سعف الشري شفرتا مقراض

İbn Miyâde dedi:
  قد جبتها جوب ذي المقراض ممطرةإذا استوى مغفلات البيد والحدب

Ebû’ş-Şîs dedi:
  وجناح مقصوص تحيف ريشه                      ريب الزمان تحيف المقراض

Böylece **مقراضا** dediler ve onu tekil yaptılar. İbn Berrî dedi: ve bunun benzeri **المفراص**’tır; **الفاء** ve **الصاد** ile; yeri geldiğinde daha önce geçti. Ve ikisi **مقراضان**dır: **مقراض**’ın tesniyesi. Sîbeveyh’ten başka dil imamlarından başkası dedi: **المقراضان**: iki makastır; onlara tekil bir “bir” yoktur. Ve **القرض**—meşhur olduğu üzere fetha ile—ve kesre ile de gelir; bunu Kisâî hikâye etti; Cevherî naklettiği üzere. Sa‘leb dedi: **القرض** masdardır, **القرض** isimdir. İbn Sîde dedi: hoşuma gitmez. Ve **اللسان**’da: insanların aralarında birbirlerine karşılık verdikleri ve birbirlerinden talep ettikleri şeydir; cem‘i **قروض**dur. Cevherî dedi: bu, kötülük yahut iyilikten ödünç verdiğin şeydir; bu, benzetme üzere mecazdır. Şaire—o da Ümeyye b. Ebî’s-Salt’tır—şu beyit okundu:
  كل امرئ سوف يجزى قرضه حسناأو سيئا أو مدينا مثل ما دانا

Sâğânî, Lebîd’den—Allah ondan razı olsun—şu beyiti okuttu:
  وإذا جوزيت قرضا فاجـزه                      إنما يجزي الفتى ليس الجمل

Ve **اللسان**’da: mânâsı, sana bir iyilik sunulursa ona karşılık ver, demektir. Ve **الصحاح**’ta: **القرض**: maldan verdiğin şeydir ki sana ödensin. Ebû İshâk en-Nahvî, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا** dedi ki: **القرض**’ın mânâsı: güzel belâdır. Araplar der: “Benim yanımda senin için **قرض حسن** vardır ve **قرض سيئ** vardır.” Ve **القرض**’ın aslı: kişinin verdiği yahut yaptığı şeydir ki ona karşılık verilsin. Allah Azze ve Celle, yoksulluktan dolayı borç istemez; fakat kullarını imtihan eder; işte **القرض** bizim vasfettiğimiz gibidir. Dedi: ve o, âyette, üzerine karşılık istenen her şey için bir isimdir; eğer masdar olsaydı **إقراضا** olurdu. Ama “**قرضته قرضا**” ise mânâsı: ona karşılık verdimdir; ve **القرض**’ın dilde aslı kesmedir. Ahfeş, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **يقرض**: yani Allah’ın emrine uymada ve itaatinde güzel bir fiil işler, dedi. Araplar, kendisine bir hayır yapılan herkes için der: “Benim **قرضي**’mi güzelleştirdin; ve bana **قرضا حسنا** **أقرضت** ettin.” Hadiste: **أقرض من عرضك ليوم فقرك**: der ki: eğer bir adam senin **عرض**’ını **اقترض** ederse, ona karşılık verme; bilakis onun ecrini, senin için onun zimmetinde, ona ihtiyaç duyduğun gün, bol olarak bir **قرض** diye sakla. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال**; **الصحاح**’ta: Ebû Ubeyde dedi—çoğu nüshada böyledir; bazısında: Ebû Ubeyd—yani onları solda bırakır; onları geçer; onları keser ve onları solunda bırakır; Cevherî bunu nakletti. Bununla ilgili olan, az önce, “yeri **قرض** etti: ondan saptı ve ondan kaçındı” sözü yanında geçti; âyeti orada zikretseydi daha iyi ve daha kapsamlı olurdu. Ve adam **قرض** etti—**سمع** gibi: bir şeyden bir şeye geçti; İbnü’l-A‘râbî’den; Sâğânî ve **اللسان** sahibi nakletti; ondan ayrıca, kesre ile **قرض**: öldüğü zaman, da geçmişti; musannif iki sözünü iki yerde ayırdı. Ve **المقارض**: az ekin; İbn Abbâd’dan. Dedi: ve o, su çekenin **يقرض** etmeye muhtaç olduğu yerlerdir; yani oradan suyu çıkarır. Dedi: ve içine meşalelerin atıldığı şeylere ve şarap kaplarından benzerlerine benzetildi. Dedi: ve büyük küpler: **مقارض**tır, ayrıca. Ve ona malı ve başkasını **أقرضه**: onu ona **قرضا** verdi. Allah Teâlâ dedi: **وأقرضوا الله قرضا حسنا**. Ve denilir: falana **أقرضت** ettim; o, sana ödemesi için verdiğin şeydir. Âyette **إقراضا** demedi; ancak ismi kastetti; bunun araştırması az önce geçti. Şair dedi:
  فيا ليتني أقرضت جلدا صبابتي                      وأقرضني عن الشوق مقرض

Ve ona **أقرضه**: karşılığında mükâfatlandırılacağı bir parça kesti; Sâğânî nakletti; ve **استقرضه**’nun mutâva‘ı olabilir. Ve **التقريض** tıpkı **التقريظ** gibidir: övgü yahut yergi; o halde zıttır. Ve denilir: **التقريض** hayırda ve şerde olur; **التقريظ** ise övgüde ve hayırda özellikle olur; nitekim gelecektir. Ve **انقرضوا**: hepsi yok olup gittiler; ve **قرضوا** da böyledir. **الصحاح**’ın ibaresi: “**انقرض** kavim: yok olup gittiler ve onlardan hiç kimse kalmadı”; onu “hepsi” sözüyle kısalttı; bu güzeldir.

Ve ondan **اقترض** etti: yani borcu aldı. Ve onun **عرض**’ını **اقترض** etti: onu gıybet etti; çünkü gıybet eden, sanki kardeşinin **عرض**’ından keser. Ondan hadîs: **عباد الله، رفع الله عنا الحرج إلا من اقترض امرأ مسلما**; bir rivayette: **من اقترض عرض مسلم**. Onunla, gıybetle, ona ta’n etmekle ve ondan pay almakla onu kesmeyi kastetti; bu, **القرض**’dan **افتعال**dır. Ve **القراض** ve **المقارضة**, Hicaz ehli yanında: **المضاربة**’dir. Ondan Ezhârî’nin hadîsi: **لا تصلح مقارضة من طعمته الحرام**; sanki yeryüzünde vurma, onda çalışma ve onu yürüyüşle kesme üzerine bir akittir; yürüyüşteki **القرض**’dandır. Zemahşerî dedi: aslı, yeryüzünde **القرض**’dandır; o da onda yürümekle onu kesmektir. Dedi: ve o, **المضاربة** da böyledir; yeryüzünde vurmak (**الضرب**)tandır. Ebû Mûsâ hadîsinde: **اجعله قراضا**. Ve onun sûreti—yani **القراض**—şudur: ona bir mal verir ki onunla ticaret etsin; kâr, şart koştukları üzere ikisi arasında; zarar ise mal üzerinedir. Ve onunla **قارضه مقارضة** etti; Cevherî bunu böyle nakletti. Ve yine dedi: ikisi hayır ve şerri **يتقارضان** ederler. Şairin sözü okundu:
  إن الغنى أخو الغني وإنما                      يتقارضان ولا أخا للمقتر

Başkası dedi: ikisi aralarında övgüyü **يتقارضان** ederler; yani karşılıklı karşılık verirler. İbn Hâlaveyh dedi: denilir: hayır ve şerri **يتقارظان** ederler; **الظاء** ile de. Ebû Zeyd dedi: ikisi övgüyü **يتقارظان** ederler; her biri arkadaşını övdüğü zaman; ve bunun benzeri **يتقارضان**dır; **الضاد** ile; ve gelecektir. Cevherî dedi: iki akran bakışı **يتقارضان** ederler; yani her biri arkadaşına yan gözle bakar. Dedim: ve ondan şairin sözü:
  يتقارضون إذا التقوا في موطن                      نظرا يزيل مواطـئ الأقـدام

Düşmanlık ve kin ile birbirlerine bakmayı kastetti. Ve sahâbe böyleydi; bu, şiir için **القريض**’dendir; yani **القريض** söylerler ve onu inşad ederlerdi. Hasan el-Basrî hadîsinden alınmıştır: ona denildi: “Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’in ashabı şakalaşır mıydı?” Dedi: “Evet; ve **يتقارضون** ederlerdi.” Ama Kümeyt’in sözü:
  يتقارض الحسن الجمي                      ل من التآلف والتزاور

Bunun mânâsı: onların ülfet etmiş oldukları, birbirlerini ziyaret ettikleri ve güzelliği birbirlerine verdikleri (karşılıklı yaptıkları)dır; **العباب**’da olduğu gibi. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **التقريض**: kesme; **قرضه** ve **قرضه** mânâca birdir; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **ابن مقرض**: Farsçada **دله** denilen bir küçük hayvancık; o, güvercinlerle savaşandır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve ضبطı (okunuşu) böylece, **منبر** gibi (vezninde)dir. Ve **التهذيب**’de: **الليث** dedi ki: **ابن مقرض**: dört ayaklı, sırtı uzun, güvercinlerle savaşan. **العباب**’da da onun benzerini nakletti. Ve **الأساس**’ta artırdı: onların boğazlarından tutucudur; ve o, farelerden bir türdür. Ve **المحكم**’de: onları deler ve onları keser. Ve musanniften (derleyenden) hayret edilir: onu zikretmekten nasıl gaflet etti. Ve **قارضه**: **أقرضه** gibi; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve “Falancadan **استقرضت**”: ondan borç istedim; o da bana borç verdi; **الجوهري** onu nakletti. Ve **القراضة** kötü işte ve kötü sözde olur; insan onunla sahibini kasteder. Ve “Ondan şeyi **استقرضه**”: onu ondan istedi; o da ona borç verdi: onu yerine getirdi. Ve **المقروض**: devenin **قريض**’idir; **الجوهري** onu nakletti. Ve **القرض**: çiğneme. Ve **التقريض**: **القريض** sanatı; o da, onun iyisini kötüsünden teenni ve fikir ile, söz ve nazar bakımından bilmedir. Ve “**قرضت** **قرضا**”: “**حذوت** **حذوا**” gibi. Ve denilir: “İşi **بقراضته** ile aldı”, yani tazeliğiyle; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve denilir: “Onun üzerinde ne **قراض** vardır ne **خضاض**”; yani gözlerin ondan (görmekten) kesip de onu örteceği bir şey yoktur; **الصاغاني** bunu **ابن عباد**’dan nakletti. Ve **الليث** burada **التقريض**’i **التحزيز** mânâsıyla zikretti. **الأزهري** dedi ki: bu bir tashîftir; doğrusu **الفاء** iledir; ve **الشماخ**’ın beytini böyle rivayet etti; ve **ف ر ض**’da geçmişti. Ve **قراضة المال**: onun kötüsü ve değersizi. Ve **القراضة**, teşdîd ile: insanların gıybetini eden; ayrıca yünü kemiren bir küçük hayvancık. Ve mecazdandır onların sözü: “Falancanın dili, ırzları kesen bir **مقراض**’dır.” Ve **المقروضة**: Yemen’de **السحول** tarafında bir köy; ondan **أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن يحيى الهمداني** fakih (çıkar).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَرَضَهُ
1 قَرَضَهُ ذ , aor. قَرِضَ , (S, M, A, &c.,) inf. n. قَرْضٌ, (S, M, Msb,) He cut it; (S, M, A, Mgh, Msb, K;) namely a thing, (S, Msb,) or a garment, or piece of cloth, (A, Mgh,) with the مِقْرَاض, (A, Mgh, Msb,) and with the مِقْرَاضَانِ; (Msb;) and in like manner, [or as signifying he cut it much, or frequently, or repeatedly,] you say, ↓ قرّضهُ, (M, TA,) inf. n. تَقْرِيضٌ: (TA:) this is the primary signification. (TA.) ― -b2- Hence, (TA,) said of a rat, or mouse, (A'Obeyd, S, A, Mgh, Msb,) aor. and inf. n. as above, (S, * Msb, TA,) He [cut it with his teeth; gnawed it; or] ate it; (Msb;) namely a garment, or piece of cloth, (S, A, Mgh, Msb, TA,) and bread, &c. (TA.) You say also قَرَضَهُ بِنَابِهِ He cut it with his canine tooth, or fang. (A.) And قَرَضَ البَعِيرُ جَرَّتَهُ, (M, TA,) aor. as above, (A, TA,) and so the inf. n., (TA,) The camel chewed his cud: (M, A, TA:) or returned it [to his mouth, to be chewed again, or to his stomach]. (TA.) ― -b3- [Hence also,] قَرَضَ رِبَاطَهُ, (S, M, A, K,) [lit.] He cut, or severed, his bond, i. e. the bond of his heart; and consequently, (TA,) (assumed tropical:) he died; (IAar, M, K, TA;) as also قَرَضَ alone, (S, [in which the former is not explained] O, Msb, K,) and قَرِضَ: (IAar, O, K:) or (assumed tropical:) he was at the point of death. (K.) And you say, جَآءَ وَقَدْ قَرَضَ رِبَاطَهُ (AZ, Az, S, &c.) (assumed tropical:) He came harassed, or distressed, or fatigued, and at the point of death: (AZ, Az:) or (tropical:) harassed, or distressed, by thirst, or by fatigue: (A:) or (assumed tropical:) in a state of intense thirst and hunger: (M:) said of a man: (S:) mentioned in the S in such a manner as [appears] to indicate that the verb has here the first of the significations mentioned in this art.; but this is not the case [as is shown in the S itself in art. ربط]. (TA.) See also 7. -A2- [Hence also,] قَرَضْتُ الوَادِى (assumed tropical:) I passed through, or across, the valley. (Msb.) It is said in the Kur, [xviii. 16,] وَاـِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ (assumed tropical:) And when it [the sun] set, to leave them behind on the left; to pass by and beyond them, leaving them on its left: (S, K:) so explained by AO, or by A'Obeyd: (so accord. to different copies of the S,) to leave them and pass by them on the left; not falling upon them at all: (Jel:) or to turn aside, or away, from them, on the left: (Msb:) or to be over against them, on the left: from قَرَضْتُهُ, meaning حَذَوْتُهُ, i. e. I was over against him, or it; as also ↓ أَقْرَضْتُهُ. (JK.) And a man says to his companion, Hast thou passed by such and such a place? and the man asked says قَرَضْتُهُ ذَاتَ اليَمِينِ لَيْلًا (assumed tropical:) [I passed by it, leaving it behind, on the right, by night]. (S.) The Arabs say, قَرَضْتُهُ ذَاتَ اليَمِينِ, and ذَاتَ الشِّمَالِ, and قُبُلًا, and دُبُرًا, (assumed tropical:) I was over against him, or it, on the right, and on the left, and before, and behind. (Fr.) You say also, قَرَضَ المَكَانَ, (M, Msb, K,) aor. and inf. n. as above, (M,) (assumed tropical:) He turned aside, or away, from the place. (M, Msb, K.) And قَرَضَ فِى الأَرْضِ (assumed tropical:) He traversed the land. (Z.) And قَرَضَ فِى سَيْرِهِ, (M, K,) aor. and inf. n. as above, (M,) (assumed tropical:) He turned to the right and left in his going or journeying. (M, K.) And قَرِضَ, like سَمِعَ, (assumed tropical:) He, or it, passed away from a thing to another thing. (IAar, Sgh, L, K.) -A3- Hence also, (TA,) قَرَضَ الشِّعْرَ, (S, Msb, K,) aor. as above, (S, Msb,) and so the inf. n., (S,) (tropical:) He said, spoke, uttered, or recited, poetry; or he poetized, or versified; syn. قَالَ الشِّعْرَ: (A'Obeyd, S, K:) or he composed poetry according to rule: (Msb:) because poetry consists of cut feet: or because it is called قَرِيض as being likened to the cud: (A:) or because it is language cut out: (Msb:) or as being likened to a garment; as though the poet cut it and divided it into portions; although MF denies that this phrase is from قَرَضَ as signifying “ he cut: ” he has also assigned to قَرْضُ الشِّعْرِ a signification which belongs to تَقْرِيضٌ, q. v. (TA.) -A4- Hence also, قَرَضَهُ as syn. with قَارَضَهُ, q. v. (TA.)

2 قَرَّضَ see 1, first signification. -A2- تَقْرِيضٌ also signifies (assumed tropical:) The art of poetry: (M, TA:) or the criticism thereof; the picking out the faults thereof; and the discriminating, by consideration, of what is good thereof from what is bad, both expressed and speculative. (TA.) -A3- Also, like تَقْرِيظٌ; (assumed tropical:) The act of praising: or dispraising: (S, TA:) or it has both these contr. significations; (K, TA;) relating to good and to evil; whereas تقريظ relates only to praise and good. (TA.) You say, فُلَان يُقَرِّضُ صَاحِبَهُ (assumed tropical:) Such a one praises his companion: or dispraises him. (S.)

قارضهُ
3 قارضهُ ذ , inf. n. مُقَارَضَةٌ and قِرَاضٌ, (M,) [He lent to him, and received from him, a loan: or it signifies, or signifies also,] i. q. أَقْرَضَهُ, q. v. (L, TA.) ― -b2- قِرَاضٌ (S, A, Msb, K) and مُقَارَضَةٌ, (S, A, K,) with the people of El-Hijلz, (TA,) also signify i. q. مُضَارَبَةٌ; (S, A, Mgh, Msb, K;) as though it were a contract for traversing the land [for traffic], (K,) from القَرْضُ فِى السَّيْرِ, or, as Z says, from القَرْضُ فِى الأَرْضِ, meaning “ the traversing the land, ” like as مضاربة is from الضَّرْبُ فِى الأَرْضِ; (TA;) and the form of the contract is what is shown by the following explanation. (K.) You say, قَارَضْتُهُ, (S, A, Mgh,) or قَارَضْتُهُ مِنَ المَالِ, (Msb,) I gave to him property (S, A, Mgh, K *) مُضَارَبَةً, (A, Mgh,) [i. e.] that he might traffic with it, on the condition that the gain should be between us, and the loss should fall upon the property. (S, K. [See also ضَارَبَهُ.]) ― -b3- قارضهُ, (S, K,) inf. n. مُقَارَضَةٌ, (TA,) also signifies (tropical:) He requited him; he compensated him; (S, K;) and so ↓ قَرَضَهُ, (S, K,) inf. n. قَرْضٌ. (TA.) Hence the saying of Abu-l-Wardà, (TA,) اـِنْ قَارَضْتَ النَّاسَ قَارَضُوكَ وَاـِنْ تَرَكْتَهُمْ لَمْ يَتْرُكُوكَ وَاـِنْ هَرَبْتَ مِنْهُمْ أَدْرَكُوكَ (tropical:) (A, * TA) [If thou requite men their evil deeds, they will requite thee; and if thou leave them, they will not leave thee; and if thou flee from them, they will overtake thee]: meaning if thou do evil to them, they will do the like thereof to thee; and if thou leave them, thou wilt not be safe from them, for they will not let thee alone; and if thou revile them and injure them, they will revile thee and injure thee: he said this intending thereby to censure them: and it is from the signification of “ cutting. ” (TA.) [See also قَرْضٌ, below.] You say also, فُلَانٌ يُقَارِضُ النَّاسَ, inf. n. مُقَارَضَةٌ, (tropical:) Such a one accords, or agrees, with men. (A.) And قَارَضْتُهُ الزِّيَارَةَ (tropical:) [I interchanged visiting with him]. (A.)

اقرضهُ
4 اقرضهُ ذ He cut off for him a portion, to be requited, or compensated, for it. (Sgh, K.) [And hence,] He gave him, or granted him, a قَرْض [or loan, or the like]; (S, M, A, * Mgh, * K;) and ↓ قَارَضَهُ signifies the same as اقرضهُ. (L, TA.) You say also, اقرضهُ المَالَ, (M, Msb,) وَغَيْرَهُ, (M,) [He lent him the property, &c.;] he gave him the property, &c., as a قَرْض; (M;) he gave him the property, [&c.,] to demand its return. (Msb.) It is said in the Kur, [lxxiii. 20,] وَأَقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضًا حَسَنًا [lit. And lend ye to God a good loan; meaning (assumed tropical:) give ye to God good service for which to be requited]: (S, TA:) it is not here said اـِقْرَاضًا because the simple subst. [as distinguished from the inf. n.] is what is meant. (TA.) And again, in the same, [ii. 246, and lvii. 11,] مَنْ ذَا الَّذِى يُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضًا حَسَنًا, meaning, accord. to Aboo-Is-hلk the Grammarian, (assumed tropical:) [Who is he who will offer unto God] a good action or gift, or anything for which a requital may be sought? or, as Akh says, (assumed tropical:) Who will do a good action by following and obeying the command of God? (TA.) The Arabs say, قَدْ أَقْرَضْتَنِى قَرْضًا حَسَنًا (assumed tropical:) Thou hast done to me a good deed [which I am bound to requite]. (TA.) And it is said in a trad., أَقْرِضٌ عِرْضَكَ لِيَوْمِ فَقْرِكَ (assumed tropical:) [Lend thou thine honour for the day of thy poverty]; meaning, when a man defames thee, do not thou requite him, but reserve his recompense undiminished for thee, as a loan for the payment of which he is responsible, that thou mayest receive it from him in the day of thy need thereof: (TA:) [but see عِرْضٌ.] ― -b2- [And hence,] أَقْرَضَنِى الشَّىْءَ He gave, or paid, to me the thing. (M.) -A2- مَا عَلَيْهِ مَا يُقْرِضُ عَنْهُ العُيُونَ فَيَسْتُرُهُ (assumed tropical:) [There is not upon him what will turn aside, or away, from him the eyes, and cover him]. (Ibn- 'Abbلd, Sgh.) -A3- See alse 1, latter half.

6 تَقَاْرَضَ [تَقَارَضَا They lent and received loans, each to and from the other.] -A2- [And hence,] هُمَا يَتَقَارَضَانِ الخَيْرَ وَالشَّرَّ (assumed tropical:) [They two interchanged good and evil, each with the other]; (IKh, S, K;) as also يتقارظان: (IKh:) [but see the latter in its proper place.] And هُمَا يَتَقَارَضَانِ المَدْحَ, (AZ,) or الثَّنَآءَ, (A, Msb,) or الثَّنَآءَ بَيْنَهُمْ, (TA,) [or بَيْنَهُمَا, (in the M, هُمْ يَتَقَارَضُونَ الثَّنَآءَ بَيْنَهُمْ,)] (tropical:) They praise each other; (AZ, Msb;) as also يتقارظان: (AZ:) or they requite, or compensate, each other with praise. (TA.) And القِرْنَانِ يَتَقَارَضَانِ النَّظَرَ (assumed tropical:) The two opponents, or adversaries, look askance, with anger, each at the other: (S, K:) and يَتَقَارَضُونَ نَظَرًا (assumed tropical:) They look with enmity and vehement hatred, one at another. (TA.) And هُمْ يَتَقَارَضُونَ الزِّيَارَةَ (tropical:) [They interchange visiting]. (A.) El-Kumeyt, says,
يَتَقَارَضُ الحَسَنَ الجَمِيلَ مِنَ التَّأَلُّفِ وَالتَّزَاوُرْ
meaning, Interchanging what is good and comely, of sociable conduct and mutual visiting. (O.) ― -b2- El-Hasan El-Basree, being asked whether the companions of the Apostle of God used to jest, or joke, answered, (TA,) نَعَمْ وَيَتَقَارَضُونَ, (K, * TA,) i. e. Yes, and they used to recite poetry [one to another]: (TA:) from قَرِيضٌ as signifying “ poetry. ” (K.)

انقرضوا
7 انقرضوا ذ (assumed tropical:) They passed away, or perished, [as though cut off,] (S, K,) all of them, (K,) not one of them remaining; (S;) as also ↓ قُرِضُوا [perhaps a mistake for قَرِضُوا: see 1]. (TA.)

اقترض
8 اقترض ذ He received what is termed قَرْض [a loan, or the like], (S, Msb, K,) i. q. اِسْتَلَفَ; (A;) مِنْهُ from him. (S, A, K.) -A2- اقترض عِرْضَهُ (assumed tropical:) He defamed him, or spoke evil of him, behind his back or in his absence, or otherwise; syn. اِغْتَابَهُ: (K:) as though he cut off [somewhat] from his honour. (TA.)

استقرض مِنْ فُلَانٍ
10 استقرض مِنْ فُلَانٍ ذ , (S, Msb, *) or استقرضهُ, (A, Mgh,) He sought, or demanded, of such a one what is termed قَرْض [a loan, or the like]. (S, A, * Mgh, * Msb.) ― -b2- [And hence,] اِسْتَقْرَضْتُهُ الشَّىْءَ I sought, or demanded, of him the gift, or payment [in advance], of the thing. (M.)

قَرْضٌ
قَرْضٌ ذ (S, M, A, Mgh, Msb, K) and ↓ قِرْضٌ; (Ks, S, M, K;) or, accord. to Th, the former is an inf. n., and the latter a simple subst., but this [says ISd] does not please me; (M;) or the former is an inf. n. used as a subst.; (Mgh;) or a subst. from أَقْرَضْتُهُ المَالَ; (Msb;) [A loan: and the like:] a piece of property which a man cuts off from his [other] articles of property, and which, itself, he receives back; [in rendering the explanation in the Mgh, for the words فَيُعْطِيه عينًا in my copy of that work; I read فَيُقْضَاهُ عَيْنًا, which makes this agreeable with explanations given in other works;] but what is due to the one from the other as a debt is not so called; (Mgh, [see دَيْنٌ;]) what one gives, (S, Msb, K,) to another, (Msb,) of property, (S, Msb,) to receive it back, (S, K,) or to demand it back: (Msb:) or a thing that one gives to be requited for it, or to receive it back: (TA in art. فرض:) or a thing of which men demand the payment [or restitution], one of another: (M, L:) or a thing which a man gives, or (assumed tropical:) does, to be requited for it: (Aboo-Is-hلk the Grammarian, and TA:) pl. قُرُوضٌ. (M, Msb.) You say, عَلَيْهِ قَرْضٌ [He owes a loan], and قُرُوضٌ [loans]. (A.) ― -b2- Hence, (S, TA,) (tropical:) What one does, in order to be requited it, of good, and of evil. (S, K, TA.) See three exs. above, under 4. The Arabs also say, قَدْ أَحْسَنْتَ قَرْضِى, meaning (assumed tropical:) Thou hast done to me a good deed [which I am bound to requite]. (TA.) And لَكَ عِنْدِى قَرْضٌ حَسَنٌ, and قَرْضٌ سَيِّئٌ (assumed tropical:) I owe thee a good deed, and an evil deed. (Aboo-Is-hلk the Grammarian, and TA.)

قِرْضٌ
قِرْضٌ ذ : see قَرْضٌ.

قَرِيضٌ
قَرِيضٌ ذ The cud: (Lth, A:) or what the camel returns [to his mouth, to be chewed again, or to his stomach,] of his cud; (S, K;) as also ↓ مَقْرُوضٌ: (S:) or it is applied to the cud (جِرَّة) of the camel, and signifies chewed: or, accord. to Kr, this is فَرِيضٌ, with ف. (M.) And hence, accord. to some, the saying حَالَ الجَرِيضُ دُونَ القَرِيضِ [explained in art. جرض]: but accord. to others, the last word in this saying has the signification next but one following. (S.) -A2- The sound, or voice, of a man in dying. (Er-Riyلshee, in TA, art. جرض.) -A3- (tropical:) Poetry: (S, M, A, Msb, K:) so called for one or another of the reasons mentioned under 1, last sentence but one; (A, Msb, TA;) of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ: (Msb:) El-Aghlab El-'Ijlee distinguishes between it and رَجَز. (IB.)

قُرَاضَةٌ
قُرَاضَةٌ ذ [Cuttings; clippings; and the like;] what falls by the action termed القَرْض; (S, A, * Mgh, * K;) as, for instance, of gold, (S, TA,) and of silver; and of a garment, or piece of cloth, which a tailor cuts with his shears; (TA;) and of this last, and of bread, (JK, TA,) &c., (TA,) by the gnawing (قَرْض) of a rat, or mouse: (JK, A, Mgh, TA:) pl. قُرَاضَاتٌ. (TA.) ― -b2- [Hence,] أَخَذَ الأَمْرَ بِقُرَاضَتِهِ (assumed tropical:) He took the thing, or affair, in its fresh state. (M, L.) ― -b3- [Hence also,] قُرَاضَةُ المَالِ (assumed tropical:) [The refuse, or] what is bad, vile, paltry, or of no account, of property. (TA.) ― -b4- قُرَاضَةٌ also relates to an evil action, and an evil saying, which one man directs against another. (TA.) [What is meant by this is not clear to me.]

قَرَّاضَةٌ
قَرَّاضَةٌ ذ A certain creeping insect (دُوَيْبَّة) that eats wool. (TA.) ― -b2- [And hence, app.,] (assumed tropical:) A man who defames others, or speaks evil of them, behind their backs, or otherwise; syn. مُغْتَابٌ لِلنَّاسِ. (TA.)

اِبْنُ مِقْرَضٍ
اِبْنُ مِقْرَضٍ ذ , (S, M, A, Msb,) [in one copy of the S, ابن مُقْرِضٍ, and in another, ابن مُقَرَّضٍ,] like مِقْوَد, (Msb,) [A species of weasel;] a certain small beast (دُوَيْبَّة), (S, M, Msb,) called in Persian دَلَهٌ, (S, Msb,) or دَلَّهٌ, (as in one copy of the S,) whence the arabicized word دَلَقٌ, (Msb,) which kills pigeons, (S, M, A,) seizing upon their throats, and it is a species of rat; (A;) the longbacked quadruped that kills pigeons: (Lth, O, Msb:) this last explanation is given by the author of the Bلri', after saying that it is a small beast (دويبّة), like the cat, which is in houses, and, when angry, gnaws clothes: (Msb:) accord. to some, i. q. النِّمْسُ [q. v.]: (Msb:) pl. بَنَاتُ مِقْرَضٍ. (A, (Msb.)

مُقَرِّضَاتُ الأَسَاقِى
مُقَرِّضَاتُ الأَسَاقِى ذ A [kind of] small creeping thing (دُوَيْبَّة), which makes holes in, and cuts, skins used for water or milk. (M.)

مِقْرَاضٌ
مِقْرَاضٌ ذ is the sing. of مَقَارِيضُ; (S, Msb, K;) and a pair thereof is called مِقْرَاضَانِ: (Msb, K:) the مِقْرَاض is [A single blade of a pair of shears or scissors;] a thing with which one [shears, or clips, or] cuts; and when you speak of the two together, you do not say مِقْرَاضٌ, as the vulgar say, but مِقْرَاضَانِ; (Msb;) which last is syn. with جَلَمَانِ [a pair of shears]; a word, accord. to the lexicologists having no sing.; but Sb mentions مِقْرَاضٌ, thus using the sing. form: (M:) or مِقْرَاضٌ and مِقْرَاضَانِ signify the same; [a pair of shears;] like جلَمٌ and جَلَمَانِ, and قَلَمٌ and قَلَمَانِ: (Msb in art. جلم:) or مِقْرَاضٌ signifies جَلَمٌ صَغِيرٌ [a small pair of shears; i. e. a pair of scissors]: (JK:) 'Adee Ibn-Zeyd uses the expression شَفْرَتَا مِقْرَاضٍ [the two blades of a pair of shears or scissors] in a poem; (IB;) and other poets use the sing., مقراض: (TA:) and مِفْرَاصٌ, with ف and ص, signifies the same. (IB.) Hence the saying, لِسَانُ فُلَانِ مِقْرَاضُ الأَعْرَاضِ (tropical:) [The tongue of such a one is the detractor of reputations]. (TA.)

مَقْرُوضٌ
مَقْرُوضٌ ذ pass. part. n. of قَرَضَهُ. ― -b2- See قَرِيضٌ.

##### Türkçe

**قَرَضَهُ**
1 **قَرَضَهُ** **ذ** , muzârîsi **قَرِضَ** , (S, M, A, &c.,) mastarı **قَرْضٌ**, (S, M, Msb,) O onu kesti; (S, M, A, Mgh, Msb, K;) yani bir şeyi, (S, Msb,) yahut bir elbiseyi, yahut bir kumaş parçasını, (A, Mgh,) **مِقْرَاض** ile, (A, Mgh, Msb,) ve **مِقْرَاضَانِ** ile; (Msb;) ve aynı şekilde, [yahut “onu çokça, yahut sıkça, yahut tekrar tekrar kesti” mânasında,] sen ↓ **قرّضهُ** dersin, (M, TA,) mastarı **تَقْرِيضٌ**: (TA:) bu, aslî mânadır. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) bir sıçan yahut fare hakkında söylenir, (A'Obeyd, S, A, Mgh, Msb,) muzârîsi ve mastarı yukarıdaki gibi, (S, * Msb, TA,) O [onu dişleriyle kesti; kemirdi; yahut] yedi; (Msb;) yani bir elbiseyi yahut bir kumaş parçasını, (S, A, Mgh, Msb, TA,) ve ekmeği, vb. (TA.) Yine **قَرَضَهُ بِنَابِهِ** dersin: Onu köpekdişiyle yahut azı dişiyle kesti. (A.) Ve **قَرَضَ البَعِيرُ جَرَّتَهُ**, (M, TA,) muzârîsi yukarıdaki gibi, (A, TA,) mastarı da öyledir, (TA,) Deve gevişini çiğnedi: (M, A, TA:) yahut onu [ağzına geri döndürdü, yeniden çiğnemek için, yahut midesine]. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] **قَرَضَ رِبَاطَهُ**, (S, M, A, K,) [lafzen] bağını kesti yahut kopardı; yani kalbinin bağını; ve bunun sonucu olarak, (TA,) (mecaz kabul edilerek:) öldü; (IAar, M, K, TA;) bunun gibi **قَرَضَ** tek başına da, (S, [orada birincisi açıklanmamıştır] O, Msb, K,) ve **قَرِضَ**: (IAar, O, K:) yahut (mecaz kabul edilerek:) ölümün eşiğinde oldu. (K.) Ve sen, **جَآءَ وَقَدْ قَرَضَ رِبَاطَهُ** dersin (AZ, Az, S, &c.) (mecaz kabul edilerek:) O, bunalmış yahut sıkıntıya düşmüş yahut yorgun, ve ölümün eşiğinde olarak geldi: (AZ, Az:) yahut (mecaz:) susuzluktan yahut yorgunluktan bunalmış yahut sıkıntıya düşmüş: (A:) yahut (mecaz kabul edilerek:) şiddetli susuzluk ve açlık hâlinde: (M:) bir adam hakkında söylenir: (S:) S’de, [görünüşe göre] fiilin burada bu maddede zikredilen mânaların birincisine sahip olduğuna delâlet eder tarzda zikredilmiştir; fakat durum böyle değildir [S’nin kendisinde ربط maddesinde gösterildiği üzere]. (TA.) 7’ye de bak. -A2- [Bundan dolayı ayrıca,] **قَرَضْتُ الوَادِى** (mecaz kabul edilerek:) Vadiyi geçtim yahut aştım. (Msb.) Kur’ân’da [xviii. 16] şöyle denilmiştir: **وَاـِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ** (mecaz kabul edilerek:) Ve o [güneş] battığında, onları solda bırakarak; onların yanından geçip öteye geçerek, onları solunda bırakarak: (S, K:) AO yahut A'Obeyd tarafından böyle açıklanmıştır: (S’nin farklı nüshalarına göre) onları bırakıp soldan yanlarından geçmek; onlara hiç düşmemek: (Jel:) yahut soldan onlardan sapmak yahut uzaklaşmak: (Msb:) yahut solda onlara karşı olmak: **قَرَضْتُهُ**’dan; mânası **حَذَوْتُهُ**, yani ona yahut ona karşı oldum; bunun gibi ↓ **أَقْرَضْتُهُ** da. (JK.) Ve bir adam arkadaşına der: “Falanca yeri geçtin mi?”; sorulan adam da **قَرَضْتُهُ ذَاتَ اليَمِينِ لَيْلًا** (mecaz kabul edilerek:) [Onun yanından geçtim; onu sağda bırakarak; geceleyin]. (S.) Araplar der ki: **قَرَضْتُهُ ذَاتَ اليَمِينِ**, ve **ذَاتَ الشِّمَالِ**, ve **قُبُلًا**, ve **دُبُرًا**, (mecaz kabul edilerek:) Ona yahut ona karşı, sağda ve solda ve önde ve arkada oldum. (Fr.) Yine **قَرَضَ المَكَانَ** dersin, (M, Msb, K,) muzârîsi ve mastarı yukarıdaki gibi, (M,) (mecaz kabul edilerek:) Mekândan saptı yahut uzaklaştı. (M, Msb, K.) Ve **قَرَضَ فِى الأَرْضِ** (mecaz kabul edilerek:) Yeryüzünü katetti. (Z.) Ve **قَرَضَ فِى سَيْرِهِ**, (M, K,) muzârîsi ve mastarı yukarıdaki gibi, (M,) (mecaz kabul edilerek:) Gidişinde yahut yolculuğunda sağa sola döndü. (M, K.) Ve **قَرِضَ**, **سَمِعَ** gibi, (mecaz kabul edilerek:) O, yahut o şey, bir şeyden başka bir şeye geçip gitti. (IAar, Sgh, L, K.) -A3- Bundan dolayı ayrıca, (TA,) **قَرَضَ الشِّعْرَ**, (S, Msb, K,) muzârîsi yukarıdaki gibi, (S, Msb,) mastarı da öyledir, (S,) (mecaz:) Şiir söyledi, konuştu, dile getirdi yahut okudu; yahut şiir söyledi, yahut nazmetti; eş anlamlısı **قَالَ الشِّعْرَ**: (A'Obeyd, S, K:) yahut kaideye göre şiir tertip etti: (Msb:) çünkü şiir, kesilmiş ayaklardan oluşur: yahut **قَرِيض** diye adlandırılır; gevişe benzetildiği için: (A:) yahut kesilip çıkarılmış söz olduğu için: (Msb:) yahut elbiseye benzetildiği için; sanki şair onu kesip parçalara ayırır; her ne kadar MF, bu ibarenin “kesti” mânasındaki **قَرَضَ**’dan olduğunu inkâr etse de: ayrıca **قَرْضُ الشِّعْرِ**’e, **تَقْرِيضٌ**’a ait olan bir mânayı da vermiştir; bk. o. (TA.) -A4- Bundan dolayı ayrıca, **قَرَضَهُ**’un **قَارَضَهُ** ile eş anlamlı olması; bk. o. (TA.)

2 **قَرَّضَ**: 1’in birinci mânasına bak. -A2- **تَقْرِيضٌ** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Şiir sanatı mânasına gelir: (M, TA:) yahut onun tenkidi; kusurlarını seçip ayıklama; ve düşünerek, onda iyi olanı kötü olandan ayırt etme; hem söylenmiş hem de zihnî olanı. (TA.) -A3- Yine, **تَقْرِيظٌ** gibi; (mecaz kabul edilerek:) Övme fiili: yahut yerme: (S, TA:) yahut bu iki zıt mânayı birlikte taşır; (K, TA;) iyiye ve kötüye dair; hâlbuki **تقريظ** yalnız övgü ve iyiye ilişkindir. (TA.) Sen dersin: **فُلَان يُقَرِّضُ صَاحِبَهُ** (mecaz kabul edilerek:) Falanca, arkadaşını över: yahut yerer. (S.)

**قارضهُ**
3 **قارضهُ** **ذ** , mastarı **مُقَارَضَةٌ** ve **قِرَاضٌ**, (M,) [Ona borç verdi ve ondan borç aldı: yahut mânası, yahut ayrıca mânası,] **أَقْرَضَهُ** ile aynıdır; bk. o. (L, TA.) ― -b2- **قِرَاضٌ** (S, A, Msb, K) ve **مُقَارَضَةٌ**, (S, A, K,) Hicaz halkı nezdinde, (TA,) ayrıca **مُضَارَبَةٌ** ile aynıdır; (S, A, Mgh, Msb, K;) sanki yeryüzünü katetme [ticaret için] akdiymiş gibi, (K,) **القَرْضُ فِى السَّيْرِ**’den; yahut Z’nin dediği gibi, **القَرْضُ فِى الأَرْضِ**’den; mânası “yeryüzünü katetmek”; tıpkı **مضاربة**’nin **الضَّرْبُ فِى الأَرْضِ**’den olması gibi; (TA;) ve akdin şekli, aşağıdaki açıklamanın gösterdiğidir. (K.) Sen dersin: **قَارَضْتُهُ**, (S, A, Mgh,) yahut **قَارَضْتُهُ مِنَ المَالِ**, (Msb,) Ona mal verdim (S, A, Mgh, K *) **مُضَارَبَةً**, (A, Mgh,) [yani] onunla ticaret etsin diye; kârın aramızda olması ve zararın malın üzerine olması şartıyla. (S, K. [Bk. ayrıca **ضَارَبَهُ**.]) ― -b3- **قارضهُ**, (S, K,) mastarı **مُقَارَضَةٌ**, (TA,) ayrıca (mecaz:) Ona karşılık verdi; onu tazmin etti; (S, K;) bunun gibi ↓ **قَرَضَهُ** da, (S, K,) mastarı **قَرْضٌ**. (TA.) Bundan dolayı Ebû’l-Verdâ’nın sözü: (TA,) **اـِنْ قَارَضْتَ النَّاسَ قَارَضُوكَ وَاـِنْ تَرَكْتَهُمْ لَمْ يَتْرُكُوكَ وَاـِنْ هَرَبْتَ مِنْهُمْ أَدْرَكُوكَ** (mecaz:) (A, * TA) [Eğer insanlara kötülüklerinin karşılığını verirsen, sana karşılık verirler; onları bırakırsan, seni bırakmazlar; onlardan kaçarsan, sana yetişirler]: mânası: onlara kötülük edersen, onun benzerini sana ederler; onları bırakırsan, onlardan emin olmazsın; çünkü seni rahat bırakmazlar; onları söversen ve incitirsen, sana söverler ve incitirler: bunu, onları yermek kastıyla söylemiştir: ve bu, “kesmek” mânasındandır. (TA.) [Aşağıda **قَرْضٌ**’a da bak.] Yine sen dersin: **فُلَانٌ يُقَارِضُ النَّاسَ**, mastarı **مُقَارَضَةٌ**, (mecaz:) Falanca, insanlarla uyuşur yahut anlaşır. (A.) Ve **قَارَضْتُهُ الزِّيَارَةَ** (mecaz:) [Onunla ziyaretleşmeyi karşılıklı yaptım]. (A.)

**اقرضهُ**
4 **اقرضهُ** **ذ** Onun için bir pay kesti; bunun karşılığı verilsin yahut tazmin edilsin diye. (Sgh, K.) [Ve bundan dolayı,] Ona bir **قَرْض** [yahut borç, yahut benzeri] verdi; (S, M, A, * Mgh, * K;) ve ↓ **قَارَضَهُ**, **اقرضهُ** ile aynı mânaya gelir. (L, TA.) Yine sen dersin: **اقرضهُ المَالَ**, (M, Msb,) **وَغَيْرَهُ**, (M,) [Ona malı vb. borç verdi;] ona malı vb. bir **قَرْض** olarak verdi; (M;) ona malı [&c.,] geri istemek üzere verdi. (Msb.) Kur’ân’da [lxxiii. 20] şöyle denilmiştir: **وَأَقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضًا حَسَنًا** [lafzen: Allah’a güzel bir borç verin; mânası (mecaz kabul edilerek:) karşılığı verilecek güzel bir hizmeti Allah’a sunun]: (S, TA:) burada **اـِقْرَاضًا** denilmemiştir; çünkü kastedilen, [mastardan farklı olarak] yalın isimdir. (TA.) Ve yine aynı kitapta [ii. 246 ve lvii. 11] **مَنْ ذَا الَّذِى يُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضًا حَسَنًا**; mânası, nahivci Ebû İshâk’a göre, (mecaz kabul edilerek:) [Allah’a] karşılığı istenebilecek güzel bir amel yahut bağış, yahut herhangi bir şey sunacak kimdir?; yahut Akh’ın dediği gibi, (mecaz kabul edilerek:) Allah’ın emrine uyarak ve itaat ederek güzel bir amel işleyecek kimdir? (TA.) Araplar der ki: **قَدْ أَقْرَضْتَنِى قَرْضًا حَسَنًا** (mecaz kabul edilerek:) Bana güzel bir iyilik yaptın [ki ben onu karşılamakla yükümlüyüm]. (TA.) Ve bir rivayette şöyle denilmiştir: **أَقْرِضٌ عِرْضَكَ لِيَوْمِ فَقْرِكَ** (mecaz kabul edilerek:) [Şerefi(n)i yoksulluk günün için borç ver]; mânası: bir adam seni ayıpladığında, sen ona karşılık verme; fakat onun karşılığını, eksiltilmemiş olarak senin için sakla; sanki ödemesinden sorumlu olduğu bir borç gibi; ta ki ona ihtiyaç duyduğun gün onu ondan alasın: (TA:) [fakat **عِرْضٌ**’a bak.] ― -b2- [Ve bundan dolayı,] **أَقْرَضَنِى الشَّىْءَ**: Bana şeyi verdi yahut ödedi. (M.) -A2- **مَا عَلَيْهِ مَا يُقْرِضُ عَنْهُ العُيُونَ فَيَسْتُرُهُ** (mecaz kabul edilerek:) [Onun üzerinde, gözleri ondan çevirecek ve onu örtecek bir şey yoktur]. (Ibn- 'Abbād, Sgh.) -A3- 1’in ikinci yarısına da bak.

6 **تَقَاْرَضَ** [**تَقَارَضَا**: Birbirlerine borç verdiler ve birbirlerinden borç aldılar.] -A2- [Ve bundan dolayı,] **هُمَا يَتَقَارَضَانِ الخَيْرَ وَالشَّرَّ** (mecaz kabul edilerek:) [İkisi, birbirleriyle hayrı ve şerri karşılıklı değiş tokuş ederler]; (IKh, S, K;) bunun gibi **يتقارظان** da: (IKh:) [fakat ikincisine kendi yerinde bak.] Ve **هُمَا يَتَقَارَضَانِ المَدْحَ**, (AZ,) yahut **الثَّنَآءَ**, (A, Msb,) yahut **الثَّنَآءَ بَيْنَهُمْ**, (TA,) [yahut **بَيْنَهُمَا**, (M’de **هُمْ يَتَقَارَضُونَ الثَّنَآءَ بَيْنَهُمْ,**)] (mecaz:) Birbirlerini överler; (AZ, Msb;) bunun gibi **يتقارظان** da: (AZ:) yahut övgü ile birbirlerine karşılık verirler yahut tazmin ederler. (TA.) Ve **القِرْنَانِ يَتَقَارَضَانِ النَّظَرَ** (mecaz kabul edilerek:) İki rakip yahut hasım, öfkeyle birbirine yan bakar: (S, K:) ve **يَتَقَارَضُونَ نَظَرًا** (mecaz kabul edilerek:) Birbirlerine düşmanlık ve şiddetli kinle bakarlar. (TA.) Ve **هُمْ يَتَقَارَضُونَ الزِّيَارَةَ** (mecaz:) [Ziyaretleşmeyi karşılıklı yaparlar]. (A.) El-Kumeyt der ki:
**يَتَقَارَضُ الحَسَنَ الجَمِيلَ مِنَ التَّأَلُّفِ وَالتَّزَاوُرْ**
mânası: Ülfet ve karşılıklı ziyaretleşmeden olan iyi ve güzel şeyi karşılıklı değiş tokuş ederek. (O.) ― -b2- El-Hasan El-Basrî’ye, Allah’ın Elçisi’nin ashabı şakalaşır mıydı diye sorulunca, (TA,) şöyle cevap verdi: **نَعَمْ وَيَتَقَارَضُونَ**, (K, * TA,) yani: Evet, ve birbirlerine şiir okurlardı: (TA:) “şiir” mânasındaki **قَرِيضٌ**’dan. (K.)

**انقرضوا**
7 **انقرضوا** **ذ** (mecaz kabul edilerek:) Hepsi geçip gitti yahut helâk oldu, [sanki kesilip koparılmış gibi], (S, K,) hepsi, (K,) hiçbirisi kalmaksızın; (S;) bunun gibi ↓ **قُرِضُوا** da [muhtemelen **قَرِضُوا** yerine bir hatadır: 1’e bak]. (TA.)

**اقترض**
8 **اقترض** **ذ** **قَرْض** denilen şeyi aldı, (S, Msb, K,) **اِسْتَلَفَ** ile aynıdır; (A;) **مِنْهُ**: ondan. (S, A, K.) -A2- **اقترض عِرْضَهُ** (mecaz kabul edilerek:) Onu ayıpladı yahut onun hakkında arkasından yahut yokluğunda, yahut başka şekilde kötü konuştu; eş anlamlısı **اِغْتَابَهُ**: (K:) sanki onun şerefinden [bir şey] kesip almış gibi. (TA.)

**استقرض مِنْ فُلَانٍ**
10 **استقرض مِنْ فُلَانٍ** **ذ** , (S, Msb, *) yahut **استقرضهُ**, (A, Mgh,) Falanca kimseden **قَرْض** denilen şeyi istedi yahut talep etti. (S, A, * Mgh, * Msb.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] **اِسْتَقْرَضْتُهُ الشَّىْءَ**: Ondan şeyin bağışını yahut [peşin] ödemesini istedim yahut talep ettim. (M.)

**قَرْضٌ**
**قَرْضٌ** **ذ** (S, M, A, Mgh, Msb, K) ve ↓ **قِرْضٌ**; (Ks, S, M, K;) yahut Th’ye göre birincisi mastardır, ikincisi yalın isimdir; fakat bu [der ISd] beni hoşnut etmez; (M;) yahut birincisi, isim olarak kullanılan bir mastardır; (Mgh;) yahut **أَقْرَضْتُهُ المَالَ**’dan bir isimdir; (Msb;) [Borç: ve benzeri:] bir adamın, [diğer] mallarından kestiği bir mal parçası; ve kendisi onu geri alır; fakat birinin diğerinden alacağı olarak borç (deyn) diye sabit olan şeye bu ad verilmez; (Mgh, [bk. **دَيْنٌ**;]) birinin verdiği, (S, Msb, K,) diğerine, (Msb,) maldan, (S, Msb,) onu geri almak üzere, (S, K,) yahut geri istemek üzere: (Msb:) yahut karşılığı verilsin diye yahut geri alınsın diye verilen bir şey: (TA, فرض maddesinde:) yahut insanların birbirlerinden ödemesini [yahut iadesini] talep ettikleri bir şey: (M, L:) yahut bir adamın verdiği, yahut (mecaz kabul edilerek:) yaptığı, karşılığı verilsin diye olan bir şey: (Aboo-Is-hâk en-Nahvî, ve TA:) çoğulu **قُرُوضٌ**. (M, Msb.) Sen dersin: **عَلَيْهِ قَرْضٌ** [Onun üzerinde borç vardır], ve **قُرُوضٌ** [borçlar]. (A.) ― -b2- Bundan dolayı, (S, TA,) (mecaz:) karşılığı verilsin diye yapılan iyilik ve kötülük. (S, K, TA.) 4’ün altında yukarıda geçen üç örneğe bak. Araplar ayrıca der ki: **قَدْ أَحْسَنْتَ قَرْضِى**, mânası (mecaz kabul edilerek:) Bana güzel bir iyilik yaptın [ki ben onu karşılamakla yükümlüyüm]. (TA.) Ve **لَكَ عِنْدِى قَرْضٌ حَسَنٌ**, ve **قَرْضٌ سَيِّئٌ** (mecaz kabul edilerek:) Senin bende güzel bir iyiliğin ve kötü bir iyiliğin (kötülüğün) borcu vardır. (Aboo-Is-hâk en-Nahvî, ve TA.)

**قِرْضٌ**
**قِرْضٌ** **ذ**: **قَرْضٌ**’a bak.

**قَرِيضٌ**
**قَرِيضٌ** **ذ** Geviş: (Lth, A:) yahut devenin gevişinden [yeniden çiğnemek için ağzına, yahut midesine] geri döndürdüğü şey; (S, K;) bunun gibi ↓ **مَقْرُوضٌ** da: (S:) yahut deve gevişine (**جِرَّة**) uygulanır ve “çiğnenmiş” mânasına gelir: yahut Kr’ye göre bu, **فَرِيضٌ**’dur; **ف** ile. (M.) Ve bundan dolayı, bazılarına göre, **حَالَ الجَرِيضُ دُونَ القَرِيضِ** sözü [جرض maddesinde açıklanmıştır]: fakat başkalarına göre, bu sözdeki son kelime, bir sonraki mânadan bir önceki mânadadır. (S.) -A2- Ölmekte olan bir adamın sesi yahut nefesi. (Er-Riyâshee, TA’da, جرض maddesinde.) -A3- (mecaz:) Şiir: (S, M, A, Msb, K:) 1’in sondan bir önceki cümlesinde zikredilen sebeplerden birine yahut diğerine göre böyle adlandırılmıştır; (A, Msb, TA;) **فَعِيلٌ** vezninde olup **مَفْعُولٌ** vezni mânasındadır: (Msb:) El-Aghlab El-'Ijlee, onu **رَجَز**’den ayırır. (IB.)

**قُرَاضَةٌ**
**قُرَاضَةٌ** **ذ** [Kırpıntılar; kesintiler; ve benzeri;] **القَرْض** denilen fiilin etkisiyle düşen şey; (S, A, * Mgh, * K;) meselâ altından, (S, TA,) ve gümüşten; ve bir terzinin makasıyla kestiği elbiseden yahut kumaş parçasından; (TA;) ve bu sonuncudan ve ekmekten, (JK, TA,) vb., (TA,) bir sıçanın yahut farenin kemirmesi (**قَرْض**) ile: (JK, A, Mgh, TA:) çoğulu **قُرَاضَاتٌ**. (TA.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] **أَخَذَ الأَمْرَ بِقُرَاضَتِهِ** (mecaz kabul edilerek:) Şeyi yahut işi taze hâliyle aldı. (M, L.) ― -b3- [Ve bundan dolayı ayrıca,] **قُرَاضَةُ المَالِ** (mecaz kabul edilerek:) Malın [döküntüsü yahut] kötü, bayağı, değersiz, önemsiz olanı. (TA.) ― -b4- **قُرَاضَةٌ** ayrıca, bir adamın diğerine yönelttiği kötü bir fiile ve kötü bir söze de ilişkindir. (TA.)

**قَرَّاضَةٌ**
**قَرَّاضَةٌ** **ذ** Yünü yiyen, sürünen bir böcek türü (**دُوَيْبَّة**). (TA.) ― -b2- [Ve bundan dolayı, görünüşe göre,] (mecaz kabul edilerek:) Başkalarını ayıplayan yahut arkalarından yahut başka şekilde onlar hakkında kötü konuşan adam; eş anlamlısı **مُغْتَابٌ لِلنَّاسِ**. (TA.)

**اِبْنُ مِقْرَضٍ**
**اِبْنُ مِقْرَضٍ** **ذ** , (S, M, A, Msb,) [S’nin bir nüshasında **ابن مُقْرِضٍ**, bir diğerinde **ابن مُقَرَّضٍ**,] **مِقْوَد** gibi, (Msb,) [bir gelincik türü;] belirli küçük bir hayvancık (**دُوَيْبَّة**), (S, M, Msb,) Farsçada **دَلَهٌ** diye adlandırılır, (S, Msb,) yahut **دَلَّهٌ**, (S’nin bir nüshasında olduğu gibi,) buradan Arapçalaştırılmış kelime **دَلَقٌ**; (Msb;) güvercinleri öldürür, (S, M, A,) boğazlarına yapışarak; ve o, sıçan türündendir; (A;) güvercinleri öldüren uzun sırtlı dört ayaklı: (Lth, O, Msb:) bu son açıklama, Bârî‘ müellifi tarafından, onun evlerde bulunan, kedi gibi küçük bir hayvancık (**دويبّة**) olduğunu ve kızınca elbiseleri kemirdiğini söyledikten sonra verilmiştir: (Msb:) bazılarına göre **النِّمْسُ** ile aynıdır [bk. o]: (Msb:) çoğulu **بَنَاتُ مِقْرَضٍ**. (A, (Msb.)

**مُقَرِّضَاتُ الأَسَاقِى**
**مُقَرِّضَاتُ الأَسَاقِى** **ذ** Su yahut süt için kullanılan derilerde delikler açan ve kesen [bir tür] küçük sürünen şey (**دُوَيْبَّة**). (M.)

**مِقْرَاضٌ**
**مِقْرَاضٌ** **ذ** **مَقَارِيضُ**’un tekilidir; (S, Msb, K;) onun bir çifti **مِقْرَاضَانِ** diye adlandırılır: (Msb, K:) **مِقْرَاض**, [bir makasın yahut bir saksının tek bıçağı;] kendisiyle [kırpılan yahut kesilen] bir şeydir; iki tanesini birlikte kastettiğinde, avamın dediği gibi **مِقْرَاضٌ** demezsin; bilakis **مِقْرَاضَانِ** dersin; (Msb;) bu sonuncu, **جَلَمَانِ** [bir çift kırkma makası] ile eş anlamlıdır; lugatçılara göre tekili olmayan bir kelimedir; fakat Sb, tekil şekli kullanarak **مِقْرَاضٌ**’u zikreder: (M:) yahut **مِقْرَاضٌ** ve **مِقْرَاضَانِ** aynı mânaya gelir; [bir çift makas;] tıpkı **جلَمٌ** ve **جَلَمَانِ**, ve **قَلَمٌ** ve **قَلَمَانِ** gibi: (Msb, جلم maddesinde:) yahut **مِقْرَاضٌ**, **جَلَمٌ صَغِيرٌ** mânasındadır [küçük bir makas; yani bir makas]: (JK:) ‘Adee İbn-Zeyd, bir şiirde **شَفْرَتَا مِقْرَاضٍ** [bir makasın iki bıçağı] ifadesini kullanır; (IB;) diğer şairler de tekili, **مقراض**, kullanır: (TA:) ve **مِفْرَاصٌ**, **ف** ve **ص** ile, aynı mânaya gelir. (IB.) Bundan dolayı şu söz: **لِسَانُ فُلَانِ مِقْرَاضُ الأَعْرَاضِ** (mecaz:) [Falancanın dili, ırzları kesen makastır]. (TA.)

**مَقْرُوضٌ**
**مَقْرُوضٌ** **ذ** **قَرَضَهُ**’nun edilgen ism-i mef‘ûlüdür. ― -b2- **قَرِيضٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَرَضَ
قَرَضَ I ( n. ac. قَرْض 1 ),
a.  Cut, severed.

b.  Gnawed, nibbled; chewed.

c.  Traversed, passed; passed by, left on one side ( place ).

d.  [ Fī ], Turned to the right & left in ( walking ).

e.  Recited; composed ( poetry ).

f.  see III (b) .

g.  [ coll. ], Lent money to.

h.  see infra.

قَرِضَ
قَرِضَ A (
a.  n.ac قَرَض 4 ), Died, perished.

قَرَّضَ
قَرَّضَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Criticized, blamed.

d.  Eulogized, commended.

قَاْرَضَ
قَاْرَضَ III ,
a.  Lent money, advanced capital to ( with participation of the profits ).

b.  Requited,   compensated, retributed.

c.  Interchanged with ( visits ).

أَقْرَضَ
أَقْرَضَ IV ,
a.  Lent money to; lent, gave, granted to.

b.  [ acc. &  'An ], Turned from ( eye ).

c.  see I (c) .

تَقَاْرَضَ
تَقَاْرَضَ VI ,
a.  Interchanged, exchanged one with another.

b.  Lent each other money.

c.  Rewarded, requited each other.

d.  Held a poetical contest.

اِنْقَرَضَ
اِنْقَرَضَ VII ,
a.  Was cut off, perished.

b.  Terminated, expired; became extinct ( dynasty ).

اِقْتَرَضَ
اِقْتَرَضَ VIII
a.  [ Min ], Borrowed of, received a loan from.

b.  Defamed.

اِسْتَقْرَضَ
اِسْتَقْرَضَ X
a.  [ Min ], Asked for a loan.

قَرْض
قَرْض 1 , ( pl. قُرُوْض 27 ),
a.  Loan, advance; obligation, debt.

b.  Deed, turn ( good or evil ).

قِرْض
قِرْض 2 ,
a.  see 1 .

قُرْضَة
قُرْضَة 3t
a.  [ coll. ], Loan.

قَاْرِض
قَاْرِض 21 ,
a.  Gnawing, nibbling &c.; rodent.

قُرَاْضَة
قُرَاْضَة 24t ,
a.  Cuttings, clippings, parings; bits, scraps, fragments; refuse, rubbish, dross.

قَرِيْض
قَرِيْض 25 ,
a.  Cud.

b.  Poetry.

قَرَّاْضَة
قَرَّاْضَة 28t ,
a.  Woolfretter ( insect ).

b.  Detractor, back-biter.

مَقَاْرِضُ
مَقَاْرِضُ 44 ,
a.  Jars.

b.  Poor land.

مِقْرَاْض
مِقْرَاْض 45 , ( pl. مَقَاْرِيْضُ 65 ),
a.  Scissors; shears, clippers.

قَرڤضَ
N. P. قَرڤضَ I ,
a.  Gnawed, nibbled; chewed; cud.

b.  [ coll. ], Lent, advanced.
N. Ac II, The art of poetry, versification.
b.  Criticism; blame.

c.  Praise, commendation.

أَقْرَضَ
N.Ag. أَقْرَضَ IV ,
a.  Money-lender.

b.  Sleeping-partner.

اِيْن مِقْرَض
اِيْن مِقْرَض
a.  A species of weasel.

أَخَذَ الأَمْر بِقُرَاضَتِهِ
أَخَذَ الأَمْر بِقُرَاضَتِهِ
a.  He took the thing in its fresh state.

قِرْضِى
qiroDiY^
a.  A plant bearing yellow flowers.

##### Türkçe

**قَرَضَ**
**قَرَضَ** I ( mastar-ı aslî **قَرْض** 1 ),
a. Kesti, kopardı.

b. Kemirdi, tırtıkladı; çiğnedi.

c. Katetti, geçti; (bir yeri) geçip gitti, bir yana bıraktı (yer).

d. [ **فِي** ], (yürüyüşte) içinde sağa ve sola döndü.

e. Okudu; (şiir) söyledi, tertip etti.

f. III (b)’ye bak.

g. [ toplu ], (birine) para ödünç verdi.

h. Aşağıya bak.

**قَرِضَ**
**قَرِضَ** A (
a. mastar-ı aslî **قَرَض** 4 ), öldü, helâk oldu.

**قَرَّضَ**
**قَرَّضَ** II ,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. Eleştirdi, ayıpladı.

d. Övdü, methetti.

**قَاْرَضَ**
**قَاْرَضَ** III ,
a. Para ödünç verdi, (kârın paylaşılmasıyla) sermaye avansladı.

b. Karşılığını verdi, telâfi etti, mukabele etti.

c. (Ziyaretlerle) karşılıklı gidip geldi.

**أَقْرَضَ**
**أَقْرَضَ** IV ,
a. (Birine) para ödünç verdi; ödünç verdi, verdi, bağışladı.

b. [ mef‘ûl & **عَنْ** ], (gözünü) -den çevirdi.

c. I (c)’ye bak.

**تَقَاْرَضَ**
**تَقَاْرَضَ** VI ,
a. Birbirleriyle karşılıklı değiş tokuş ettiler.

b. Birbirlerine para ödünç verdiler.

c. Birbirlerini mükâfatlandırdılar, karşılığını verdiler.

d. Şiir müsabakası yaptılar.

**اِنْقَرَضَ**
**اِنْقَرَضَ** VII ,
a. Kesildi, yok oldu.

b. Sona erdi, müddeti doldu; (hanedan) tükendi.

**اِقْتَرَضَ**
**اِقْتَرَضَ** VIII
a. [ **مِن** ], -den borç aldı, -den ödünç aldı.

b. İftira etti.

**اِسْتَقْرَضَ**
**اِسْتَقْرَضَ** X
a. [ **مِن** ], borç istedi.

**قَرْض**
**قَرْض** 1 , ( çoğ. **قُرُوْض** 27 ),
a. Borç, avans; yükümlülük, borç.

b. Fiil, davranış (iyi veya kötü).

**قِرْض**
**قِرْض** 2 ,
a. 1’e bak.

**قُرْضَة**
**قُرْضَة** 3t
a. [ toplu ], borç.

**قَاْرِض**
**قَاْرِض** 21 ,
a. Kemiren, tırtıklayan vb.; kemirgen.

**قُرَاْضَة**
**قُرَاْضَة** 24t ,
a. Kırpıntılar, kesik parçalar, yontuntular; parçacıklar, kırıntılar, fragmanlar; süprüntü, çöp, posa.

**قَرِيْض**
**قَرِيْض** 25 ,
a. Geviş.

b. Şiir.

**قَرَّاْضَة**
**قَرَّاْضَة** 28t ,
a. Yün kemireni (böcek).

b. Çekiştirici, gıybetçi.

**مَقَاْرِضُ**
**مَقَاْرِضُ** 44 ,
a. Küpler.

b. Kıraç arazi.

**مِقْرَاْض**
**مِقْرَاْض** 45 , ( çoğ. **مَقَاْرِيْضُ** 65 ),
a. Makas; kırkma makası, kırpıcı.

**قَرڤضَ**
Özel isim. **قَرڤضَ** I ,
a. Kemirdi, tırtıkladı; çiğnedi; geviş.

b. [ toplu ], ödünç verdi, avansladı.
Mastar II, şiir sanatı, nazım.
b. Eleştiri; ayıplama.

c. Övgü, methetme.

**أَقْرَضَ**
İsm-i fâil **أَقْرَضَ** IV ,
a. Tefeci, borç veren.

b. Uykuda ortak.

**اِيْن مِقْرَض**
**اِيْن مِقْرَض**
a. Gelinciğin bir türü.

**أَخَذَ الأَمْر بِقُرَاضَتِهِ**
**أَخَذَ الأَمْر بِقُرَاضَتِهِ**
a. Şeyi taze hâliyle aldı.

**قِرْضِى**
qiroDiY^
a. Sarı çiçekler taşıyan bir bitki.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قرض
قَرَضَ - يَقْرِضُ - أَقْرَضَ - يُقْرِِضُ - قََرْض - قَرْضَاً
قَرَضَ - يَقْرِضُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يتركه ويتنكبه ويتجاوزه، ويتعمد أن لا يمربه ولا يلاقيه
﴿وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَتَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ﴾: تقرِضهم:  تتركهم وتتنكبهم باتجاه ذات الشمال فلا تصيبهم
أَقْْرَضَ - يُقْرِضُ + كائن + كائناً + شيئاً: على وزن " أفعل " من " قَرَضَ - يَقْرِضُ ": جعله " يَقْرِضُ " الشيء: جعله يتركه ولا يطلبه: جعل " نفسه " تترك وتتجاوز شيئاً أو مالاً عند آخر: تعمد أن يترك طلب ماله عند آخر: وهو اصطلاحاً: أن تعطي مالاً لمحتاج، وتترك المطالبة بالربى والفائدة والنفع الذي كان بإمكانك الحصول عليه منه: أعطاه مالاً قرضاَ
قَرْض - قَرْضاَ: اسم فعل " قَرَضَ - يَقْرِضُ ": التجاوز والترك: وهو بمعنى مفعول: ما تم تركه وتجاوزه وتنكبه: وهو اصطلاحاً: مقدار من المال أو شيء من الأشياء يعطى لآخر على سبيل الاستخدام المؤقت على أن يعاد بعد مدة لصاحبه، من غير فائدة: وبذلك يكون معنى أقرض: أي أعطاه شيئاُ وأمهله وتركه مدة، وتجاوز عن طلب الوفاء به، وتجاوز عن طلب النفع والفائدة والربى.
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " فصل ارتباط ومصاحبة شيء لكائن، وجعله يتخلى عن لزومه والارتباط به "، وهي:
عَفَا - يَعْفُوْ، حَاشَ - يَحُوْشُ، قَرَضَ - يَقْرُِضُ، وَضَعَ - يَضَعُ، حَط َّ - يَحُطُّ، تَرَكَ - يَتْرُكُ

قَرَضَ - يَقْرِضُ - تقرضهم
 	﴿وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَتَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا(17)﴾ الكهف
أقْرَضَ - يُقْرِضُ - قَرْضاَ
 	﴿من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا فيضاعفه له أضعافا كثيرة والله يقبض ويبسط وإليه ترجعون (245)﴾ البقرة ﴿من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا فيضاعفه له وله أجر كريم(11)﴾ الحديد
 	﴿إن المصدقين والمصدقات وأقرضوا الله قرضا حسنا يضاعف لهم ولهم أجر كريم(18)﴾ الحديد ﴿إن تقرضوا الله قرضا حسنا يضاعفه لكم ويغفر لكم والله شكور حليم(17)﴾ التغابن
 	﴿ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا وقال الله إني معكم لئن أقمتم الصلاة وآتيتم الزكاة وآمنتم برسلي وعزرتموهم وأقرضتم الله قرضا حسنا لأكفرن عنكم سيئاتكم ولأدخلنكم جنات تجري من تحتها الأنهار فمن كفر بعد ذلك منكم فقد ضل سواء السبيل(12)﴾ المائدة ﴿إن ربك يعلم أنك تقوم أدنى من ثلثي الليل ونصفه وثلثه وطائفة من الذين معك والله يقدر الليل والنهار علم أن لن تحصوه فتاب عليكم فاقرءوا ما تيسر من القرآن علم أن سيكون منكم مرضى وآخرون يضربون في الأرض يبتغون من فضل الله وآخرون يقاتلون في سبيل الله فاقرءوا ما تيسر منه وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وأقرضوا الله قرضا حسنا وما تقدموا لأنفسكم من خير تجدوه عند الله هو خيرا وأعظم أجرا واستغفروا الله إن الله غفور رحيم(20)﴾ المزمل
جاء في التفسير: تقرضهم: تتركهم أي لا تصيبهم الشمس البتة كرامة لهم، وقيل تقرضهم تعطيهم اليسير من شعاعها مأخوذة من قارضه الذهب والفضة
مختار الصحاح
● [قرض] ق ر ض: قَرَض الشيء قطعه و قَرَضَتِ الفأرة الثوب و قَرَضَ الرجل الشعر أي قاله والشعر قَرِيٌَ وباب الكل ضرب و القُرَاضَةُ بالضم ما سقط بالقرض ومنه قراضة الذهب و المِقْراضُ واحد المَقاريضِ و قَرَضَ فلان أي مات و انْقَرَضَ القوم درجوا ولم يبق منهم أحد وقوله تعالى ﴿تقرضهم ذات الشمال﴾ أي تخلفهم شمالا وتجاوزهم وتقطعهم وتتركهم عن شمالها و القَرْضُ ما تعطيه من المال لتقضاه وكسر القاف لغة فيه و اسْتَقْرَضَ منه طلب منه القَرْضَ فَأَقْرَضَهُ و اقْتَرَضَ منه أخذ منه القرض و القَرْضُ أيضا ما سلفت من إحسان ومن إساءة وهو على التشبيه ومنه قوله تعالى ﴿وأقرضوا الله قرضا حسنا﴾ و المُقَارضةُ المضاربة و قَارَضهُ قِرَاضا دفع اليه مالا ليتجر فيه ويكون الربح بينهما على ما شرطا والوضيعة على المال
الراغب
قرض
- القرض: ضرب من القطع، وسمي قطع المكان وتجاوزه قرضا، كما سمي قطعا. قال: }وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال﴿[الكهف/17]، أي: تجوزهم وتدعهم إلى أحد الجانبين، وسمي ما يدفع إلى الإنسان من المال بشرط رد بدله قرضا، قال:﴾من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا{ [البقرة/ 245]، وسمي المفاوضة في الشعر مقارضة، والقريض للشعر، مستعار استعارة النسج والحوك.
ملخص اللسان:
1.  وأَصل القَرْضِ في اللغة القَطْعُ،  والمِقْراضُ من هذا أُخِذ. وأَما أَقْرَضْتُه فَقَطَعْتُ له قِطْعَةً  يُجازِي عليها  - القَرْضُ: القَطْعُ. قَرَضه يَقْرِضُه، بالكسر، قَرْضاً وقرَّضَه:  قطَعه
2.     والقُراضةُ: فُضالةُ ما يَقْرِضُ الفأْرُ من خبز أَو ثوب أَو غيرهما،  وكذلك قُراضاتُ الثوب التي يَقْطَعُها الخَيّاطُ ويَنْفِيها الجَلَمُ.
3.     والقَرْضُ والقِرْضُ: ما يَتَجازَى به الناسُ بينهم ويَتَقاضَوْنَه،  وجمعه قرُوضٌ، وهو ما أَسْلَفَه من إِحسانٍ ومن إِساءة
4.     والقَرْضُ ما يُعْطِيه من المالِ  لِيُقْضاه
5.  المُقارَضةُ: المُضاربةُ. وقد قارَضْتُ فلاناً قِراضاً أَي دَفَعْتَ إِليه  مالاَ ليتجر فيه، ويكون الرِّبْحُ بينكما على ما تَشْتَرِطانِ  والوَضِيعةُ على المال. واسْتَقْرَضْتُه الشيءَ فأَقْرَضَنِيه: قَضانِيه.
6.     وقد قَرَض رِباطَه إِذا جاء مجْهُوداً قد أَشْرَفَ على الموت.  وقرَض رِباطه: مات. وقرَض فلان أَي مات. وقرَضَ فلان الرِّباطَ إِذا  مات.
7.     وقَرِضَ الرجلُ إِذا زالَ من شيءٍ إِلى شيء. وانْقَرَضَ القومُ:  دَرَجُوا ولم يَبْقَ منهم أَحد
8.  وقرَضَ في سَيرِه يَقْرِضُ قَرْضاً: عدَل  يَمْنةً ويَسْرَةً؛ ومنه قوله عزّ وجلّ: وإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهم ذاتَ  الشِّمالِ؛ قال أَبو عبيدة: أَي تُخَلِّفُهم شِمالاً وتُجاوِزُهم  وتَقْطَعُهم وتَتْرُكُهم عن شِمالها. ويقول الرجل لصاحبه: هل مررت بمكان كذا وكذا؟  فيقول المسؤول: قرَضْتُه ذاتَ اليَمينِ ليلاً.
9.     وقرَضَ المكانَ يَقْرِضُه  قرْضاً: عدَل عنه وتَنَكَّبَه؛
لسان العرب
● - قرض: القَرْضُ: القَطْعُ. قَرَضه يَقْرِضُه، بالكسر، قَرْضاً وقرَّضَه:  قطَعه.  والمِقْراضانِ: الجَلَمانِ لا يُفْرَدُ لهما واحد، هذا قول أَهل اللغة،  وحكى سيبويه مِقْراضٌ فأَفْرد.  والقُراضةُ: ما سقَط بالقَرْضِ، ومنه قُراضةُ الذَّهب.  والمِقْراضُ: واحد المَقارِيض؛ وأَنشد ابن بري لعدي بن زيد:  كلّ صَعْلٍ، كأَنَّما شَقَّ فِيه  سَعَفَ الشَّرْيِ شَفْرتا مِقْراضِ  وقال ابن مَيّادةَ:  قد جُبْتُها جَوْبَ ذِي المِقْراضِ مِمْطَرةً،  إِذا اسْتَوى مُغْفلاتُ البِيدِ والحدَب  (* قوله «مغفلات» كذا فيما بأَيدينا من النسخ ولعله معقلات جمع معقلة  بفتح فسكون فضم وهي التي تمسك الماء.)  وقال أَبو الشِّيصِ:  وجَناحِ مَقْصُوصٍ، تَحَيَّفَ رِيشَه  رَيْبُ الزَّمان تَحَيُّفَ المِقْراضِ  فقالوا مِقْراضاً فأَفْرَدُوه. قال ابن بري: ومثله المِفْراصُ، بالفاء  والصاد، للحاذِي؛ قال الأَعشى:  لِساناً كَمِفْراصِ الخَفاجِيِّ ملْحبا  وابنُ مِقْرَضٍ: دُوَيْبّة تقتل الحمام يقال لها بالفارسية دَلَّهْ؛  التهذيب: وابنُ مِقْرَض ذو القوائم الأَربع الطويلُ الظهرِ القَتالُ  للحَمام. ابن سيده: ومُقَرِّضاتُ الأَساقي دُويبة تَخْرِقُها  وتَقْطَعُها.والقُراضةُ: فُضالةُ ما يَقْرِضُ الفأْرُ من خبز أَو ثوب أَو غيرهما،  وكذلك قُراضاتُ الثوب التي يَقْطَعُها الخَيّاطُ ويَنْفِيها الجَلَمُ.  والقَرْضُ والقِرْضُ: ما يَتَجازَى به الناسُ بينهم ويَتَقاضَوْنَه،  وجمعه قرُوضٌ، وهو ما أَسْلَفَه من إِحسانٍ ومن إِساءة، وهو على التشبيه؛  قال أُمية ابن أَبي الصلت:  كلُّ امْرِئٍ سَوْفَ يُجْزَى قَرْضَه حَسَناً،  أَو سَيِّئاً، أَو مَدِيناً مِثْلَ ما دانا  وقال تعالى: وأَقْرِضُوا اللّه قَرْضاً حَسَناً. ويقال: أَقْرَضْتُ  فلاناً وهو ما تُعْطِيهِ لِيَقْضِيَكَه. وكلُّ أَمْرٍ يَتَجازَى به الناسُ  فيما بينهم، فهو من القُروضِ. الجوهري: والقَرْضُ ما يُعْطِيه من المالِ  لِيُقْضاه، والقِرْضُ، بالكسر، لغة فيه؛ حكاها الكسائي. وقال ثعلب:  القَرْضُ المصدر، والقِرْضُ الاسم؛ قال ابن سيده: ولا يعجبني، وقد أَقْرَضَه  وقارَضَه مُقارَضةً وقِراضاً. واسْتَقْرَضْتُ من فلان أَي طلبت منه القَرْضَ  فأَقْرَضَني. وأَقْرَضْتُ منه أَي أَخذت منه القَرْض. وقَرَضْته قَرْضاً  وقارَضْتُه أَي جازَيتُه. وقال أَبو إِسحق النحوي في قوله تعالى: مَنْذا  الذي يُقْرِضُ اللّه قَرْضاً حسَناً، قال: معنى القَرْضِ البَلاء  الحسَنُ، تقول العرب: لك عندي قَرْضٌ حَسَنٌ وقَرْضٌ سَيِّء، وأَصل القَرْضِ ما  يُعطيه الرجل أَو يفعله ليُجازَى عليه، واللّه عزّ وجلّ لا يَسْتَقْرِضُ  من عَوَزٍ ولكنه يَبْلُو عباده، فالقَرْضُ كما وصفنا؛ قال لبيد:  وإِذا جُوزِيتَ قَرْضاً فاجْزِه،  إِنما يَجْزِي الفَتَى ليْسَ الجَمَلْ  معناه إِذا أُسْدِيَ إِليكَ مَعْروفٌ فكافِئْ عليه. قال: والقرض في  قوله تعالى: منذا الذي يقرض اللّه قرضاً حسناً، اسم ولو كان مصدراً لكان  إِقْراضاً، ولكن قَرْضاً ههنا اسم لكل ما يُلْتَمَسُ عليه الجزاء. فأَما  قَرَضْتُه أَقْرِضُه قَرْضاً فجازيته، وأَصل القَرْضِ في اللغة القَطْعُ،  والمِقْراضُ من هذا أُخِذ. وأَما أَقْرَضْتُه فَقَطَعْتُ له قِطْعَةً  يُجازِي عليها. وقال الأَخفش في قوله تعالى: يُقْرِضُ، أَي يَفْعَلُ فِعْلاً  حسناً في اتباع أَمر اللّه وطاعته. والعَربُ تقول لكل مَن فعلَ إِلَيه  خَيْراً: قد أَحْسَنْتَ قَرْضِي، وقد أَقْرَضْتَني قَرْضاً حسناً. وفي  الحديث: أَقْرِضْ من عِرْضِكَ ليوم فَقْرِكَ؛ يقول: إِذا نالَ عِرْضَكَ رجل  فلا تُجازِه ولكن اسْتَبْقِ أَجْرَهُ مُوَفَّراً لك قَرْضاً في ذمته  لتأْخذه منه يوم حاجتك إِليْهِ.  والمُقارَضةُ: تكون في العَمَلِ السَّيِّء والقَوْلِ السَّيِّء يَقْصِدُ  الإنسان به صاحِبَه. وفي حديث أَبي الدرداء: وإِن قارَضْتَ الناسَ  قارَضُوك، وإِن تركْتَهم لم يَتْرُكوك؛ ذهَب به إِلى القول فيهم والطَّعْنِ  عليهم وهذا من القَطْعِ، يقول: إِن فَعَلْتَ بهم سُوءاً فعلوا بك مثله،  وإِن تركتهم لم تَسْلَمْ منهم ولم يَدَعُوك، وإِن سَبَبْتَهم سَبُّوكَ  ونِلْتَ منهم ونالُوا منك، وهو فاعَلْت من القَرْضِ. وفي حديث النبي، صلّى  اللّه عليه وسلّم: أَنه حضَرَه الأَعْرابُ وهم يَسْأَلونه عن أَشياء:  أَعَلَيْنا حَرَجٌ في كذا؟ فقال: عبادَ اللّهِ رَفَع اللّهُ عَنّا الحَرَجَ  إِلا مَنِ اقْتَرَضَ امْرَأً مُسْلِماً، وفي رواية: من اقْتَرَضَ عِرْضَ  مُسْلِمٍ؛ أَراد بقوله اقْتَرَضَ امْرَأً مُسْلِماً أَي قطَعَه بالغِيبة  والطّعْنِ عليه ونالَ منه، وأَصله من القَرْض القطع، وهو افْتِعالٌ منه.  التهذيب: القِراضُ في كلام أَهل الحجاز المُضارَبةُ، ومنه حديث الزهري: لا  تَصْلُحُ مُقارَضةُ مَنْ طُعْمَتُه الحَرامُ، يعني القِراضَ؛ قال  الزمخشري: أَصلها من القَرْضِ في الأَرض وهو قَطْعُها بالسيرِ فيها، وكذلك هي  المُضارَبةُ أَيضاً من الضَّرْب في الأَرض. وفي حديث أَبي موسى وابني عمر،  رضي اللّه عنهم: اجعله قِراضاً؛ القِراضُ: المضاربة في لغة أَهل الحجاز.  وأَقْرَضَه المالَ وغيره: أَعْطاه إِيّاهُ قَرْضاً؛ قال:  فَيا لَيْتَني أَقْرَضْتُ جَلْداً صَبابَتي،  وأَقْرَضَني صَبْراً عن الشَّوْقِ مُقْرِضُ  وهم يَتقارضُون الثناء بينهم. ويقال للرجلين: هما يَتقارَضانِ الثناءَ  في الخير والشر أَي يَتَجازَيانِ؛ قال الشاعر:  يتَقارَضُون، إِذا التَقَوْا في مَوْطِنٍ،  نَظَراً يُزِيلُ مَواطِئَ الأَقْدامِ  أَراد نَظَر بعضِهم إِلى بعض بالبَغْضاء والعَداوَةِ؛ قال الكميت:  يُتَقَارَضُ الحَسَنُ الجَمِيـ  ـلُ من التَّآلُفِ والتَّزاوُرْ  أََبو زيد: قَرَّظَ فلانٌ فلاناً، وهما يَتقارَظانِ المَدْحَ إِذا  مَدَحَ كلُّ واحد منهما صاحَبه، ومثله يتَقارَضان، بالضاد، وقد قرَّضَه إِذا  مَدَحَه أَو ذَمَّه، فالتَّقارُظُ في المَدْحِ والخير خاصّةً،  والتَّقارُضُ إِذا مدَحَه أَو ذَمَّه، وهما يتقارضان الخير والشر؛ قال  الشاعر:إِنَّ الغَنِيَّ أَخُو الغَنِيِّ، وإِنما  يَتقارَضانِ، ولا أَخاً للمُقْتِرِ  وقال ابن خالويه: يقال يتَقارَظانِ الخير والشرَّ، بالظاء أَيضاً.  والقِرْنانِ يتقارضان النظر إِذا نظر كلُّ واحد منهما إِلى صاحبه شَزْراً.  والمُقارَضةُ: المُضاربةُ. وقد قارَضْتُ فلاناً قِراضاً أَي دَفَعْتَ إِليه  مالاَ ليتجر فيه، ويكون الرِّبْحُ بينكما على ما تَشْتَرِطانِ  والوَضِيعةُ على المال. واسْتَقْرَضْتُه الشيءَ فأَقْرَضَنِيه: قَضانِيه. وجاء: وقد  قرَضَ رِباطَه وذلك في شِدَّةِ العَطَشِ والجُوعِ. وفي التهذيب: أَبو  زيد جاء فلان وقد قَرَض رِباطَه إِذا جاء مجْهُوداً قد أَشْرَفَ على الموت.  وقرَض رِباطه: مات. وقرَض فلان أَي مات. وقرَضَ فلان الرِّباطَ إِذا  مات. وقَرِضَ الرجلُ إِذا زالَ من شيءٍ إِلى شيء. وانْقَرَضَ القومُ:  دَرَجُوا ولم يَبْقَ منهم أَحد.  والقَرِيضُ: ما يَرُدُّه البعير من جِرَّتِه، وكذلك المَقْرُوضُ، وبعضهم  يَحْمِلُ قولَ عَبيدٍ: حالَ الجَرِيضُ دون القَرِيضِ على هذا. ابن سيده:  قرَض البعيرُ جِرَّتَه يَقْرِضُها وهي قَرِيضٌ: مَضَغَها أَو ردَّها.  وقال كراع: إِنما هي الفَرِيضُ، بالفاء. ومن أَمثال العرب: حالَ الجَرِيضُ  دون القَرِيض؛ قال بعضهم: الجريض الغُصّةُ والقَرِيضُ الجِرَّة لأَنه  إِذا غُصَّ لم يَقْدِرْ على قَرْضِ جِرَّتِه. والقَرِيضُ: الشِّعْر وهو  الاسم كالقَصِيدِ، والتقْرِيضُ صِناعتُه، وقيل في قول عبيد بن الأَبرص حالَ  الجَرِيضُ دون القَرِيض: الجَرِيضُ الغَصَصُ والقَرِيضُ الشِّعْرُ، وهذا  المثل لعَبيد بن الأَبرص قاله للمُنْذِر حين أَراد قتله فقال له: أَنشدني  من قولك، فقال عند ذلك: حال الجريض دون القريض؛ قال أَبو عبيد: القَرْضُ  في أَشياء: فمنها القَطْعُ، ومنها قَرْضُ الفأْر لأَنه قَطْعٌ، وكذلك  السيْرُ في البِلادِ إِذا قطعتها؛ ومنه قوله:  إِلى ظُعُنٍ يَقْرِضْنَ أَجْوازَ مُشْرِف  ومنه قوله عزّ وجلّ: وإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهم ذاتَ الشِّمالِ.  والقَرْضُ: قَرْضُ الشعْر، ومنه سمي القَرِيضُ. والقَرْضُ: أَن يَقْرِضَ الرجُلُ  المالَ. الجوهري: القَرْضُ قولُ الشعْر خاصّةً. يقال: قَرَضْتُ الشعْرَ  أَقْرِضُه إِذا قلته، والشعر قرِيضٌ؛ قال ابن بري: وقد فرق الأَغْلَبُ  العِجْلِيُّ بين الرَّجز والقَرِيضِ بقوله:  أَرَجَزاً تُرِيدُ أَمْ قَرِيضا؟  كِلَيْهِما أَجِدُ مُسْتَرِيضا  وفي حديث الحسن: قيل له: أَكان أَصْحابُ رسولِ اللّه، صلّى اللّه عليه  وسلّم، يَمْزَحُون؟ قال: نعم ويَتقارَضُون أَي يقولون القَرِيضَ  ويُنشِدُونَه. والقَرِيضُ: الشِّعْرُ. وقرَضَ في سَيرِه يَقْرِضُ قَرْضاً: عدَل  يَمْنةً ويَسْرَةً؛ ومنه قوله عزّ وجلّ: وإِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهم ذاتَ  الشِّمالِ؛ قال أَبو عبيدة: أَي تُخَلِّفُهم شِمالاً وتُجاوِزُهم  وتَقْطَعُهم وتَتْرُكُهم عن شِمالها. ويقول الرجل لصاحبه: هل مررت بمكان كذا وكذا؟  فيقول المسؤول: قرَضْتُه ذاتَ اليَمينِ ليلاً. وقرَضَ المكانَ يَقْرِضُه  قرْضاً: عدَل عنه وتَنَكَّبَه؛ قال ذو الرمة:  إِلى ظُعُنٍ يَقْرِضْن أَجْوازَ مُشْرِفٍ  شِمالاً، وعنْ أَيْمانِهِنَّ الفَوارِسُ  ومُشْرِفٌ والفَوارِسُ: موضعان؛ يقول: نظرت إِلى ظُعُن يَجُزْنَ بين  هذين الموضعين. قال الفراء: العرب تقول قرضْتُه ذاتَ اليمينِ وقرَضْتُه ذاتَ  الشِّمالِ وقُبُلاً ودُبُراً أَي كنت بحِذائِه من كلِّ ناحية، وقرَضْت  مثل حَذَوْت سواء. ويقال: أَخذَ الأَمرَ بِقُراضَتِه أَي بطَراءَتِه  وأَوَّله. التهذيب عن الليث: التَّقْرِيضُ في كل شيء كتَقْرِيض يَدَي الجُعَل؛  وأَنشد:  إِذا طَرَحا شَأْواً بأَرْضٍ، هَوَى له  مُقَرَّضُ أَطْرافِ الذِّراعَينِ أَفْلَحُ  قال الأَزهري: هذا تصحيف وإِنما هو التَّفْرِيضُ، بالفاء، من الفَرْض  وهو الحَزُّ، وقوائِمُ الجِعْلانِ مُفَرَّضةٌ كأَنَّ فيها حُزوزاً، وهذا  البيتُ رواه الثِّقاتُ أَيضاً بالفاه: مُفَرَّضُ أَطْرافِ الذِّراعَينِ،  وهو في شِعْر الشمَّاخِ. وروى ثعلب عن ابن الأَعرابي أَنه قال: من أَسماء  الخُنْفُساء المَنْدُوسةُ والفاسِياء، ويقال لذكرها المُقَرَّضُ  والحُوَّازُ والمُدَحْرِجُ والجُعَلُ.
مقاييس اللغة:
(قرض) القاف والراء والضاد أصلٌ صحيحٌ، وهو يدلُّ على القطع. يقال: قَرَضت الشيءَ بالمقراض. والقَرْض: ما تُعطيه الإنسانَ من مالك لتُقْضَاه، وكأنَّه شيء قد قطعتَه من مالك. والقِراض في التِّجارة، هو من هذا، وكأنَّ صاحب المال قد قَطَع من ماله طائفةً وأعطاها مُقارِضَهُ ليتّجر فيها. ويقولون: [القريض([6])]: الجرة، في قولهم: "حالَ الجريضُ دُونَ القريض"؛ [والظاهر أنه أريد به([7])] الشِّعر، وهو أصح. ويقال: إنَّ فلاناً وفلاناً يتقارضان الثَّناء، إذا أثنَى كلُّ واحدٍ منهما على صاحبه. وكأنَّ معنى هذا أنَّ كلَّ واحدٍ منهما أقْرَضَ صاحبَه ثناءً كقَرضِ المال. وهو يَرْجع إلى القياس الذي ذكرناه.
القاموس المحيط:
قَرَضَهُ يَقْرِضُهُ قَطَعَهُ، وجازاهُ، كقارَضَهُ، الشِّعْرَ قالَهُ، رِباطَهُ ماتَ، أو أشْرَفَ على المَوْتِ، في سَيْرِهِ عَدَلَ يَمْنَةً ويَسْرَةً، المكانَ عَدَلَ عنه، وتَنَكَّبَهُ، وماتَ، كقَرِضَ، بالكسر.
والقَريضُ: ما يَرُدُّهُ البعيرُ من جِرَّتِهِ، والشِّعْرُ. والقُرَاضَةُ، بالضم: ما سَقَطَ بالقَرْضِ. والمِقْرَاضُ: واحِدُ المَقارِيضِ، وهُمَا مِقْرَاضانِ. والقَرْضُ، ويكسرُ: ما سَلَّفْتَ من إساءةٍ أو إحْسَانٍ، وما تُعْطيهِ لِتُقْضَاهُ. و " تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمَالِ " ، أي: تُخَلِّفُهُمْ شِمالاً، وتُجاوِزُهُمْ، وتَقْطَعُهُمْ، وتَتْرُكُهُمْ على شِمَالِها. وقَرِضَ، كسمع: زالَ من شيء إلى شيء. والمَقارِضُ: الزَّرْعُ القليلُ، والمواضِعُ التي يَحْتَاجُ المُسْتَقِي إلى أن يَميحَ الماء منها، وأوعيةُ الخمْرِ، والجِرارُ الكِبارُ. وأقْرَضَهُ: أعْطَاهُ قَرْضاً، وقَطَعَ له قِطْعَةً يُجازِي عليها. والتَّقْرِيضُ: المَدْحُ، والذَّمُّ، ضِدٌّ. وانْقَرَضُوا: دَرَجُوا كُلُّهُمْ. واقْتَرَضَ منه: أخذ القرْضَ، عِرْضَه: اغْتَابَهُ، والقِراضُ والمُقارَضَةُ: المُضَارَبَةُ، كأَنه عَقْدٌ على الضَّرْبِ في الأرضِ، والسَّعْيِ فيها، وقَطْعِها بالسيرِ، وصورَتُهُ: أن يَدْفَعَ إليه مالاً لِيَتَّجِرَ فيه، والرِّبْحُ بينهمَا على ما يَشْتَرِطانِ، والوَضِيعَةُ على المالِ، وهُمَا يَتَقارَضانِ الخيرَ والشرَّ. والقِرْنانِ يَتَقَارَضَانِ النَّظَرَ: يَنْظُرُ كُلٌّ منهما إلى صاحِبِهِ شَزْراً. وكانَت الصحابَةُ يَتَقَارَضُونَ: من القَرِيضِ للشِّعْرِ.
تاج العروس:
ق ر ض
قَرَضَهُ يَقْرِضُهُ قَرْضاً : قَطَعَهُ هذا هو الأَصلُ فيه ثمَّ اسْتُعملَ في قَطْعِ الفَأْرِ والسَّلَفِ والسَّيرِ والشِّعْرِ والمُجازاة ويُقَالُ : قَرَضَهُ قَرْضاً جازاهُ كقَارَضَهُ مُقارَضَةً . ومن الأَخيرِ قَوْلُ أَبي الدَّرْداءِ : إنْ قارَضْتَ النَّاسَ قارَضُوكَ وإنْ تركتَهُمْ لمْ يَتْرُكوكَ وإنْ هَرَبْتَ منهمْ أَدْرَكوكَ . وقد سبقَ ذِكرُ الحديثِ في ع ر ض يقول : إنْ فعلتَ بهم سوءاً فَعَلوا بكَ مِثْلَهُ وإنْ تركتَهُمْ لم تسلَمْ منهمْ ولم يَدَعوكَ وإنْ سبَبْتَهُمْ سَبُّوكَ ونِلتَ مِنْهُم ونالوا مِنْك . ذَهَبَ به إِلَى القولِ فيهِمْ والطَّعْن عَلَيْهِم وهذا من القَطْع . وقَرَضَ الشِّعْرَ قَرْضاً : قالَهُ خاصَّةً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وهو قَوْلُ أَبي عُبيدٍ . قالَ شَيْخُنَا : ومن قالَ : إنَّ قَرْضَ الشِّعْر من قَرَضَ الشَّيْءَ إِذا قَطَعَهُ كالسَّيِّدِ قُدِّسَ سرُّه في حواشيهِ عَلَى شرح المِفْتاح فَقَدْ أَبعدَ كما أَوْضحتُه في حاشية المُخْتَصَرِ . انْتَهَى . قُلْتُ : لم يُبعد السَّيِّدُ فيما قالَهُ فإِنَّ القَرْضَ أَصلُه في القَطْعِ ثمَّ تُفرَّعُ عَلَيْهِ المعاني كلُّها بحسَبِ المراتبِ ويشهدُ لذلك قَوْل الصَّاغَانِيُّ في العُبَاب . والتَّركيبُ يدلُّ عَلَى القَطْعِ وكذلك قَوْل أَبي عُبيدٍ : القَرْضُ في أَشْياءَ فذكرَ فيها قَرْضَ الفأْرِ وسَيْر البلادِ وقَرْضَ الشِّعْر والسَّلف والمُجازاةِ فإذا شُبِّه الشِّعْرُ بالثَّوبِ وجُعلَ الشَّاعرُ كَأَنَّهُ يَقْرِضُهُ أَي يَقْطَعُهُ ويُفصِّلُه ويُجزِّئهُ فأَيّ بُعْدٍ فيه ؟ فَتَأَمَّلْ . قالَ شَيْخُنَا ثمَّ ظاهِرُ المُصَنِّفِ كالصّحاح وغيرِهِ أنَّ قَرْضَ الشِّعْر هو قَوْلُهُ . والذي ذَكَرَه أَئمَّةُ الأَدب كحَازِمٍ وغيرِهِ أَنَّ قَرْضَ الشِّعْر هو نَقْدُه ومعرفَةُ جَيِّدِه مِنْ رَديئه قَوْلاً ونَظَراً . قُلْتُ : هذا الَّذي ذَكَرَهُ شَيْخُنَا عن أئمَّةِ الأَدبِ إنَّما هو في التَّقْريضُ دونَ القَرْضِ كما سَيَأْتِي فتأَمَّلْ
ومن المَجازِ : جاءَنا وقد قَرَضَ رِباطَه ذَكَرَ الجَوْهَرِيّ هذا اللَّفظَ عَقِيبَ قولهِ : قَرَضْتُ الشَّيْءَ أَقْرِضُه بالكَسْرِ قَرْضاً : قَطَعْتُه ثمَّ قالَ : يُقَالُ : جاءَ فلانٌ وقد قَرَضَ رِباطَهُ . والفأْرَةُ تَقْرِضُ الثَّوبَ هذا سِياقُ كلامِه فهذا يدلُّ عَلَى أَنَّهُ أَرادَ بقولِهِ قَرَضَ رِباطَهُ تَبْيينَ القَرْضِ بمَعْنَى القَطْعِ وتأكيدَه وليسَ كَذلِكَ بَلْ مَعْنَاهُ كما قالهُ ابنُ الأَعْرَابيّ أَي ماتَ . والرِّباطُ : رِباطُ القلبِ ومن قُطعَ رِباطُ قلبِهِ فَقَدْ هَلَك . أَو مَعْنَاهُ : إِذا جاءَ مَجْهوداً وَقَدْ أَشرفَ عَلَى الموتِ . وهو قَوْل أَبي زيدٍ كما نَقَلَهُ الأّزْهَرِيّ . وقال غيرُهُ : أَي جاءَ في شدَّةِ العَطَشِ والجوعِ . وقَرَضَ في سيرِهِ يُقْرِضُ قَرْضاً : عدلَ يُمنةً ويُسرةً وقالَ الجَوْهَرِيّ : ويقولُ الرَّجُلُ لصاحِبه : هلْ مَرَرْتَ بمكانِ كذا وكَذا فيقولُ المسؤول : قَرَضْتُهُ ذاتَ اليمينِ ليلاً . يُقَالُ : قَرَضَ المكانَ يَقْرِضُهُ قَرْضاً : عَدَلَ عنه وتَنَكَّبَهُ وأَنْشَدَ لذي الرُّمَّة :
إِلَى ظُعُنٍ يقْرِضْنَ أَجْوازَ مُشْرِفٍ ... شِمالاً وعَنْ أَيْمانِهِنَّ الفَوَارِسُ
ومُشرفٌ والفَوارسُ موضِعان . يَقُولُ : نظرتُ إِلَى ظُعُنٍ يَجُزْنَ بَيْنَ هذينِ المَوْضِعَيْنِ . انْتَهَى . وقال الفَرَّاءُ : العربُ تقول : قَرضْتُهُ ذاتَ اليمينِ وقَرَضْتُهُ ذاتَ الشِّمالِ وقُبُلاً ودُبُراً أَي كنتُ بِحِذائِه من كلِّ ناحيةٍ . وقَرَضَ الرَّجُلُ : ماتَ هَكَذا نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ كقَرِضَ بالكَسْرِ وهذه عن ابنُ الأَعْرَابيّ . وَقَدْ جمعَ بَيْنَهما الصَّاغَانِيُّ في العُبَاب ونبَّه عَلَيْهِ في التَّكْمِلَة أَيْضاً . ومن أَمثالِهمْ : " حال الجَريضُ دُونَ القَرِيضِ " قاله عَبِيد بنُ الأَبرص حينَ أَرادَ المُنذِرُ قتلَهُ فقالَ : أَنْشِدْني مِنْ قولكَ فقالَ ذلك وَقَدْ تَقَدَّم في ج ر ض قيلَ : الجَريضُ : الغُصَّةُ . والقَريضُ : مَا يردُّهُ البَعيرُ من جِرَّتهِ كما نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . وقالَ اللَّيْثُ : القَريضُ : الجِرَّةُ لأنَّهُ إِذا غُصَّ لم يقْدِرْ عَلَى قَرْضِ جِرَّتِهِ . وقال ابنُ سِيدَه : قَرَضَ البعيرُ جِرَّتهُ يَقْرِضُها قَرْضاً وهي قَريضٌ : مَضَغَها أَو ردَّها . وقال كُراع : إنَّما هي الفَريضُ بالفاءِ وَقَدْ تَقَدَّم في موضِعِهِ . وقيل الجرِيضُ في المثَلِ : الغَصَصُ والقَريضُ الشِّعْرُ كما نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ أَيْضاً أَي حالَ مَا هالهُ دُون شِعْره ولذا صارَ يَقُولُ :
" أَقْفَرَ من أَهْلِهِ عَبِيدُ
" فاليَوْمَ لا يَبْدِي ولا يَعيدُ والشِّعْرُ قَريضٌ فَعيلٌ بمَعْنَى مفْعولٍ كالقَصيدِ ونَظَائِرِه . قالَ ابنُ بَرِّيّ : وَقَدْ فرَّقَ الأَغْلبُ العِجْلِيُّ بَيْنَ الرَّجَزِ والقَريضِ بقَوْله :
" أَرجزاً تُريدُ أَمْ قَرِيضا
" كِلَيْهِما أُجِيدُ مُسْتَرِيضَا والقُراضَةُ : بالضَّمِّ : مَا سقطَ بالقَرْضِ أَي بقَرْضِ الفأْر من خُبزٍ أَو ثوبٍ أَو غيرِهِما وكذلك قُراضاتُ الثَّوبِ التي يَقْطَعُها الخيَّاطُ ويَنْفيها الجَلَمُ وكَذلِكَ قُراضَةُ الذَّهبِ والفِضَّةِ . والمِقْراضُ : واحدُ المقاريضِ هَكَذا حكاه سيبويه بالإِفْراد . وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ لعَدِيٍّ بنِ زَيْدٍ :
كلُّ صعْلٍ كأَنَّما شَقَّ فيهِ ... سَعَفَ الشرْيِ شَفْرَتَا مِقْراضِ وقالَ ابنُ مَيَّادَةَ :
" قَدْ جُبْتُها جَوْبَ ذِي المِقْراضِ مِمْطَرَةًإِذا اسْتَوَى مُغْفِلاتُ البِيدِ والحدَب وقال أَبو الشِّيص :
وجنَاحِ مقْصُوصٍ تَحيَّفَ ريشَهُ ... رَيْبُ الزَّمانِ تَحَيُّفَ المِقْراضِ فقالوا مِقْراضاً فأَفْرَدوه . وقال ابنُ بَرِّيّ : ومثلُهُ المِفْراصُ بالفاءِ والصَّاد وَقَدْ تَقَدَّم في موضعه . وهما مِقْراضانِ تثنيَةُ مِقْراض . وقال غيرُ سِيبَوَيْه من أَئمَّةِ اللُّغةِ : المِقْراضانِ : الجَلَمانِ لا يُفردُ لهما واحدٌ . والقَرْضُ بالفَتْحِ كما هو المشهور ويُكسرُ وهذه حكاها الكِسائِيُّ كما نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . وقال ثعلبٌ : القَرْضُ المصدر والقَرْضُ الاسمُ . قالَ ابنُ سِيدَه : لا يُعْجِبُني . وفي اللّسَان : هو مَا يَتَجازَى به النَّاسُ بَيْنَهم ويَتَقاضَوْنَهُ وجمْعُهُ قُرُوضٌ . قالَ الجَوْهَرِيّ : هو مَا سلَّفْتَ مِنْ إِساءةٍ أَوْ إِحسان وهو مَجازٌ عَلَى التَّشبيهِ وأَنْشَدَ للشَّاعرِ وهو أُميَّةُ ابنُ أَبي الصَّلْتِ :
" كُلُّ امرئٍ سوفَ يُجْزَى قَرْضَهُ حَسَناًأَوْ سَيِّئاً أَوْ مَدِيناً مِثْلَ مَا دَانَا وأَنْشَدَ الصَّاغَانِيُّ لِلَبيدٍ رَضِيَ الله عَنْه :
وإذا جُوزِيتَ قَرْضاً فاجْزِهِ ... إنَّما يَجْزِي الفَتَى لَيْسَ الجَمَلْ
وفي اللّسَان : مَعْنَاهُ إِذا أُسدِيَ إليكَ معروفٌ فكافِئْ عَلَيْهِ . وفي الصّحاح : القَرْضُ : مَا تُعْطيهِ من المالِ لتُقْضَاهُ . وقال أَبو إسحاقَ النَّحَوِيُّ في قَوْله تَعَالَى " مَنْ ذَا الَّذي يُقْرِضُ اللهَ قَرْضاً حَسَناً " قالَ : معنى القَرْضِ : البلاءُ الحَسَنُ . تقولُ العربُ : لكَ عندِي قَرْضٌ حسنٌ وقَرْضٌ سيِّئٌ . وأَصلُ القَرْضِ : مَا يُعطيهِ الرَّجُلُ أَو يفعلَهُ ليُجازَى عَلَيْهِ . والله عَزَّ وَجَلّ لا يَسْتَقْرِضُ مِنْ عَوَزٍ ولكنَّه يبلو عبادَهُ فالقَرْضُ كما وَصَفْنا . قالَ : وهو في الآية اسمٌ لكُلِّ مَا يُلْتَمَسُ عَلَيْهِ الجَزاءُ ولو كانَ مصدراً لكانَ إِقْراضاً . وأَمَّا قَرَضْتُهُ قَرْضاً فمعناهُ جازَيْتُهُ وأَصلُ القَرْضِ في اللُّغة القَطْعُ . وقال الأَخْفَشُ في قَوْله تَعَالَى " يُقْرِضُ " أَي يفعلُ فعلاً حَسَناً في اتِّباعِ أَمرِ اللهِ وطاعَتِه . والعربُ تقولُ لكلِّ من فعلَ إِلَيْه خيراً : قَدْ أَحْسَنْتَ قَرْضِي وَقَدْ أَقْرَضْتَني قَرْضاً حسناً . في الحَدِيث : " أَقْرِضْ مِنْ عِرْضِك ليَوْمِ فَقْرِكَ " يَقُولُ : إِذا اقْتَرَضَ عِرِضَكَ رَجُلٌ فلا تُجازِهِ ولكن اسْتَبْقِ أَجرَهُ موْفوراً لكَ قَرْضاً في ذِمَّتهِ مِنْهُ يومَ حاجَتِكَ إِلَيْه . وقَوْلُه تَعَالَى : " وإذا غَرَبتْ تُقْرِضُهُم ذاتَ الشِّمالِ " في الصّحاح : قالَ أَبو عُبَيْدَة كذا في أَكثرِ النُّسخِ وفي بعضِها : أَبو عُبَيْدٍ : أَي تُخَلِّفُهُمْ شِمالاً وتجاوِزُهُمْ وتقطَعُهُمْ وتترُكهم عَلَى شِمالِها نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وَقَدْ تَقَدَّم مَا يتعلَّقُ به قَريباً عند قوله : قَرَضَ المكانَ : عَدَلَ عنه وتَنَكَّبَه ولوْ ذَكَرَ الآيَةَ هُناك كانَ أَحسنَ وأَشْمَلَ . وقَرضَ الرَّجُلُ كسَمِعَ : زالَ من شيءٍ إِلَى شيءٍ عن ابنُ الأَعْرَابيّ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ وصاحبُ اللّسَان وَقَدْ تَقَدَّم عنهُ أَيْضاً قَرِضَ بالكَسْرِ إِذا ماتَ فالمُصَنِّفُ فرَّقَ قوْلَيْهِ في محَلَّيْنِ . والمَقارِضُ : الزَّرْعُ القليلُ عن ابنِ عبَّادٍ قالَ : وهي أَيْضاً المواضِعُ الَّتي يَحْتاجُ المُسْتَقِي إِلَى أَنْ يَقْرِضَ أَي يَميحَ الماءَ منها . قالَ : وشِبْهُ مَشَاعِلَ يُنْبَذُ فيها ونحوها مِنْ أَوعيَةِ الخمرِ قالَ : والجِرارُ الكِبارُ : مَقَارِضُ أَيْضاً . وأَقْرَضَهُ المالَ وغيرَهُ : أَعطاهُ إيَّاهُ قَرْضاً قالَ الله تعالى : " وأَقْرِضُوا اللهَ قَرْضاً حَسَناً " ويُقَالُ : أَقْرَضْتُ فلاناً وهو مَا تُعطيهِ ليَقْضِيَكَهُ ولم يقلْ في الآيَةِ إقْراضاً إلاَّ أَنَّهُ أَرادَ الاسمَ وَقَدْ تَقَدَّم البحثُ فيه قريباً . وقال الشَّاعر :
فَيَا لَيْتَني أَقْرَضْتُ جَلْداً صَبَابَتِي ... وأَقْرَضَني عن الشَّوْقِ مُقْرِضُ وأَقْرَضَهُ : قَطَعَ له قِطعةً يُجازِي عليها نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ وَقَدْ يكونُ مُطاوِعَ اسْتَقْرضَهُ . والتَّقْريضُ مثلُ التَّقْريظ : المَدْحُ أَو الذَّمُّ فهو ضِدٌّ . ويُقَالُ التَّقْريضُ في الخيرِ والشَّرِّ والتَّقْريظُ في المَدْحِ والخَيرِ خاصَّةً كما سَيَأْتِي . وانْقَرَضوا : دَرَجوا كلُّهم وكَذلِكَ قَرضُوا وعِبَارَةُ الصّحاح : وانْقَرَضَ القومُ : دَرَجوا ولم يبقَ مِنْهُم أَحَدٌ فاخْتَصَرَها بقولهِ : كلُّهُم وهو حَسَنٌ
واقْتَرَضَ مِنْهُ أَي أَخَذَ القَرْضَ . واقْتَرَضَ عِرْضهُ : اغْتابَهُ لأنَّ المُغْتاب كَأَنَّهُ يقطَعُ من عِرْضِ أَخيهِ . ومِنْهُ الحديث : " عِبادَ الله رفَعَ اللهُ عنَّا الحَرَجَ إلاَّ منِ اقْتَرَضَ امْرأً مُسلِماً " وفي رواية : " منِ اقْتَرَضَ عِرْضَ مُسْلِمٍ " . أَراد قطَعَه بالغِيبة والطَّعن عَلَيْهِ والنَّيْلِ مِنْهُ وهو افْتِعالٌ من القَرْضِ . والقِراضُ والمُقارَضَةُ عند أَهلِ الحِجازِ : المُضارَبَةُ ومِنْهُ حديث الأّزْهَرِيّ : " لا تَصْلُحُ مُقارَضَةُ مَنْ طُعْمتُهُ الحَرامُ " كَأَنَّهُ عقدٌ عَلَى الضَّربِ في الأَرضِ والسَّعْيِ فيها وقطْعِها بالسَّيرِ . من القرض في السير وقال الزَّمَخْشَرِيّ : أَصلُها من القَرْضِ في الأَرضِ وهو قطْعُها بالسًّيْرِ فيها . قالَ : وكَذلِكَ هي المُضارَبَةُ أَيْضاً من الضَّرْبِ في الأَرضِ . وفي حديثِ أَبي مُوسى : " اجْعَلْهُ قِراضاً " وصُورتُهُ أَي القِراض أَنَ يَدْفَعَ إِلَيْهِ مالاً ليَتَّجِرَ فيه والرِّبْحُ بَيْنَهما عَلَى مَا يَشْتَرِطانِ والوَضيعَةُ عَلَى المالِ وَقَدْ قارَضَه مُقارَضَةً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ هكَذَا . وقال أَيْضاً : هُما يَتَقارَضَانِ الخيرَ والشَّرَّ وأَنْشَدَ قَوْلَ الشَّاعِر :
إِنَّ الغَنِىَّ أَخُو الغَنِيِّ وإِنَّما ... يَتَقَارَضَانِ ولا أَخَا للمُقْتِرِ وقال غيرُه : هُما يَتَقَارَضانِ الثَّناءَ بَيْنَهُمْ أَي يَتَجَازَيانِ . وقال ابنُ خالَويْه : يُقَالُ : يَتَقَارَظَانِ الخيرَ والشَّرَّ . بالظَّاء أَيْضاً وقال أَبو زيدٍ : هُما يَتَقارَظانِ المَدْحَ إِذا مَدَحَ كلُّ واحدٍ منهُما صاحبهُ ومثلهُ يتقارضان بالضَّاد وسَيَأْتِي . قالَ الجَوْهَرِيّ : والقِرْنانِ يَتَقارَضَانِ النَّظَر أَي ينظُرُ كلٌّ منهُما إِلَى صاحبهِ شَزْراً . قُلْتُ : ومِنْهُ قَوْل الشَّاعر :
يَتَقارَضونَ إِذا الْتَقَوْا في مَوْطِنٍ ... نَظَراً يُزيلُ مواطِئَ الأَقْدامِ أَرادَ ينظُرُ بعضُهُمْ إِلَى بعضٍ بالعَداوَةِ والبَغْضاءِ . وكانتِ الصَّحابَةُ وهو مأْخوذٌ مِنْ حديثِ الحَسَنِ البَصْرِيّ قيلَ لهُ : أَكانَ أَصحابُ رَسُولُ الله صَلّى اللهُ عليه وسَلّم يَمْزَحون ؟ قالَ : نعم ويَتَقارَضون وهو منَ القَرِيضِ للشِّعرِ أَي يقولون القَرِيضَ ويُنْشِدونَه . وأَمَّا قَوْلُ الكُميت :
يُتَقَارَضُ الحَسَنُ الجمِي ... لُ من التَّآلُفِ والتَّزاوُرْ
فمَعْناهُ أنَّهُمْ كانوا مُتَآلِفينَ يَتَزاوَرون ويَتَعاطَوْنَ الجميلَ كما في العُبَاب . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : التَّقْريضُ : القَطْعُ قَرَضَهُ وقَرَّضَهُ بمعنًى كما في المُحكم . وابنُ مِقْرِضٍ : دُويْبَّةٌ يُقَالُ لها بالفارِسِيَّة دَلَّهْ وهو قَتَّالُ الحَمَام كما في الصحاح وضبطه هَكَذا كمِنْبَر وفي التَّهْذيبِ : قالَ اللَّيْثُ : ابنُ مِقْرِضٍ . ذو القَوائمِ الأرْبَعِ الطَّويلُ الظَّهْرِ قَتَّالُ الحَمَامِ . ونقل في العُبَاب أَيْضاً مثله . وزادَ في الأَساس : أَخَّاذٌ بحُلُوقِها وهو نوعٌ من الفيرانِ . وفي المُحكم تَخْرِقُها وتَقْطَعُها . والعَجَبُ من المُصَنِّفِ كَيْفَ أَغفلَ عن ذِكرِهِ . وقارَضَهُ مِثْلُ أَقْرَضَهُ كما في اللّسَان . واسْتَقْرَضْتُ مِنْ فلانٍ : طلبتُ مِنْهُ القَرْضَ فأَقْرَضَني نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . والقُراضَةُ تكونُ في العملِ السيِّئِ والقولِ السَّيِّئِ يَقْصِدُ الإِنسانُ بهِ صاحِبُهُ . واسْتَقْرَضَهُ الشَّيْءَ : اسْتَقْضاهُ فأَقْرَضَهُ : قَضَاهُ . والمَقْروضُ : قَرِيضُ البَعير . نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . والقَرْضُ : المَضْغُ . والتَّقْريضُ : صِناعَةُ القَرِيضِ وهو معرفَةُ جَيِّدِهِ مِنْ رَديئِهِ بالرَّوِيَّةِ والفِكْرِ قولاً ونَظَراً . وقَرَضْتُ قَرْضاً مِثْلُ حَذَوْتُ حَذْواً . ويُقَالُ : أَخَذَ الأَمر بقراضَتِه أَي بطَرَاءَتِهِ كما في اللّسَان . ويُقَالُ : مَا عَلَيْهِ قِراضٌ ولا خِضَاضٌ أَي مَا يقْرِضُ عنه العُيونَ فيَسْتُرُه نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ عن ابنِ عبَّادٍ . وذكَرَ اللَّيْثُ هنا التَّقْريضَ بمَعْنَى التَّحْزِيزِ . قالَ الأّزْهَرِيّ : وهو تَصْحِيفٌ والصَّوابُ بالفاءِ وهكذا روى بَيْت الشَّمّاخ وَقَدْ تَقَدَّم في ف ر ض . وقُراضَةُ المالِ : رَديئُه وخَسيسُه . والقَرَّاضَةُ بالتَّشديد المُغْتابُ للنَّاسِ وأَيضاً دُوَيْبَّةٌ تَقْرِضُ الصُّوفَ . ومن المَجازِ قولهم : لِسانُ فلانٍ مِقْراضُ الأَعْراضِ . والمَقْروضَةُ : قريةٌ باليمنِ ناحِيةَ السّحول ومنها أَبو عَبْدِ اللهِ محمَّدُ بنُ عَبْدِ اللهِ بنِ يحيَى الهَمْدانيُّ الفَقيهُ

_Türkçe çeviri henüz yok_
