# قرض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قرض

قرضه يقرضه قرضا: قطعه، هذا هو الأصل فيه، ثم استعمل في قطع الفأر والسلف والسير، والشعر، والمجازاة، ويقال: قرضه قرضا جازاه كقارضه مقارضة. ومن الأخير قول أبي الدرداء: إن قارضت الناس قارضوك، وإن تركتهم لم يتركوك، وإن هربت منهم أدركوك. وقد سبق ذكر الحديث في ع ر ض، يقول: إن فعلت بهم سوءا فعلوا بك مثله، وإن تركتهم لم تسلم منهم ولم يدعوك، وإن سببتهم سبوك، ونلت منهم ونالوا منك. ذهب به إلى القول فيهم والطعن عليهم، وهذا من القطع. وقرض الشعر قرضا: قاله خاصة، نقله الجوهري، وهو قول أبي عبيد. قال شيخنا:ومن قال: إن قرض الشعر من قرض الشيء، إذا قطعه، كالسيد قدس سره في حواشيه على شرح المفتاح، فقد أبعد، كما أوضحته في حاشية المختصر. انتهى. قلت: لم يبعد السيد فيما قاله فإن القرض أصله في القطع، ثم تفرع عليه المعاني كلها بحسب المراتب، ويشهد لذلك قول الصاغاني في العباب. والتركيب يدل على القطع، وكذلك قول أبي عبيد: القرض في أشياء، فذكر فيها قرض الفأر وسير البلاد وقرض الشعر والسلف والمجازاة فإذا شبه الشعر بالثوب، وجعل الشاعر كأنه يقرضه، أي يقطعه ويفصله ويجزئه، فأي بعد فيه? فتأمل. قال شيخنا ثم ظاهر المصنف كالصحاح وغيره أن قرض الشعر هو قوله. والذي ذكره أئمة الأدب، كحازم وغيره أن قرض الشعر هو نقده ومعرفة جيده من رديئه قولا ونظرا. قلت: هذا الذي ذكره شيخنا عن أئمة الأدب إنما هو في التقريض دون القرض، كما سيأتي فتأمل.
 ومن المجاز: جاءنا وقد قرض رباطه، ذكر الجوهري هذا اللفظ عقيب قوله: قرضت الشيء أقرضه بالكسر قرضا: قطعته، ثم قال: يقال: جاء فلان وقد قرض رباطه. والفأرة تقرض الثوب، هذا سياق كلامه، فهذا يدل على أنه أراد بقوله قرض رباطه تبيين القرض بمعنى القطع وتأكيده، وليس كذلك، بل معناه كما قاله ابن الأعرابي، أي مات. والرباط: رباط القلب، ومن قطع رباط قلبه فقد هلك. أو معناه: إذا جاء مجهودا وقد أشرف على الموت. وهو قول أبي زيد، كما نقله الأزهري. وقال غيره: أي جاء في شدة العطش والجوع. وقرض في سيره يقرض قرضا: عدل يمنة ويسرة وقال الجوهري: ويقول الرجل لصاحبه: هل مررت بمكان كذا وكذا، فيقول المسؤول: قرضته ذات اليمين ليلا. يقال: قرض المكان يقرضه قرضا: عدل عنه وتنكبه، وأنشد لذي الرمة:
  إلى ظعن يقرضن أجواز مشرف                      شمالا وعن أيمانهن الفـوارس

  ومشرف والفوارس موضعان. يقول: نظرت إلى ظعن يجزن بين هذين الموضعين. انتهى. وقال الفراء: العرب تقول: قرضته ذات اليمين، وقرضته ذات الشمال، وقبلا، ودبرا، أي كنت بحذائه من كل ناحية. وقرض الرجل: مات، هكذا نقله الجوهري، كقرض، بالكسر، وهذه عن ابن الأعرابي. وقد جمع بينهما الصاغاني في العباب، ونبه عليه في التكملة أيضا. ومن أمثالهم:  حال الجريض دون القريض  قاله عبيد بن الأبرص حين أراد المنذر قتله فقال: أنشدني من قولك، فقال ذلك، وقد تقدم في ج ر ض قيل: الجريض: الغصة. والقريض: ما يرده البعير من جرته، كما نقله الجوهري. وقال الليث: القريض: الجرة، لأنه إذا غص لم يقدر على قرض جرته. وقال ابن سيده: قرض البعير جرته يقرضها قرضا، وهي قريض: مضغها أو ردها. وقال كراع: إنما هي الفريض بالفاء وقد تقدم في موضعه. وقيل الجريض في المثل: الغصص، والقريض الشعر، كما نقله الجوهري أيضا، أي حال ما هاله دون شعره، ولذا صار يقول:
  أقفر من أهله عبيد
  فاليوم لا يبدي ولا يعيد والشعر قريض، فعيل بمعنى مفعول، كالقصيد ونظائره. قال ابن بري: وقد فرق الأغلب العجلي بين الرجز والقريض بقوله:
  أرجزا تريد أم قريضا
  كليهما أجيد مستريضا والقراضة: بالضم: ما سقط بالقرض، أي بقرض الفأر من خبز، أو ثوب، أو غيرهما، وكذلك قراضات الثوب التي يقطعها الخياط وينفيها الجلم، وكذلك قراضة الذهب والفضة. والمقراض: واحد المقاريض، هكذا حكاه سيبويه بالإفراد. وأنشد ابن بري لعدي بن زيد:
  كل صعل كأنمـا شـق فـيه                      سعف الشري شفرتا مقراض وقال ابن ميادة:
  قد جبتها جوب ذي المقراض ممطرةإذا استوى مغفلات البيد والحدب وقال أبو الشيص:
  وجناح مقصوص تحيف ريشه                      ريب الزمان تحيف المقراض فقالوا مقراضا فأفردوه. وقال ابن بري: ومثله المفراص، بالفاء والصاد، وقد تقدم في موضعه. وهما مقراضان تثنية مقراض. وقال غير سيبويه من أئمة اللغة: المقراضان: الجلمان، لا يفرد لهما واحد. والقرض، بالفتح كما هو المشهور، ويكسر، وهذه حكاها الكسائي، كما نقله الجوهري. وقال ثعلب: القرض المصدر، والقرض الاسم. قال ابن سيده: لا يعجبني. وفي اللسان: هو ما يتجازى به الناس بينهم ويتقاضونه، وجمعه قروض. قال الجوهري: هو ما سلفت من إساءة أو إحسان، وهو مجاز على التشبيه، وأنشد للشاعر، وهو أمية ابن أبي الصلت:
  كل امرئ سوف يجزى قرضه حسناأو سيئا أو مدينا مثل ما دانا وأنشد الصاغاني للبيد، رضي الله عنه:
  وإذا جوزيت قرضا فاجـزه                      إنما يجزي الفتى ليس الجمل

  وفي اللسان: معناه إذا أسدي إليك معروف فكافئ عليه. وفي الصحاح: القرض: ما تعطيه من المال لتقضاه. وقال أبو إسحاق النحوي في قوله تعالى  من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا  قال: معنى القرض: البلاء الحسن. تقول العرب: لك عندي قرض حسن، وقرض سيئ. وأصل القرض: ما يعطيه الرجل أو يفعله ليجازى عليه. والله عز وجل لا يستقرض من عوز ولكنه يبلو عباده، فالقرض كما وصفنا. قال: وهو في الآية اسم لكل ما يلتمس عليه الجزاء، ولو كان مصدرا لكان إقراضا. وأما قرضته قرضا فمعناه جازيته، وأصل القرض في اللغة القطع. وقال الأخفش في قوله تعالى  يقرض  أي يفعل فعلا حسنا في اتباع أمر الله وطاعته. والعرب تقول لكل من فعل إليه خيرا: قد أحسنت قرضي، وقد أقرضتني قرضا حسنا. في الحديث:  أقرض من عرضك ليوم فقرك  يقول: إذا اقترض عرضك رجل فلا تجازه ولكن استبق أجره موفورا لك قرضا في ذمته منه يوم حاجتك إليه. وقوله تعالى:  وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال  في الصحاح: قال أبو عبيدة، كذا في أكثر النسخ، وفي بعضها: أبو عبيد: أي تخلفهم شمالا، وتجاوزهم وتقطعهم وتتركهم على شمالها نقله الجوهري، وقد تقدم ما يتعلق به قريبا، عند قوله: قرض المكان: عدل عنه وتنكبه، ولو ذكر الآية هناك كان أحسن وأشمل. وقرض الرجل، كسمع: زال من شيء إلى شيء، عن ابن الأعرابي، نقله الصاغاني، وصاحب اللسان، وقد تقدم عنه أيضا قرض، بالكسر، إذا مات، فالمصنف فرق قوليه في محلين. والمقارض: الزرع القليل، عن ابن عباد، قال: وهي أيضا المواضع التي يحتاج المستقي إلى أن يقرض، أي يميح الماء منها. قال: وشبه مشاعل ينبذ فيها، ونحوها من أوعية الخمر، قال: والجرار الكبار: مقارض، أيضا. وأقرضه المال وغيره: أعطاه إياه قرضا، قال الله تعالى:  وأقرضوا الله قرضا حسنا  ويقال: أقرضت فلانا، وهو ما تعطيه ليقضيكه، ولم يقل في الآية إقراضا، إلا أنه أراد الاسم، وقد تقدم البحث فيه قريبا. وقال الشاعر:
  فيا ليتني أقرضت جلدا صبابتي                      وأقرضني عن الشوق مقرض وأقرضه: قطع له قطعة يجازي عليها، نقله الصاغاني، وقد يكون مطاوع استقرضه. والتقريض مثل التقريظ: المدح أو الذم، فهو ضد. ويقال التقريض في الخير والشر، والتقريظ في المدح والخير خاصة، كما سيأتي. وانقرضوا: درجوا كلهم، وكذلك قرضوا، وعبارة الصحاح: وانقرض القوم: درجوا ولم يبق منهم أحد فاختصرها بقوله: كلهم، وهو حسن.

  واقترض منه، أي أخذ القرض. واقترض عرضه: اغتابه لأن المغتاب كأنه يقطع من عرض أخيه. ومنه الحديث:  عباد الله، رفع الله عنا الحرج إلا من اقترض امرأ مسلما  وفي رواية:  من اقترض عرض مسلم  . أراد قطعه بالغيبة والطعن عليه والنيل منه، وهو افتعال من القرض. والقراض والمقارضة، عند أهل الحجاز: المضاربة، ومنه حديث الأزهري:  لا تصلح مقارضة من طعمته الحرام  كأنه عقد على الضرب في الأرض والسعي فيها وقطعها بالسير. من القرض في السير وقال الزمخشري: أصلها من القرض في الأرض وهو قطعها بالسير فيها. قال: وكذلك هي المضاربة أيضا من الضرب في الأرض. وفي حديث أبي موسى:  اجعله قراضا  وصورته، أي القراض، أن يدفع إليه مالا ليتجر فيه، والربح بينهما على ما يشترطان، والوضيعة على المال، وقد قارضه مقارضة، نقله الجوهري هكذا. وقال أيضا: هما يتقارضان الخير والشر، وأنشد قول الشاعر:
  إن الغنى أخو الغني وإنما                      يتقارضان ولا أخا للمقتر وقال غيره: هما يتقارضان الثناء بينهم، أي يتجازيان. وقال ابن خالويه: يقال: يتقارظان الخير والشر. بالظاء أيضا، وقال أبو زيد: هما يتقارظان المدح، إذا مدح كل واحد منهما صاحبه ومثله يتقارضان، بالضاد، وسيأتي. قال الجوهري: والقرنان يتقارضان النظر، أي ينظر كل منهما إلى صاحبه شزرا. قلت: ومنه قول الشاعر:
  يتقارضون إذا التقوا في موطن                      نظرا يزيل مواطـئ الأقـدام أراد ينظر بعضهم إلى بعض بالعداوة والبغضاء. وكانت الصحابة، وهو مأخوذ من حديث الحسن البصري قيل له: أكان أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم يمزحون? قال: نعم، ويتقارضون، وهو من القريض للشعر أي يقولون القريض وينشدونه. وأما قول الكميت:
  يتقارض الحسن الجمي                      ل من التآلف والتزاور

  فمعناه أنهم كانوا متآلفين يتزاورون ويتعاطون الجميل، كما في العباب. ومما يستدرك عليه: التقريض: القطع، قرضه وقرضه بمعنى، كما في المحكم. وابن مقرض: دويبة يقال لها بالفارسية دله، وهو قتال الحمام، كما في الصحاح، وضبطه هكذا كمنبر، وفي التهذيب: قال الليث: ابن مقرض. ذو القوائم الأربع، الطويل الظهر قتال الحمام.ونقل في العباب أيضا مثله. وزاد في الأساس: أخاذ بحلوقها، وهو نوع من الفيران. وفي المحكم تخرقها وتقطعها. والعجب من المصنف كيف أغفل عن ذكره. وقارضه، مثل أقرضه، كما في اللسان. واستقرضت من فلان: طلبت منه القرض، فأقرضني، نقله الجوهري. والقراضة تكون في العمل السيئ والقول السيئ يقصد الإنسان به صاحبه. واستقرضه الشيء: استقضاه، فأقرضه: قضاه. والمقروض: قريض البعير. نقله الجوهري. والقرض: المضغ. والتقريض: صناعة القريض، وهو معرفة جيده من رديئه بالروية والفكر قولا ونظرا. وقرضت قرضا، مثل حذوت حذوا. ويقال: أخذ الأمر بقراضته أي بطراءته، كما في اللسان. ويقال: ما عليه قراض ولا خضاض، أي ما يقرض عنه العيون فيستره، نقله الصاغاني عن ابن عباد. وذكر الليث هنا التقريض بمعنى التحزيز. قال الأزهري: وهو تصحيف، والصواب بالفاء وهكذا روى بيت الشماخ، وقد تقدم في ف ر ض. وقراضة المال: رديئه وخسيسه. والقراضة، بالتشديد، المغتاب للناس، وأيضا دويبة تقرض الصوف. ومن المجاز قولهم: لسان فلان مقراض الأعراض. والمقروضة: قرية باليمن ناحية السحول، ومنها أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن يحيى الهمداني الفقيه.

### Türkçe

**قرضه** **يقرضه** **قرضا**: onu kesti; aslî olan onda budur; sonra fareyi kesmede, borçta, yürüyüşte, şiirde ve karşılık vermede kullanıldı. Ve denilir: **قرضه** **قرضا**: ona karşılık verdi; **قارضه** **مقارضة** gibi. Ve sonuncusundan Ebû’d-Derdâ’nın sözü: “Eğer insanlarla **قارضت** edersen, onlar da seninle **قارضوك** ederler; eğer onları bırakırsan, seni bırakmazlar; eğer onlardan kaçarsan, sana yetişirler.” Hadisin zikri **ع ر ض**’da geçmişti; der ki: eğer onlara kötülük yaparsan, sana onun benzerini yaparlar; eğer onları bırakırsan, onlardan selâmette olmazsın ve seni bırakmazlar; eğer onlara söversen, sana söverler; onlardan elde edersin ve onlar da senden elde ederler. Onu, onlar hakkında söz söylemeye ve onlara ta’n etmeye götürdü; bu da kesmedendir. Ve **قرض** şiiri **قرضا**: bunu özellikle söyledi; onu Cevherî nakletti; ve bu Ebû Ubeyd’in sözüdür. Şeyhimiz dedi: “Ve kim ‘şiiri **قرض** etmek, şeyi **قرض** etmekten (onu kestiği zaman)dır’ derse—Seyyid, kuds sırruhu, **شرح المفتاح** üzerine hâşiyelerinde olduğu gibi—uzaklaştırmış olur; onu **حاشية المختصر**’da açıkladığım üzere.” Bitti. Dedim: Seyyid söylediğinde uzaklaşmış değildir; çünkü **القرض**’ın aslı kesmededir; sonra mânâların hepsi mertebelere göre ondan dallanmıştır; buna **العباب**’da Sâğânî’nin sözü şahitlik eder. Ve terkîb kesmeye delâlet eder; yine Ebû Ubeyd’in sözü: “**القرض** şeylerdedir”; onda fareyi **قرض** etmeyi, beldelerin yürüyüşünü **قرض** etmeyi, şiiri **قرض** etmeyi, borcu ve karşılık vermeyi zikretti. Şiir elbiseye benzetilince ve şair sanki onu **يقرضه** (yani onu keser, ayırır ve parçalara böler) kılınınca, bunda hangi uzaklık vardır? Öyleyse düşün. Şeyhimiz dedi: sonra musannifin, **الصحاح** ve başkaları gibi, zâhiri şudur ki şiiri **قرض** etmek onun söylemesidir. Edeb imamlarının—Hâzim ve başkaları gibi—zikrettiği ise: şiiri **قرض** etmek, onu tenkit etmek ve iyisini kötüsünden söz ve nazarla bilmek demektir. Dedim: Şeyhimizin edeb imamlarından naklettiği bu, ancak **التقريض** hakkındadır, **القرض** hakkında değil; nitekim gelecektir; öyleyse düşün.

Ve mecazdan: “Bize geldi, hâlbuki **قرض** etmişti **رباطه**.” Cevherî bu lafzı, “**قرضت** şeyi, onu **أقرضه** (kesre ile) **قرضا**: onu kestim” sözünün akabinde zikretti; sonra dedi: “Denilir: falan geldi, hâlbuki **قرض** etmişti **رباطه**.” Ve fare elbiseyi **تقرض** eder. Bu, onun sözünün siyakıdır; bu, onun “**قرض رباطه**” sözüyle kesme mânâsındaki **القرض**’ı beyan etmeyi ve onu pekiştirmeyi istediğine delâlet eder; öyle değildir; bilakis mânâsı, İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği gibidir: yani öldü. Ve **الرباط**: kalbin bağıdır; kalbin bağını kesen helâk olmuştur. Yahut mânâsı: bitkin olarak geldi ve ölüme yaklaşmıştı. Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür; Ezhârî onu naklettiği üzere. Başkası dedi: yani şiddetli susuzluk ve açlık içinde geldi. Ve yürüyüşünde **قرض** etti, **يقرض** **قرضا**: sağa ve sola meyletti. Cevherî dedi: ve adam, arkadaşına der: “Şu şu yerden geçtin mi?” Soruya muhatap olan der ki: “Onu sağ taraftan geceleyin **قرضت** ettim.” Denilir: yeri **قرض** etti, onu **يقرضه** **قرضا**: ondan saptı ve ondan kaçındı. Zü’r-Rumme’den şu beyit okunmuştur:
  إلى ظعن يقرضن أجواز مشرف                      شمالا وعن أيمانهن الفـوارس

Ve **مشرف** ve **الفوارس** iki yerdir. Der ki: bu iki yerin arasında geçen bir kervana baktım. Bitti. Ferrâ dedi: Araplar der: “Onu sağ taraftan **قرضت** ettim, onu sol taraftan **قرضت** ettim; ve önden ve arkadan”; yani her yönden onun hizasında idim. Ve adam **قرض** etti: öldü; Cevherî bunu böyle nakletti; **قرض** gibi, kesre ile; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Sâğânî **العباب**’da ikisini bir araya getirdi ve **التكملة**’de de buna dikkat çekti. Atasözlerindendir:
حال الجريض دون القريض
Bunu Ubeyd b. el-Ebras söyledi; Münzir onu öldürmek isteyince, ona dedi: “Sözünden bana oku”; o da bunu söyledi. Daha önce **ج ر ض**’da geçti. Denildi: **الجريض**: boğaza takılma. Ve **القريض**: devenin gevişinden geri çevirdiği şeydir; Cevherî bunu naklettiği üzere. Leys dedi: **القريض**: geviştir; çünkü boğaza takılınca gevişini **قرض** etmeye güç yetiremez. İbn Sîde dedi: deve gevişini **قرض** eder, onu **يقرضها** **قرضا**; o da **قريض**dir: onu çiğnemesi yahut geri çevirmesi. Kurâ‘ dedi: ancak o **الفريض**’dir, **الفاء** ile; yeri geldiğinde daha önce geçti. Ve denildi: meselde **الجريض**: boğaza takılmalar; ve **القريض** şiirdir; Cevherî bunu da naklettiği üzere; yani onu dehşete düşüren şey, şiirinin önüne geçti. Bu yüzden şöyle demeye başladı:
  أقفر من أهله عبيد
  فاليوم لا يبدي ولا يعيد

Ve şiir **قريض**dir; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir; **القصيد** ve benzerleri gibi. İbn Berrî dedi: ve el-Ağleb el-‘Aclî, **الرجز** ile **القريض** arasında şu sözüyle ayırım yapmıştır:
  أرجزا تريد أم قريضا
  كليهما أجيد مستريضا

Ve **القراضة**: damme ile: **القرض** ile düşen şey; yani farenin ekmekten, yahut elbiseden, yahut başkasından **قرض** etmesiyle; ve terzinin kestiği ve makasın attığı elbise kırpıntıları da böyledir; ve altın ve gümüş kırpıntısı da böyledir. Ve **المقراض**: **المقاريض**’in biridir; Sîbeveyh bunu tekil olarak böyle hikâye etti. İbn Berrî, ‘Adî b. Zeyd’den şu beyiti okuttu:
  كل صعل كأنمـا شـق فـيه                      سعف الشري شفرتا مقراض

İbn Miyâde dedi:
  قد جبتها جوب ذي المقراض ممطرةإذا استوى مغفلات البيد والحدب

Ebû’ş-Şîs dedi:
  وجناح مقصوص تحيف ريشه                      ريب الزمان تحيف المقراض

Böylece **مقراضا** dediler ve onu tekil yaptılar. İbn Berrî dedi: ve bunun benzeri **المفراص**’tır; **الفاء** ve **الصاد** ile; yeri geldiğinde daha önce geçti. Ve ikisi **مقراضان**dır: **مقراض**’ın tesniyesi. Sîbeveyh’ten başka dil imamlarından başkası dedi: **المقراضان**: iki makastır; onlara tekil bir “bir” yoktur. Ve **القرض**—meşhur olduğu üzere fetha ile—ve kesre ile de gelir; bunu Kisâî hikâye etti; Cevherî naklettiği üzere. Sa‘leb dedi: **القرض** masdardır, **القرض** isimdir. İbn Sîde dedi: hoşuma gitmez. Ve **اللسان**’da: insanların aralarında birbirlerine karşılık verdikleri ve birbirlerinden talep ettikleri şeydir; cem‘i **قروض**dur. Cevherî dedi: bu, kötülük yahut iyilikten ödünç verdiğin şeydir; bu, benzetme üzere mecazdır. Şaire—o da Ümeyye b. Ebî’s-Salt’tır—şu beyit okundu:
  كل امرئ سوف يجزى قرضه حسناأو سيئا أو مدينا مثل ما دانا

Sâğânî, Lebîd’den—Allah ondan razı olsun—şu beyiti okuttu:
  وإذا جوزيت قرضا فاجـزه                      إنما يجزي الفتى ليس الجمل

Ve **اللسان**’da: mânâsı, sana bir iyilik sunulursa ona karşılık ver, demektir. Ve **الصحاح**’ta: **القرض**: maldan verdiğin şeydir ki sana ödensin. Ebû İshâk en-Nahvî, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا** dedi ki: **القرض**’ın mânâsı: güzel belâdır. Araplar der: “Benim yanımda senin için **قرض حسن** vardır ve **قرض سيئ** vardır.” Ve **القرض**’ın aslı: kişinin verdiği yahut yaptığı şeydir ki ona karşılık verilsin. Allah Azze ve Celle, yoksulluktan dolayı borç istemez; fakat kullarını imtihan eder; işte **القرض** bizim vasfettiğimiz gibidir. Dedi: ve o, âyette, üzerine karşılık istenen her şey için bir isimdir; eğer masdar olsaydı **إقراضا** olurdu. Ama “**قرضته قرضا**” ise mânâsı: ona karşılık verdimdir; ve **القرض**’ın dilde aslı kesmedir. Ahfeş, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **يقرض**: yani Allah’ın emrine uymada ve itaatinde güzel bir fiil işler, dedi. Araplar, kendisine bir hayır yapılan herkes için der: “Benim **قرضي**’mi güzelleştirdin; ve bana **قرضا حسنا** **أقرضت** ettin.” Hadiste: **أقرض من عرضك ليوم فقرك**: der ki: eğer bir adam senin **عرض**’ını **اقترض** ederse, ona karşılık verme; bilakis onun ecrini, senin için onun zimmetinde, ona ihtiyaç duyduğun gün, bol olarak bir **قرض** diye sakla. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال**; **الصحاح**’ta: Ebû Ubeyde dedi—çoğu nüshada böyledir; bazısında: Ebû Ubeyd—yani onları solda bırakır; onları geçer; onları keser ve onları solunda bırakır; Cevherî bunu nakletti. Bununla ilgili olan, az önce, “yeri **قرض** etti: ondan saptı ve ondan kaçındı” sözü yanında geçti; âyeti orada zikretseydi daha iyi ve daha kapsamlı olurdu. Ve adam **قرض** etti—**سمع** gibi: bir şeyden bir şeye geçti; İbnü’l-A‘râbî’den; Sâğânî ve **اللسان** sahibi nakletti; ondan ayrıca, kesre ile **قرض**: öldüğü zaman, da geçmişti; musannif iki sözünü iki yerde ayırdı. Ve **المقارض**: az ekin; İbn Abbâd’dan. Dedi: ve o, su çekenin **يقرض** etmeye muhtaç olduğu yerlerdir; yani oradan suyu çıkarır. Dedi: ve içine meşalelerin atıldığı şeylere ve şarap kaplarından benzerlerine benzetildi. Dedi: ve büyük küpler: **مقارض**tır, ayrıca. Ve ona malı ve başkasını **أقرضه**: onu ona **قرضا** verdi. Allah Teâlâ dedi: **وأقرضوا الله قرضا حسنا**. Ve denilir: falana **أقرضت** ettim; o, sana ödemesi için verdiğin şeydir. Âyette **إقراضا** demedi; ancak ismi kastetti; bunun araştırması az önce geçti. Şair dedi:
  فيا ليتني أقرضت جلدا صبابتي                      وأقرضني عن الشوق مقرض

Ve ona **أقرضه**: karşılığında mükâfatlandırılacağı bir parça kesti; Sâğânî nakletti; ve **استقرضه**’nun mutâva‘ı olabilir. Ve **التقريض** tıpkı **التقريظ** gibidir: övgü yahut yergi; o halde zıttır. Ve denilir: **التقريض** hayırda ve şerde olur; **التقريظ** ise övgüde ve hayırda özellikle olur; nitekim gelecektir. Ve **انقرضوا**: hepsi yok olup gittiler; ve **قرضوا** da böyledir. **الصحاح**’ın ibaresi: “**انقرض** kavim: yok olup gittiler ve onlardan hiç kimse kalmadı”; onu “hepsi” sözüyle kısalttı; bu güzeldir.

Ve ondan **اقترض** etti: yani borcu aldı. Ve onun **عرض**’ını **اقترض** etti: onu gıybet etti; çünkü gıybet eden, sanki kardeşinin **عرض**’ından keser. Ondan hadîs: **عباد الله، رفع الله عنا الحرج إلا من اقترض امرأ مسلما**; bir rivayette: **من اقترض عرض مسلم**. Onunla, gıybetle, ona ta’n etmekle ve ondan pay almakla onu kesmeyi kastetti; bu, **القرض**’dan **افتعال**dır. Ve **القراض** ve **المقارضة**, Hicaz ehli yanında: **المضاربة**’dir. Ondan Ezhârî’nin hadîsi: **لا تصلح مقارضة من طعمته الحرام**; sanki yeryüzünde vurma, onda çalışma ve onu yürüyüşle kesme üzerine bir akittir; yürüyüşteki **القرض**’dandır. Zemahşerî dedi: aslı, yeryüzünde **القرض**’dandır; o da onda yürümekle onu kesmektir. Dedi: ve o, **المضاربة** da böyledir; yeryüzünde vurmak (**الضرب**)tandır. Ebû Mûsâ hadîsinde: **اجعله قراضا**. Ve onun sûreti—yani **القراض**—şudur: ona bir mal verir ki onunla ticaret etsin; kâr, şart koştukları üzere ikisi arasında; zarar ise mal üzerinedir. Ve onunla **قارضه مقارضة** etti; Cevherî bunu böyle nakletti. Ve yine dedi: ikisi hayır ve şerri **يتقارضان** ederler. Şairin sözü okundu:
  إن الغنى أخو الغني وإنما                      يتقارضان ولا أخا للمقتر

Başkası dedi: ikisi aralarında övgüyü **يتقارضان** ederler; yani karşılıklı karşılık verirler. İbn Hâlaveyh dedi: denilir: hayır ve şerri **يتقارظان** ederler; **الظاء** ile de. Ebû Zeyd dedi: ikisi övgüyü **يتقارظان** ederler; her biri arkadaşını övdüğü zaman; ve bunun benzeri **يتقارضان**dır; **الضاد** ile; ve gelecektir. Cevherî dedi: iki akran bakışı **يتقارضان** ederler; yani her biri arkadaşına yan gözle bakar. Dedim: ve ondan şairin sözü:
  يتقارضون إذا التقوا في موطن                      نظرا يزيل مواطـئ الأقـدام

Düşmanlık ve kin ile birbirlerine bakmayı kastetti. Ve sahâbe böyleydi; bu, şiir için **القريض**’dendir; yani **القريض** söylerler ve onu inşad ederlerdi. Hasan el-Basrî hadîsinden alınmıştır: ona denildi: “Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’in ashabı şakalaşır mıydı?” Dedi: “Evet; ve **يتقارضون** ederlerdi.” Ama Kümeyt’in sözü:
  يتقارض الحسن الجمي                      ل من التآلف والتزاور

Bunun mânâsı: onların ülfet etmiş oldukları, birbirlerini ziyaret ettikleri ve güzelliği birbirlerine verdikleri (karşılıklı yaptıkları)dır; **العباب**’da olduğu gibi. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **التقريض**: kesme; **قرضه** ve **قرضه** mânâca birdir; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **ابن مقرض**: Farsçada **دله** denilen bir küçük hayvancık; o, güvercinlerle savaşandır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve ضبطı (okunuşu) böylece, **منبر** gibi (vezninde)dir. Ve **التهذيب**’de: **الليث** dedi ki: **ابن مقرض**: dört ayaklı, sırtı uzun, güvercinlerle savaşan. **العباب**’da da onun benzerini nakletti. Ve **الأساس**’ta artırdı: onların boğazlarından tutucudur; ve o, farelerden bir türdür. Ve **المحكم**’de: onları deler ve onları keser. Ve musanniften (derleyenden) hayret edilir: onu zikretmekten nasıl gaflet etti. Ve **قارضه**: **أقرضه** gibi; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve “Falancadan **استقرضت**”: ondan borç istedim; o da bana borç verdi; **الجوهري** onu nakletti. Ve **القراضة** kötü işte ve kötü sözde olur; insan onunla sahibini kasteder. Ve “Ondan şeyi **استقرضه**”: onu ondan istedi; o da ona borç verdi: onu yerine getirdi. Ve **المقروض**: devenin **قريض**’idir; **الجوهري** onu nakletti. Ve **القرض**: çiğneme. Ve **التقريض**: **القريض** sanatı; o da, onun iyisini kötüsünden teenni ve fikir ile, söz ve nazar bakımından bilmedir. Ve “**قرضت** **قرضا**”: “**حذوت** **حذوا**” gibi. Ve denilir: “İşi **بقراضته** ile aldı”, yani tazeliğiyle; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve denilir: “Onun üzerinde ne **قراض** vardır ne **خضاض**”; yani gözlerin ondan (görmekten) kesip de onu örteceği bir şey yoktur; **الصاغاني** bunu **ابن عباد**’dan nakletti. Ve **الليث** burada **التقريض**’i **التحزيز** mânâsıyla zikretti. **الأزهري** dedi ki: bu bir tashîftir; doğrusu **الفاء** iledir; ve **الشماخ**’ın beytini böyle rivayet etti; ve **ف ر ض**’da geçmişti. Ve **قراضة المال**: onun kötüsü ve değersizi. Ve **القراضة**, teşdîd ile: insanların gıybetini eden; ayrıca yünü kemiren bir küçük hayvancık. Ve mecazdandır onların sözü: “Falancanın dili, ırzları kesen bir **مقراض**’dır.” Ve **المقروضة**: Yemen’de **السحول** tarafında bir köy; ondan **أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن يحيى الهمداني** fakih (çıkar).
