# قرطب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قرطب

قرطبه: إذا صرعه يقال: طعنه، فقرطبه، وقحطبه، وقول أبي وجزة السعدي:
  والضرب قرطبة بكل مهند                      ترك المداوس متنه مصقولا قال الفراء: قرطبته: إذا صرعته، أو قرطبه: إذا صرعه على قفاه. وتقرطب على قفاه: انصرع؛ وقال:
  فرحت أمشي مشية السكران                      وزل خفاي فقرطـبـانـي وقرطب الجزور: قطع عظامه لم يذكره الجوهري، ولعله قرضب، بالضاد المعجمة. وقرطب الرجل: عدا عدوا شديدا، عن أبي عمرو؛ وعن ابن الأعرابي: القرطبة: العدو، ليس بالشديد. وقيل قرطب: هرب. وقرطب: غضب، قال:
  إذا رآني قد أتيت قرطـبـا                      وجال في جحاشه وطرطبا والمقرطب: الغضبان. والقرطبي، بالضم وتخفيف الباء: السيف، قاله أبو تراب. وسيف خالد بن الوليد، رضي الله عنه، وسيف ابن الصامت بن جشم؛ أنشد أبو تراب له:
  رفوني وقالوا لا ترع يا ابن صامت                      فظلت أناديهـم بـثـدى مـجـدد
  وما كنت مغترا بأصحاب عـامـر                      مع القرطبي بلت بـقـائمة يدي

  والقرطبي، بالكسر والتشديد أي تشديد الباء الموحدة: ضرب من اللعب، وهو نوع من الصراع يقرطب أحدهما صاحبه على قفاه. والقراطب، بالضم: السيف القطاع، وهو القراضب؛ والضاد أعلى. وقرطبة، بالضم: د عظيم بالمغرب، وزعم أبو عبيد البكري أنها في لفظ القوط، بالظاء المعجمة، وفي نفح الطيب نقلا عن الحجاري: قرطبة، بإهمال الطاء وضمها، وقد يكسرها المشرقيون، ولا يعجمها، آخرون: مدينة عظيمة بالأندلس من أعظم بلادها، كان افتتاحها سنة اثنتين وتسعين في زمن الوليد بن عبد الملك؛ واستمرت على حالها وقوة أهلها وضخامة الملك فيها، إلى أن استولى عليها النصاري في أثناء المائة العاشرة. والقرطبان، بالفتح، ذكر الفتح هنا لدفع الإبهام: الديوث، والذي لا غيرة له على حريمه، أو القواد قال: وهم يرجعون إلى معنى واحد؛ لأن الديوث لا غيرة له، ويصلح للقيادة. قال شيخنا: قال الحسين بن نصر الطوسي: سمعت أبا عبد الله البوشنجي بسمرقند، وقد سأله أعرابي: أي شيء القرطبان? فقال: كانت امرأة في الجاهلية يقال لها أم أبان، وكان لها قرطب وهو السدر، وكان لها تيس في ذلك القرطب، وكان ينزى بدرهمين، وكان الناس يقولون:،نذهب إلى قرطب أم أبان، ننزى تيسها على معزانا، وكثر ذلك، فقال العامة: قرطبان، قاله التاج السبكي في طبقاته الكبرى. قال: وهذه التسمية مما جاء على خلاف الأصل والغالب. قال شيخنا: ومثل هذا بعيد عن تراكيب العرب واستعمالاتها، إلا في ألفاظ نادرة، انتهى. وفي التهذيب: وأما القرطبان، الذي تقوله العامة للذي لا غيرة له، فهو مغير عن وجهه، قال الأصمعي الكلتبان مأخوذ من الكلب، وهي القيادة، والتاء والنون زائدتان قال: وهذه اللفظة هي القديمة عن العرب، وغيرها العامة الأولى، فقالت: القلطبان، وجاءت عامة سفلى، فغيرت على الأولى، فقالت الفرطبان. قلت: ومما بقي على المصنف: القرطب، والقرطوب، بالضم: الذكر من السعالي، وقيل: هم صغار الجن. وقيل: القراطب: صغار الكلاب، واحدهم قرطب، كذا في لسان العرب.

### Türkçe

**قرطبه**: Onu yere serdiği zaman denilir: Onu mızrakladı; böylece onu **قرطبه** yaptı; ve **قحطبه** yaptı. Ve Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözü:
  Ve vurma, her **مهند** ile **قرطبة**’dir                      **المداوس**’u bıraktı, sırtı cilalanmış (olarak).
el-Ferrâ dedi: **قرطبته**: onu yere serdiğim zaman; yahut **قرطبه**: onu ensesi üzerine yere serdiği zaman. Ve ensesi üzerine **تقرطب** etti: yere serildi; ve dedi:
  Sevincimden sarhoşun yürüyüşü gibi yürürüm                      Ve ayakkabım kaydı da beni **قرطباني** etti.
Ve **قرطب** etti **الجزور**’u: kemiklerini kesti; el-Cevherî onu zikretmedi; ve herhâlde o **قرضب**’dır, **الضاد** mu‘ceme ile. Ve **قرطب** etti adam: şiddetli bir koşuşla koştu; Ebû ‘Amr’dan. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **القرطبة**: koşu; şiddetli değildir. Ve denildi: **قرطب**: kaçtı. Ve **قرطب**: öfkelendi; dedi:
  Beni görse, **قرطبا** olarak gelmişim                      Ve **جحاشه**’inde dolaştı ve **طرطبا** etti.
Ve **المقرطب**: öfkeli olan. Ve **القرطبي**; damme ile ve **الباء**’yı hafifletmekle: kılıç; bunu Ebû Turâb söyledi. Ve Hâlid b. el-Velîd’in kılıcı, Allah ondan razı olsun; ve İbnü’s-Sâmit b. Cüşm’ün kılıcı; Ebû Turâb ona ait olarak inşâd etti:
  Beni yamadılar ve dediler: Korkma ey İbn Sâmit                      Böylece onları, yenilenmiş bir meme ile çağırıp durdum
  Ve ben, ‘Âmir’in ashabıyla aldanmış değildim                      **القرطبي** ile, elimdeki bir ayakla ıslandım

  Ve **القرطبي**; kesre ile ve şeddeli, yani **الباء** **الموحدة**’nın şeddelenmesiyle: oyundan bir tür; ve o, güreşten bir nev‘dir; ikisinden biri, arkadaşını ensesi üzerine **يقرطب** eder. Ve **القراطب**; damme ile: kesici kılıç; ve o **القراضب**’dır; ve **الضاد** daha üstündür. Ve **قرطبة**; damme ile: Mağrib’de büyük bir belde. Ebû ‘Ubeyd el-Bekrî, onun **القوط** lafzında, **الظاء** mu‘ceme ile olduğunu iddia etti. Ve “Nefhu’t-tîb”de el-Huccârî’den naklen: **قرطبة**; **الطاء**’ı ihmâl ederek ve onu dammeleyerek; ve Maşrıklılar onu bazen kesreler; ve onu mu‘ceme yapmaz. Diğerleri: Endülüs’te büyük bir şehir; beldelerinin en büyüklerindendir; onun fethi, el-Velîd b. ‘Abdülmelik zamanında doksan iki senesinde oldu; ve hâli üzere, halkının kuvveti ve oradaki mülkün büyüklüğü üzere devam etti; tâ ki nasârâ, onuncu yüzün ortalarında ona el koyuncaya kadar. Ve **القرطبان**; fetih ile; buradaki fethi, iltibası gidermek için zikretti: deyyûs; ve haremi üzerinde kıskançlığı olmayan; yahut pezevenk. Dedi: ve onlar tek bir mânâya dönerler; çünkü deyyûsun kıskançlığı yoktur ve pezevenkliğe elverişlidir. Şeyhimiz dedi: el-Hüseyn b. Nasr et-Tûsî dedi: Semerkand’da Ebû ‘Abdillâh el-Bûşencî’yi işittim; bir a‘râbî ona sormuştu: **القرطبان** nedir? O dedi: Câhiliyede Ümmü Ebân denilen bir kadın vardı; onun **قرطب**’u vardı, o da **السدر**’dir; ve o **قرطب** içinde onun bir tekesi vardı; iki dirheme sıçrardı; ve insanlar derlerdi: Ümmü Ebân’ın **قرطب**’una gidelim; tekesini keçilerimizin üzerine sıçratalım. Ve bu çoğaldı; bunun üzerine avâm dedi: **قرطبان**. Bunu et-Tâc es-Sübkî “Tabakât”ının “el-Kübrâ”sında söyledi. Dedi: ve bu adlandırma, aslın ve galibin hilâfına gelenlerdendir. Şeyhimiz dedi: bunun benzeri, Arapların terkîbleri ve kullanımları bakımından uzaktır; ancak nâdir lafızlarda (olur); bitti. Ve “et-Tehzîb”de: Amma avâmın, kıskançlığı olmayan kimse için söylediği **القرطبان** ise, o, vechinden değiştirilmiştir. el-Asma‘î dedi: **الكلتبان**, **الكلب**’den alınmıştır; ve o, pezevenklik/pezevenklik yapmadır; ve **التاء** ile **النون** ziyadedir. Dedi: ve bu lafız, Araplardan gelen eski olanın ta kendisidir; ve ondan başkası, birinci avâm (lafzı)dır; böylece dedi: **القلطبان**. Ve aşağı bir avâm geldi; birincisi üzerine değiştirdi; böylece dedi: **الفرطبان**. Dedim: ve musannifin üzerinde kalanlardandır: **القرطب** ve **القرطوب**; damme ile: **السعالي**’nin erkeği; ve denildi: onlar cinlerin küçükleridir. Ve denildi: **القراطب**: köpeklerin küçükleri; onların birine **قرطب** denir; “Lisânü’l-‘Arab”da böyledir.
