# قرطس (ق-ر-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kağıt

- Harfler: ق - ر - ط
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [قَرَاطِيسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D9%8A%D8%B3%D9%8E.md) | فَرَاعِيلَ | Kağıtlar | 1 | 1 | [6:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/ayet/6:91.md) |
| [قِرْطَاسٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/siga/%D9%82%D9%90%D8%B1%D9%92%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%8D.md) | فِرْعَالٍ | Kağıt | 1 | 1 | [6:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/ayet/6:7.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (42 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “Nezle” konaklama yeri demektir
2. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
3. [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Birbirinize dokundunuz
4. [خوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Havz (hı) : Havuz demektir
5. [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Oynarlar
6. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Açığa çıkarırsınız
7. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
8. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
9. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
10. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
11. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bab kapı demektir
12. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · El ve kol demektir
13. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
14. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kıdr kazandır
15. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Musa
16. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
17. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ateş demektir
18. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
19. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
20. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
21. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
22. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
23. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
24. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
25. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
26. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
27. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قرطس |
| Yapı | Dörtlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%81.md), [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md), [رقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [طمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Üzerine yazı yazılan papirüs, parşömen veya hedef tahtası olarak dikilen deri levha |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin maddileştirilerek parçalara ayrılması veya hissî bir nesneye indirgenmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bilginin ve ilahi mesajın bütüncül ruhundan koparılarak maddi taşıyıcılar üzerinden araçsallaştırılması |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir kırtasiye malzemesi sayıp vahyin somutlaştırılması ve parçalanarak gizlenmesi bağlamındaki işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قر | Soğuma, durulma, yerleşme, toplanıp sabitlenme; [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md), [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md), [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) köklerinde olduğu gibi bir araya gelip tutunma | ط | Sabitlenen ve toplanan yapının yayılıp açılarak belirgin bir yüzey ve sınır kazanması yönünde anlamı daraltır |
| [قرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7.md) | Toplanıp yüzey oluşturan veya kesilip biçilen nesne | س | Geniş yüzeyin çizgi, kayıt veya nişan tutacak müstakil bir nesneye ve hedef levhasına dönüşmesini sağlar |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Bilginin veya nesnenin belirli bir sınır ve çerçeve içinde odaklanıp toplanmasını imler |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Toplanan yapının görünür, öncelikli ve zihinsel olarak algılanabilir bir yüzeye çıkışını ifade eder |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Yüzeyin bilgiyi veya mürekkebi içine alıp kuşatacak, tutacak şekilde yayılmasını temsil eder |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Yazının veya izin yüzeyde tutunarak kalıcılaşmasını, sabit bir dayanak bulmasını sağlar |
| قرطس | Sınırlandırılıp derlenen bilginin yayılan bir yüzey üzerinde tutunarak sabit bir taşıyıcıya ve hedefe dönüşmesi | Ufukta sınırlandırılan bilginin görünür bir düzleme aktarılıp orada tutunarak hedeflenen fiziksel bir levha halini alması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Mısır papirüsünden (berdî) veya sepilenmiş deriden yapılan, üzerine yazı yazılan yaprak; ayrıca ok atıcılarının nişan almak için diktikleri deri levha |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Muheşşü'l-Ukaylî terk edilmiş yurdun izlerini parşömen üzerine divit ve mürekkeple yazılmış satırlara benzeterek şöyle der: كأَنَّ، بحيثُ اسْتَوْدَع الدارَ أَهلُها، / مَخَطّ زَبُور من دَواة وقَرْطَسِ |
| Erken Arapça kullanım | Atıcının oku dikilen hedefin tam ortasına isabet ettirmesi قَرْطَسَ الرامي biçiminde, tam isabet eden ok ise المُقَرْطَسَة olarak adlandırılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Arapça قرطس kökü, erken dönem Akdeniz ve Yakın Doğu kültür havzasındaki yazı malzemesi ticaretinin ortak mirası olarak şekillenmiştir. Kökeni Grekçe yaprak, papirüs rulosu ve yazılı belge anlamındaki χάρτης sözcüğüne dayanır; bu sözcük Aramice ve Süryaniceye qartīsā / qartāsā biçiminde aktarılmış, oradan da erken dönemde Arapçaya girerek dörtlü bir kök yapısı kazanmıştır. Sami dillerinde yabancı kökenli dörtlü yapılar genellikle bir nesne adı üzerinden türetilerek fiilleşir; nitekim Arapçada da kök hem doğrudan kâğıt, parşömen ve yaprak anlamını korumuş, hem de ok atışında hedef tahtası yerine dikilen deri parçasını niteleyerek tam isabet kaydetme eylemini ifade eden türevler üretmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dörtlü isim kökünden türeyen fiil | İsimden türetilerek hedefe isabet ettirmek (قَرْطَسَ) ve kâğıt haline getirmek manalarını kazanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice qartīsā, Aramice qartāsā | Yazı malzemesi, rulo ve sayfa anlamında müşterek bir Yakın Doğu ödünçlemesidir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe χάρτης, Latince charta | Papirüs yaprağı ve yazı rulosu anlamındaki Akdeniz havzası kültür sözcüğüdür | Kesin |

Kaynak: Arthur Jeffery, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قرطس | Anlamlı | Kâğıt, parşömen, nişan tahtası | Üzerine yazı yazılan tabaka veya ok atılan hedef derisi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قرطس | Merkez | Yazı taşıyıcısı | Doğrudan fiziksel kâğıdı, papirüsü ve hedefe konan parçalı yaprağı belirtir | Maddi taşıyıcılığı ve fiziksel parçalara ayrılabilirliği öne çıkar |
| [صحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%81.md) | Komşu | Yazılı sayfa | Yayılmış, düzeltilmiş ve bir araya getirilmiş sayfaları ifade eder | Genellikle bir araya getirilmiş derli toplu yapraklar mecmuasıdır |
| [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) | Komşu | Yazma ve kaydetme | Harflerin ve anlamların birbirine bağlanıp dikiş gibi birleştirilmesini anlatır | Malzemeyi değil, bağlama ve kaydetme eyleminin kendisini odaklar |
| [رقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%82.md) | Komşu | İnce parşömen | İnceliği, işlenmişliği ve şeffaflığı öne çıkan ince deri yaprağıdır | Malzemenin fiziksel inceliğine ve işlenişine vurgu yapar |
| [طمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B3.md) | Zıt | Silinme ve yok olma | Yüzeydeki izlerin, çizgilerin ve yazının tamamen silinip belirsizleşmesidir | Yazının ve kâğıdın üzerindeki işaretin tamamen kaybolması halidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قرطس | Kâğıt, parşömen, nişan levhası | Yazı taşımaya veya hedef olmaya elverişli ince düzlem | Kesin |
| Latince | charta, papyrus | Kâğıt yaprağı, papirüs | Malzemenin fiziksel yapısını karşılar; hedef anlamını doğrudan içermez | Güçlü |
| İngilizce | paper, parchment, target sheet | Kâğıt, parşömen, hedef levhası | Malzeme anlamını tam verir; isabet eylemini karşılamak için ilave terim gerekir | Güçlü |
| Almanca | Papier, Pergament, Zielscheibe | Kâğıt, parşömen, hedef tahtası | Yazı ve hedef yüzeyi anlamını ayrı kelimelerle karşılar | Güçlü |
| Fransızca | papier, parchemin | Kâğıt, parşömen | Fiziksel kâğıt anlamını karşılar; fiili türevleri dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قِرْطَاسٍ | Hissî ve dokunulabilir maddi nesne | Müşriklerin vahyi kalple kavramak yerine elle tutulur fiziksel bir kâğıtta görme talebi; En'âm [6:7](https://lisan.digital/tr/ayet/6:7.md) |
| قَرَاطِيسَ | Parçalara ayrılan, işe gelen kısmı gösterilip kalanı gizlenen vesikalar | Ehl-i kitabın vahiy bütünlüğünü bozarak işlerine geleni sergileyip çoğunu sakladıkları dağınık sayfalar; En'âm [6:91](https://lisan.digital/tr/ayet/6:91.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahyin mahiyeti ve mucize talebi | Vahyin harf-ses kalıbı ve kâğıda yazılı fiziksel bir nesne olarak inmesi talebinin imanın mahiyetiyle çelişmesi | Vahyin soyut-ilahi hakikatinden somut fiziksel nesneye indirgenmesi |
| Fıkıh | Vesika ve kitabet hukuku | Akitlerin, borçların ve şahitliklerin kâğıt üzerine yazılması ve bu belgelerin ispat hukuku açısından değeri | Hukuki bağlayıcılığı olan yazılı belge ve tescil aracı |
| Tefsir | En'âm suresindeki polemik bağlamı | Müşriklerin hissî mucize inadı ile Yahudilerin Tevrat metinlerini parça parça edip saklamaları arasındaki paralellik | Bütüncül mesajı parçalara bölme ve fiziksel nesneye hapsetme aracı |
| Hadis | Mushafın cem'i ve yazı malzemeleri | Erken dönemde vahiy kâtiplerinin ayetleri kaydettiği deri, hurma dalı ve kâğıt parçalarının niteliği | Vahiy metninin tahriften korunması için kullanılan fiziki kayıt vasıtası |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin nüzul biçimi | Maddi vesika | Taşıyıcı | Mesajın kalbe inen hidayet boyutunun nesneye indirgenemeyeceğini gösterir | Kesin |
| İlmi | Bilginin depolanması | Yazılı tabaka | Sabitleyici | Zihinsel bilginin nesilden nesile aktarılmasını sağlayan kalıcı hafıza ortamıdır | Güçlü |
| Siyasi | Devlet yazışması ve tebaa denetimi | Resmî kayıt | Belgeleyici | Kanunların, antlaşmaların ve buyrukların kamuya duyurulmasını ve tescilini sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Ticari akitler ve borçlanma | Sözleşme kâğıdı | Güvence | Değişim, borç ve mülkiyet sınırlarının tescil edilerek uyuşmazlıkların önlenmesine yarar | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fiziksel depolama ortamı (donanım katmanı) | Mantıksal ve dijital bilginin ancak somut bir fiziksel katmanda (bellek hücresi, manyetik disk) temsil edilip okunabilmesi prensibiyle örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bürokratik formelleşme ve metinleştirme | Kurumsal yapıların ilişkileri soyut ahlaki ilkelerden yazılı kural ve prosedür belgelerine indirgeyerek meşrulaştırması sürecine denktir | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca modern anlamdaki selüloz kâğıt veya kırtasiye malzemesi olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kelimenin, hakikatin parçalanarak işe gelmeyen kısımlarının gizlenmesine vasıta kılınan ve hissî bir mucize beklentisiyle kutsanan fiziksel araç hüviyetini de içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | En'âm suresindeki eleştirinin salt bir nesneye değil, ilahi vahyi parçalayıp metalaştıran ve bütüncül ahlakından koparan yaklaşıma yönelik olduğunun gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin maddileştirilmesi talebi ile vahiy belgelerinin tahrif ve sansür amacıyla kullanılmasını gözler önüne seren temel bir kavramsal karşıtlık kurduğu için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberden gökten yazılı bir kitap indirmesini isteyen müşriklerin eleştirildiği ve Tevrat'ı sayfalara ayırıp çoğunu gizleyen Ehl-i kitabın kınandığı En'âm suresi ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin gücünün kâğıdın veya fiziksel nesnenin varlığından geldiği zannını yıkar; kâğıdın tek başına hidayet üretmeyeceğini, kötü niyetli ellerde hakikati örtme aletine dönüşebileceğini gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Üzerine mürekkeple işaret koymaya uygun papirüs, deri veya yazı tabakası; aynı zamanda okla vurulacak nişan derisi.
- Soyut anlam: İlahi veya zihinsel bilginin görünür, dokunulabilir fakat aynı zamanda parçalanabilir ve manipüle edilebilir bir nesneye indirgenmesi.
- Sistematik karşılık: Mesajın aşkın içeriği ile onun fiziksel kayıt vasıtası arasındaki gerilim; hakikatin parçalara ayrılarak (qaratîs) işlevselleştirilmesi.
- LaTeX modeli: $$M = \sum_{i=1}^{n} p_i \quad \text{ve} \quad p_k \in \{p_{\text{açık}}, p_{\text{gizli}}\}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M$ bir bütün olan ilahi mesajı temsil eder. Bu bütüncül mesaj kâğıtlara ve parçalı varaklara döküldüğünde sonlu sayıda $p_i$ yaprağına ayrılır. İnsani manipülasyon neticesinde her bir $p_k$ yaprağı ya insanların görmesi için açığa çıkarılan ($p_{\text{açık}}$) ya da gizlenip hasıraltı edilen ($p_{\text{gizli}}$) bir parçaya dönüşür; böylece bütünün taşıyıcısı olan kâğıt, bütünün parçalanıp tahrif edilmesinin zeminini oluşturur.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/ayet/6:7.md) — قِرْطَاسٍ

وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Eğer sana kağıt içinde bir kitab indirmiş olsaydık da elleriyle ona dokunsalardı; yine de küfretmiş olanlar derlerdi ki: Bu, apaçık büyüden başkası değildir.

### [En'am 6:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/ayet/6:91.md) — قَرَاطِيسَ

وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ

Meal (IK): Allah; hiçbir insana bir şey indirmedi, demekle; Allah’ı, şanına yaraşır şekilde tanıyamadılar. De ki: Musa’nın insanlara bir nur ve hidayet olmak üzere getirdiği ve sizin de parça parça kağıtlar haline koyup açıkladınız, çoğunu da gizlediğiniz o kitabı kim indirdi? Sizin de, atalarınızın da bilmediğiniz şeyler size öğretilmiştir. «Allah» de, sonra onları bırak da, daldıkları sapıklıkta oynayadursunlar.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والسين
قسطس: القِسطاسُ، والقُسطاسُ لغة: أقوم الموازين، ويقال: هو الشاهين. والقَرَسْطُون: القبان شامية.
والقُسْطَناس: صلاية الطيب. قال امرؤ القيس:
ردي علي كميت اللون صافـية		كالقُسْطَناس عليه الورس والجسد
قسطر: القَسْطَرَى: الجهبذ، شامية. وهم القَساطِرة، ويقال: الواحد: قَسْطَر وقِسْطار. ويجمع: قساطرة، قال:
دنانيرنا من قرن ثـور ولـم تـكـن		من الذهب المضروب عند القَساطِره
قسطن.
والقُسْطانيّة: ندأة قوس قزح، أي: عوجه. قال:
ونؤي كقُسْطانيّة الدجن ملد
أي: متلبد.
قسطل: القَسْطل: الغبار، والقَسْطلان أيضاً، إذا سطع سطوعاً شديداً.
والقَسْطلانيُّ: قطف منسوبة إلى عامل أو بلد. الواحدة: قَسْطلانيَة، قال:
كأن عليه القَسْطلانيّ مخملاً		إذا ما اتقت شفانه بالمناكب
والقِسْطالُ: الجهبذ.
قرطس: القِرْطاس معروف، يتخذ من بردي مصر. وكل أديم ينصب للنضال فاسمه: قِرطاس.
يقال: قَرْطَسَ الرامي إذا أصاب الأديم. وجرمز إذا أخطأ، والرمية التي تصيبها اسمها: المُقَرْطَسَة.
قردس: قُردُوس: اسم أبي حي.
سردق.
السُّرادق: كل ما أحاط بشيء نحو الشقة في المضرب، أو الحائط المشتمل على الشيء.
والسُّرادق يجمع على السّرادقات.
وبيت مُسَرْدَقٌ أعلاه وأسفله: مشدود كله، قال:
هو المدخل النعمان بيتاً سمـاؤه		نحور الفيول، بعد بيت مُسَرْدَقِ
دنقس: الدَّنْقَسَةُ: تطأطؤ الرأس ذلاً وخضوعا، وخفض البصر. قال:
إذا رآني من بعيد دنقسا
قدمس: القُدْمُوسُ: الملك الضخم، والقُدْمُوسةُ: الصخرة العظيمة، الجميع: القَداميس، قال جرير:
وآبنا نزار أحلاني بـمـنـزلة		في رأس أرعن عادي القَداميسِ
دمقس: الدِّمَقْسُ: الإبريسم. قال العجاج:
خوداً تخال ريطها المُدَمْقَسا
وقال:
يظل العذارى يرتمين بلحمها		وشحم كهداب الدِّمَقْسِ المفتل
قنسر: القِنَّسْرُ، وبعضهم يقول: قِنِّسْر، والقِنَّسْريّ: الكبير السن، قال العجاج:
أطرباً وأنت قِنَّسْريُّ
بنصب النون وتشديدها.
قِنَّسْرين: كورة بالشام.
نقرس: النِّقْرِسُ: داء في الرجل. والنِّقرسُ: الداهية من الأدلاء. يقال: دليل نِقْرس، وطبيب نِقْرس. والنِّقرِيسُ: الشيء تتخذه النساء على صيغة الورد يغرزنه في رؤوسهن. قال:
فحليت من خز وبز وقـرمـز		ومن صنعه الدنيا عليك النّقارِسُ
قرنس: القُرْناس: شبه أنف يتقدم من الجبل.
وقَرْنس البازي، فعل له لازم، إذا كرز، وخيطت عيناه أول ما يصاد.
قسبر: القَسْبُريّ: الذكر الشديد.
قربس: القَرَبُوسُ: حنو السرج، وبعض أهل الشام يثقله وهو خطأ. ويجمعه: قَرَبابيس، وهو أشد خطأ.
قبرس: القِبْرِسُ والقُبْرُسُ من النحاس أجوده. وفي ثغور الشام موضع يقال له: قُبْرُس.
قرقس: القَرَقُوس: القف الصلب. ويقال: القِرْقِسُ: الجرجس، قال:
فليت الأفاعي يعضضننـا		مكان البراغيث والقِرْقِسِ
يحرمن جنبي نوم الفراش		ويؤذين جسمي إن أجلس
مرقس: اسم لإبليس جاهلي عليه لعنة الله. وسمي امرؤ القيس بذلك، لأنه كان يقول الشعر على لسان إبليس، ولا ينبغي أن يقولوا: امرؤ القيس، ولكن امرؤ الله، ولكن جرى هذا على ألسنتهم.
قسمل: القساملةُ: حي من اليمن، والنسبة إليهم: قَسْمليّ.
قلمس: القَلَمَّسُ: الرجل الداهية، المنكر، البعيد الغور. وكان القَلَمَّسُ الكناني من نسأة الشهور على معد. كان يقف في الجاهلية عند جمرة العقبة، فيقول: اللهم إني ناسئ الشهور، واضعها مواضعها، وإني لا أغاب ولا أجاب. اللهم إني أحللت أحد الصفرين، حرمت صفر المؤخر، وكذلك في الرجبين، شعبان ورجب، ثم يقول: انفروا على اسم الله فذلك قوله جل وعز: "إنما النسيئ زيادة في الكفر".
سملق: السَّلْمَقُ: القاع الأملس. وعجز سَمْلقٌ: سيئة الخلق.
والسَّمْلَقةُ: الرديئة في البضع.
سفسق: السَّفاسِقُ: شطب السيوف كأنها عمود في متنه، ممدودة كالخيط. ويقال: بل هو ما بين الشطبتين على صفحة السيف طولاً. والواحدة: سِفْسِقة. قال امرؤ القيس:
ومستلئم كشفت بالرمـح ذيلـه		أقمت بعضب ذي سَفاسِقَ ميله
سمسق: والمُستُقة: الياسمين.
مستق: المُسْتُقةُ: ضرب من الثياب، ويقال: من الفراء.
والمُستُقة: نوع من الملاهي، وهي المزمار، دخيل معرب.

##### Türkçe

**القاف** ve **السين**
**قسطس**: **القِسطاسُ** ve **القُسطاسُ** bir dil(lehçe): terazilerin en doğrusu; ve denilir ki: o, **الشاهين**’dir. Ve **القَرَسْطُون**: **القبان** (kantar) Şamlıcadır.
Ve **القُسْطَناس**: güzel koku ezme taşı. İmru’ul-Kays dedi ki:
Bana geri ver, rengi doru kısrak, berrak;		üzerinde **الورس** ve **الجسد** bulunan **القُسْطَناس** gibi
**قسطر**: **القَسْطَرَى**: sarraf, Şamlıcadır. Ve onlar **القَساطِرة**’dir; ve denilir ki: tekil: **قَسْطَر** ve **قِسْطار**. Ve çoğul yapılır: **قساطرة**; dedi ki:
Dinarlarımız boğa boynuzundandır ve olmadı		**القَساطِره** yanında basılmış altından
**قسطن**.
Ve **القُسْطانيّة**: gökkuşağının nemi; yani: eğriliği. Dedi ki:
Ve bir bulut yığını, karanlığın **قُسْطانيّة**’si gibi, yığılmış
yani: yığılmış, kümelenmiş.
**قسطل**: **القَسْطل**: toz; ve **القَسْطلان** da (öyledir), şiddetli bir parlayışla parladığı zaman.
Ve **القَسْطلانيُّ**: bir âmile veya bir beldeye nispet edilen bir üzüm salkımı. Tekili: **قَسْطلانيَة**; dedi ki:
Sanki üzerinde **القَسْطلانيّ** kadife varmış		dudaklarını omuzlarla koruduğu vakit
Ve **القِسْطالُ**: sarraf.
**قرطس**: **القِرْطاس** bilinen (şey)dir; Mısır papirüsünden yapılır. Ve her deri ki atış talimi için dikilir, onun adı: **قِرطاس**’tır.
Denilir ki: okçu **قَرْطَسَ** etti, deri hedefi vurduğu zaman. Ve **جرمز** (eder), ıskaladığı zaman; ve onu vuran atışın adı: **المُقَرْطَسَة**’dir.
**قردس**: **قُردُوس**: Ebû Hayy’ın adıdır.
**سردق**.
**السُّرادق**: bir şeyi kuşatan her şey; meselâ çadırda bölme, yahut şeyi içine alan duvar.
Ve **السُّرادق** **السّرادقات** üzerine çoğul yapılır.
Üstü ve altı **مُسَرْدَقٌ** olan ev: bütünüyle gerilmiş (kapalı)dır; dedi ki:
O, Nu‘mân’ın bir eve girişi; onun göğü		fillerin gerdanlarıdır; **مُسَرْدَقِ** bir evden sonra
**دنقس**: **الدَّنْقَسَةُ**: zillet ve boyun eğişle başı eğmek ve bakışı kısmak. Dedi ki:
Beni uzaktan gördüğünde **دنقسا**
**قدمس**: **القُدْمُوسُ**: iri (büyük) kral; ve **القُدْمُوسةُ**: pek büyük kaya; hepsi: **القَداميس**. Cerîr dedi ki:
Ve babamız Nizâr beni bir menzile yerleştirdi		azgın bir tepenin başında, **القَداميسِ**’e düşman
**دمقس**: **الدِّمَقْسُ**: ipek. el-A‘câc dedi ki:
Bir genç kız; onun örtüsünü **المُدَمْقَسا** sanırsın
Ve dedi ki:
Genç kızlar onun etine atarlar		ve bükülmüş **الدِّمَقْسِ** püskülü gibi yağ
**قنسر**: **القِنَّسْرُ**; ve bazısı der ki: **قِنِّسْر**; ve **القِنَّسْريّ**: yaşlı (kimse). el-A‘câc dedi ki:
Coşkunluk mu; sen ise **قِنَّسْريُّ**’sin
**النون**’un nasbı ve şeddelenmesiyle.
**قِنَّسْرين**: Şam’da bir kûre (idari bölge).
**نقرس**: **النِّقْرِسُ**: ayakta bir hastalık. Ve **النِّقرسُ**: kılavuzlardan bir felâket (çok usta, belâ). Denilir ki: **دليل نِقْرس** ve **طبيب نِقْرس**. Ve **النِّقرِيسُ**: kadınların gül biçiminde edindikleri bir şey; onu başlarına saplarlar. Dedi ki:
Ve süslendim, ipekten ve bezden ve kırmızı boyadan;		ve onun yapısından, dünya sana **النّقارِسُ** (getirdi)
**قرنس**: **القُرْناس**: dağdan öne çıkan burun gibi (çıkıntı).
Ve **قَرْنس** doğanın (şahinin) (fiilidir); ona lâzım fiildir: **كرز** ettiği zaman; ve ilk avlandığında gözleri dikilerek kapatıldı.
**قسبر**: **القَسْبُريّ**: şiddetli erkek.
**قربس**: **القَرَبُوسُ**: eyerin yayı (ön kaşı). Şam ehlinin bazısı onu ağırlaştırır (telaffuz eder); o hatadır. Ve onun çoğulu: **قَرَبابيس**; ve o, daha şiddetli bir hatadır.
**قبرس**: **القِبْرِسُ** ve **القُبْرُسُ** bakırdan, onun en iyisi. Ve Şam sınırlarında **قُبْرُس** denilen bir yer vardır.
**قرقس**: **القَرَقُوس**: sert sepet. Ve denilir ki: **القِرْقِسُ**: **الجرجس**. Dedi ki:
Keşke yılanlar bizi ısırsaydı		pirelerin ve **القِرْقِسِ**’in yerine
Yatak uykusunu yanımdan menederler		ve oturursam bedenime eziyet ederler
**مرقس**: Câhiliye’de İblîs’in bir adıdır; Allah’ın lâneti onun üzerine olsun. Ve İmru’ul-Kays buna böyle adlandırıldı; çünkü İblîs’in dili üzere şiir söylerdi. Ve “İmru’ul-Kays” dememeleri gerekir; fakat “İmru’u’llâh”; lâkin bu, onların dillerinde cereyan etti.
**قسمل**: **القساملةُ**: Yemen’den bir kabile; onlara nispet: **قَسْمليّ**.
**قلمس**: **القَلَمَّسُ**: dehâ (kurnaz) adam; münker (tanınmaz/garip); derinliği uzak. Ve Kinânî **القَلَمَّسُ**, Ma‘add üzerine ayların ertelenmesinden (nesî’) idi. Câhiliye’de Cemretü’l-Akabe yanında dururdu da şöyle derdi: Allah’ım, ben ayları erteleyenim; onları yerlerine koyanım; ve ben ne mağlup edilirim ne de bana cevap verilir. Allah’ım, iki **الصفر**’den birini helâl kıldım; sonraki **صفر**’i haram kıldım; ve iki Receb’de de böyledir: Şa‘bân ve Receb. Sonra derdi: Allah’ın adı üzerine sefere çıkın. İşte bu, O’nun (azze ve celle) sözüdür: “**إنما النسيئ زيادة في الكفر**”.
**سملق**: **السَّلْمَقُ**: düz, kaygan taban. Ve **سَمْلقٌ** bir kıç: kötü huyludur.
Ve **السَّمْلَقةُ**: cima’da kötü (kadın).
**سفسق**: **السَّفاسِقُ**: kılıçların çizgisi; sanki onun sırtında bir sütun; ip gibi uzatılmış. Ve denilir ki: bilakis o, kılıcın yüzünde uzunlamasına iki çizgi arasındaki şeydir. Tekili: **سِفْسِقة**. İmru’ul-Kays dedi ki:
Zırhlı bir (adam); mızrakla onun eteğini açtım;		**سَفاسِقَ** sahibi keskin bir kılıçla onun eğriliğini doğrulttum
**سمسق**: ve **المُستُقة**: yasemin.
**مستق**: **المُسْتُقةُ**: elbiselerden bir tür; ve denilir ki: kürkten.
Ve **المُستُقة**: eğlencelerden bir türdür; o, **المزمار**’dır; yabancı (kelime), Arapçalaştırılmıştır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القِرْطاسُ: الذي يكتب فيه. والقُرْطاسُ بالضم مثله، وكذلك القَرْطَسُ. ذكره أبو زيد في نوادره. وأنشد:
كأنَّ بحَيْثُ استودعَ الدارَ أهْلُهامَخَطَّ زَبورٍ من دواةٍ وقَرْطَسِ
ويسمَّى الغرض قِرْطاساً. يقال: رمى فَقَرْطَسَ، إذا أصابه.

##### Türkçe

**القِرْطاسُ**: içine yazılan şey. **القُرْطاسُ** (ötre ile) da onun gibidir; yine **القَرْطَسُ** da (öyledir). Onu Ebû Zeyd, Nevâdir’inde zikretti. Ve inşâd etti:

Sanki, ev halkının evi emanet bıraktığı yerde,
mürekkep hokkası ve **قَرْطَسِ**’ten (olan) bir Zebûr yazısı (gibi).

Ve hedefe **قِرْطاساً** denir. Denir ki: “Attı da **فَقَرْطَسَ**”; yani ona isabet ettiğinde.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القرطاس: ما يكتب فيه. قال الله تعالى: ﴿ولو نزلنا عليك كتابا في قرطاس﴾ [الأنعام/7]، ﴿قل من أنزل الكتاب الذي جاء به موسى نورا وهدى للناس تجعلونه قراطيس﴾ [الأنعام/91].

##### Türkçe

- **القرطاس**: içine yazı yazılan şey. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Ve eğer sana **قرطاس** içinde bir kitap indirseydik﴾ [الأنعام/7]، ﴿De ki: Mûsâ’nın onunla geldiği, insanlar için bir nur ve bir hidayet olan kitabı kim indirdi? Onu **قراطيس** yapıyorsunuz﴾ [الأنعام/91].

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القِرْطاس: معروف يُتَّخذ من بَرْدِيّ يكون بمصر. والقِرْطاس: ضَرْب من برُود مصر. والقِرْطاس: أَديم يُنْصَب للنِّضال، ويسمَّى الغَرَض قِرْطاساً. وكل أَديم ينصَب للنِّضال، فاسمُه قِرطاس، فإِذا أَصابه الرَّامي قيل: قَرْطَس أَي أَصاب القرطاس، والرَّمْيَةُ التي تُصيب مُقَرْطِسة. والقَِرْطاس والقُرطاس والقَِرْطَس والقَرْطاس، كله: الصحيفة الثابتة التي يكتب فيها؛ الأَخيرتان عن اللحياني؛ وأَنشد أَبو زيد لمخشّ العقيلي يصف رسوم الدار وآثارها كأَنها خَطّ زَبُور كتب في قِرْطاس: كأَنَّ، بحيثُ اسْتَوْدَع الدارَ أَهلُها،
مَخَطّ زَبُور من دَواة وقَرْطَسِ
وقوله تعالى: ولو نَزَّلنا عليك كتاباً في قِرْطاس؛ أَي في صحيفة، وكذلك قوله تعالى: يجعلونه قَراطِيس؛ أَي صُحُفاً؛ قال:
عَفَتِ المنازل غير مِثْل الأَنفس،
بعد الزمان عرفته بالقَرْطَس
ابن الأَعرابي: يقال للناقى إِذا كانت فَتِيَّة شابَّة: هي القِرْطاس والدّيباج والذِّعْلِبَة والدِّعْبِل والعَيْطَموس. ابن الأَعرابي: يقال للجارِية البيضاء المَدِيدة القامة قِرْطاس. ودابة قِرْطاسِيّ إِذا كان أَبيض لا يخالط لَونه شِيَة، فإِذا ضرَب بياضُه إِلى الصُّفرة فهو نَرْجِسِيّ.

##### Türkçe

**القِرْطاس**: Mısır’da bulunan **بَرْدِيّ**’den yapılan, bilinen (şey)dir. Ve **القِرْطاس**: Mısır **برُود**’undan bir türdür. Ve **القِرْطاس**: atış talimi için dikilen bir deridir; ve hedefe **الغَرَض** denir, (ve) ona **قِرْطاساً** adı verilir. Ve atış talimi için dikilen her deri, onun adı **قِرطاس**’tır; onu atıcı vurduğunda “**قَرْطَس**” denir; yani **القرطاس**’ı vurdu. Ve **الرَّمْيَةُ** ki **مُقَرْطِسة**: (o) **القِرْطاس**’ı isabet ettiren (atış)tır.

Ve **القَِرْطاس** ve **القُرطاس** ve **القَِرْطَس** ve **القَرْطاس**; hepsi: içine yazı yazılan, sabit sahifedir; son ikisi **اللحياني**’dendir. Ve Ebû Zeyd, **مخشّ العقيلي**’den, evin izlerini ve eserlerini, sanki **زَبُور** yazısı **قِرْطاس** içinde yazılmış gibi tasvir ederek şu beyti okudu:

كأَنَّ، بحيثُ اسْتَوْدَع الدارَ أَهلُها،
مَخَطّ زَبُور من دَواة وقَرْطَسِ

Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve eğer sana **قِرْطاس** içinde bir kitap indirseydik”; yani bir sahife içinde. Ve yine Yüce Allah’ın sözü: “Onu **قَراطِيس** yapıyorlar”; yani sahifeler. Dedi ki:

عَفَتِ المنازل غير مِثْل الأَنفس،
بعد الزمان عرفته بالقَرْطَس

İbnü’l-A‘râbî: Genç, delikanlı (yaşta) olduğunda dişi deveye denir: o **القِرْطاس** ve **الدّيباج** ve **الذِّعْلِبَة** ve **الدِّعْبِل** ve **العَيْطَموس**’tur. İbnü’l-A‘râbî: Uzun boylu, beyaz cariyeye **قِرْطاس** denir. Ve rengi beyaz olup rengine başka bir alâmet karışmayan binek hayvanı **قِرْطاسِيّ**(dir); beyazlığı sarılığa çalarsa o **نَرْجِسِيّ**’dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ر ط س * * الِقُرْطَاسُ * بكسر القاف وشمها الذي يكتب فيه و * القَرْطَسُ * بوزن المذهب مله ويسمى الغرض * قِرْطاساً * يقال رمى * فَقَرْطَسً * أي أصابه

##### Türkçe

* ق ر ط س * * **الِقُرْطَاسُ** * **القاف**’ın kesriyle ve şemm’iyle: içine yazılan şeydir. Ve * **القَرْطَسُ** * **المذهب** vezninde: onun dolusu; ve **الغرض** diye adlandırılır. * **قِرْطاساً** * denir. Denilir ki: attı; * **فَقَرْطَسً** * yani ona isabet ettirdi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القرطاس، مثلثة القاف الضم قراءة أبي معدان الكوفي، قال شيخنا: أطلق في التثليث فإقتضى أنها كلها فصيحة واردة، وليس كذلك، وقد قال في المصباح: كسر القاف أشهر، وقال الجاربردي شرح الشافية: الضعيف ما في ثبوته كلام، كقرطاس، بالضم، فدل على ضعفه، بخلاف عبارة المصباح فإنها توهم أنه مشهور، وأما الفتح فلم يذكره أكثر أهل اللغة، وقضية قولهم فعلال في غير التضعيف قليل لم يرد منه إلا خزعال، ينفيه، ولكن أورده ابن سيده على ضعفه، وقلده المصنف، وفيه نظر ظاهر. إنتهى. قلت: وهذا الذي أنكره على المصنف وابن سيده، ونظر فيه، فقد حكاه اللحياني هذا بالفتح. وكذا حكى القرطس، كجعفر، كذا نقله الجوهري عن ابن دريد في نوادره، وقال أبو سهل: هكذا وجدته في الكتاب المذكور، وهو الصحيح. وحكى الفارابي وأبو علياء مثل درهم، هكذا قيداه، وهو الكاغد يتخذ من بردي يكون بمصر، وأنشد أبو زيد لمخش العقيلي، يصف رسوم الديار وآثارها كأنها خط زبور كتب في قرطاس:
  كأن بحيث إستودع الدار أهلها                      مخط زبور من دواة وقرطس

  والقرطاس، بالكسر: الجمل الآدم، نقله الصاغاني. وعن ابن الأعرابي: القرطاس: الجارية البيضاء المديدة القامة. وقوله تعالى  ولو نزلنا عليك كتابا في قرطاس  . وهو الصحيفة من أي شيء كانت، يكتب فيها، والجمع: قراطيس، ومنه قوله تعالى:  تجعلونه قراطيس  أي صحفا. وكل أديم ينصب للنضال فهو قرطاس. والقرطاس: الناقة الفتية الشابة، عن ابن الأعرابي، قال: وهي أيضا الديباج والدعبل والعيطموس. والقرطاس: برد مصري، أي نوع من برود مصر. ودابة قرطاسية، إذا كانت بيضاء لا يخالط بياضها شية. فإذا ضرب بياضها إلى الصفرة فهي نرجسية. ويقال: رمى فقرطس، إذا أصاب القرطاس، أي الغرض المنصوب، والرمية التي تصيب: مقرطسة. وتقرطس: هلك، نقله الصاغاني. وقرطس، كجعفر: ة بمصر، وعبارة الصاغاني: من قرى مصر القديمة. قلت: والتي هي من قرى مصر قرطسة، بهاء، وهي من قرى البحيرة.

##### Türkçe

**القرطاس**; **القاف**’ın üç harekeli (üçlü okunuşlu) olması; Ebû Ma‘dân el-Kûfî’nin okuması **الضم** iledir. Şeyhimiz dedi ki: üçlü okunuşta mutlak bıraktı; bu da onların hepsinin fasih, vârid olduğunu gerektirdi; öyle değildir. Nitekim **المصباح**’ta dedi ki: **القاف**’ın **الكسر**’i daha meşhurdur. Ve el-Câriberdî, **الشافية** şerhinde dedi ki: zayıf olan, sübutunda söz bulunan şeydir; **قرطاس** gibi, **الضم** ile; böylece onun zayıflığına delâlet etti. **المصباح**’ın ibaresinin hilâfına; çünkü o, onun meşhur olduğunu vehmettirir. **الفتح**’e gelince, onu dil ehlinin çoğu zikretmedi. Ve onların “**فعلال** (teşdîd olmayan yerde) azdır; ondan ancak **خزعال** vârid olmuştur” sözlerinin gereği, onu nefyeder. Fakat İbn Sîde onu, zayıflığı üzere, vârid kıldı; musannif de onu taklit etti; bunda açık bir nazar vardır. Bitti. Dedim ki: Musannif ve İbn Sîde üzerine inkâr ettiği ve onda nazar ettiği bu şey; el-Lihyânî bunu **الفتح** ile hikâye etmiştir. Yine **القرطس**’u, **جعفر** gibi (vezinde), hikâye etti; el-Cevherî bunu İbn Düreyd’den **نوادر**’inde böyle nakletti. Ebû Sehl dedi ki: onu zikredilen kitapta böyle buldum; doğru olan budur. el-Fârâbî ve Ebû ‘Aleyyâ, **درهم** gibi (vezinde) hikâye ettiler; ikisi onu böyle kaydetti. O, Mısır’da bulunan **بردي**’den yapılan **الكاغد**’dır. Ebû Zeyd, Mahş el-‘Ukaylî’den, diyarların resimlerini ve eserlerini vasfederken, sanki **قرطاس**’ta yazılmış **زبور** hattı gibi, şu beyti rivayet etti:
  Sanki evin ehlinin evi emanet bıraktığı yerde                      bir hokka ve **قرطس**’tan (olan) **زبور** hattı

**القرطاس**, **الكسر** ile: deriden (yapılmış) deve; es-Sâgânî nakletti. İbnü’l-A‘râbî’den: **القرطاس**: beyaz, uzun boylu câriye. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ولو نزلنا عليك كتابا في قرطاس**. O, her ne şeyden olursa olsun sahifedir; onda yazılır. Çoğulu: **قراطيس**. Ondan Yüce Allah’ın sözü: **تجعلونه قراطيس**; yani sahifeler. Ve her deri ki ok atışı için dikilirse, o **قرطاس**’tır. Ve **القرطاس**: genç, körpe dişi deve; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi ki: o ayrıca **الديباج** ve **الدعبل** ve **العيطموس**’tur. Ve **القرطاس**: Mısırî **برد**; yani Mısır **برود**’undan bir tür. Ve **دابة قرطاسية**, eğer beyaz ise, beyazına bir alâmet karışmaz. Beyazı sarılığa çalarsa, o **نرجسية**’dir. Ve denir: attı da **فقرطس**; eğer **القرطاس**’a isabet ettiyse; yani dikilmiş hedefe. Ve isabet eden atış: **مقرطسة**. Ve **تقرطس**: helâk oldu; es-Sâgânî nakletti. Ve **قرطس**, **جعفر** gibi: Mısır’da bir (yer). es-Sâgânî’nin ibaresi: Mısır’ın eski köylerindendir. Dedim ki: Mısır köylerinden olan ise **قرطسة**, **بهاء** ile; o, el-Buhayra’nın köylerindendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَرْطَسَ
Q. 1 قَرْطَسَ ذ , (Msb, K,) inf. n. قَرْطَسَةٌ, (Msb,) He (an archer) [and it (an arrow)] hit the قِرْطَاس [or target]. (Msb, K.) It is also allowable to say, قَرْطَسَتِ الرَّمْيَةُ The shot went right to the قِرْطَاس. (Msb.)

تَقَرْطَسَ
Q. 2 تَقَرْطَسَ ذ He perished. (Sgh, K.)

قَرْطَسٌ
قَرْطَسٌ ذ and قِرْطَسٌ: see قِرْطَاسٌ.

قِرْطَاسٌ
قِرْطَاسٌ ذ Paper; syn. كَاغَدٌ: (K:) or such as is made of the بَرْدِىّ [or papyrus], found in Egypt: (TA:) [and particularly a roll, or scroll, thereof: see also طُومَارٌ, and سُرْفَةٌ:] what one writes upon: (S, Msb:) also written قُرْطَاسٌ; (S, Msb, K;) but the former is the better known, (Msb), or the former only is of established authority, for El-Jلrabardee says the contrary of the latter; (MF;) and قَرْطَاسٌ; (Lh, ISd, K;) but this is not mentioned by most of the lexicographers; (MF;) and ↓ قَرْطَسٌ signifies the same; (AZ, S, Msb, K;) and so does ↓ قِرْطَسٌ. (K [app. on the authority of El-Fلrلbee and Aboo-'Alyà; but the names are imperfectly written in the TA.]) ― -b2- قِرْطَاسٌ also signifies A writing, or book, (صَحِيفَةٌ,) of whatever thing it be: (K:) pl. قَرَاطِيسُ. (TA.) ― -b3- Also, A butt, or target, to shoot at; (S;) a piece of skin, (Msb,) or any skin, (K,) set up for persons contending in shooting. (Msb, K.) ― -b4- And A kind of بُرْد [q. v.] of the fabric of Egypt. (K, TA.) ― -b5- And A white, or fair, girl, of tall stature. (IAar, K.) ― -b6- And A camel such as is termed آدَم. (Sgh, K.) ― -b7- And A young she-camel. (IAar, K.)

دَابَّةٌ قِرْطَاسِيَّةٌ
دَابَّةٌ قِرْطَاسِيَّةٌ ذ A beast of carriage in whose whiteness is no mixture of any other colour. (K.)

مُقَرْطِسٌ
مُقَرْطِسٌ ذ An archer [and in like manner an arrow] hitting the قِرْطَاس. (Msb.) And رَمْيَةٌ مُقَرْطِسَةٌ A shot going right to the قِرْطَاس. (TA.)

##### Türkçe

**قَرْطَسَ**
Q. 1 **قَرْطَسَ** ذ, (Msb, K,) mastar ismi **قَرْطَسَةٌ**, (Msb,) O (bir okçu) [ve o (bir ok)] **قِرْطَاس**’a [yahut hedefe] isabet etti. (Msb, K.) Şunu söylemek de caizdir: **قَرْطَسَتِ الرَّمْيَةُ** Atış **قِرْطَاس**’a dosdoğru gitti. (Msb.)

**تَقَرْطَسَ**
Q. 2 **تَقَرْطَسَ** ذ Helâk oldu. (Sgh, K.)

**قَرْطَسٌ**
**قَرْطَسٌ** ذ ve **قِرْطَسٌ**: **قِرْطَاسٌ**’a bak.

**قِرْطَاسٌ**
**قِرْطَاسٌ** ذ Kâğıt; eş anlamlısı **كَاغَدٌ**: (K:) yahut Mısır’da bulunan **بَرْدِىّ**’den [yahut papirüsten] yapılmış olan gibi: (TA:) [ve özellikle onun bir tomar, yahut rulo hâli: ayrıca **طُومَارٌ** ve **سُرْفَةٌ**’ye de bak:] üzerine yazı yazılan şey: (S, Msb:) ayrıca **قُرْطَاسٌ** diye de yazılır; (S, Msb, K;) fakat birincisi daha meşhurdur, (Msb), yahut yerleşik otoriteye sahip olan yalnız birincisidir; zira El-Jلrabardee ikincisinin aksini söyler; (MF;) ve **قَرْطَاسٌ**; (Lh, ISd, K;) fakat bunu sözlükçülerin çoğu zikretmemiştir; (MF;) ve ↓ **قَرْطَسٌ** aynı mânaya gelir; (AZ, S, Msb, K;) ve ↓ **قِرْطَسٌ** da öyledir. (K [görünüşe göre El-Fلrلbee ve Aboo-'Alyà’nın rivayetine göre; fakat isimler TA’da eksik yazılmıştır.]) ― -b2- **قِرْطَاسٌ** ayrıca, her ne şey olursa olsun bir yazı, yahut kitap, (**صَحِيفَةٌ**) mânasına gelir: (K:) çoğulu **قَرَاطِيسُ**. (TA.) ― -b3- Ayrıca, atış yapılan bir nişan, yahut hedef; (S;) bir deri parçası, (Msb,) yahut herhangi bir deri, (K,) atışta yarışan kimseler için dikilen. (Msb, K.) ― -b4- Ve Mısır dokumasından bir çeşit **بُرْد** [bk.]. (K, TA.) ― -b5- Ve uzun boylu, beyaz yahut açık tenli bir kız. (IAar, K.) ― -b6- Ve **آدَم** diye adlandırılan türden bir deve. (Sgh, K.) ― -b7- Ve genç bir dişi deve. (IAar, K.)

**دَابَّةٌ قِرْطَاسِيَّةٌ**
**دَابَّةٌ قِرْطَاسِيَّةٌ** ذ Beyazlığında başka herhangi bir rengin karışımı bulunmayan bir binek hayvanı. (K.)

**مُقَرْطِسٌ**
**مُقَرْطِسٌ** ذ **قِرْطَاس**’a isabet ettiren bir okçu [ve aynı şekilde bir ok]. (Msb.) Ve **رَمْيَةٌ مُقَرْطِسَةٌ** **قِرْطَاس**’a dosdoğru giden bir atış. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَرْطَسَ
قَرْطَسَ
a.  Hit the target.

تَقَرْطَسَ
تَقَرْطَسَ II ,
a.  Perished.

قَرْطَاْس
قَرْطَاْس 48 ,
a.  see 49 (a) .

قِرْطَاْس
قِرْطَاْس 49 , ( pl. قَرَاْطِيْسُ 67 ),
a.  Paper; sheet of paper; leaf; roll, scroll; papers, writings, books.

b.  Leather-target, butt, mark.

c.  Young-camel.

قِرْطَاْسِيَّة
قِرْطَاْسِيَّة 49yit ,
a.  Pure white ( animal ).

قُرْطَاْس
قُرْطَاْس 50 ,  قَرْطَس 51 ,  قِرْطَس 52 ,
a.  see 49 (a) .

قُِرْطَاط
قُِرْطَاط
a.  Misfortune.

قُِرْطَُعْبَة
قُِرْطَُعْبَة
a.  A thing, something.

قِرْطَعْن
قِرْطَعْن
a.  Fool.

قَرْطَف
قَرْطَف
a.  Satin, velvet.

##### Türkçe

قَرْطَسَ
قَرْطَسَ
a. Hedefi vurdu.

تَقَرْطَسَ
تَقَرْطَسَ II ,
a. Helâk oldu.

قَرْطَاْس
قَرْطَاْس 48 ,
a. 49 (a)’ya bak.

قِرْطَاْس
قِرْطَاْس 49 , ( çoğ. **قَرَاْطِيْسُ** 67 ),
a. Kâğıt; kâğıt yaprağı; yaprak; tomar, rulo; kâğıtlar, yazılar, kitaplar.

b. Deri-hedef, nişan tahtası, işaret.

c. Genç deve.

قِرْطَاْسِيَّة
قِرْطَاْسِيَّة 49yit ,
a. Saf beyaz (hayvan).

قُرْطَاْس
قُرْطَاْس 50 ,  قَرْطَس 51 ,  قِرْطَس 52 ,
a. 49 (a)’ya bak.

قُِرْطَاط
قُِرْطَاط
a. Musibet.

قُِرْطَُعْبَة
قُِرْطَُعْبَة
a. Bir şey, herhangi bir şey.

قِرْطَعْن
قِرْطَعْن
a. Ahmak.

قَرْطَف
قَرْطَف
a. Saten, kadife.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قرطس
قَرْطَسَ - يُقَرْطِسُ - قِرْطَاس - قَرَاطِيْس
قَرْطَسَ - يُقَرْطِسُ + كائن + شيئاً: يفرده ويجعله رقيقاً مسطحاً كالورق أو الأديم
قِرْطاس: اسم فعل بمعنى مفعول من " قَرْطَسَ - يُقَرْطِسُ ": الورقة أو الصحيفة البيضاء التي تستعمل للكتابة عليها, والتي تصنع من النبات أو بقاياه أو من العهن أو أديم الدواب وما شابه
قَرَاطِيْس: جمع " قِرْطَاس "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان الجزء المسطح والمستوي من الشيء، ضد الخشن والناتئ والشئز"، وهي:
قَرْطَسَ - يُقَرْطِسُ، صَحَفَ - يَصْحُفُ، طَحَا - يَطْحُو (طَحَى - يَطْحَى)، دَحَا - يَدْحُو (دَحَى - يَدْحَى)، سَطَحَ - يَسْطَحُ، سَهُلَ - يَسْهُلُ
قرطاس
 	﴿ولو نزلنا عليك كتابا في قرطاس فلمسوه بأيديهم لقال الذين كفروا إن هذا إلا سحر مبين(7)﴾ الأنعام
قراطيس
 	﴿وما قدروا الله حق قدره إذ قالوا ما أنزل الله على بشر من شيء قل من أنزل الكتاب الذي جاء به موسى نورا وهدى للناستجعلونه قراطيس تبدونها وتخفون كثيرا وعلمتم ما لم تعلموا أنتم ولا آباؤكم قل الله ثم ذرهم في خوضهم يلعبون(91)﴾ الأنعام
مختار الصحاح
● [قرطس] ق ر ط س: الِقُرْطَاسُ بكسر القاف وشمها الذي يكتب فيه و القَرْطَسُ بوزن المذهب مله ويسمى الغرض قِرْطاساً يقال رمى فَقَرْطَسً أي أصابه
الراغب
قرطس
- القرطاس: ما يكتب فيه. قال الله تعالى: }ولو نزلنا عليك كتابا في قرطاس﴿[الأنعام/7]،﴾قل من أنزل الكتاب الذي جاء به موسى نورا وهدى للناس تجعلونه قراطيس{ [الأنعام/91].
ملخص اللسان:
1.     والقِرْطاس:  ضَرْب من برُود مصر
2.      والقَِرْطاس والقُرطاس والقَِرْطَس والقَرْطاس، كله: الصحيفة الثابتة  التي يكتب فيها
3.     وكل أَديم ينصَب للنِّضال، فاسمُه قِرطاس، فإِذا أَصابه  الرَّامي قيل: قَرْطَس أَي أَصاب القرطاس، والرَّمْيَةُ التي تُصيب مُقَرْطِسة
4.     يقال للجارِية البيضاء المَدِيدة القامة قِرْطاس.
5.      ودابة قِرْطاسِيّ إِذا كان  أَبيض لا يخالط لَونه شِيَة
لسان العرب
● - قرطس: القِرْطاس: معروف يُتَّخذ من بَرْدِيّ يكون بمصر. والقِرْطاس:  ضَرْب من برُود مصر. والقِرْطاس: أَديم يُنْصَب للنِّضال، ويسمَّى الغَرَض  قِرْطاساً. وكل أَديم ينصَب للنِّضال، فاسمُه قِرطاس، فإِذا أَصابه  الرَّامي قيل: قَرْطَس أَي أَصاب القرطاس، والرَّمْيَةُ التي تُصيب مُقَرْطِسة.  والقَِرْطاس والقُرطاس والقَِرْطَس والقَرْطاس، كله: الصحيفة الثابتة  التي يكتب فيها؛ الأَخيرتان عن اللحياني؛ وأَنشد أَبو زيد لمخشّ العقيلي  يصف رسوم الدار وآثارها كأَنها خَطّ زَبُور كتب في قِرْطاس:  كأَنَّ، بحيثُ اسْتَوْدَع الدارَ أَهلُها،  مَخَطّ زَبُور من دَواة وقَرْطَسِ  وقوله تعالى: ولو نَزَّلنا عليك كتاباً في قِرْطاس؛ أَي في صحيفة، وكذلك  قوله تعالى: يجعلونه قَراطِيس؛ أَي صُحُفاً؛ قال:  عَفَتِ المنازل غير مِثْل الأَنفس،  بعد الزمان عرفته بالقَرْطَس  ابن الأَعرابي: يقال للناقى إِذا كانت فَتِيَّة شابَّة: هي القِرْطاس  والدّيباج والذِّعْلِبَة والدِّعْبِل والعَيْطَموس. ابن الأَعرابي: يقال  للجارِية البيضاء المَدِيدة القامة قِرْطاس. ودابة قِرْطاسِيّ إِذا كان  أَبيض لا يخالط لَونه شِيَة، فإِذا ضرَب بياضُه إِلى الصُّفرة فهو  نَرْجِسِيّ.
القاموس المحيط:
القِرْطاسُ، مثلثةَ " القافِ " وكجعفرٍ ودِرْهَمٍ الكاغِدُ، وبالكسر الجَمَلُ الآدَمُ، والجارِيَةُ البَيضاءُ المَديدةُ القامَةِ، والصَّحيفَةُ من أيِّ شيءٍ كانتْ، وكُلُّ أديمٍ يُنْصَبُ للنِّضالِ، والناقةُ الفَتِيَّةُ، وبُرْدٌ مِصْرِيٌّ. ودابَّةٌ قِرْطاسِيَّةٌ لا يخالِطُ بياضَها شِيَةٌ. ورَمَى فَقَرْطَسَ أصابَ القِرْطاسَ. وتَقَرْطَسَ هَلَكَ. وقَرْطَسُ، كجعفرٍ ة بمِصْرَ.
تاج العروس:
ق ر ط س
القرْطَاسُ مثلّثة القاف الضّمّ قِرَاءَةُ أَبي مَعْدانَ الكُوفِيِّ قال شَيخُنا : أَطْلق في التَّثْليث فإقْتضَى أَنَّهَا كلَّها فَصِيحَةٌ وَاردِةٌ وليسَ كذلك وقد قال في الْمِصْبَاح : كَسْر القاف أَشْهَرُ وقال الجَارْبَرْدِيُّ شَرْح الشَّافِيَة : الضَّعِيفُ ما في ثُبُوتِهِ كلامٌ كقُرْطاسٍ بالضَّمِّ فدَلَّ على ضَعْفِه بخلافِ عبَارة المِصْبَاح فإِنَّها تُوهِمُ أَنّه مَشْهُورٌ وأَمَّا الفَتْحُ فلم يَذْكُرْه أَكثرُ أَهْل اللُّغةِ وقَضيَّةُ قَولِهم فَعْلال في غير التَّضْعيف قَليلٌ لم يَرِدْ منه إِلاّ خَزْعالٌ يَنْفِيه ولكن أَوْرَدَه ابنُ سِيدَه على ضَعْفِه وقلَّده المصنِّفُ وفيه نَظرٌ ظاهرٌ . إنتهى . قلْت : وهذا الَّذي أَنْكرَه على المُصَنِّف وابنِ سِيدَه ونَظرَ فيه فقد حَكاه اللِّحْيَانِيُّ هذا بالفتْح . وكذا حَكى القَرْطَسَ كجَعْفرٍ كذا نقله الجَوْهَرِيُّ عن ابن دُريْدٍ في نوادره وقال أَبو سَهْلٍ : هكذا وَجدْتُه في الكِتاب المذكورِ وهو الصَّحيح . وحكَى الفارَابيُّ وأَبو علْياءَ مْثل دِرْهَمٍ هكذا قَيَّداه وهو الكاغِدُ يُتَّخذُ من بَرْدِيٍّ يكونُ بمِصْر وأَنْشد أَبو زَيْدٍ لمِخَشٍّ العُقَيْليّ يَصف رُسومَ الدِّيارِ وآثارَها كأَنها خَطُّ زَبورٍ كُتِبَ في قِرْطاسٍ :
كأَنَّ بحَيْثُ إسْتَوْدَعَ الدَارَ أَهْلُهَا ... مَخَطَّ زَبُورٍ من دَوَاةٍ وقَرْطَسِ
والقِرْطاس بالكسْر : الجَملُ الآدَمُ نَقَلَهُ الصَّاغَانيُّ . وعن ابن الأَعْرَابيِّ : القِرْطاس : الجَارِيَةُ البَيْضاءُ المَدِيدَةُ القَامَةِ . وقَولُه تَعَالَى " ولَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَاباً في قِرْطَاسٍ " . وهو الصَّحيفَةُ من أَيِّ شَيْءٍ كانَتْ يُكْتَبِ فيها والجَمْع : قَرَاطِيسُ ومنه قولُه تَعَالَى : " تَجْعَلُونَه قَرَاطِيسَ " أَي صُحُفاً . وكُلُّ أَدِيمٍ يُنْصَب للنِّضالِ فهو قِرْطَاسٌ . والقِرْطاس : النّاقَةُ الفِتِيَّةُ الشابَّةُ عن ابن الأَعْرَابِيِّ قال : وهي أيْضاً الدِّيبَاجُ والدِّعْبِلُ والعَيْطَمُوس . والقِرْطَاس : بُرْدٌ مِصْريٌّ أَي نَوْعٌ من بُرُودِ مصْرَ . ودابَّةٌ قِرْطاسِيَّةٌ إِذا كانَتْ بَيْضَاءَ لا يُخَالِطُ بَيَاضَهَا شِيَةٌ . فإِذا ضَرَبَ بَياضُها إِلى الصُّفْرّة فهي نَرْجِسِيَّةٌ . ويقَال : رَمَى فقَرْطَسَ إِذا أَصابَ القِرْطَاسَ أَي الغَرَضَ المَنْصوبَ والرَّمْيَةُ الَّتي تُصِيب : مقَرْطِسَةٌ . وتَقَرْطَسَ : هَلَكَ نَقَلَه الصّاغَانيُّ . وقَرْطَسُ كجَعفَر : ة بمصْرَ وعِبَارَة الصّاغَانيُّ : من قُرَى مصْرَ القَديمَة . قلت : والتي هي من قُرَى مصْرَ قَرْطَسَةُ بهاءٍ وهي من قُرَى البُحَيْرة

##### Türkçe

قرطس
**قَرْطَسَ** - **يُقَرْطِسُ** - **قِرْطَاس** - **قَرَاطِيْس**
**قَرْطَسَ - يُقَرْطِسُ** + bir varlık + bir şeyi: onu yayar ve onu ince, düzleştirilmiş, kâğıt veya deri gibi yapar.
**قِرْطاس**: “**قَرْطَسَ - يُقَرْطِسُ**”dan mef‘ûl mânasında fiil ismi: üzerine yazı yazmak için kullanılan beyaz yaprak veya sahife; bitkiden veya kalıntılarından yahut yünden yahut hayvan derisinden ve benzerinden yapılır.
**قَرَاطِيْس**: “**قِرْطَاس**”ın çoğulu.

Ve lafız, “şeyin düz ve seviyeli kısmını beyan etme; pürüzlü, çıkıntılı ve kaba olanın zıddı” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**قَرْطَسَ - يُقَرْطِسُ**، **صَحَفَ - يَصْحُفُ**، **طَحَا - يَطْحُو** (**طَحَى - يَطْحَى**)، **دَحَا - يَدْحُو** (**دَحَى - يَدْحَى**)، **سَطَحَ - يَسْطَحُ**، **سَهُلَ - يَسْهُلُ**

قرطاس
 	﴿Ve eğer sana bir kitabı **قِرْطاس** içinde indirseydik de onu elleriyle dokunsalardı, inkâr edenler mutlaka “Bu ancak apaçık bir sihirdir” derlerdi (7)﴾ En‘âm

قراطيس
 	﴿Allah’ı hakkıyla takdir edemediler; hani “Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmedi” dediler. De ki: “Mûsâ’nın insanlara bir nur ve bir hidayet olarak getirdiği kitabı kim indirdi? Onu **قَرَاطِيس** yapıyorsunuz; onu açığa vuruyor ve çoğunu gizliyorsunuz; size ve babalarınıza bilmediğiniz şeyler öğretilmiştir.” De ki: “Allah.” Sonra onları bırak; dalmalarında oynayıp dursunlar (91)﴾ En‘âm

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**قرطس**] ق ر ط س: **الِقُرْطَاسُ** (kāfın kesriyle ve dammesiyle): içine yazılan şeydir. Ve **القَرْطَسُ** “**المذهب**” vezninde: hedef; ve **الغرض** diye adlandırılır; **قِرْطاس** diye isimlendirilir. “Attı da **فَقَرْطَسَ**” denir; yani onu vurdu.

er-Râgıb
قرطس
- **القرطاس**: içine yazılan şey. Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve eğer sana bir kitabı **قِرْطاس** içinde indirseydik﴾ [En‘âm/7], ﴿De ki: Mûsâ’nın getirdiği kitabı kim indirdi… onu **قراطيس** yapıyorsunuz﴾ [En‘âm/91].

Lisân’ın özeti:
1. Ve **القِرْطاس**: Mısır bürdelerinden bir tür.
2. Ve **القَِرْطاس** ve **القُرطاس** ve **القَِرْطَس** ve **القَرْطاس**; hepsi: içine yazılan sabit sahifedir.
3. Ve nıdâl için dikilen her deri; onun adı **قِرطاس**tır; okçu onu vurduğunda “**قَرْطَس**” denir; yani **القرطاس**ı vurdu; **مُقَرْطِسة** isabet eden atıştır.
4. Beyaz, uzun boylu cariyeye **قِرْطاس** denir.
5. Rengiyle bir alâmet karışmayan beyaz ise bir binek hayvanı **قِرْطاسِيّ**dir.

Lisânü’l-‘Arab
● - قرطس: **القِرْطاس**: Mısır’da bulunan papirüsten yapılan, bilinen (şey)dir. Ve **القِرْطاس**: Mısır bürdelerinden bir tür. Ve **القِرْطاس**: nıdâl için dikilen deridir; ve **الغَرَض** **قِرْطاس** diye adlandırılır. Ve nıdâl için dikilen her deri; onun adı **قِرطاس**tır; okçu onu vurduğunda “**قَرْطَس**” denir; yani **القرطاس**ı vurdu; isabet eden atış **مُقَرْطِسة**dir. Ve **القَِرْطاس** ve **القُرطاس** ve **القَِرْطَس** ve **القَرْطاس**; hepsi: içine yazılan sabit sahifedir; son ikisi Lihyânî’dendir. Ebû Zeyd, Muhashş el-‘Ukaylî’den, evin izlerini ve eserlerini, sanki **قِرْطاس** içinde yazılmış Zebûr yazısı gibi tasvir ederken şu beyti rivayet etti:
كأَنَّ، بحيثُ اسْتَوْدَع الدارَ أَهلُها،  مَخَطّ زَبُور من دَواة وقَرْطَسِ
Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve eğer sana bir kitabı **قِرْطاس** içinde indirseydik”; yani bir sahife içinde; yine Yüce Allah’ın sözü: “onu **قَراطِيس** yapıyorlar”; yani sahifeler. Şöyle dedi:
عَفَتِ المنازل غير مِثْل الأَنفس،  بعد الزمان عرفته بالقَرْطَس
İbnü’l-A‘râbî: deve, genç, delikanlı olduğunda ona **القِرْطاس** denir; ve **الدّيباج** ve **الذِّعْلِبَة** ve **الدِّعْبِل** ve **العَيْطَموس**. İbnü’l-A‘râbî: beyaz, uzun boylu cariyeye **قِرْطاس** denir. Ve rengiyle bir alâmet karışmayan beyaz ise bir binek hayvanı **قِرْطاسِيّ**dir; beyazlığı sarılığa çalarsa o **نَرْجِسِيّ**dir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**القِرْطاسُ**, **القافِ**ın üçlü (harekesiyle); ve Ca‘fer gibi ve Dirhem gibi: kâğıttır. Kesre ile: esmer deve; ve beyaz, uzun boylu cariye; ve hangi şeyden olursa olsun sahife; ve nıdâl için dikilen her deri; ve genç deve; ve Mısır bürdü. Ve beyazlığına bir alâmet karışmayan **قِرْطاسِيَّة** bir binek hayvanı. Ve “attı da **فَقَرْطَسَ**”: **القِرْطاس**ı vurdu. Ve **تَقَرْطَسَ**: helâk oldu. Ve **قَرْطَسُ**, Ca‘fer gibi: Mısır’da bir (yer).

Tâcü’l-‘Arûs:
ق ر ط س
**القرْطَاسُ**: **القاف**ın üçlü (harekesiyle); damme, Ebû Ma‘dân el-Kûfî’nin kıraatidir. Şeyhimiz dedi ki: üçlemede mutlak kılındı; bu da hepsinin fasih, vârid olmasını gerektirdi; hâlbuki öyle değildir. **الْمِصْبَاح**’ta dedi ki: kāfın kesri daha meşhurdur. Cârbardî, Şâfiye şerhinde dedi ki: zayıf olan, sübutunda söz bulunan şeydir; damme ile **قُرْطاس** gibi; böylece onun zayıflığına delâlet etti; **الْمِصْبَاح**’ın ibaresinin hilâfına; çünkü o, onun meşhur olduğunu vehmettirmektedir. Fetha ise, dil ehlinin çoğu onu zikretmedi. Ve onların “teşdîd olmaksızın **فَعْلال** kalıbı azdır; ondan ancak **خَزْعال** vârid olmuştur” sözünün gereği onu nefyeder; fakat İbn Sîde onu zayıflığı üzere zikretti ve musannif onu taklit etti; bunda açık bir nazar vardır. Bitti. Dedim ki: Musannif ve İbn Sîde’ye inkâr ettiği ve onda nazar ettiği bu şey, Lihyânî tarafından fetha ile hikâye edilmiştir. Yine **القَرْطَسَ**ı Ca‘fer gibi hikâye etti; Cevherî bunu İbn Düreyd’den Nevâdir’inde nakletti. Ebû Sehl dedi ki: onu zikredilen kitapta böyle buldum ve o doğrudur. Fârâbî ve Ebû ‘Alyâ, Dirhem gibi (vezinde) hikâye etti; ikisi onu böyle kaydetti; o, Mısır’da bulunan papirüsten yapılan kâğıttır. Ebû Zeyd, Muhashş el-‘Ukaylî’den, diyarların izlerini ve eserlerini, sanki **قِرْطاس** içinde yazılmış Zebûr yazısı gibi tasvir ederken şu beyti rivayet etti:
كأَنَّ بحَيْثُ إسْتَوْدَعَ الدَارَ أَهْلُهَا ... مَخَطَّ زَبُورٍ من دَوَاةٍ وقَرْطَسِ
Ve kesre ile **القِرْطاس**: esmer deve; Sâgânî onu nakletti. İbnü’l-A‘râbî’den: **القِرْطاس**: beyaz, uzun boylu cariye. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve eğer sana bir kitabı **قِرْطاس** içinde indirseydik.” O, hangi şeyden olursa olsun içine yazılan sahifedir; çoğulu: **قَرَاطِيسُ**. Ondan Yüce Allah’ın sözü: “onu **قَرَاطِيسَ** yapıyorsunuz”; yani sahifeler. Ve nıdâl için dikilen her deri, o **قِرْطَاس**tır. Ve **القِرْطاس**: genç, delikanlı deve; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi ki: o ayrıca **الدِّيبَاجُ** ve **الدِّعْبِلُ** ve **العَيْطَمُوس**tur. Ve **القِرْطاس**: Mısır bürdü; yani Mısır bürdelerinden bir tür. Ve beyaz olup beyazlığına bir alâmet karışmayan ise **قِرْطاسِيَّة** bir binek hayvanı. Beyazlığı sarılığa çalarsa o **نَرْجِسِيَّة**dir. Ve denir ki: “attı da **فَقَرْطَسَ**” — **القِرْطاس**ı, yani dikilmiş hedefi vurduğunda; isabet eden atış: **مقَرْطِسَةٌ**. Ve **تَقَرْطَسَ**: helâk oldu; Sâgânî onu nakletti. Ve **قَرْطَسُ** Ca‘fer gibi: Mısır’da bir (yer). Sâgânî’nin ibaresi: Mısır’ın eski köylerindendir. Dedim ki: Mısır’ın köylerinden olan, hâ ile **قَرْطَسَةُ**dir; o, Buhayra’nın köylerindendir.
