# قرطس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرطس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قرطس

القاف والسين
قسطس: القِسطاسُ، والقُسطاسُ لغة: أقوم الموازين، ويقال: هو الشاهين. والقَرَسْطُون: القبان شامية.
والقُسْطَناس: صلاية الطيب. قال امرؤ القيس:
ردي علي كميت اللون صافـية		كالقُسْطَناس عليه الورس والجسد
قسطر: القَسْطَرَى: الجهبذ، شامية. وهم القَساطِرة، ويقال: الواحد: قَسْطَر وقِسْطار. ويجمع: قساطرة، قال:
دنانيرنا من قرن ثـور ولـم تـكـن		من الذهب المضروب عند القَساطِره
قسطن.
والقُسْطانيّة: ندأة قوس قزح، أي: عوجه. قال:
ونؤي كقُسْطانيّة الدجن ملد
أي: متلبد.
قسطل: القَسْطل: الغبار، والقَسْطلان أيضاً، إذا سطع سطوعاً شديداً.
والقَسْطلانيُّ: قطف منسوبة إلى عامل أو بلد. الواحدة: قَسْطلانيَة، قال:
كأن عليه القَسْطلانيّ مخملاً		إذا ما اتقت شفانه بالمناكب
والقِسْطالُ: الجهبذ.
قرطس: القِرْطاس معروف، يتخذ من بردي مصر. وكل أديم ينصب للنضال فاسمه: قِرطاس.
يقال: قَرْطَسَ الرامي إذا أصاب الأديم. وجرمز إذا أخطأ، والرمية التي تصيبها اسمها: المُقَرْطَسَة.
قردس: قُردُوس: اسم أبي حي.
سردق.
السُّرادق: كل ما أحاط بشيء نحو الشقة في المضرب، أو الحائط المشتمل على الشيء.
والسُّرادق يجمع على السّرادقات.
وبيت مُسَرْدَقٌ أعلاه وأسفله: مشدود كله، قال:
هو المدخل النعمان بيتاً سمـاؤه		نحور الفيول، بعد بيت مُسَرْدَقِ
دنقس: الدَّنْقَسَةُ: تطأطؤ الرأس ذلاً وخضوعا، وخفض البصر. قال:
إذا رآني من بعيد دنقسا
قدمس: القُدْمُوسُ: الملك الضخم، والقُدْمُوسةُ: الصخرة العظيمة، الجميع: القَداميس، قال جرير:
وآبنا نزار أحلاني بـمـنـزلة		في رأس أرعن عادي القَداميسِ
دمقس: الدِّمَقْسُ: الإبريسم. قال العجاج:
خوداً تخال ريطها المُدَمْقَسا
وقال:
يظل العذارى يرتمين بلحمها		وشحم كهداب الدِّمَقْسِ المفتل
قنسر: القِنَّسْرُ، وبعضهم يقول: قِنِّسْر، والقِنَّسْريّ: الكبير السن، قال العجاج:
أطرباً وأنت قِنَّسْريُّ
بنصب النون وتشديدها.
قِنَّسْرين: كورة بالشام.
نقرس: النِّقْرِسُ: داء في الرجل. والنِّقرسُ: الداهية من الأدلاء. يقال: دليل نِقْرس، وطبيب نِقْرس. والنِّقرِيسُ: الشيء تتخذه النساء على صيغة الورد يغرزنه في رؤوسهن. قال:
فحليت من خز وبز وقـرمـز		ومن صنعه الدنيا عليك النّقارِسُ
قرنس: القُرْناس: شبه أنف يتقدم من الجبل.
وقَرْنس البازي، فعل له لازم، إذا كرز، وخيطت عيناه أول ما يصاد.
قسبر: القَسْبُريّ: الذكر الشديد.
قربس: القَرَبُوسُ: حنو السرج، وبعض أهل الشام يثقله وهو خطأ. ويجمعه: قَرَبابيس، وهو أشد خطأ.
قبرس: القِبْرِسُ والقُبْرُسُ من النحاس أجوده. وفي ثغور الشام موضع يقال له: قُبْرُس.
قرقس: القَرَقُوس: القف الصلب. ويقال: القِرْقِسُ: الجرجس، قال:
فليت الأفاعي يعضضننـا		مكان البراغيث والقِرْقِسِ
يحرمن جنبي نوم الفراش		ويؤذين جسمي إن أجلس
مرقس: اسم لإبليس جاهلي عليه لعنة الله. وسمي امرؤ القيس بذلك، لأنه كان يقول الشعر على لسان إبليس، ولا ينبغي أن يقولوا: امرؤ القيس، ولكن امرؤ الله، ولكن جرى هذا على ألسنتهم.
قسمل: القساملةُ: حي من اليمن، والنسبة إليهم: قَسْمليّ.
قلمس: القَلَمَّسُ: الرجل الداهية، المنكر، البعيد الغور. وكان القَلَمَّسُ الكناني من نسأة الشهور على معد. كان يقف في الجاهلية عند جمرة العقبة، فيقول: اللهم إني ناسئ الشهور، واضعها مواضعها، وإني لا أغاب ولا أجاب. اللهم إني أحللت أحد الصفرين، حرمت صفر المؤخر، وكذلك في الرجبين، شعبان ورجب، ثم يقول: انفروا على اسم الله فذلك قوله جل وعز: "إنما النسيئ زيادة في الكفر".
سملق: السَّلْمَقُ: القاع الأملس. وعجز سَمْلقٌ: سيئة الخلق.
والسَّمْلَقةُ: الرديئة في البضع.
سفسق: السَّفاسِقُ: شطب السيوف كأنها عمود في متنه، ممدودة كالخيط. ويقال: بل هو ما بين الشطبتين على صفحة السيف طولاً. والواحدة: سِفْسِقة. قال امرؤ القيس:
ومستلئم كشفت بالرمـح ذيلـه		أقمت بعضب ذي سَفاسِقَ ميله
سمسق: والمُستُقة: الياسمين.
مستق: المُسْتُقةُ: ضرب من الثياب، ويقال: من الفراء.
والمُستُقة: نوع من الملاهي، وهي المزمار، دخيل معرب.

### Türkçe

**القاف** ve **السين**
**قسطس**: **القِسطاسُ** ve **القُسطاسُ** bir dil(lehçe): terazilerin en doğrusu; ve denilir ki: o, **الشاهين**’dir. Ve **القَرَسْطُون**: **القبان** (kantar) Şamlıcadır.
Ve **القُسْطَناس**: güzel koku ezme taşı. İmru’ul-Kays dedi ki:
Bana geri ver, rengi doru kısrak, berrak;		üzerinde **الورس** ve **الجسد** bulunan **القُسْطَناس** gibi
**قسطر**: **القَسْطَرَى**: sarraf, Şamlıcadır. Ve onlar **القَساطِرة**’dir; ve denilir ki: tekil: **قَسْطَر** ve **قِسْطار**. Ve çoğul yapılır: **قساطرة**; dedi ki:
Dinarlarımız boğa boynuzundandır ve olmadı		**القَساطِره** yanında basılmış altından
**قسطن**.
Ve **القُسْطانيّة**: gökkuşağının nemi; yani: eğriliği. Dedi ki:
Ve bir bulut yığını, karanlığın **قُسْطانيّة**’si gibi, yığılmış
yani: yığılmış, kümelenmiş.
**قسطل**: **القَسْطل**: toz; ve **القَسْطلان** da (öyledir), şiddetli bir parlayışla parladığı zaman.
Ve **القَسْطلانيُّ**: bir âmile veya bir beldeye nispet edilen bir üzüm salkımı. Tekili: **قَسْطلانيَة**; dedi ki:
Sanki üzerinde **القَسْطلانيّ** kadife varmış		dudaklarını omuzlarla koruduğu vakit
Ve **القِسْطالُ**: sarraf.
**قرطس**: **القِرْطاس** bilinen (şey)dir; Mısır papirüsünden yapılır. Ve her deri ki atış talimi için dikilir, onun adı: **قِرطاس**’tır.
Denilir ki: okçu **قَرْطَسَ** etti, deri hedefi vurduğu zaman. Ve **جرمز** (eder), ıskaladığı zaman; ve onu vuran atışın adı: **المُقَرْطَسَة**’dir.
**قردس**: **قُردُوس**: Ebû Hayy’ın adıdır.
**سردق**.
**السُّرادق**: bir şeyi kuşatan her şey; meselâ çadırda bölme, yahut şeyi içine alan duvar.
Ve **السُّرادق** **السّرادقات** üzerine çoğul yapılır.
Üstü ve altı **مُسَرْدَقٌ** olan ev: bütünüyle gerilmiş (kapalı)dır; dedi ki:
O, Nu‘mân’ın bir eve girişi; onun göğü		fillerin gerdanlarıdır; **مُسَرْدَقِ** bir evden sonra
**دنقس**: **الدَّنْقَسَةُ**: zillet ve boyun eğişle başı eğmek ve bakışı kısmak. Dedi ki:
Beni uzaktan gördüğünde **دنقسا**
**قدمس**: **القُدْمُوسُ**: iri (büyük) kral; ve **القُدْمُوسةُ**: pek büyük kaya; hepsi: **القَداميس**. Cerîr dedi ki:
Ve babamız Nizâr beni bir menzile yerleştirdi		azgın bir tepenin başında, **القَداميسِ**’e düşman
**دمقس**: **الدِّمَقْسُ**: ipek. el-A‘câc dedi ki:
Bir genç kız; onun örtüsünü **المُدَمْقَسا** sanırsın
Ve dedi ki:
Genç kızlar onun etine atarlar		ve bükülmüş **الدِّمَقْسِ** püskülü gibi yağ
**قنسر**: **القِنَّسْرُ**; ve bazısı der ki: **قِنِّسْر**; ve **القِنَّسْريّ**: yaşlı (kimse). el-A‘câc dedi ki:
Coşkunluk mu; sen ise **قِنَّسْريُّ**’sin
**النون**’un nasbı ve şeddelenmesiyle.
**قِنَّسْرين**: Şam’da bir kûre (idari bölge).
**نقرس**: **النِّقْرِسُ**: ayakta bir hastalık. Ve **النِّقرسُ**: kılavuzlardan bir felâket (çok usta, belâ). Denilir ki: **دليل نِقْرس** ve **طبيب نِقْرس**. Ve **النِّقرِيسُ**: kadınların gül biçiminde edindikleri bir şey; onu başlarına saplarlar. Dedi ki:
Ve süslendim, ipekten ve bezden ve kırmızı boyadan;		ve onun yapısından, dünya sana **النّقارِسُ** (getirdi)
**قرنس**: **القُرْناس**: dağdan öne çıkan burun gibi (çıkıntı).
Ve **قَرْنس** doğanın (şahinin) (fiilidir); ona lâzım fiildir: **كرز** ettiği zaman; ve ilk avlandığında gözleri dikilerek kapatıldı.
**قسبر**: **القَسْبُريّ**: şiddetli erkek.
**قربس**: **القَرَبُوسُ**: eyerin yayı (ön kaşı). Şam ehlinin bazısı onu ağırlaştırır (telaffuz eder); o hatadır. Ve onun çoğulu: **قَرَبابيس**; ve o, daha şiddetli bir hatadır.
**قبرس**: **القِبْرِسُ** ve **القُبْرُسُ** bakırdan, onun en iyisi. Ve Şam sınırlarında **قُبْرُس** denilen bir yer vardır.
**قرقس**: **القَرَقُوس**: sert sepet. Ve denilir ki: **القِرْقِسُ**: **الجرجس**. Dedi ki:
Keşke yılanlar bizi ısırsaydı		pirelerin ve **القِرْقِسِ**’in yerine
Yatak uykusunu yanımdan menederler		ve oturursam bedenime eziyet ederler
**مرقس**: Câhiliye’de İblîs’in bir adıdır; Allah’ın lâneti onun üzerine olsun. Ve İmru’ul-Kays buna böyle adlandırıldı; çünkü İblîs’in dili üzere şiir söylerdi. Ve “İmru’ul-Kays” dememeleri gerekir; fakat “İmru’u’llâh”; lâkin bu, onların dillerinde cereyan etti.
**قسمل**: **القساملةُ**: Yemen’den bir kabile; onlara nispet: **قَسْمليّ**.
**قلمس**: **القَلَمَّسُ**: dehâ (kurnaz) adam; münker (tanınmaz/garip); derinliği uzak. Ve Kinânî **القَلَمَّسُ**, Ma‘add üzerine ayların ertelenmesinden (nesî’) idi. Câhiliye’de Cemretü’l-Akabe yanında dururdu da şöyle derdi: Allah’ım, ben ayları erteleyenim; onları yerlerine koyanım; ve ben ne mağlup edilirim ne de bana cevap verilir. Allah’ım, iki **الصفر**’den birini helâl kıldım; sonraki **صفر**’i haram kıldım; ve iki Receb’de de böyledir: Şa‘bân ve Receb. Sonra derdi: Allah’ın adı üzerine sefere çıkın. İşte bu, O’nun (azze ve celle) sözüdür: “**إنما النسيئ زيادة في الكفر**”.
**سملق**: **السَّلْمَقُ**: düz, kaygan taban. Ve **سَمْلقٌ** bir kıç: kötü huyludur.
Ve **السَّمْلَقةُ**: cima’da kötü (kadın).
**سفسق**: **السَّفاسِقُ**: kılıçların çizgisi; sanki onun sırtında bir sütun; ip gibi uzatılmış. Ve denilir ki: bilakis o, kılıcın yüzünde uzunlamasına iki çizgi arasındaki şeydir. Tekili: **سِفْسِقة**. İmru’ul-Kays dedi ki:
Zırhlı bir (adam); mızrakla onun eteğini açtım;		**سَفاسِقَ** sahibi keskin bir kılıçla onun eğriliğini doğrulttum
**سمسق**: ve **المُستُقة**: yasemin.
**مستق**: **المُسْتُقةُ**: elbiselerden bir tür; ve denilir ki: kürkten.
Ve **المُستُقة**: eğlencelerden bir türdür; o, **المزمار**’dır; yabancı (kelime), Arapçalaştırılmıştır.
