# قرطس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرطس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قرطس

القرطاس، مثلثة القاف الضم قراءة أبي معدان الكوفي، قال شيخنا: أطلق في التثليث فإقتضى أنها كلها فصيحة واردة، وليس كذلك، وقد قال في المصباح: كسر القاف أشهر، وقال الجاربردي شرح الشافية: الضعيف ما في ثبوته كلام، كقرطاس، بالضم، فدل على ضعفه، بخلاف عبارة المصباح فإنها توهم أنه مشهور، وأما الفتح فلم يذكره أكثر أهل اللغة، وقضية قولهم فعلال في غير التضعيف قليل لم يرد منه إلا خزعال، ينفيه، ولكن أورده ابن سيده على ضعفه، وقلده المصنف، وفيه نظر ظاهر. إنتهى. قلت: وهذا الذي أنكره على المصنف وابن سيده، ونظر فيه، فقد حكاه اللحياني هذا بالفتح. وكذا حكى القرطس، كجعفر، كذا نقله الجوهري عن ابن دريد في نوادره، وقال أبو سهل: هكذا وجدته في الكتاب المذكور، وهو الصحيح. وحكى الفارابي وأبو علياء مثل درهم، هكذا قيداه، وهو الكاغد يتخذ من بردي يكون بمصر، وأنشد أبو زيد لمخش العقيلي، يصف رسوم الديار وآثارها كأنها خط زبور كتب في قرطاس:
  كأن بحيث إستودع الدار أهلها                      مخط زبور من دواة وقرطس

  والقرطاس، بالكسر: الجمل الآدم، نقله الصاغاني. وعن ابن الأعرابي: القرطاس: الجارية البيضاء المديدة القامة. وقوله تعالى  ولو نزلنا عليك كتابا في قرطاس  . وهو الصحيفة من أي شيء كانت، يكتب فيها، والجمع: قراطيس، ومنه قوله تعالى:  تجعلونه قراطيس  أي صحفا. وكل أديم ينصب للنضال فهو قرطاس. والقرطاس: الناقة الفتية الشابة، عن ابن الأعرابي، قال: وهي أيضا الديباج والدعبل والعيطموس. والقرطاس: برد مصري، أي نوع من برود مصر. ودابة قرطاسية، إذا كانت بيضاء لا يخالط بياضها شية. فإذا ضرب بياضها إلى الصفرة فهي نرجسية. ويقال: رمى فقرطس، إذا أصاب القرطاس، أي الغرض المنصوب، والرمية التي تصيب: مقرطسة. وتقرطس: هلك، نقله الصاغاني. وقرطس، كجعفر: ة بمصر، وعبارة الصاغاني: من قرى مصر القديمة. قلت: والتي هي من قرى مصر قرطسة، بهاء، وهي من قرى البحيرة.

### Türkçe

**القرطاس**; **القاف**’ın üç harekeli (üçlü okunuşlu) olması; Ebû Ma‘dân el-Kûfî’nin okuması **الضم** iledir. Şeyhimiz dedi ki: üçlü okunuşta mutlak bıraktı; bu da onların hepsinin fasih, vârid olduğunu gerektirdi; öyle değildir. Nitekim **المصباح**’ta dedi ki: **القاف**’ın **الكسر**’i daha meşhurdur. Ve el-Câriberdî, **الشافية** şerhinde dedi ki: zayıf olan, sübutunda söz bulunan şeydir; **قرطاس** gibi, **الضم** ile; böylece onun zayıflığına delâlet etti. **المصباح**’ın ibaresinin hilâfına; çünkü o, onun meşhur olduğunu vehmettirir. **الفتح**’e gelince, onu dil ehlinin çoğu zikretmedi. Ve onların “**فعلال** (teşdîd olmayan yerde) azdır; ondan ancak **خزعال** vârid olmuştur” sözlerinin gereği, onu nefyeder. Fakat İbn Sîde onu, zayıflığı üzere, vârid kıldı; musannif de onu taklit etti; bunda açık bir nazar vardır. Bitti. Dedim ki: Musannif ve İbn Sîde üzerine inkâr ettiği ve onda nazar ettiği bu şey; el-Lihyânî bunu **الفتح** ile hikâye etmiştir. Yine **القرطس**’u, **جعفر** gibi (vezinde), hikâye etti; el-Cevherî bunu İbn Düreyd’den **نوادر**’inde böyle nakletti. Ebû Sehl dedi ki: onu zikredilen kitapta böyle buldum; doğru olan budur. el-Fârâbî ve Ebû ‘Aleyyâ, **درهم** gibi (vezinde) hikâye ettiler; ikisi onu böyle kaydetti. O, Mısır’da bulunan **بردي**’den yapılan **الكاغد**’dır. Ebû Zeyd, Mahş el-‘Ukaylî’den, diyarların resimlerini ve eserlerini vasfederken, sanki **قرطاس**’ta yazılmış **زبور** hattı gibi, şu beyti rivayet etti:
  Sanki evin ehlinin evi emanet bıraktığı yerde                      bir hokka ve **قرطس**’tan (olan) **زبور** hattı

**القرطاس**, **الكسر** ile: deriden (yapılmış) deve; es-Sâgânî nakletti. İbnü’l-A‘râbî’den: **القرطاس**: beyaz, uzun boylu câriye. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ولو نزلنا عليك كتابا في قرطاس**. O, her ne şeyden olursa olsun sahifedir; onda yazılır. Çoğulu: **قراطيس**. Ondan Yüce Allah’ın sözü: **تجعلونه قراطيس**; yani sahifeler. Ve her deri ki ok atışı için dikilirse, o **قرطاس**’tır. Ve **القرطاس**: genç, körpe dişi deve; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi ki: o ayrıca **الديباج** ve **الدعبل** ve **العيطموس**’tur. Ve **القرطاس**: Mısırî **برد**; yani Mısır **برود**’undan bir tür. Ve **دابة قرطاسية**, eğer beyaz ise, beyazına bir alâmet karışmaz. Beyazı sarılığa çalarsa, o **نرجسية**’dir. Ve denir: attı da **فقرطس**; eğer **القرطاس**’a isabet ettiyse; yani dikilmiş hedefe. Ve isabet eden atış: **مقرطسة**. Ve **تقرطس**: helâk oldu; es-Sâgânî nakletti. Ve **قرطس**, **جعفر** gibi: Mısır’da bir (yer). es-Sâgânî’nin ibaresi: Mısır’ın eski köylerindendir. Dedim ki: Mısır köylerinden olan ise **قرطسة**, **بهاء** ile; o, el-Buhayra’nın köylerindendir.
