# قرط — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B7/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قرط

القاف والطاء والراء معهما
ق ط ر، ق ر ط، ط ر ق، ر ق ط مستعملات قطر: القَطْر والقَطَرانُ مصدر قَطرَ الماء.
والقِطارُ: قِطارُ الإبل بعضها إلى بعض على نسق واحد.
والقِطارُ: جماعة القَطْر.
واشتق اسم المِقْطَرةِ منه لان من حبس فيها صار على قِطارٍ واحد، مضموم بعضها إلى بعض، ويقال لها: الفلق، تجعل أرجلهم في خروق، وكل خرق على قدر ساق الرجل والقِطْرُ: النحاس الذائب.
والقُطْرُ: الشق، قال ابن مسعود: "لا يعجبنك ما ترى من الرجل حتى ترى على أي قُطْرَيْهِ يقع" أي على جنبيه يقع في خاتمة عمله.
والأقطارُ: النواحي.
والقُطْرُ: عود يتبخر به.
وأقطارُ الفرس: ما أشرف منه مثل كائبته وعجزه ورأسه.
وأقطار الجبل: أعاليه.
وقَطور: اسم نبات، سوادية.
والَقطِرانُ، ويخفف في لغة، ما يتحلب من شجر الأبهل، يطبخ فيتحلب منه.
وقَطَّرْتُ فلاناً تقطيراً: صرعته صرعة شديدة، قال:
قد علمتْ سلمَى وجاراتُها		ما قَطَّرَ الفارسَ إلا أنـا
وقال:
.... ... ... ... كـأنـمـا		تَقَطَّرَ من أعلى يفاعٍ مُقَطَّعُ
أي كأنما خر.
وبعير قاطِرٌ لا يزال يقطر بوله.
وأقطارّ النبت اقطيراراً واقطَرَّ اقطِراراً أي أخذ في الانثناء والإعوجاج قبل الهيج ثم يهيج فيصفر.
قرط: القِرَطةُ: جماعة القرط في شحمة الأذن، وجارية مُقَرَّطةٌ.
والقِراطُ: شعلة السراج، والجميع أقرِطةٌ.
والقُرْطةُ: شبه حبة في المعزى، ويقال: في أولاد المعزى، وهو أن يكون للعنز أو التيس زنمتان معلقتان من أذنيها، فهي قَرطاءُ، والذكر أقرَطُ، مُقَرَّطٌ، يستحب في التيس لأنه يكون مئناثاً، والفعل: قَرِطَ يَقرَطُ قَرَطاً.
طرق: طرَقتُ منزلاً أي جئته ليلاً.
والطَّرْقُ: نتف الصوف بالمطرقة.
والمِطْرَقة للحدادين. وهي دون الفطيس وفي مثل ضربك بالفطيس خير من المطرقة.
والطرِّاقُ: الحديد يعرض ثم يدار فيجعل بيضة أو ساعداً أو نحوه، فكل صنعة على حدة طِراقٌ.
وجلد البغل إذا عزل عنه الشراك، وكل خصفة تخصف بها النعل فيكون حذوها سواء فهو طِراقٌ، قال الشماخ يصف الحمير حين صلبت حوافرها:
كساها من الصيداء نعلاً طِراقها		حَوامي الكُراعِ والقنانُ النواشزُ
الصَّيْداءُ: أرض حجارتها الحصى. وطِراقُ الترس: أن يقور جلد على مقدار الترس فتلزق به ترس مُطْرَقٌ.
والطَّريقُ مؤنث، وكل أخدود من أرض أو صنفة من ثوب أو شيء ملزق بعضه ببعض فهو طريقة.
والسماوات والأرضون طَرائقُ بعضها فوق بعض.
وفلان على طريقة حسنة أو سيئة أي على حال.
والطريقةُ من خلق الإنسان: لين وانقياد، وتقول: إن في طريقةِ فلان لعندأوة أي في لينه أحياناً بعض العسر.
والطُّرْقةُ بمنزلة الطريقة من طرائقِ الأشياء المُطارَق، بعضها على بعض ممن وشي أو بناء أو غير ذلك، وإذا نضد فهو مُطارَقٌ، وطارَقتُ بعضه على بعض، والفعل اللازم أطرق أي أطرَقَتْ طَرائِقُه بمنزلة قدامى الجناح مُطْرَقٌ بعضه على بعض.
وطَرْقُ الفحل: ضرابه لسنة.
واستَطْرَقَ فلان فلاناً فحلاً أي أعطاه فحلاً ليضرب في إبله.
وكل امرأة طَروقةُ زوجها، ويقال للمتزوج: كيف طروقتُكَ.
وكل ناقة طَروقةُ فحلها، نعت لها من غير فعل.
والعالي من الكلام أن الطَّروقة للقلوص التي بلغت الضراب، والتي يرب بها الفحل فيختارها من الشول فهي طروقته.
والطّارقةُ: ضرب من القلائد.
وقوله تعالى: "والسماء والطّارق"، يقال: الطارق كوكب الصبح.
والإِطراقُ: السكوت، قال:
فأطْرَقَ إطراقَ الشجاعِ ولو يرَى		مساغاً لِنابيهِ الشُّجاع لصَمَّـمـا
وأم طريق: الضبع إذا دخل الرجل عليها وجارها قال: أَطرِقي أم طريق ليست الضبع هاهنا.
ورجل طِرِّيقٌ: كثير الإطراقِ. والكروان الذكر اسمه طِرَّيقٌ، لأنه إذا رأى أحداً سقط على الأرض فأطرَقَ، يقال هذا إذا صادوه، فإذا رأوه من بعيد أطافوا به، ويقول بعضهم: أطرِقْ كرى فإنك لا ترى ما أرى هاهنا كرى، حتى يكون قريباً منه فيضربه بعصا، أو يلقي عليه ثوباً فيأخذه.
والطَّرْقُ: خط بالأصابع في الكهانة، تقول: طَرَقَ يطرُقُ طَرْقاً، قال:
من تحزى عاطساً أو طَرَقا
والطَّرْقُ: كل صوت من العود ونحوه طَرْقٌ على حدة، تقول: تضرب هذه الجارية كذا وكذا طرْقاً.
والطِّرْقُ: الشحم، قال:
إني وأتي ابن غـلاقٍ لـيقـرينـي		كغابط الكلب يبغي الطِّرقَ في الذنب
والطِّرقُ: حبالة يصاد بها الوحش تتخذ كالفخ.
والطَّرقُ: من مناقع الماء يكون في بحائر الأرض، قال رؤبة:
للعد إذ أخلفه ماء الطَّرق
ويقال: بل هو موضع.
والطَّرقُ: ماء بالت فيه الدواب فاصفر، وطرقته الإبل تطرقه طرقاً. وماء طَرقٌ، قال:
وقال الذي يرجوا العلالة وزعـوا		عن الماء لا يطرق وهن طَوارقُهُ
فما زلن حتى عاد طَرْقاً وشبـنـه		بأصفر تذريه سـجـالاً أيانـقـه
وطَرَّقَتِ المرأة، وكل حامل، تَطريقاً إذا خرج من الولد نصفه ثم احتبس بعض الاحتباس فيقال: طرقت ثم تخلصت.
ورِجلٌ طَرْقاءُ: معوجة الساق، ومن غير فحج: في عقبها ميل.
والطَّرْق: الضرب بالحصى، قال الشاعر:
لعمركَ ما تدري الطَّوارِقُ بالحصى		ولا زاجرات الطير ما الله صانـع
رقط: دجاجة رَقْطاءُ: مبرقشة.

### Türkçe

**القاف** ve **الطاء** ve **الراء** onlarla birlikte

**ق ط ر**، **ق ر ط**، **ط ر ق**، **ر ق ط** kullanımdadır. **قطر**: **القَطْر** ve **القَطَرانُ**; suyu **قَطرَ** etmenin mastarıdır.

**والقِطارُ**: develerin, bir tek düzen üzere, bazısının bazısına (bağlı) **قِطارُ الإبل**’idir.

**والقِطارُ**: **القَطْر**’ün topluluğudur.

**المِقْطَرةِ** adı ondan türetilmiştir; çünkü içine hapsedilen kimse, bir tek **قِطارٍ** üzere olur; bazısı bazısına bitişik (bağlı)dır. Ona: **الفلق** denir; ayaklarını deliklere koyarlar; her delik, adamın baldırı ölçüsüncedir. **والقِطْرُ**: erimiş bakırdır.

**والقُطْرُ**: yarıktır. İbn Mesud dedi ki: “Erkekten gördüğün şey seni hayran bırakmasın; ta ki onun iki **قُطْرَيْهِ**’inden hangisinin üzerine düşeceğini görene kadar”; yani işinin sonu itibarıyla iki yanından hangisinin üzerine düşer.

**والأقطارُ**: taraflardır.

**والقُطْرُ**: onunla tütsülenilen bir çubuktur.

Atın **أقطارُ**’ı: ondan yüksek olan şeylerdir; küreği, sağrısı ve başı gibi.

Dağın **أقطار**’ı: onun yükseklikleridir.

**وقَطور**: bir bitkinin adıdır; karalığı (siyahlığı) vardır.

**والَقطِرانُ**; bir dilde hafifletilir; **الأبهل** ağacından sızan şeydir; pişirilir de ondan sızar.

**وقَطَّرْتُ** falanı **تقطيراً**: onu şiddetli bir düşürüşle devirdim. Dedi ki:
سلمى ve komşuları bilmiştir ki		süvariyi **قَطَّرَ** eden ancak ben’im

Ve dedi ki:
.... ... ... ... sanki		yüksek bir yamaçtan **تَقَطَّرَ** etmiş, parçalanmış (bir şey)
yani sanki düşmüş gibi.

**وبعير قاطِرٌ**: idrarını durmadan damlatır.

Bitki **وأقطارّ** oldu **اقطيراراً** ve **اقطَرَّ** oldu **اقطِراراً**; yani, heyecandan (coşmadan) önce bükülmeye ve eğrilmeye başladı; sonra coşar da sararır.

**قرط**: **القِرَطةُ**: kulağın yumuşağında **القرط**’un topluluğudur; ve **جارية مُقَرَّطةٌ**.

**والقِراطُ**: kandilin alevi; hepsi **أقرِطةٌ**’dır.

**والقُرْطةُ**: keçide bir taneye benzer (şey)dir; ve keçi yavrularında denir. O da şudur: dişi keçinin yahut tekenin, iki kulağından asılı iki zünnâmesi bulunmasıdır; o hâlde o **قَرطاءُ**’dır; erkek **أقرَطُ**’tır, **مُقَرَّطٌ**’tır. Tekede müstehab görülür; çünkü o, dişileşmiş olur. Fiil: **قَرِطَ يَقرَطُ قَرَطاً**.

**طرق**: **طرَقتُ** bir eve; yani ona geceleyin geldim.

**والطَّرْقُ**: yünü çekiçle yolmaktır.

**والمِطْرَقة** demirciler içindir. O, **الفطيس**’ten aşağıdır. “Senin **الفطيس** ile vurman, **المطرقة**’dan hayırlıdır” meselinde (olduğu gibi).

**والطرِّاقُ**: demirdir; enine getirilir, sonra döndürülür; böylece bir yumurta (biçimi) yahut bir kol (biçimi) yahut benzeri yapılır; her bir sanat, başlı başına bir **طِراقٌ**’tır.

Katırın derisi, ondan kayış ayrıldığında; ve nalın yamandığı her bir yama—onun hizası eşit olursa—o **طِراقٌ**’tır. **الشماخ** dedi; tırnakları sertleştiği vakit eşekleri vasfederek:
ona, **الصيداء**’dan bir nal giydirdi; onun **طِراق**’ı		bacak koruyucuları ve çıkıntılı tepeler

**الصَّيْداءُ**: taşları çakıl olan arazidir. Kalkanın **طِراقُ**’ı: bir derinin, kalkan ölçüsünce oyulmasıdır; sonra ona **ترس مُطْرَقٌ** yapıştırılır.

**والطَّريقُ** müennestir; yerden her bir hendek, yahut elbiseden bir tür, yahut bazısı bazısına yapışık herhangi bir şey, o bir **طريقة**’dır.

Gökler ve yerler, bazısı bazısının üstünde, **طَرائقُ**’tır.

Falan, iyi yahut kötü bir **طريقة** üzeredir; yani bir hâl üzeredir.

İnsanın huyundan **الطريقةُ**: yumuşaklık ve boyun eğiştir. Ve dersin ki: “Falanın **طريقةِ**’sında elbette bir **عندأوة** vardır”; yani onun yumuşaklığında bazen bir miktar zorluk vardır.

**والطُّرْقةُ**; **المُطارَق** olan şeylerin **طرائقِ**’inden **الطريقة** menzilesindedir: bazısı bazısının üstünde; nakıştan yahut yapıdan yahut başkasından. Dizilince o **مُطارَقٌ** olur. Ve bazısını bazısının üstüne **طارَقتُ**. Lâzım fiil **أطرق**’tur; yani onun **طَرائِقُه**’i, kanadın ön tüyleri gibi, bazısı bazısının üstüne **مُطْرَقٌ** oldu.

Erkeğin **وطَرْقُ الفحل**’i: bir sene boyunca çiftleşmesidir.

Falan, falandan bir aygır **واستَطْرَقَ** etti; yani ona, develerinde çiftleşsin diye bir aygır verdi.

Her kadın, kocasının **طَروقةُ**’sudur. Evliye denir: “Senin **طروقتُكَ** nasıl?”

Her dişi deve, aygırının **طَروقةُ**’sudur; fiilsiz olarak ona sıfattır.

Sözün yükseği (en doğrusu) şudur ki: **الطَّروقة**; çiftleşme çağına ulaşmış **القلوص** içindir; ve aygırın üzerine çekildiği, sonra **الشول**’den onu seçtiği (dişi deve)dir; o, onun **طروقته**’sidir.

**والطّارقةُ**: gerdanlıkların bir türüdür.

Yüce Allah’ın sözü: “**والسماء والطّارق**”; denir ki: **الطارق** sabah yıldızıdır.

**والإِطراقُ**: susmaktır. Dedi ki:
o, yiğidin **إطراق**’ı gibi **فأطْرَقَ** etti; eğer görseydi		iki azı dişine bir geçit, yiğit elbette katılaşırdı

**وأم طريق**: sırtlan; adam onun yanına girip ona komşu olunca (böyle denir). Dedi ki: “**أَطرِقي أم طريق**; sırtlan burada değildir.”

**ورجل طِرِّيقٌ**: çok **الإطراقِ** edendir. Erkek kervanın adı **طِرَّيقٌ**’tir; çünkü birini gördüğünde yere düşer de **فأطرَقَ** eder. Bu, onu avladıklarında söylenir: onu uzaktan gördüklerinde etrafını sararlar. Bazıları der ki: “**أطرِقْ كرى**; çünkü burada benim gördüğümü sen görmezsin, ey **كرى**”; ta ki ona yakın olsun da ona bir değnekle vursun; yahut üzerine bir elbise atsın da onu alsın.

**والطَّرْقُ**: kâhinlikte parmaklarla çizgidir. Dersin ki: **طَرَقَ يطرُقُ طَرْقاً**. Dedi ki:
kim bir aksıranı uğursuz saydıysa yahut **طَرَقا**

**والطَّرْقُ**: çubuktan ve benzerinden her bir ses, başlı başına bir **طَرْقٌ**’tır. Dersin ki: “Bu cariye, şöyle şöyle **طرْقاً** vuruyor.”

**والطِّرْقُ**: iç yağdır. Dedi ki:
ben ve İbn **غـلاقٍ**’a gelişim, bana ikram etsin diye		kuyrukta **الطِّرقَ** arayan köpek gibi

**والطِّرقُ**: onunla yabanın avlandığı bir tuzaktır; kapan gibi yapılır.

**والطَّرقُ**: su birikintilerinden, yerin gölcüklerinde olan (şey)dir. **رؤبة** dedi:
düşmana karşı; ona **ماء الطَّرق** geri kalınca
Ve denir ki: bilakis o bir yerdir.

**والطَّرقُ**: hayvanların içine işediği, sonra sararan sudur. Develer onu **طرقته**; onu **طرقاً** çiğnediler. Ve **ماء طَرقٌ** (denir). Dedi ki:
ve az bir suyu uman dedi ve (onlar) engel oldular:		sudan (uzak durun); o, **يطرق** olmaz; hâlbuki onun **طَوارقُهُ** vardır
artık durmadılar; ta ki **طَرْقاً** oldu ve onu ihtiyarlattılar		sarı (bir şey) ile; onu, onun develeri kovalar hâlinde savurur

Kadın **وطَرَّقَتِ**; ve her hamile, **تَطريقاً** (yapar): çocuğun yarısı çıkıp sonra bir miktar tutulursa; “**طرقت**” denir; sonra kurtuldu.

**ورِجلٌ طَرْقاءُ**: baldırı eğri olandır; ve **فحج** olmaksızın: topuğunda bir meyil vardır.

**والطَّرْق**: çakıl ile vurmaktır. Şair dedi ki:
ömrüne andolsun; çakıl ile **الطَّوارِقُ** bilmez		ne de kuş ürkütenler; Allah ne yapacaktır

**رقط**: **دجاجة رَقْطاءُ**: alacalıdır.
