# قرط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قرط

القرط، بالكسر: نوع من الكراث يعرف بكراث المائدة سمي به لأنه يقرط تقريطا، أي يقطع.
 والقرط، بالضم: نبات كالرطبة إلا أنه أجل منها وأعظم ورقا، تعتلفه الدواب، نقله أبو حنيفة. قال: فارسيته الشبذر، كجعفر. والقرط: سيف عبد الله بن الحجاج الثعلبي، وهو القائل فيه:
  تقول والسيف في أضراسها نشب                      هذا لعمرك موت عير طاعون

  فما ذممت أخي قرطا فأبعطه                      وما نبا نبوة يوما فيخزينـي والقرط: شعلة النار كما في المحكم. والقرط: زبيب الصبي، عن ابن عباد، ونقله الزمخشري، وقال: وهو مجاز. والقرط: الضرع، هكذا في أصول القاموس بالضاد المعجمة، والذي نقله صاحب اللسان عن كراع: القرط: الصرع بالصاد المهملة، ويؤيده قول ابن دريد: القرط: الصرع على القفا. القرط: الشنف، وقيل: الشنف في أعلى الأذن، والقرط في أسفلها، أو هو المعلق في شحمة الأذن، كما في الصحاح، سواء درة، أو تومة من فضة، أو معلاقا من ذهب، وفي الحديث:  ما يمنع إحداكن أن تصنع قرطين من فضة  . ج: أقراط، كقفل وأقفال، قال رؤبة:
  كأن بين العقد والأقراط                      سالفة من جيد ريم عاط وقال الجوهري: جمع قرط قراط، مثل رمح ورماح. وأنشد الصاغاني للمتنخل الهذلي يذكر قوسا:
  شنقت بها معابل مرهفات                      مسالات الأغرة كالقراط ويروى قرنت بها، ومسلات: جمع مسالة. والأغرة: جمع غرار، وهو الحد، كما في العباب، ومثله في شرح الديوان. قال: يعني النبل تبرق كأنها قراط. ويجمع القرط أيضا على قروط، كبرد وأبراد وبرود، وعلى قرطة، كقردة، نقله الجوهري، ومثله الصاغاني بقلب وقلبة.
 وجارية مقرطة، كمعظمة: ذات قرط. وذو القرط واسمه الوشاح: اسم سيف خالد بن الوليد، رضي الله عنه، وهو القائل فيه:
  وبذي القرط قد قتلت رجالا                      من كهول طماطم وعراب وذو القرط: لقب السكن بن معاوية بن أمية بن زيد بن قيس بن عامرة بن مرة بن مالك بن الأوس بن حارثة الأوسي الأنصاري من الجعادرة. والقرطة، كهمزة، وعنبة: شبة حسنة في المعزى، وهي أن تكون للتيس أو للعنز زنمتان معلقتان من أذنيه، قاله الليث، وهو مجاز.
 وقد قرط، كفرح، قرطا فهو أقرط، وهي قرطاء. قال: ويستحب في التيس، لأنه يكون مئناثا. وفي الأساس: وتستحب القرطة، ويتنافس فيها لدلالتها على الإيناث. وقرط الكراث تقريطا: قطعه في القدر،كقرطه قرطا. وجعل ابن جني القرطم ثلاثيا، وقال: سمي بذلك لأنه يقرط.
 ومن المجاز: قرط عليه، إذا أعطاه قليلا قليلا، من القراط. وقرط الجارية: ألبسها القرط، قال الراجز - يخاطب امرأته وقد سألته أن يحليها قرطين - :
  تسلأ كل حرة نـحـيين                      وإنما سلأت عكـتـين
  ثم تقولين اشر لي قرطين                      قرطك الله على العينين
  عقاربا سودا وأرقـمـين                      نسيت من دين بني قنين
  ومن حساب بينهم وبيني وقرط الفرس: ألجمها، أي طرح اللجام في رأسها، كما في الصحاح. أو جعل أعنتها وراء آذانها عند طرح اللجم من رؤوسها. نقله الصاغاني، وهو مجاز. اخذ من تقريط المرأة.
 وقال ابن دريد: تقريط الفرس له موضعان، أحدهما: طرح اللجام في رأس الفرس، والثاني: إذا مد الفارس يده حتى يجعلها على قذال فرسه وهي تحضر، قال ابن بري، وعليه قول المتنبي:
  فقرطها الأعنة راجعات

  وقيل: تقريطها: حملها على أشد الحضر، وذلك أنه إذا اشتد حضرها امتد العنان على أذنها، فصار كالقرط، وفي الأساس: من المجاز: قرط الفرس عنانه، وهو أن يرخيه حتى يقع على ذفراه مكان القرط، وذلك عند الركض. وفي حديث النعمان بن مقرن، رضي الله عنه، أنه أوصى أصحابه يوم نهاوند، فقال: إذا هززت اللواء فلتثب الرجال إلى خيولها فيقرطوها أعنتها. كأنه أمرهم بإلجامها. وقرط السراج، إذا نزع منه ما احترق ليضيء، كما في الصحاح.
 والقراط ككتاب: المصباح، عن ابن الأعرابي. قال: وهو الهزلق أيضا، والجمع: أقرطة، وقال أبو عمرو: القراط: المصابيح، وقيل: السرج، الواحد: قرط. وبه فسر بعضهم قول المتنخل الهذلي السابق. أو قراط المصباح: شعلته، ما احترق من طرف الفتيلة، نقله الجوهري.
 والقروط، بالضم: بطون من بني قرط، وقريط، وقريط، كقفل وأمير وزبير، قاله ابن دريد. ولم يزد على الاثنين الأولين. وقال ابن حبيب في جمهرة نسب قيس عيلان: القرطاء، وهم: قرط، وقريط، وقريط، بنو عبد بن أبي بكر بن كلاب. وقال ابن الجواني في المقدمة الفاضلية: فأما عبد بن أبي بكر بن كلاب فمن العشائر، لصلبه بنو قرط وبنو قريط، وهم القرطة. وفي أنساب أبي عبيد القاسم ابن سلام: وهم القرطاء الذين غزاهم النبي صلى الله عليه وسلم.
 والقرطية، بالفتح، وعليه اقتصر الصاغاني، وتضم، كما في المحكم: ضرب من الإبل منسوب إلى حي من مهرة، يقال لهم: قرط، أو قرط، وأنشد ابن دريد: ورواه بالفتح:
  أما ترى القرطي يفري نتفا النتق: النفض، وأنشد في المحكم قول الرجز:
  قال لي القرطي قولا أفهمه                      إذ عضه مضروس قد يألمه والقريط، كزبير: فرس لكندة، وكذلك ساهم، قال سبيع ابن الخطم التيمي:
  أرباب نحلة والقريط وساهم                      أني هنالك آلف مـألـوف نحلة: فرس سبيع بن الخطيم. القيراط والقراط، بكسرهما، الثانية ككتاب، وعلى الأولى اقتصر الجوهري: نصف دانق، واصله قراط، بالتشديد، لأن جمعه قراريط، فأبدل من أحد حرفي تضعيفه ياء، على ما ذكرناه في دينار، هذا نص الجوهري، ومثله في العباب. وقال ابن دريد: أصل القيراط من قولهم: قرط عليه: إذا أعطاه قليلا قليلا ونقل شيخنا عن ممتع ابن عصفور، وشرح التسهيل لأبي حيان وغيرهما: أن الياء أبدلت من الراء في قيراط على جهة اللزوم، وأصله قراط، لقولهم: قراريط، وزاد في اللسان: كما قالوا ديباج وجمعوه دبابيج، وفي الروض للسهيلي: ولم يقولوا: قياريط.
 وقول شيخنا: ففي كلام المصنف مخالفة وإن قلد العباب، فهؤلاء أعرف بطرق الصرف منهما محل نظر، فإن المصنف لم يقلد الصاغاني في هذه المسألة، بل هو نص الجوهري وغيره بالكسر والتشديد، وإنما هو ككتاب، كما نبهنا عليه، ولا مخالفة بين كلام الجوهري وكلام شراح التسهيل، فتأمله. وقد مر البحث في ذلك في دبج ودنر مستوفى، فراجعه.

  وفي العباب: يختلف وزنه، أي القيراط بحسب اختلاف البلاد، فبمكة، شرفها الله تعالى، ربع سدس دينار، وبالعراق نصف عشره. وقال ابن الأثير: القيراط: جزء من أجزاء الديار، وهو نصف عشره في أكثر البلاد. وأهل الشام يجعلونه جزءا من أربعة وعشرين.
 قلت: واتفق أهل مصر أنهم يمسحون أرضهم بقصبة طولها خمسة أذرع، بالنجاري، فمتى بلغت المساحة أربعمائة قصبة فاسمها الفدان، ثم أحدثوا قصبة حاكمية طولها ستة أذرع وربع سدس بالذراع المصري، وجعلوا القصبتين في الضرب بدانق، والثلاثة إلى الأربعة، والخمسة إلى السبعة بحبة، والثمانية نصف القيراط، والعشر بحبتين وهكذا إلى المائة تنقص قصبتين وبعض قصبة بربع فدان. كذا وجدت في بعض الكتب المؤلفة في فن المساحة.
 وفي حديث أبي ذر: ستفتحون أرضا يذكر فيها القيراط، فاستوصوا بأهلها خيرا، فإن لهم ذمة ورحما أراد بالأرض المستفتحة مصر، صانها الله تعالى، ومعنى قوله: فإن له ذمة ورحما، أن هاجر أم إسماعيل عليهما السلام كانت قبطية من أهل مصر. والقرطيط، بالكسر: الشيء اليسير يقال: ما جاد فلان بقرطيطة: أي بشيء يسير. نقله الجوهري. قلت: وهو قول ابن دريد، قال: وقد صنعوا في هذا بيتا وهو:
  فما جادت لنا سلمى                      بقرطيط ولا فوفه الفوفة: القشرة الرقيقة التي على النواة. قال الصاغاني: هكذا قال ابن دريد: في هذا التركيب، وقبل البيت بيت، وهو:
  فأرسلت إلى سلمى                      بأن النفس مشغوفه ويروي: بزنجير ولا فوفه. وقد تقدم في الراء. والقرطيط: الداهية، نقله الجوهري وابن سيده، وأنشد الأخير لأبي غالب المعني:
  سألناهم أن يرفدونا فـأجـبـلـوا                      وجاءت بقرطيط من الأمر زينب كالقرطان بالضم، والقرطاط، بالكسر والضمن ذكرهن ابن سيده بمعنى الداهية.
 والقيروطي: مرهم ، م، أي معروف عند الأطباء، وهو دخيل في العربية.
 والقرطان، عن ابن دريد، والقرطاط، بضمهما، ويكسر الأخير، وفي اللسان ويكسر الأول أيضا، فهي لغات أربعة، ذكر منها الجوهري الأوليين، وقال: هي البرذعة. قال الخليل: هي الحلس الذي يلقى تحت الرحل، ومنه قول العجاج:
  كأنما رحلي والقراططا قال ابن بري والصاغاني: هو للزفيان لا للعجاج. قال، والصحيح في إنشاده:
  كأن أقتـادي والأسـامـطـا                      والرحل والأنساع والقراططا
  ضمنتهن أخدريا ناشـطـا زاد الصاغاني: ويروى:
  كأنما اقتادي الأسامطا وقال الأصمعي: من متاع الرحل: البرذعة، وهو الحلس للبعير، وهو لذاوت الحافر قرطاط وقرطان، والطنفسة التي تلقى فوق الرحل تسمى النمرقة. وقال ابن دريد: القرطان للسرج بمنزلة الولية للرحل، وربما استعمل للرحل أيضا، قال حميد الأرقط:
  بأرحبي مـائر الـمـلاط                      ذي زفرة ينشر بالقرطاط وقول حميد هذا أنشده الجوهري أيضا. والقاريط، ويقال: القراريط حب الحمر، وهو التمر الهندي. في التكملة هكذا قرأته في شرح شعر حسان بن ثابت، رضي الله عنه:

  ومما يستدرك عليه: القرط: الثريا على التشبيه. وقال يونس: القرطي، بالكسر الصرع على القفا، ونقله ابن دريد أيضا. والقرط، بالضم: شعلة النار. والقراط، ككتاب: النار نفسها، كذا في شرح الديوان. والقراطة، كثمامة: ما يقطع من أنف السراج إذا عشي، وأيضا: ما احترق من طرف الفتيلة: وقيل: بل القراطة: المصباح نفسه. وفي المثل:  خذه ولو بقرطي مارية  هي بنت ظالم بن وهب بن الحارث ابن معاوية الكندي، أم الحارث بن أبي شمر الغساني، وهي أول عربية تقرطت، وسار ذكر قرطيها في العرب، وكانا نفيسي القيمة، قيل: إنهما قوما بأربعين ألف دينار، وقيل: كانت فيهما درتان كبيض الحمام لم ير مثلهما، وقيل: هي امرأة من اليمن أهدت قرطيها إلى البيت، يضرب في الترغيب في الشيء، وإيجاب الحرص عليه، أي لا يفوتنك على حال، وإن كنت تحتاج في إحرازه إلى بذل النفائس.
 والقريط، كزبير، والحمالة: فرسان لبني سليم، قال العباس بن مرداس السلمي رضي الله عنه - أنشده له أبو محمد الأعرابي -:
  بين الحمالة والقريط فقد                      أنجبت من أم ومن فحل وقرطا النصل: أذناه، كما في اللسان، وهو على التشبيه.

  وقال ابن عباد: قراطا النصل: طرفا غراريه. قال الجوهري: وأما القيراط الذي في الحديث فقد جاء تفسيره فيه أنه مثل جبل أحد. قلت: يشير إلى حديث:  من شهد الجنازة حتى يصلى عليها فله قيراط، ومن شهدها حتى تدفن فله قيراطان  قيل: وما القيراطان? قال: مثل الجبلين العظيمين. رواه أبو هريرة رضي الله عنه فبلغ ذلك ابن عمر رضي الله عنه، فقال: لقد أكثر أبو هريرة. فبلغ ذلك عائشة رضي الله عنها فصدقت أبا هريرة. فقال: لقد فرطنا في قراريط كثيرة. وقيراط، أبو العالية: من أتباع التابعين يروي عن الحسن البصري ومجاهد. وزعم بعض المحدثين أن قراريط موضع أو جبل، وبه فسر الحديث:  ما بعث الله نبيا إلا رعى غنما  ويروى: إلا رعي غنم، قالوا: وأنت يا رسول الله? وأنا كنت أرعاها على قراريط لأهل مكة. قال الصاغاني قدمت بغداد سنة 615 - وهي أول قدمتي إليها - فسألني بعض المحدثين عن معنى القراريط في هذا الحديث، فقلت: المراد به قراريط الحساب. فقال: سمعنا الحافظ الفلاني يقول: إن القراريط: اسم جبل أو موضع فأنكرت ذلك كل الإنكار، أعاذنا الله من الخطأ والخطل، والتصحيف والزلل. انتهى. ويقال: أعطيت فلانا قراريط، إذا أسمعه ما يكرهه. ويقال أيضا: اذهب لا أعطيك قراريطك، أي: أسبك وأسمعك المكروه، وقال ابن الأثير: وهي لغة مصرية لا توجد في كلام غيرهم. قال: ولذا خصت مصر بذكر القيراط في حديث أبي ذر المتقدم. وقرط، بالضم: اسم رجل من سنبس، نقله الجوهري. وقرط أيضا: قبيلة من مهرة بن حيدان، وإليهم نسبت الإبل القرطية التي ذكرها المصنف. ونوح بن سفيان المصري القرطي، بضم فسكون، وأخوه عثمان، وابن أخيهما محمد بن القاسم بن سفيان. أبو إسحاق الفقيه المالكي: محدثون. وأبو عاصم بكر بن عبد القرطي، عن ابن عيينة، ذكره الماليني. والقرطيط، بالكسر: العجب، عن الأزهري. وقال ابن عباد: قرطت إليه رسولا، تقريطا: أعجلته إليه. قلت: وهو مجاز، ونص الأساس نفذته مستعجلا. قال: وهو من مجاز المجاز، أي مأخوذ من قولهم: قرط الفرس عنانه: إذا أرخاه حتى وقع على ذفراه عند الركض. قلت: ومنه استعمال العامة: التقريط بمعنى التنبيه والاستعجال والتضييق والتأكيد في لأمر، وهو من مجاز مجاز المجاز، فتأمل. وتقرطت الجارية: لبست القرط. وجزيرة القرطيين: قرية قرب مصر. وقرطا، بالفتح: قرية بالبحيرة. وإقريط، بالكسر: قرية بالغربية. والبرهان القيراطي: شاعر مشهور، وهو إبراهيم بن عبد الله بن محمد بن عسكر بن مظفر بن نجم، ولد سنة 726 وسمع الحديث عن مشايخ عصره، مات بمكة بين أيدي الناس. قلت: وهو منسوب إلى منية القيراط: إحدى قرى الغربية بمصر.

### Türkçe

**القرط**، kesre ile: sofralık pırasa diye bilinen pırasadan bir tür; onunla adlandırıldı, çünkü **يقرط** **تقريطا**; yani keser.

Ve **القرط**, zamme ile: **الرطبة** gibi bir bitki; ancak ondan daha iri ve yaprakça daha büyüktür; hayvanlar onu otlar; bunu Ebû Hanîfe nakletti. Dedi: onun Farsçası **الشبذر**’dir, **جعفر** gibi. Ve **القرط**: Abdullah b. el-Haccâc es-Sa‘lebî’nin kılıcıdır; o, onun hakkında söyleyendir:
  “Der ki—kılıç onun azı dişlerinde saplanmışken—                      Bu, ömrüne yemin olsun, veba eşeğinin ölümüdür

  Ben kardeşim **قرطا**’yı yermedim de onu uzaklaştırayım;                      ve o, bir gün bile bir sapma ile sapmadı da beni rezil etsin.”

Ve **القرط**: ateşin alevi; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **القرط**: çocuğun kuru üzümü; İbn Abbâd’dan; Zemahşerî de onu nakletti ve dedi: o mecazdır. Ve **القرط**: meme; **القاموس**’un asıllarında böyle, **الضاد** mu‘ceme ile; **اللسان** sahibinin Kurâ‘dan naklettiği ise: **القرط**: **الصرع**; **الصاد** muhmela ile; ve onu İbn Düreyd’in sözü destekler: **القرط**: ense üzerine **الصرع**. **القرط**: **الشنف**; ve denildi ki: **الشنف** kulağın üst tarafındadır, **القرط** alt tarafındadır; yahut o, kulak memesine asılan şeydir; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ister bir inci, ister gümüşten bir **تومة**, ister altından bir asma olsun. Ve hadiste: “Sizden birini, gümüşten iki **قرط** yapmaktan alıkoyan nedir?” Cemi: **أقراط**; **قفل** ve **أقفال** gibi. Ru’be dedi:
  “Sanki gerdanlık ile **الأقراط** arasında                      bir ceylan boynunun ön kısmı vardır, eğik.”
Cevherî dedi: **قرط**’un cemi **قراط**’tır; **رمح** ve **رماح** gibi. Sâgânî, el-Mütenahhil el-Hüzelî’den—bir yayı anarak—şunu inşâd etti:
  “Onunla ince, keskin uçlu okları astın                      parlakların **مسالات**’ı, **القراط** gibi.”
Ve “**قرنت** بها” diye de rivayet olunur. **مسلات**: **مسالة**’nin cemidir. **الأغرة**: **غرار**’ın cemidir; o da keskinliktir; **العباب**’da olduğu gibi; ve onun benzeri divan şerhinde. Dedi: yani oklar parlar; sanki onlar **قراط**’tır. Ve **القرط** ayrıca **قروط** üzerine de cem‘ olunur; **برد** ve **أبراد** ve **برود** gibi; ve **قرطة** üzerine de; **قردة** gibi; Cevherî nakletti; ve onun benzeri Sâgânî’de **قلب** ve **قلبة** ile.

Ve **جارية مقرطة**، **معظمة** gibi: **قرط** sahibi. Ve **ذو القرط**—adı **الوشاح**—Hâlid b. el-Velîd’in kılıcının adıdır, Allah ondan razı olsun; ve o, onun hakkında söyleyendir:
  “Ve **بذي القرط** ile nice adamlar öldürdüm                      yaşlılardan, **طماطم** ve **عراب**.”
Ve **ذو القرط**: el-Ca‘âdire’den, el-Evsî el-Ensârî, es-Seken b. Muâviye b. Ümeyye b. Zeyd b. Kays b. Âmire b. Murre b. Mâlik b. el-Evs b. Hârise’nin lakabıdır. Ve **القرطة**، **همزة** ve **عنبة** gibi: keçilerde güzel bir ben; o da, teke yahut keçi için, kulaklarından asılı iki **زنمة** bulunmasıdır; bunu Leys söyledi; ve o mecazdır.

Ve **قرط**، **فرح** gibi, **قرطا**; o halde o **أقرط**’tır; ve o (dişil) **قرطاء**’dır. Dedi: ve tekede müstehabdır; çünkü o, dişiliğe meyilli olur. **الأساس**’ta: ve **القرطة** müstehabdır; ve **الإيناث**’a delaletinden dolayı onda yarışılır. Ve **قرط الكراث تقريطا**: onu tencerede kesti; **قرطه قرطا** gibi. Ve İbn Cinnî **القرطم**’ı ثلاثي yaptı ve dedi: o, bununla adlandırıldı; çünkü **يقرط**.

Ve mecazdan: **قرط عليه**: ona azar azar verdiği zaman; **القراط**’tan. Ve **قرط الجارية**: ona **القرط** giydirdi. Râciz dedi—karısına hitap ederek; o, ondan iki **قرط** ile süslemesini istemişti—:
  “Her hür kadın iki **نـحـيين** ister;                      oysa sen iki **عكـتـين** istedin.
  Sonra diyorsun: benim için iki **قرط** satın al;                      Allah seni iki gözün üzerine **قرط** etsin:
  iki kara akrep ve iki **أرقـمـين**;                      **بني قنين**’in dininden unuttun,
  ve benimle senin arandaki hesaptan.”
Ve **قرط الفرس**: ona gem vurdu; yani gemi onun başına attı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yahut, gemi başlarından atarken, onun dizginlerini kulaklarının arkasına koydu. Sâgânî onu nakletti; ve o mecazdır; kadının **تقريط**’inden alınmıştır.

İbn Düreyd dedi: atın **تقريط**’ının iki yeri vardır: birincisi, gemi atın başına atmak; ikincisi, süvarinin elini uzatıp—at koşarken—onu atının ensesine koymasıdır. İbn Berrî dedi: ve bunun üzerine Mütenebbî’nin sözü vardır:
  “Onun dizginlerini geri dönerken **فقرطها**.”

Ve denildi ki: onun **تقريط**’ı: onu en şiddetli koşuya sevk etmektir; çünkü onun koşusu şiddetlenince dizgin kulağı üzerine uzar; böylece **القرط** gibi olur. **الأساس**’ta: mecazdan: **قرط الفرس عنانه**; o da, onu gevşetmesidir; ta ki **ذفراه** üzerine, **القرط**’un yeri gibi düşsün; bu, koşturma esnasındadır. Nu‘mân b. Mukarrin’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Nihâvend günü ashabına vasiyet etti; dedi ki: “Sancağı salladığımda, adamlar atlarına sıçrasınlar da onların dizginlerini **فيقرطوها أعنتها**.” Sanki onlara gemlemelerini emretti. Ve **قرط السراج**: ondan yananı çıkarırsa—parlasın diye—; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **القراط**، **كتاب** gibi: kandil; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi: o, **الهزلق** da olur; cemi: **أقرطة**. Ebû Amr dedi: **القراط**: kandiller; ve denildi ki: lambalar; tekili: **قرط**. Ve onunla, bazıları, yukarıdaki el-Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözünü tefsir etti. Yahut **قراط المصباح**: onun alevi; fitilin ucundan yanmış olan; Cevherî onu nakletti.

Ve **القروط**, zamme ile: Benî **قرط**’tan karınlar (kollar); ve **قريط** ve **قريط**; **قفل** ve **أمير** ve **زبير** gibi; bunu İbn Düreyd söyledi. Ve ilk ikisinden fazlasını artırmadı. İbn Habîb, **جمهرة نسب قيس عيلان**’da dedi: **القرطاء**; onlar: **قرط** ve **قريط** ve **قريط**; **بنو عبد** b. Ebî Bekr b. Kilâb’dır. İbnü’l-Cevânî, **المقدمة الفاضلية**’de dedi: Ebî Bekr b. Kilâb’ın oğlu Abd’e gelince, aşiretlerdendir; onun sulbünden **بنو قرط** ve **بنو قريط** vardır; ve onlar **القرطة**’dır. Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm’ın **أنساب**’ında: ve onlar, Peygamber’in—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—gazve yaptığı **القرطاء**’dır.

Ve **القرطية**, fetha ile—Sâgânî bununla yetindi—ve zamme de alır; **المحكم**’de olduğu gibi: Meh­re’den bir hay’a nisbet edilen develerden bir tür; onlara **قرط** yahut **قرط** denir. İbn Düreyd inşâd etti; ve onu fetha ile rivayet etti:
  “Görmüyor musun, **القرطي** koparıp yırtar, **نتفا**.”
**النتق**: silkme. Ve **المحكم**’de recez sözünü inşâd etti:
  “Bana **القرطي** bir söz söyledi, onu anlarım;                      onu, acıtabilecek bir dişli ısırdı.”
Ve **القريط**، **زبير** gibi: Kinde’ye ait bir attır; ve aynı şekilde **ساهم**. Subay‘ b. el-Hatm et-Teymî dedi:
  “**نحلة**’nin sahipleri ve **القريط** ve **ساهم**;                      ben orada ünsiyet eden, ünsiyet olunurum.”
**نحلة**: Subay‘ b. el-Hatîm’in atıdır. **القيراط** ve **القراط**, ikisi de kesre ile; ikincisi **كتاب** gibi; Cevherî birincisiyle yetindi: bir **دانق**’ın yarısıdır. Aslı **قراط**’tır, şeddeli; çünkü cem‘i **قراريط**’tır; böylece, ikizleme harflerinden birinden **ياء** bedel kılındı; **دينار**’da zikrettiğimiz üzere. Bu, Cevherî’nin nassıdır; ve onun benzeri **العباب**’dadır. İbn Düreyd dedi: **القيراط**’ın aslı, onların “**قرط عليه**” sözündendir: ona azar azar verdiği zaman. Şeyhimiz, Mumti‘ İbn Asfûr’dan ve Ebû Hayyân’ın **شرح التسهيل**’inden ve başkalarından nakletti: **قيراط**’ta **ياء**’nın, lüzum cihetiyle **الراء**’dan bedel kılındığını; ve aslının **قراط** olduğunu; onların “**قراريط**” demelerinden dolayı. Ve **اللسان**’da artırdı: onların “**ديباج**” deyip onu “**دبابيج**” diye cem‘ etmeleri gibi. Ve Süheylî’nin **الروض**’unda: “Ve ‘**قياريط**’ demediler.”

Şeyhimizin sözü: “Öyleyse musannifin sözünde muhalefet vardır; her ne kadar **العباب**’ı taklit etmişse de; şu kimseler, sarf yollarını onlardan daha iyi bilirler” sözü, nazar mahallidir; çünkü musannif bu meselede Sâgânî’yi taklit etmedi; bilakis o, Cevherî’nin ve başkasının kesre ve şedde ile nassıdır; ve o, ancak **كتاب** gibidir; nitekim biz ona dikkat çektik. Ve Cevherî’nin sözü ile **التسهيل** şârihlerinin sözü arasında muhalefet yoktur; onu düşün. Ve bunun araştırması **دبج** ve **دنر**’de tam olarak geçti; ona müracaat et.

Ve **العباب**’da: Onun vezni değişir; yani **القيراط** beldelere göre değişmesi sebebiyle; Mekke’de, Allah Teâlâ onu şereflendirsin, dinarın altıda birinin dörtte biridir; Irak’ta ise onun onda birinin yarısıdır. İbnü’l-Esîr dedi: **القيراط**: dinarın parçalarından bir parçadır; çoğu beldede onun onda birinin yarısıdır. Şam ehli onu yirmi dörtten bir parça yapar.

Dedim: Mısır ehli, marangoz (ölçüsü) ile uzunluğu beş arşın olan bir kamışla arazilerini ölçtükleri hususunda ittifak ettiler; ölçüm dört yüz kamışa ulaştığında onun adı **الفدان**’dır. Sonra Mısır arşınıyla uzunluğu altı arşın ve altıda birin dörtte biri olan bir “hâkimî kamış” ihdas ettiler; iki kamışı çarpmada bir **دانق** ile, üçü dörde kadar (olanı) ve beşi yediye kadar (olanı) bir **حبة** ile, sekizi **القيراط**’ın yarısı (olarak), onu iki **حبة** ile; ve böylece yüze kadar—iki kamış ve bir kamışın bir kısmı ile—çeyrek **فدان** (olarak) eksiltir. Bazı ölçüm فن’ında telif edilmiş kitaplarda böyle buldum.

Ebû Zer hadîsinde: “İçinde **القيراط** zikredilen bir arzı fethedeceksiniz; onun ehline hayırla vasiyet ediniz; çünkü onlar için zimmet ve رحم vardır.” Fethedilecek arz ile Mısır’ı kastetti, Allah Teâlâ onu korusun. “Çünkü onun için zimmet ve رحم vardır” sözünün manası: Hâcer, İsmâîl’in annesi—ikisine selâm—Mısır ehlinden Kıptî idi. Ve **القرطيط** (kesre ile): az şey; “Falan **بقرطيطة** ile cömertlik etmedi” denir: yani az bir şey ile. Onu Cevherî nakletti. Dedim: Bu, İbn Düreyd’in sözüdür; dedi ki: Bu hususta bir beyit yapmışlardır, o da şudur:

  “Bize Selmâ cömertlik etmedi
  ne **بقرطيط** ile ne de **فوفه** ile”

**الفوفة**: çekirdeğin üzerindeki ince kabuktur. Sâgânî dedi: İbn Düreyd bu terkibde böyle dedi; beyitten önce bir beyit vardır, o da şudur:

  “Selmâ’ya gönderdim
  ki nefis tutkundur”

Ve “**بزنجير** ile ne de **فوفه** ile” diye rivayet edilir. **الراء**’da geçmişti. Ve **القرطيط**: musibet; Cevherî ve İbn Sîdeh nakletti. Sonuncusu, Ebû Gâlib el-Ma‘nî için inşâd etti:

  “Onlardan bize destek olmalarını istedik de dağa çekildiler,
  ve işten **بقرطيط** ile Zeyneb geldi”

**القرطان** (zamme ile) gibi; ve **القرطاط** (kesre ile ve zamme ile): bunları İbn Sîdeh “musibet” manasında zikretti.

Ve **القيروطي**: merhem; (çoğulu) **م**; yani tabipler yanında bilinen; Arapçaya dâhil (yabancı)dır.

Ve **القرطان**—İbn Düreyd’den—ve **القرطاط**—ikisi de zamme ile; sonuncusu kesrelenir; **اللسان**’da birincisi de kesrelenir: böylece dört lugattır. Cevherî bunlardan ilk ikisini zikretti ve dedi: O, **البرذعة**’dır. Halîl dedi: O, semerin altına konulan **الحلس**’tır. Ondan, ‘Accâc’ın sözü:

  “Sanki semerim ve **القراططا**”

İbn Berrî ve Sâgânî dedi: O, ‘Accâc’ın değil, Züfyân’ındır. Dedi: ve onun inşâdında sahih olan:

  “Sanki yedeğim ve **الأسامط**
  ve semer ve kayışlar ve **القراططا**
  onları çevik bir yeşilimsiye yükledim”

Sâgânî ekledi: “Sanki yedeğim **الأسامط**” diye de rivayet edilir. Asma‘î dedi: Semer eşyasından: **البرذعة**; o, deve için **الحلس**’tır; ve toynaklıların (bir türünün) **قرطاط** ve **قرطان**’ı vardır. Semerin üstüne konulan **الطنفسة**’ye **النمرقة** denir. İbn Düreyd dedi: **القرطان** eyer için, semer için **الولية** menzilesindedir; bazen semer için de kullanılır. Humeyd el-Arqat dedi:

  “Geniş (bir yerde), çamurlu sıvalı,
  bir iç çekiş sahibi; **بالقرطاط** ile yayar”

Humeyd’in bu sözünü Cevherî de inşâd etti. Ve **القاريط**—ve denir ki: **القراريط**: eşeklerin tanesi; o, Hint hurmasıdır (tamarind). **التكملة**’de böyle; Hassân b. Sâbit’in—Allah ondan razı olsun—şiirinin şerhinde böyle okudum:

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **القرط**: teşbih üzere Süreyyâ’dır. Yûnus dedi: **القرطي** (kesre ile): ense üzerine düşen sara; İbn Düreyd de nakletti. Ve **القرط** (zamme ile): ateşin alevi. Ve **القراط**—**كتاب** gibi: ateşin kendisi; divan şerhinde böyle. Ve **القراطة**—**ثمامة** gibi: kandilin, karardığında burnundan kesilen şey; ayrıca: fitilin ucundan yanmış olan şey; ve denildi ki: bilakis **القراطة**: kandilin kendisidir. Meselde: “Onu al, velev **بقرطي مارية** ile (olsun).” O, Kinde’den Muâviye oğlu Hâris oğlu Vehb oğlu Zâlim’in kızıdır; Gassânî Ebû Şemr’in oğlu Hâris’in annesidir; ve ilk küpe takınan Arap kadındır; iki küpesinin zikri Araplar içinde yürüdü; ikisi kıymetçe nefisti. Denildi ki: kırk bin dinar ile kıymetlendirildiler; ve denildi ki: ikisinde güvercin yumurtası gibi iki inci vardı, benzerleri görülmemişti; ve denildi ki: o Yemen’den bir kadındır; iki küpesini Beyt’e hediye etti. Bir şeye rağbet ettirmede ve ona hırsı gerekli kılmada darb olunur; yani hiçbir hâlde onu kaçırmasın; onu elde etmekte nefis şeyleri بذل etmeye muhtaç olsan bile.

Ve **القريط**—**زبير** gibi—ve **الحمالة**: Benî Süleym’in iki süvarisidir. Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî—Allah ondan razı olsun—dedi; onu Ebû Muhammed el-A‘râbî ona inşâd etti:

  “**الحمالة** ile **القريط** arasında, artık
  bir anneden ve bir erkekten doğurmuştur”

Ve **قرطا النصل**: onun iki kulağıdır; **اللسان**’da olduğu gibi; ve o, teşbih üzeredir.

İbn Abbâd dedi: **قراطا النصل**: onun iki oluğunun iki ucu. Cevherî dedi: Hadîste olan **القيراط**’a gelince, onda onun Uhud dağı gibi olduğu tefsiri gelmiştir. Dedim: Şu hadîse işaret eder: “Cenazeye, üzerine namaz kılınana kadar şahit olan için bir **قيراط** vardır; onu defnedilene kadar şahit olan için iki **قيراط** vardır.” Denildi: “İki **قيراط** nedir?” Dedi: “İki büyük dağ gibidir.” Ebû Hureyre—Allah ondan razı olsun—rivayet etti; bu, İbn Ömer’e—Allah ondan razı olsun—ulaştı da dedi: “Ebû Hureyre çokça (rivayet) etti.” Bu, Âişe’ye—Allah ondan razı olsun—ulaştı da Ebû Hureyre’yi tasdik etti. O da dedi: “Biz çok **قراريط**’ta kusur ettik.” Ve **قيراط**: Ebû’l-Âliye; tâbiînin tâbiîlerinden; Hasan el-Basrî ve Mücâhid’den rivayet eder. Bazı muhaddisler zannetti ki **قراريط** bir yer yahut dağdır; ve hadîsi onunla tefsir etti: “Allah hiçbir peygamber göndermedi ki koyun gütmüş olmasın.” Ve “illâ koyun güttü” diye rivayet edilir. Dediler: “Sen de mi, ey Allah’ın Resûlü?” “Ben de onu Mekke ehli için **على قراريط** üzerinde güderdim.” Sâgânî dedi: 615 senesinde Bağdat’a geldim—ona ilk gelişimdir—; bazı muhaddisler bana bu hadîste **القراريط**’ın manasını sordu; ben de dedim: onunla kastedilen hesap **قراريط**’ıdır. O dedi: “Hâfız falanîyi, ‘**القراريط** bir dağın yahut yerin adıdır’ derken işittik.” Ben bunu bütünüyle inkâr ettim. Allah bizi hata ve bozukluktan, tashîf ve zelle’den korusun. Bitti. Ve denir: “Falan kimseye **قراريط** verdim”; ona hoşlanmadığı şeyi işittirdiğim zaman. Ve yine denir: “Git, sana **قراريطك** vermeyeceğim”; yani sana söverim ve sana mekruh olanı işittiririm. İbnü’l-Esîr dedi: Bu, Mısır lügatidir; onların dışındakilerin كلامında bulunmaz. Dedi: Bu sebeple, Ebû Zer’in yukarıda geçen hadîsinde Mısır, **القيراط**’ın zikriyle tahsis edildi. Ve **قرط** (zamme ile): Senbes’ten bir adamın adıdır; Cevherî nakletti. Ve **قرط** ayrıca: Mehre b. Haydân’dan bir kabiledir; onlara nispetle, musannifin zikrettiği **الإبل القرطية** nispet edildi. Ve Nûh b. Süfyân el-Mısrî el-**القرطي**—zamme ile sonra sükûn—ve kardeşi Osman, ve ikisinin yeğeni Muhammed b. el-Kâsım b. Süfyân; Ebû İshâk el-fakîh el-Mâlikî: muhaddislerdir. Ve Ebû Âsım Bekr b. Abd el-**القرطي**; İbn Uyeyne’den; Mâlînî onu zikretti. Ve **القرطيط** (kesre ile): hayret; Ezherî’den. İbn Abbâd dedi: “Ona bir elçi **قرطت** ettim, **تقريطا**”: onu ona acele ettirdim. Dedim: Bu mecazdır; **الأساس**’ın nassı: “Onu acele ederek gönderdim.” Dedi: Bu, mecazın mecazındandır; yani onların “Atın dizginini **قرط** etti” sözünden alınmıştır: koşarken onu gevşetti de sağrısının üzerine düştü. Dedim: Bundan, avâmın “**التقريط**”i uyarma, acele ettirme, daraltma ve işte te’kîd manasında kullanmasıdır; ve o, mecazın mecazının mecazındandır; düşün. Ve cariye **تقرطت**: küpe giydi. Ve **جزيرة القرطيين**: Mısır yakınında bir köydür. Ve **قرطا** (fetha ile): Buhayra’da bir köydür. Ve **إقريط** (kesre ile): Garbiyye’de bir köydür. Ve **البرهان القيراطي**: meşhur bir şairdir; o, İbrâhîm b. Abdillâh b. Muhammed b. Asker b. Muzaffer b. Necm’dir; 726 senesinde doğdu; asrının meşâyihinden hadîs işitti; Mekke’de insanların gözleri önünde öldü. Dedim: O, Mısır’da Garbiyye köylerinden biri olan **منية القيراط**’a nispetlidir.
