# قرظ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قرظ

القَرَظُ: شجر يُدْبَغُ به، وقيل: هو ورَقُ السِّلَم يُدْبَغُ به الأَدَمُ، ومنه أَدِيمٌ مَقْروظ، وقد قَرَظْتُه أَقْرِظُه قَرْظاً. قال أَبو حنيفة: القَرَظُ أَجودُ ما تُدبَغُ به الأُهُبُ في أَرض العرب وهي تُدْبَغُ بورقه وثمره. وقال مَرَّةً: القَرَظُ شجرٌ عِظام لها سُوق غِلاظ أَمثال شجر الجَوْز وورقه أَصغر من ورق التفّاح، وله حَبٌّ يوضع في المَوازين، وهو يَنْبُتُ في القِيعانِ، واحدَتُه قَرَظةٌ، وبها سُمّي الرجل قَرَظةَ وقُرَيْظةَ. وإِبل قَرَظِيّةٌ: تأْكل القَرَظَ. وأَدِيمٌ قَرَظِيٌّ: مدبوغ بالقرَظ. وكبش قَرَظِيٌّ وقُرَظِيٌّ: منسوب إِلى بلاد القَرَظِ، وهي اليمن، لأَنها مَنابِت القرظ. وقَرَظَ السِّقاءَ يَقْرِظُه قَرْظاً: دَبَغه بالقَرَظِ أَو صبَغه به. وحكى أَبو حنيفة عن ابن مِسْحَلٍ: أَدِيم مُقْرَظٌ كأَنه على أَقْرَظْته، قال: ولم نسمعه، واسم الصِّبْغ القَرَظِيُّ على إِضافة الشيء إِلى نفسه. وفي الحديث: أَن عمر دخل عليه وإِنَّ عند رجليه قرظاً مَصْبُوراً. وفي الحديث أُتِيَ بهَدِيَّة في أَديم مقروظ أَي مدبوغ بالقرظ.
والقارظُ: الذي يجمع القَرَظَ ويجتَنيه. ومن أَمثالهم: لا يكون ذلك حتى يَؤوبَ القارِظان، وهما رجلان: أَحدُهما من عَنَزَة، والآخر عامر بن تَمِيم بن يَقْدُم ابن عَنَزَة، خرجا يَنْتَحِيانِ القَرَظَ ويَجْتَنِيانه فلم يرجعا فضُرب بهما المثل؛ قال أَبو ذؤيب:
وحتى يَؤوبَ القارِظانِ كِلاهما،
ويُنْشَرَ في القَتْلَى كُلَيْبٌ لوائلِ
(* قوله «لوائل» كذا في الأصل وشرح القاموس، والذي في الصحاح: كليب بن وائل.)
وقال ابن الكلبي: هما قارظان وكلاهما من عَنَزةَ، فالأَكبر منهما يَذْكُرُ بن عَنَزةَ كان لصلبه، والأَصغر هو رُهْمُ بنُ عامر من عَنَزةَ؛ وكان من حديثِ الأَوّل أَن خُزيمةَ بن نَهْدٍ كان عَشِقَ ابنَته فاطمةَ بنتَ يَذْكُرَ وهو القائل فيها:
إِذا الجَوْزاءُ أَردَفَتِ الثُّرَيَّا،
ظنَنْتُ بآل فاطمةَ الظُّنُونا
وأَمَّا الأَصغر منهما فإِنه خرج يطلب القَرَظَ أَيضاً فلم يرجع، فصار مثلاً في انقطاع الغيْبة، وإِياهما أَراد أَبو ذؤيب في البيت بقوله: وحتى يؤوب القارظان كلاهما
قال ابن بري: ذكر القزاز في كتاب الظاء أَن أَحد القارِظَين يَقْدُمُ بن عَنَزةَ والآخر عامرُ بن هَيْصَمِ بن يقدم بن عنزة. ابن سيده: ولا آتِيك القارِظَ العَنَزِيّ أَي لا آتيك ما غابَ القارِظُ العَنَزِيُّ، فأَقام القارِظُ العنزيّ مقام الدهر ونصبه على الظرف، وهذا اتساع وله نظائر؛ قال بشر لابنته عند الموت:
فَرَجِّي الخَيْرَ، وانتظري إِيابي،
إِذا ما القارِظُ العَنَزِيُّ آبا
التهذيب: من أَمثال العرب في الغائب: لا يُرْجَى إِيابُه حتى يَؤوبَ العَنَزِيُّ القارظ، وذلك أَنه خرج يَجْني القَرَظَ ففُقِد، فصار مثلاً للمفقود الذي يُؤْيَسُ منه.
والقَرَّاظُ: بائع القَرَظِ.
والتقْرِيظُ: مدح الإِنسان وهو حَيٌّ، والتَّأْبِين مدْحُه ميتاً. وقَرَّظَ الرجلَ تقريظاً: مدحَه وأَثنى عليه، مأْخوذ من تقريظ الأَديم يُبالَغُ في دِباغِه بالقَرَظِ، وهما يَتقارظَانِ الثناءَ. وقولهم: فلان يُقَرِّظُ صاحبه تقريظاً، بالظاء والضاد جميعاً؛ عن أَبي زيد، إِذا مدحه بباطل أَو حق. وفي الحديث: لا تُقَرِّظُوني كما قَرَّظَتِ النصارى عيسى؛ التقريظ: مدحُ الحيّ ووصفُه، ومنه حديث علي، عليه السلام: ولا هو أَهل لما قُرِّظَ به أَي مُدِح؛ وحديثه الآخر: يَهْلِك فيّ رجلان: مُحِبٌّ مُفْرِطٌ يُقَرِّظني بما ليس فيّ، ومُبْغِضٌ يَحْمِلُه شَنَآني على أَن يَبْهَتني. التهذيب في ترجمة قرض: وقَرِظ الرجلُ، بالظاء، إِذا ساد بعد هَوان. أَبو زيد: قَرَّظ فلان فَلاناً، وهما يتقارظان المدحَ إِذا مدح كل واحد منهما صاحبه، ومثله يتقارضان، بالضاد، وقد قَرَّضَه إِذا مدحه أَو ذمّه، فالتقارُظ في المدحِ والخيرِ خاصّة، والتقارُضُ في الخير والشر. وسَعْدُ القَرَظِ: مُؤذِّنُ سيدِنا رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، كان بقُباءٍ فلما وَلِيَ عمرُ أَنزله المدينةَ فولَدُه إِلى اليوم يؤذِّنون في مسجد المدينة. والقُرَيْظ: فرس لبعض العرب. وبنو قريْظة: حَيٌّ من يَهُودَ، وهم والنَّضِير قبيلتان من يهود خيبَرَ، وقد دخلوا في العرب على نَسَبِهم إِلى هرون أَخي موسى، عليهما السلام، منهم محمد بن كعب القُرَظيّ. وبنو قُرَيْظةَ: إِخوة النَّضِير، وهما حَيَّانِ من اليهود الذين كانوا بالمدينة، فأَمّا قريظة فإِنهم أُبِيروا لنَقْضِهم العهدَ ومُظاهَرتِهم المشركين على رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَمر بقتل مُقاتِلتهم وسَبْيِ ذراريِّهم واستفاءة أَموالهم، وأَما بنو النضير فإِنهم أُجْلُوا إِلى الشام، وفيهم نزلت سورة الحشر.

### Türkçe

**القَرَظُ**: kendisiyle tabaklama yapılan bir ağaç; ve denildi ki: o, kendisiyle **الأَدَمُ** tabaklanan **السِّلَم**’in yaprağıdır. Ondan da **أَدِيمٌ مَقْروظ** (tabaklanmış deri) vardır. Ve ben onu **قَرَظْتُه أَقْرِظُه قَرْظاً**: onu **القَرَظُ** ile tabakladım. Dedi ki **أَبو حنيفة**: **القَرَظُ** Arap diyarında derilerin kendisiyle tabaklandığı şeylerin en iyisidir; onun yaprağı ve meyvesiyle tabaklanır. Ve bir defa dedi ki: **القَرَظُ** kalın gövdeleri olan büyük (iri) bir ağaçtır; ceviz ağacı gibi; yaprağı elma yaprağından daha küçüktür; onun bir tanesi vardır ki terazilere konur; o, çukur düzlüklerde biter; onun bir tanesi **قَرَظةٌ**’dır. Ve onunla erkeğe **قَرَظةَ** ve **قُرَيْظةَ** adı verildi. Ve **إِبل قَرَظِيّةٌ**: **القَرَظَ** yer. Ve **أَدِيمٌ قَرَظِيٌّ**: **القَرَظ** ile tabaklanmış. Ve **كبش قَرَظِيٌّ** ve **قُرَظِيٌّ**: **القَرَظِ** beldelerine nispet edilen; o da Yemen’dir; çünkü o, **القرظ**’ın bitme yerleridir. Ve **قَرَظَ السِّقاءَ يَقْرِظُه قَرْظاً**: onu **القَرَظِ** ile tabakladı yahut onunla boyadı. Ve **أَبو حنيفة** **ابن مِسْحَلٍ**’den nakletti: **أَدِيم مُقْرَظٌ** sanki “onu **أَقْرَظْته** üzerine” (gibi); dedi: ve biz onu işitmedik. Ve boyanın adı **القَرَظِيُّ** “şeyin kendisine izafe edilmesi” üzerinedir. Ve hadiste: Ömer onun yanına girdi; hâlbuki ayaklarının yanında yığılmış **قرظاً مَصْبُوراً** vardı. Ve hadiste: ona **أَديم مقروظ** içinde bir hediye getirildi; yani **القرظ** ile tabaklanmış.

**والقارظُ**: **القَرَظَ** toplayan ve onu devşiren kimse. Ve onların darbımesellerindendir: “Bu, iki **القارِظان** dönünceye kadar olmaz”; ve onlar iki adamdır: birisi **عَنَزَة**’dendir; diğeri **عامر بن تَمِيم بن يَقْدُم ابن عَنَزَة**’dir. **القَرَظَ** arayıp devşirmek üzere çıktılar; sonra dönmediler; böylece onlarla mesel vuruldu. Dedi ki **أَبو ذؤيب**:
وحتى يَؤوبَ القارِظانِ كِلاهما،
ويُنْشَرَ في القَتْلَى كُلَيْبٌ لوائلِ
(* Onun “**لوائل**” sözü: asılda ve **شرح القاموس**’ta böyledir; **الصحاح**’ta olan ise: **كليب بن وائل**.)

Ve dedi ki **ابن الكلبي**: onlar iki **قارظان**dır ve ikisi de **عَنَزةَ**’dendir. Onların büyüğü **يَذْكُرُ بن عَنَزةَ**’dir; onun sulbündendir. Küçüğü ise **رُهْمُ بنُ عامر**’dir, **عَنَزةَ**’dendir. Ve birincinin haberinden: **خُزيمةَ بن نَهْدٍ** onun kızı **فاطمةَ بنتَ يَذْكُرَ**’a âşık olmuştu; ve onun hakkında söyleyen odur:
إِذا الجَوْزاءُ أَردَفَتِ الثُّرَيَّا،
ظنَنْتُ بآل فاطمةَ الظُّنُونا
Ve onların küçüğüne gelince: o da **القَرَظَ** istemek için çıktı; yine dönmedi; böylece uzun süren yoklukta bir mesel oldu. Ve **أَبو ذؤيب** beyitte “**وحتى يؤوب القارظان كلاهما**” sözüyle ikisini kastetti. Dedi ki **ابن بري**: **القزاز** **الظاء** kitabında zikretti ki iki **القارِظَين**’den biri **يَقْدُمُ بن عَنَزَةَ**, diğeri **عامرُ بن هَيْصَمِ بن يقدم بن عنزة**’dir. **ابن سيده**: “Ve sana **القارِظَ العَنَزِيّ** gelmem” yani “**القارِظُ العَنَزِيُّ** kayıp olduğu müddetçe sana gelmem”; böylece **القارِظُ العنزيّ**’yi zamanın yerine koydu ve onu zarf üzerine nasbetti; bu bir genişletmedir ve onun benzerleri vardır. Dedi ki **بشر** ölüm anında kızına:
فَرَجِّي الخَيْرَ، وانتظري إِيابي،
إِذا ما القارِظُ العَنَزِيُّ آبا
**التهذيب**: Arapların gaip hakkında darbımesellerindendir: “Onun dönüşü umulmaz; ta ki **العَنَزِيُّ القارظ** dönünceye kadar”; bu, **القَرَظَ** devşirmek için çıktı da kaybolduğundandır; böylece kendisinden ümit kesilen kayıp kimse için mesel oldu.

**والقَرَّاظُ**: **القَرَظِ** satıcısı.

**والتقْرِيظُ**: insanı hayatta iken övmektir; **التَّأْبِين** ise onu ölü iken övmektir. Ve **قَرَّظَ الرجلَ تقريظاً**: onu övdü ve ona sena etti; **الأَديم**’in **القَرَظِ** ile tabaklanmasından alınmıştır; onun tabaklanmasında mübalağa edilir. Ve onlar **يَتقارظَانِ الثناءَ**: birbirlerine övgüde bulunurlar. Ve onların sözü: “Falan, arkadaşını **يُقَرِّظُ** onu **تقريظاً**”; **الظاء** ve **الضاد** ile ikisi birden; **أَبي زيد**’den: onu batıl ile yahut hak ile övdüğü zaman. Ve hadiste: “Beni, Hristiyanların İsa’yı **قَرَّظَتِ** (övdüğü) gibi **تُقَرِّظُوني** (övmeyin)”; **التقريظ**: hayattakini övmek ve onu vasfetmektir. Ondandır: Ali’nin hadisi, عليه السلام: “Ve o, kendisiyle **قُرِّظَ به** (övüldüğü şeye) ehil değildir” yani övüldü; ve onun diğer hadisi: “Bende iki adam helâk olur: aşırı bir seven; bende olmayan şeyle beni **يُقَرِّظني** (över); ve bir buğzeden; ona benim buğzum, beni iftiraya sevk eder.”

**التهذيب** “**قرض**” tercümesinde: Ve **قَرِظ الرجلُ** ( **الظاء** ile): zelillikten sonra efendi olduğu zaman. **أَبو زيد**: “Falan, falanı **قَرَّظ** etti; ve ikisi **يتقارظان** övgüyü” yani her biri diğerini övdüğü zaman; bunun benzeri **يتقارضان** ( **الضاد** ile)dir. Ve onu **قَرَّضَه**: onu övdüğü yahut yerdiği zaman. Böylece **التقارُظ** özellikle övgüde ve hayırdadır; **التقارُضُ** ise hayırda ve şerde.

Ve **سَعْدُ القَرَظِ**: Efendimiz Allah’ın Resulü’nün, صلى اللّه عليه وسلّم, müezzinidir; **قُباءٍ**’da idi; Ömer yönetimi üstlenince onu Medine’ye indirdi; onun evladı bugüne kadar Medine mescidinde ezan okurlar. Ve **القُرَيْظ**: Araplardan bazısının bir atıdır. Ve **بنو قريْظة**: Yahudilerden bir kabiledir; onlar ve **النَّضِير** Hayber Yahudilerinden iki kabiledir; Araplara, Musa’nın kardeşi Harun’a nispetleriyle onların nesebi üzerine dâhil oldular, عليهما السلام; onlardan **محمد بن كعب القُرَظيّ** vardır. Ve **بنو قُرَيْظةَ**: **النَّضِير**’in kardeşleridir; ikisi, Medine’de bulunan Yahudilerden iki kabiledir. **قريظة**’ya gelince: ahdi bozmaları ve müşriklere Allah’ın Resulü’ne karşı, صلى اللّه عليه وسلّم, arka çıkmaları sebebiyle helâk edildiler; onların savaşçılarını öldürmeyi, zürriyetlerini esir etmeyi ve mallarını ganimet olarak almayı emretti. **بنو النضير**’e gelince: Şam’a sürüldüler; ve **سورة الحشر** onlar hakkında indi.
