# قرفع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D9%81%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قرفع

تقرفع، أهمله الجوهري، وقال الأزهري: أي تقبض، كتقرعف واقرعف. قال ابن عباد: - اقرنفع عليه، مبنيا للمفعول، إذا - أغمي عليه ثم أفاق. ومما يستدرك عليه: القرفعة، بالضم: الاست، عن كراع، ويقال: بتقديم الفاء أيضا، وقد تقدم.
 \\\///ق- ز- ع قزع الظبي قزوعا، كمنع: أسرع وعدا عدوا شديدا، وكذلك البعير والفرس.
 و يقال: قزع: خف في العدو هاربا.
 وقال ابن عباد: قزع أيضا، إذا أبطأ، أي سار سيرا مهلا ضد والقزع، محركة: قطع من السحاب رقاق، كأنها ظل إذا مرت من تحت السحابة الكبيرة الواحدة قزعة بهاء، ومنه حديث الاستسقاء: وما في السماء قزعة، أي: قطعة من الغيم، وقال الشاعر:
  مقانب بعضها يبري لبعض                      كأن زهاءها قزع الظلال

  وقيل: القزع: السحاب المتفرق، وما في السماء قزعة، أي لطخة غيم.
 وفي كلام علي رضي الله تعالى عنه حين ذكر الفتن فقال: إذا كان ذلك ضرب يعسوب الدين بذنبه، فيجتمعون إليه كما يجتمع قزع الخريف، أي قطع السحاب، لأنه أول الشتاء، والسحاب يكون فيه متفرقا غير متراكم ولا مطبق، ثم يجتمع بعضه إلى بعض بعد ذلك، قال ذو الرمة يصف ماء في فلاة:
  ترى عصب القطا هملا عليه                      كأن رعاله قزع الجـهـام لا في الحديث، كما توهم الجوهري قال شيخنا: قلت: بل المتوهم هو ابن خالة المصنف، وإلا فاللفظ حديث خرجه الجماهير عن علي رضي الله عنه، وذكره ابن الأثير وغيره، وليس بمثل، كما توهمه المصنف، وقد أشار إلى ذلك في الناموس، ولكنه لم يذكر من خرجه ولا صحابته، والله أعلم.
 قلت: وهذا من شيخنا تحامل محض، وتعصب للجوهري من غير معنى، والصواب ما قاله المصنف، فإن الذي ذكره أصحاب الغريب كابن الأثير وغيره عزوه لسيدنا علي رضي الله عنه، ولم يعزوه إلى المصطفى صلى الله عليه وسلم ، وهو من جملة خطبه المختارة، وكلامه المأثور الذي شرحه العلامة ابن أبي الحديد في شرحه على نهج البلاغة، وليس في كلام المصنف ما يدل على أنه مثل حتى يوهم، فتأمل.
 و القزع: صغار الإبل، نقله الجوهري، وهو مجاز.
 ومن المجاز: القزع: أن يحلق رأس الصبي، ويترك مواضع منه متفرقة غير محلوقة، تشبيها بقزع السحاب، ومنه الحديث: نهى عن القزع يعني: أخذ بعض الشعر وترك بعضه، وهو مجاز، وقال ابن الرقاع:
  حتى استتم عليها تامـك سـنـم                      وطارما أنسلت عن جلدها قزعا و القزع من الصوف ما يتحات ويتناتف في الربيع فيسقط.
 ومن المجاز: القزع: غثاء الوادي، يقال: رمى الوادي بالقزع، قاله أبو سعيد والزمخشري.
 ومن المجاز: الفحل يرمي بالقزع، وهو: لغام الجمل وزبده على نخرته، قاله أبو سعيد والزمخشري.
 والقزعة، بهاء: ولد الزنا، كذا في النوادر.
 وقزعة، بلا لام: علم: جماعة من المحدثين، ذكرهم صاحب التقريب، ويسكن للتخفيف، حكاه ثعلب.
 وكزبير: قزيع بن فتيان بن ثعلبة بن معاوية بن الغوث بن أنمار بن إراش.
 والربيع بن قزيع، كزبير فيهما: التابعي، عن ابن عمر، وعنه شعبة، وقد تقدم ذلك للمصنف في ر- ب- ع ونسبه إلى غطفان.
 قلت: وولده قيس بن الربيع، حدث أيضا.
 وكبش أقزع، تناتف صوفه في أيام الربيع، ذهب بعض وبقي بعض، وكذلك شاة قزعاء، كما في العباب، وفي اللسان: وناقة قزعاء كذلك.
 وقال ابن السكيت: يقال: ما عنده قزعة، محركة، أي شيء من الثياب، و كذلك ما عليه قزاع، ككتاب: قطعة خرقة، وقد تقدم أنه صحفه بعضهم بالذال المعجمة.
 و القزيعة، كشريفة: القنزعة، عن ابن دريد، وهي واحدة القناعزع، وسيذكر.

  وزاد ابن عباد: وكذلك القزعة، مثل قبرة بحذف إحدى النونين، وإدغامها في الزاي، وضبطه غيره بضم فسكون، ومثله في اللسان، وهي الخصلة من الشعر تترك على رأس الصبي، وهي كالذوائب في نواحي الرأس، أو القليل من الشعر في وسط الرأس خاصة، كالقنزعة، بإظهار النون ويذكر في ق-ن-ز-ع لاختلافهم في نونه، وهنا ذكره الجوهري وغيره من أئمة التصريف، وحكموا على زيادة نونه.
 وقولهم: قلدتم قلائد قوزع كجوهر، أو لأقلدنك يا هذا قلائد قوزع، أي طوقتم أطواقا لا تفارقكم أبدا، قاله ابن الأعرابي على ما في العباب، وأنشد:
  قلائد قوزع جرت عليكـم                      مواسم مثل أطواق الحمام وقال مرة: قلائد بوزع ثم رجع إلى القاف، وفي اللسان: قال الكميت بن معروف، وقال ابن الأعرابي: هو للكميت بن ثعلبة الفقعسي:
  أبـت أم دينــار فـــأصـــبـــح فـــرجـــهـــا                      حصـانـا، وقـلـدتـــظـــم قـــلائد قـــوزعـــا
  خذوا العقل إن أعطاكم العقل قومكموكونوا كمن سن الهوان فأربعا
  ولا تكثروا فيه الضجاج فإنه                      محـا الـسـيف مـا قـال ابــن دارة أجـــمـــعـــا فمهما تشأ منه فزارة تعطكم ومهما تشأ منه فزارة تمنعا وقال أبو تراب حكاية عن العرب: أقزع له في المنطق، وأقذع، وأزهف: إذا تعدى في القول.
 والتقزيع: الحضر الشديد، وقال الأصمعي: قزع الفرس يعدو، ومزع يعدو، إذا أحضر. انتهى.
 وكأنه شدد للمبالغة.
 ومن المجاز: التقزيع: تجريد الشخص لأمر معين، وكذا إرسال الرسول، شبهوه بقزع السحاب، أراد أنه يسعى بخبره مسرعا إسراع البريد.
 و من المجاز: المقزع، كمعظم: السريع الخفيف من الأفراس والرسل، قال متمم بن نويرة رضي الله عنه:
  أآثرت هدما بالـيا وسـوية                      وجئت به تعدو بشيرا مقزعا ويروى: بريدا والبشير المقزع: الذي جرد للبشارة ومن كل شيء، قال ذو الرمة يصف صائدا:
  مقزع أطلس الأطمار ليس له                      إلا الضراء وإلا صيدها نشب والمقزع من الخيل ما تنتف ناصيته حتى ترق، قال الشاعر:
  نزائع للصريح وأعوجـي                      من الجرد المقزعة العجال وقيلك هو الخفيف، كما في العباب، وفي اللسان: الرقيق الناصية خلقة، وقيل: هو المهلوب الذي جز عرفه وناصيته.
 والمقزع أيضا: من ليس على رأسه إلا شعرات متفرقات تطاير في الرح قاله الليث، وأنشد قول ذي الرمة السابق، وقال لبيد رضي الله عنه:
  أنا لبيد ثم هذي المـنـزعـه
  يا رب هيجا هي خير من دعه
  أكل يوم هامتي مـقـزعـه وقال الجوهري: رجل مقزع: رقيق شعر الرأس، متفرقه.
 قال: وتقزع الفرس، أي تهيأ للركض، وقزعه تقزيعا: هيأه لذلك.
 قال وقزع رأسه تقزيعا حلقه. وفي الصحاح: حلق شعره وبقيت منه بقايا في نواحيه، وهو مجاز، وقد نهي عن ذلك، لما فيه من تشويه الخلقة، أو لأنه زي الشيطان، أو شعار اليهود، أو غير ذلك مما هو مبسوط في شروح الصحيحين.
 وقال أبو عمرو: كل من جردته لشيء، ولم تشغله بغيره، فقد قزعته، وهو مجاز.
 ومقزوع: اسم.
 ومما يستدرك عليه:

  قزع السهم، بالتحريك: ما رق من ريشه.
 وسهم مقزع: ريش بريش صغار.
 والقزعة، بالضم: خصلة من الشعر.
 ورجل قزعة، بالضم: للصغير الداهية، عامية.
 وكل شيء يكون قطعا متفرقة فهو قزع، محركة.
 ورجل متقزع: رقيق شعر الرأس، متفرقه.
 والقزعة، محركة: موضع الشعر المتقزع من الرأس.
 وفرس مقزع: شديد الخلق والأسر، عن أبي عبيدة.
 وقوزع الديك قوزعة، إذا غلب فهرب أو فر من صاحبه، قال يعقوب: ولا تقل: قنزع، فإن الأصل فيه قزع: إذا عدا هاربا، ونسبه الأصمعي للعامة، وسيأتي ذكره في ق-ن-ز-ع مفصلا، وهذا محل ذكره.
 وقوزع، كجوهر: اسم الخزي والعار، عن ثعلب، ومنه المثل: قلدته قلائد قوزع وقال ابن الأعرابي: أي الفضائح.
 وقال ابن بري: القوزع: الحرباء وذكر المثل، وقال الميداني، في مجمع الأمثال: قوزع: الداهية والعار.
 وقزيعة، كجهينة: اسم.
 وتقزع السحاب، وتقشع، بمعنى.
 ورجل مقزع، كمعظم: ذهب ماله ولم يبق إلا القزع، وهي صغار الإبل، وهو مجاز، نقله الزمخشري.
 وتقزعوا: تفرقوا.

### Türkçe

**تقرفع**; onu Cevherî ihmal etti. Ezherî dedi ki: yani kabzeder (büzülür); **تقرعف** ve **اقرعف** gibi. İbn Abbâd dedi ki: **اقرنفع عليه**, meçhul bina üzere; eğer üzerine baygınlık geldi sonra ayıldı ise. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **القرفعة**, zamme ile: makat; **كراع**’dan. Ve denilir: fâ’yı öne almakla da; ve geçmiştir.

\\\///ق- ز- ع **قزع** ceylan **قزوعا** ( **كمنع** ): şiddetli bir koşuşla hızlı koştu; deve ve at da böyledir.
Ve denilir: **قزع**: kaçarken koşuda hafifledi.
İbn Abbâd dedi ki: **قزع** ayrıca, yavaşladıysa; yani **القزع**’ın zıddı olarak ağır ağır bir yürüyüşle yürüdü. Ve **القزع**, harekeli: ince bulut parçaları; sanki büyük tek bulutun altından geçtiğinde bir gölge gibidir; onun bir tanesi **قزعة** (هاء ile). Ondan yağmur duası hadisi: “Gökte **قزعة** yok”; yani buluttan bir parça. Şair dedi ki:
  Bazısı bazısı için yontan bölükler,                      sanki parıltıları gölgelerin **قزع**’ıdır

Ve denildi: **القزع**: dağınık bulut; “Gökte **قزعة** yok” yani bir bulut lekesi.
Ali (Allah Teâlâ ondan razı olsun) fitneleri zikrettiğinde sözünde: “Bu olduğunda dinin arı beyi kuyruğuyla vurur; sonra ona, güzün **قزع**’ı toplandığı gibi toplanırlar”; yani bulut parçaları; çünkü o kışın evvelidir; bulut onda dağınık olur, yığılmış ve kaplayıcı olmaz; sonra bundan sonra bazısı bazısına toplanır. Zü’r-Rumme bir çöldeki suyu vasfederken dedi ki:
  Üzerinde başıboş kumru sürülerini görürsün,                      sanki sürüleri karanlık bulutun **قزع**’ıdır

Hadiste değildir; Cevherî’nin vehmettiği gibi. Şeyhimiz dedi ki: Dedim ki: bilakis vehmeden, musannifin dayısının oğludur; yoksa lafız, Ali’den (Allah ondan razı olsun) cumhurun tahriç ettiği bir hadistir; İbnü’l-Esîr ve başkaları onu zikretti; ve musannifin vehmettiği gibi bir mesel değildir; buna **الناموس**’ta işaret etmiştir; fakat onu kim tahriç ettiğini ve sahâbîsini zikretmemiştir; Allah daha iyi bilir.
Dedim ki: Bu, şeyhimizden sırf bir yüklenmedir ve Cevherî’ye manasız bir taassuptur; doğru olan musannifin dediğidir. Zira garîb sahiplerinin, İbnü’l-Esîr ve başkalarının zikrettiği şey, onu efendimiz Ali’ye (Allah ondan razı olsun) nispet etmeleridir; onu Mustafa’ya (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) nispet etmediler; o, seçilmiş hutbelerinden ve me’sûr sözlerindendir; onu, Nehcü’l-belâğa şerhinde allâme İbn Ebî’l-Hadîd şerh etmiştir; musannifin sözünde, onun mesel olduğuna delâlet eden bir şey yoktur ki vehmettirsin; öyleyse düşün.
Ve **القزع**: küçük develer; Cevherî nakletti; ve o mecazdır.
Ve mecazdandır: **القزع**: çocuğun başını tıraş etmek ve ondan yerler bırakmak; dağınık, tıraş edilmemiş; bulutun **قزع**’ına benzetme olarak. Ondan hadis: **القزع**’dan nehyetti; yani saçın bir kısmını almak ve bir kısmını bırakmak; ve o mecazdır. İbnü’r-Rikâ‘ dedi ki:
  Üzerinde tam bir hörgüç tamam oluncaya dek,                      ve derisinden **قزعا** olarak sıyrılıp çıktı

Ve **القزع** yünden, ilkbaharda dökülen ve yolunan, sonra düşen şeydir.
Ve mecazdandır: **القزع**: vadinin köpüğü; denilir: vadi **بالقزع** attı; Ebû Saîd ve Zemahşerî söyledi.
Ve mecazdandır: aygır **بالقزع** atar; o: devenin salyası ve burun deliği üzerindeki köpüğüdür; Ebû Saîd ve Zemahşerî söyledi.
Ve **القزعة** (هاء ile): zina çocuğu; **النوادر**’de böyle.
Ve **قزعة**, lamsız: bir özel ad; muhaddislerden bir cemaat; **التقريب** sahibi onları zikretti; ve hafifletmek için sükûnlanır; Sa‘leb hikâye etti.
Ve **كزبير** gibi: **قزيع** b. Fityân b. Sa‘lebe b. Muâviye b. el-Ğavs b. Enmâr b. İrâş.
Ve Rebî‘ b. **قزيع**, ikisi de **كزبير** gibi: tâbiî; İbn Ömer’den; ondan Şu‘be rivayet etti; musannif bunu **ر- ب- ع**’da daha önce zikretti ve onu Ğatafân’a nispet etti.
Dedim ki: onun oğlu Kays b. er-Rebî‘ de hadis rivayet etti.
Ve **كبش أقزع**: yünü ilkbahar günlerinde yolunur; bir kısmı gider bir kısmı kalır; **شاة قزعاء** da böyledir; **العباب**’da. **اللسان**’da: **ناقة قزعاء** da böyledir.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: denilir: onda **قزعة** yok, harekeli; yani elbiseden bir şey. Ve yine: üzerinde **قزاع** yok, **ككتاب** gibi: bir bez parçası; ve daha önce geçti ki bazıları onu mu‘ceme **الذال** ile tashîf etti.
Ve **القزيعة**, **كشريفة**: **القنزعة**; İbn Düreyd’den; o, **القناعزع**’ın bir tanesidir; ve zikredilecek.

İbn Abbâd artırdı: ve **القزعة** da böyledir; **قبرة** misali, iki **النون**’dan birini hazf edip onu **الزاي**’a idğam etmekle; başkası onu zamme sonra sükûn ile ضبط etti; **اللسان**’da da böyledir. O, çocuğun başında bırakılan saç tutamıdır; başın yanlarında zülüfler gibi; yahut özellikle başın ortasında az bir saç; **القنزعة** gibi; **النون**’u izhar etmekle; **ق-ن-ز-ع**’da zikredilecek, **النون**’unda ihtilaf ettikleri için. Burada Cevherî ve sarf imamlarından başkaları onu zikretti ve **النون**’unun ziyade olduğuna hükmettiler.
Ve onların sözü: **قلدتم قلائد قوزع** (**كجوهر** gibi), yahut: **لأقلدنك يا هذا قلائد قوزع**; yani sizi asla terk etmeyecek gerdanlıklar taktınız; **العباب**’da olduğu üzere İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve inşâd etti:
  **قلائد قوزع** size cereyan etti,                      güvercin gerdanlıkları gibi mevsimler

Ve bir kere dedi ki: **قلائد بوزع**; sonra **القاف**’a döndü. **اللسان**’da: Kümeyt b. Ma‘rûf dedi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, Kümeyt b. Sa‘lebe el-Fuk‘asî’nindir:
  Ümmü Dînâr razı olmadı; sonra onun ferci                      iffetli oldu; ve **قوزعا** gerdanlıklarıyla boyunlandırıldı
  Akılı alın; eğer kavminiz size akıl verirse; ve                      zilleti sünnet kılan kimse gibi olun da dörtleyin
  Ve onda gürültüyü çoğaltmayın; çünkü                      kılıç, İbn Dâre’nin dediğini topyekûn sildi

Artık ondan ne istersen Fezâre size verir; ve ondan ne istersen Fezâre men eder. Ebû Turâb, Araplardan hikâye olarak dedi ki: **أقزع** ona sözde, ve **أقذع**, ve **أزهف**: eğer sözde haddi aşarsa.
Ve **التقزيع**: şiddetli sürat; Asma‘î dedi ki: at **قزع** koşar, ve **مزع** koşar; eğer süratli koşarsa. Bitti.
Sanki mübalağa için şeddeli kıldı.
Ve mecazdandır: **التقزيع**: bir kimseyi belirli bir iş için soyutlamak; ve elçiyi göndermek de böyledir; onu bulutun **قزع**’ına benzettiler; muradı: haberiyle, posta süratiyle hızlı koşar.
Ve mecazdandır: **المقزع**, **كمعظم**: atlardan ve elçilerden hızlı, hafif olan; Mütemmim b. Nüveyre (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
  Yıkık, eski bir yeri ve bir düzlük yeri mi tercih ettin,                      ve onu müjdeci **مقزعا** koşturarak mı getirdin

Ve “**بريدا**” diye de rivayet edilir. Ve **البشير المقزع**: müjde için ve her şeyden soyutlanan kimsedir. Zü’r-Rumme bir avcıyı vasfederken dedi ki:
  **مقزع**; yamalı elbiseleri atlas; onun için                      ancak çoraklık ve ancak onun avı, tutulan vardır

Ve **المقزع** atlardan, yelesi yolunup incelenecek kadar olan şeydir. Şair dedi ki:
  Safkan için yolunmuşlar ve eğri,                      aceleci **المقزعة** kıratlardan

Ve denildi: o hafiftir; **العباب**’da. **اللسان**’da: yaratılışça yelesi ince olan. Ve denildi: o, yelesi ve perçemi kırpılmış olandır.
Ve **المقزع** ayrıca: başında ancak dağınık birkaç kıl olan, rüzgârda uçuşan kimse; Leys söyledi. Ve Zü’r-Rumme’nin önceki beytini inşâd etti. Lebîd (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
  Ben Lebîd’im; sonra işte bu çekişme
  Ey Rab, bir kargaşa; o, bırakmaktan hayırlıdır
  Her gün başım **مقزعه**

Cevherî dedi ki: **رجل مقزع**: baş saçı ince, dağınık.
Dedi ki: ve at **تقزع** etti; yani koşuya hazırlandı. Ve onu **قزعه تقزيعا**: onu buna hazırladı.
Dedi ki: ve başını **قزع** etti **تقزيعا**: onu tıraş etti. **الصحاح**’ta: saçını tıraş etti ve yanlarında kalıntılar kaldı; ve o mecazdır; ve bundan nehyedilmiştir; yaratılışı çirkinleştirdiği için, yahut şeytanın ziyneti olduğu için, yahut Yahudilerin alâmeti olduğu için, yahut bunun dışında; ki bu, iki sahihin şerhlerinde tafsil edilmiştir.
Ebû Amr dedi ki: her kimi bir şey için soyutlarsan ve onu başkasıyla meşgul etmezsen, onu **قزعته** etmiş olursun; ve o mecazdır.
Ve **مقزوع**: isim.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**قزع السهم**, harekeli: tüyünün incelen kısmı.
Ve **سهم مقزع**: küçük tüylerle tüylü.
Ve **القزعة**, zamme ile: saç tutamı.
Ve **رجل قزعة**, zamme ile: küçük, kurnaz (dâhiye) için; avamî.
Ve her şey ki dağınık parçalar olur, o **قزع**’dır, harekeli.
Ve **رجل متقزع**: baş saçı ince, dağınık.
Ve **القزعة**, harekeli: baştan **المتقزع** saçın yeri.
Ve **فرس مقزع**: yaratılışı ve eseri (yakalama/bağlama gücü) şiddetli; Ebû Ubeyde’den.
Ve horoz **قوزع الديك قوزعة**; eğer galip geldi de kaçtı, yahut sahibinden kaçtıysa. Yakub dedi ki: **قنزع** deme; çünkü aslı onda **قزع**’dır: eğer kaçarken koştuysa. Asma‘î onu avama nispet etti; **ق-ن-ز-ع**’da mufassal olarak gelecektir; ve burası onun zikrinin yeridir.
Ve **قوزع**, **كجوهر**: rezillik ve ayıp adı; Sa‘leb’den. Ondan mesel: **قلدته قلائد قوزع**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: yani rezillikler.
İbn Berrî dedi ki: **القوزع**: bukalemun; ve meseli zikretti. Meydânî, **مجمع الأمثال**’de: **قوزع**: dâhiye ve ayıp.
Ve **قزيعة**, **كجهينة**: isim.
Ve bulut **تقزع** etti ve **تقشع** etti: mana bakımından.
Ve **رجل مقزع**, **كمعظم**: malı gitti ve yalnız **القزع** kaldı; o da küçük develerdir; ve o mecazdır; Zemahşerî nakletti.
Ve **تقزعوا**: dağıldılar.
