# قرف (ق-ر-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ağacın koparılmış kabuğudur

- Harfler: ق - ر - ف
- Kur'an'da: 5 geçiş · 4 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [اقْتَرَفْتُمُوهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A7%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | افْتَعَلْتُمُوهَا | Onu elde ettiniz | 1 | 1 | [9:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/ayet/9:24.md) |
| [مُقْتَرِفُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/siga/%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | مُفْتَعِلُونَ | Elde edenler | 1 | 1 | [6:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/ayet/6:113.md) |
| [وَلِيَقْتَرِفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَلِيَفْتَعِلُوا | Elde etmeleri için | 1 | 1 | [6:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/ayet/6:113.md) |
| [يَقْتَرِفُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْتَعِلُونَ | Elde ederler | 1 | 1 | [6:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/ayet/6:120.md) |
| [يَقْتَرِفْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%92.md) | يَفْتَعِلْ | Elde eder | 1 | 1 | [42:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/ayet/42:23.md) |

## Mücavir kökler — 46 mücavir (59 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Onun kesadı
2. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
3. [صغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “Sıgv” kepçe demektir
4. [تجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Vicar tilki ve sırtlan gibi hayvanların inleri demektir
5. [ربص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden…
6. [فأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
7. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Batın karın demektir
8. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “On” demektir
9. [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
10. [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cehd düz, sert yer demektir
11. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
12. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İsm hurmadan yapılan içkidir
13. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
14. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
15. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Arka demektir
16. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zade : Azık demektir
17. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kazandı
18. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sikkin” bıçak demektir
19. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sütle dolu memedir
20. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
21. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
22. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Onların malları
23. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
24. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
25. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
26. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bab kapı demektir
27. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
28. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
29. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sehl” ova demektir
30. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
31. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Oğullar
32. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Biribirini kesen yoldur
33. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
34. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
35. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
36. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
37. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uhur ense demektir
38. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
39. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
40. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
41. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
42. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
43. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
44. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
45. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
46. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قرف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md), [حرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B2.md), [جلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaç kabuğunu soymak, yaranın kabuğunu koparmak, bir nesneyi dış yüzeyinden kazıyıp ayırmak veya bir şeye ten gibi yapışıp bulaşmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın eylemleri doğrudan üzerine çekerek sahiplenmesi; eylemin ve kazancın failin benliğine kabuk gibi yapışarak onun ayrılmaz niteliği haline gelmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Amel ve iktisapların sadece harici bir edim olarak kalmayıp failin ahlaki ve hukuki sorumluluk zırhını (veya lekesini) kurucu nitelik kazanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki türevlerini salt nötr bir «kazanmak» veya yalnızca «günah işlemek» olarak tek boyuta indirgemek; eylemin failin kimliğine yapışma ve kabuk bağlama karakterini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قر | Soğuma, durulma, bir yerde sabit kalma, toplanma, dibe çökme ve yerleşme. Bu çekirdek [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) kökünde mekanda yerleşme, [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) kökünde bir yere yanaşıp orada durma, [قرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B4.md) kökünde dağılmış şeyleri toplayıp bir araya getirme anlamlarını kurar. | ف | Çekirdekteki toplanma ve yerleşme hareketine ağız, kenar ve dış sınır imgesinin eklenmesiyle anlam; nesnenin dış yüzeyini, cidârını, kabuğunu kazıyarak toplama veya bir yüzeye sıvanıp kabuk gibi yapışarak orada sabitlenme ve ayrılmaz hale gelme yönünde özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Nesnenin çevresinde sınır çizme, odaklanma, toplanma ve bir noktada yoğunlaşma hareketini başlatır. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Yoğunlaşan hareketin nesnenin üst katmanına, baş ve yüzey kısmına yöneldiğini gösterir. |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Yüzeyin ve kenarın açılması, dış çeperin ayrılması veya kenara ilişilip dış zardan içeriye/dışarıya doğru temas kurulmasını sağlar. |
| قرف | Sınır çizip üst yüzeyden sıyırma ve kenara yapışma | Nesnenin dış kabuğunun kazınarak koparılması, dış yüzeyden pay devşirilmesi ve failin bu kabuğu üzerine giysi yahut leke gibi geçirip onunla bütünleşmesi hareketini kurar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağacın dış kabuğunu (lühâ) soymak veya iyileşmekte olan yaranın üzerindeki kurumuş kabuğu (celbe) koparıp kanatmak; soyulan ağaç kabuğu (el-kırf / el-kırfe) ve deriden yapılan kap kacak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Antere b. Şeddâd el-Absî divanında yaranın kabuk bağlayıp henüz kabuğunun soyulmadığını anlatırken bu kökü kullanır: عُلالَتُنا في كل يومِ كريهةٍ / بأَسْيافِنا، والقَرْحُ لم يَتَقَرَّفِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında bir kimseye töhmet isnat etmek, şüpheyi üzerine çekmek (fulânun kırfetî: şüphelendiğim kimsedir) ve ailenin geçimini temin etmek için dışarıdan rızık ve kazanç devşirmek (ikterefe li-ehlihî) anlamlarında yaygın biçimde kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Antara.

### Sami etimolojik katman

Arapça قرف kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen fiziksel temas, kabuk soyma, sıyırma ve kazanç elde etme semantik matrisine dayanır. Kökün asli fiziksel düzlemi, bitki ve deri yüzeylerinin dış tabakasını ayırma (bark, peel, scrape) eylemidir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde kök doğrudan aynı biçim ve anlam örgüsüyle yaygın bir fiil olarak öne çıkmaz; bunun yerine Arapçada yüzeyden soyulan kokulu ağaç kabuğu için kullanılan قرفة adı, Doğu Akdeniz ve Sami ticaret havzası üzerinden tarçın/ağaç kabuğu anlamında teknik bir madde adı olarak yerleşmiştir. Kökün İbranicedeki גרף (süpürmek, sıyırıp toplamak, küremek) ve Akadcadaki qarāpu / garābu (kabuk bağlama, derinin pullanması, lepra türü kabuklu deri hastalığı) kökleriyle fonetik ve anlamsal bir geçişkenlik taşıdığı kabul edilir. Arapça içi gelişimde ise kök, somut «kabuk soyma» eyleminden iki temel soyut mecraya evrilmiştir: Birincisi, bir şeyi sıyırıp heybeye veya mülkiyete katmak yoluyla «kazanmak» (iktisâb); ikincisi ise nesneye yapışan kabuk ve kir gibi kişiye yapışıp kalan «suç, töhmet ve günah bulaşması» (mülâbese ve itham) anlamıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ağaç ve yara kabuğunu soyma eyleminden iktisap ve töhmete geçiş | Asli somut anlam olan soyma (kalf/haşr), sıyırıp alma eylemi üzerinden mülk edinmeye; dış yüzeye yapışma özelliği üzerinden de suç ve töhmetin kişiye yapışmasına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice גרף ve Akadca qarāpu/garābu ile fonetik-semantik örtüşme | Nesneleri sıyırarak bir araya getirme, kabuk ve yüzey pullanması ekseninde ortak Sami kök katmanıyla yakın temas halindedir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışındaki Afro-Asyatik katmanlarda düzenli ses denkliği gösteren güvenilir bir kök kaydı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Gesenius, Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قرف | Anlamlı | Kabuk soymak, bulaşmak, kazanmak | Hedef köktür; ağacın veya yaranın dış yüzeyini ayırmak, eylemi üzerine çekip sahiplenmek demektir. | Kur’an’da geçer |
| [قفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Boş, otsuz ve susuz arazi, izi silinmek | Yeryüzünün bitki örtüsünden ve yaşam belirtilerinden sıyrılıp çıplak kalması durumudur; hedef kökteki yüzeyin soyulmasıyla kavramsal bağ taşır. | Kur’an’da geçmez |
| [رقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%81.md) | Anlamlı | Ekmeği inceltip yaymak, yumuşakça vurmak | Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel kaydedilmiştir; yufkayı inceltip yüzeyini açma veya güvercinin kanat çırpışındaki hafif temas hareketidir. | Kur’an’da geçmez |
| [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) | Anlamlı | Yumuşaklık, uyum, faydalanma, dirsek | İşlerin sertlikten uzak ve birbirine uyumlu yürütülmesi; dirseğe dayanarak beden dengesinin sağlanmasıdır. | Kur’an’da geçer |
| [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) | Anlamlı | Omurga kemiğini kırmak, delmek, kazmak | İnsanın bel kemiğini kıracak derecede ağır yoksunluğa uğraması; toprağın veya nesnenin içine doğru oyuk açılmasıdır. | Kur’an’da geçer |
| [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Anlamlı | İki şeyi birbirinden bütünüyle ayırmak | Bütün halinde duran bir nesneyi veya yolu parçalara bölmek, hakkı batıldan kesin sınırla ayrıştırmaktır. | Kur’an’da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قرف | Merkez | Kazanma, bulaşma, eylemi üzerine çekme | Eylemin veya kazancın failin benliğine kabuk gibi yapışarak onun ayrılmaz bir vasfı haline gelmesini ifade eder. | İktisabın kişiyi lekeleyen veya onun ahlaki çehresini kuran boyutu baskındır. |
| [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) | Komşu | Çaba göstererek gelir ve sonuç elde etme | Genel anlamda çalışıp kazanmaktır; failin eylemle kurduğu zihni ve ameli ilişkiyi gösterir, kabuk gibi tenle bütünleşme vurgusu taşımaz. | Fayda sağlama kastıyla icra edilen her türlü meşru veya gayrimeşru edimi kapsar. |
| [حرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B2.md) | Komşu | Bir şeyi korunaklı yere koyup mülk edinme | Kazanılan nesnenin korunması, saklanması ve dış tehlikelere karşı tahkim edilerek elde tutulmasıdır. | Kazancın failin benliğine yapışmasından ziyade bir mekanda muhafaza edilmesine odaklanır. |
| [جلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | Bir nesneyi dışarıdan çekip getirme | Dış kaynaklı bir faydayı veya zararı bir yere doğru sürükleyip getirmektir; failin içsel kimliğini dönüştürmez. | Ticari emtianın veya uzak unsurların merkeze taşınması hareketidir. |
| [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) | Zıt | Bir şeyi kendi haline bırakma, el çekme | Edinilen veya yapılacak olan nesneden ve amelden bütünüyle vazgeçmek, temas kurmamak ve onu serbest bırakmaktır. | İktisap ve mülâbesenin tam karşıtı olarak ilgiyi ve sahiplenmeyi kesmektir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قرف | Kabuk soymak, bulaşmak, kazanmak | Kökün çekirdeğindeki sıyırma, temas etme, eylemi kimliğe büründürme ve iktisap anlamlarını eksiksiz karşılar. | Kesin |
| Latince | perpetrare, contrahere, acquirere | Bir ameli işleyip yüklenmek, edinmek | Perpetrare özellikle olumsuz bir ameli işleyip faili olmak demektir; contrahere borç veya töhmeti üzerine çekmektir; ancak kabuk soyma somutluğunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to perpetrate, to incur, to acquire | İşlemek, üzerine çekmek, edinmek | To incur olumsuz bir sonucu veya sorumluluğu üzerine çekme nüansını çok iyi verir; to perpetrate suç işlemeyi karşılar; to acquire ise mal kazanma boyutunu verir. | Güçlü |
| Almanca | begehen, sich zuziehen, erwerben | İşlemek, kendine yüklemek, edinmek | Sich zuziehen bir kusurun, hastalığın veya borcun insanın üzerine yapışıp kalmasını çok başarılı yansıtır; erwerben ise çaba sonucu mülk edinmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | perpétrer, contracter, acquérir | Suç işlemek, üzerine çekmek, kazanmak | Contracter ameli bir leke veya bağ olarak kişinin üzerine almasını; perpétrer cürmün işlenmesini karşılar; fiziksel kabuk boyutu eksik kalır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اقْتَرَفْتُمُوهَا | Çaba sarf ederek mal ve servet edinmek | Dünyevi birikimlerin, ticaretin ve mülkiyetin Allah ve Resul sevgisinin önüne geçirilmemesi gerektiği bağlamında (Tevbe [9:24](https://lisan.digital/tr/ayet/9:24.md)). |
| مُقْتَرِفُونَ | Suç, günah ve bâtıl amelleri işleyip yüklenmek | Hakikati inkâr edenlerin ve şeytanların yaldızlı sözlerine kananların günahı bilerek ve isteyerek işlemeleri bağlamında (En'âm [6:113](https://lisan.digital/tr/ayet/6:113.md)). |
| وَلِيَقْتَرِفُوا | Eylemin kötülüğünü üzerine çekmek, bâtıla bulaşmak | Kalpleri ahirete inanmayanların, kendi iradeleriyle kötülüğü bizzat üzerlerine giymeleri ve hak ettikleri cezaya müstahak olmaları bağlamında (En'âm [6:113](https://lisan.digital/tr/ayet/6:113.md)). |
| يَقْتَرِفُونَ | Açık veya gizli günahları bizzat işleyip kazanmak | Günahın açığından da gizlisinden de uzak durulması emredilirken, günahı üzerlerine yapıştıranların cezalandırılacağı bağlamında (En'âm [6:120](https://lisan.digital/tr/ayet/6:120.md)). |
| يَقْتَرِفْ | Salih bir ameli, fazileti ve iyiliği bizzat kazanmak | Kim bir güzellik (hasene) işler ve onu benliğine kazandırırsa, onun bu güzelliğinin artırılacağı müjdesi bağlamında (Şûrâ [42:23](https://lisan.digital/tr/ayet/42:23.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kesb ve fiil teorisi | İnsanın ihtiyarî fiillerini Allah’ın yaratması karşısında kulun bu fiili «iktirâf» etmesi (üzerine alması, sahiplenmesi) ve sorumluluğun failiyete yapışması meselesi. | Fiilin sadece fail tarafından icra edilmesi değil, ahlaki ve ontolojik mesuliyetinin doğrudan insan benliğine intisap etmesi. |
| Fıkıh | Cinayetler, hadler ve kazanç hukuku | Suçun subûtu (cerîme/cinâyet iktirâfı) ve emval-i mukterefe (kazanılmış mallar) üzerinde doğan mülkiyet ve zekât yükümlülükleri. | Fail ile suç veya mal arasındaki hukuki irtibatın şüpheye yer bırakmayacak biçimde kesinleşmesi. |
| Tefsir | Hasene ve seyyie iktisabı | İktirâf lafzının Kur'an'da çoğunlukla günahlar için kullanılmasına karşın Şûrâ [42:23](https://lisan.digital/tr/ayet/42:23.md)'te hasene için kullanılmasının tahlili. | Kötülüğün insanın doğasına leke gibi yapışması; iyiliğin ise insanın manevi derinliğine bir zinet gibi bürünmesi. |
| Hadis | Töhmet ve günah mülâbesesi | Hadislerde «mukārefetü'z-zenb» terkibiyle günahla fiilen hemhal olma, ona bulaşma durumlarının beyanı. | Günahın dışsal bir hata olarak kalmayıp insanı kirleten ve onunla temas kuran bir cürüm olarak algılanması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlaki eylem ve mesuliyet | Fiili bizzat yüklenme ve içselleştirme | Amelin hesaba esas teşkil edecek şekilde faile yapışmasını sağlar. | Din sisteminde her fert kendi kabuğunu kendisi örer; işlenen seyyie veya hasene failden soyutlanamaz bir zırh yahut leke oluşturur. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve amel irtibatı | Nazari bilginin pratik edimle tescili | İddianın fiiliyata dökülerek doğrulanmasını temin eder. | Salt söz düzeyinde kalan kabuller değil, eyleme dökülerek insanın varlığına kazınan pratikler gerçek bilgi durumunu kurar. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki sorumluluk ve meşruiyet | Suçun ve salahiyetin şahsiliği | İktidar eylemlerinin ve cürümlerin yöneticinin şahsına rücu etmesini sağlar. | Siyasi sistemde hiçbir otorite işlediği haksız iktirâfı kurumun arkasına saklayamaz; vebal doğrudan failin üzerine yapışır. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin teşekkülü ve servet edinimi | Emeğin nesneye katılarak mülk üretmesi | Emek sarfı yoluyla dış dünyadaki değerin mülkiyete dönüştürülmesini ifade eder. | Tevbe [9:24](https://lisan.digital/tr/ayet/9:24.md)'te geçen mallar, insanın fiilen ter döküp elde ettiği, benliğiyle özdeşleştirdiği ve vazgeçmekte en çok zorlandığı mülkiyet türüdür. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey tutunumu ve kaplama (Adsorpsiyon / Adhezyon) | Bir akışkandaki moleküllerin katı bir yüzeye yapışarak orada ince bir kabuk veya film tabakası oluşturması hareketidir; kökün bir yüzeyi soyma veya yüzeye yapışarak onunla bütünleşme dinamiğiyle birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama ve kimlik edinimi (Labelling / İçselleştirme) | Sosyoloji ve ceza hukukunda bireyin işlediği eylemin toplumca onun üzerine etiketlenmesi ve bireyin bu eylemi benliğinin bir parçası olarak kabuk bağlatıp kimliğe dönüştürmesi sürecidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir «kazanç sağlama» ya da sadece «günah işleme» olarak anlamak; eylemin kabuk gibi sıyrılması veya deriye yapışması boyutunu ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | قرف kökü, insanın varoluşsal çabasının bizzat kendi benliğini inşa etmesi sürecidir. Tevbe [9:24](https://lisan.digital/tr/ayet/9:24.md)'te insanın canı pahasına edindiği malı, Şûrâ [42:23](https://lisan.digital/tr/ayet/42:23.md)'te ise insanın ruhuna işleyen üstün bir güzelliği (hasene) ifade edecek kadar geniş ve derinliklidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök tek tip bir günah kavramına indirgendiğinde, insanın amelleriyle nasıl bir ahlaki zırh/kabuk inşa ettiği gözden kaçar; ayrıca Şûrâ [42:23](https://lisan.digital/tr/ayet/42:23.md)'teki hasene iktirafı ile Tevbe [9:24](https://lisan.digital/tr/ayet/9:24.md)'teki meşru emekle kazanılan emvalin psikolojik ağırlığı kavranamaz. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da amellerin insan benliği üzerindeki dönüştürücü gücünü, failin eylemi dışsal bir nesne olarak bırakmayıp adeta kendi tenine yapışan bir kabuk gibi kuşandığını gösterdiği için ontolojik bir öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların kötülüğü ısrarla benimsemelerini ve günahı bir tabiat haline getirmelerini anlatan En'âm suresi ayetlerinde, mal sevgisinin imtihanını bildiren Tevbe [9:24](https://lisan.digital/tr/ayet/9:24.md)'te ve amelin zarafetle üretilmesini öven Şûrâ [42:23](https://lisan.digital/tr/ayet/42:23.md)'te belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahın veya sevabın insandan bağımsız, mekanik bir artı/eksi puan cetveli olduğu yanılgısını düzeltir; insanın kazandığı her şeyin (ister mal, ister günah, ister erdem) onun manevi derisini ve karakter kabuğunu oluşturduğunu fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağacın sert dış kabuğunu soymak, yarayı kazıyıp üst tabakasını koparmak; yüzeyden bir payı sıyırıp almak veya bir yüzeye sıvanıp kabuk bağlayarak yapışmak.
- Soyut anlam: İnsanın kendi irade ve emeğiyle bir fiili veya nesneyi üzerine çekerek onunla özdeşleşmesi; eylemin failin manevi kimliğine bir elbise, leke yahut zırh gibi yapışması.
- Sistematik karşılık: Bireyin ameliyle kurduğu dönüştürücü mülkiyet bağı; amelin salt harici bir hareket olmaktan çıkıp failin ahlaki ve hukuki sorumluluk çeperini kuran bir iktisaba dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$F \times A \xrightarrow{\quad\sigma\quad} K \subseteq I$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F$ faili, $A$ işlenen ameli veya yönelinen nesneyi temsil eder. $\sigma$ operatörü, kökün çekirdek anlamı olan soyma, sıyırma ve yapışma (mülâbese) dinamizmidir. Bu operatörün icrasıyla amel faile intisap ederek $K$ kabuğunu (iktisap edilmiş ameli/kimliği) meydana getirir; $K$ ise artık $I$ ile gösterilen failin ahlaki ve ontolojik benliğinin ayrılmaz bir alt kümesi ve hüviyeti haline gelir.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D9%81/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/ayet/6:113.md) — وَلِيَقْتَرِفُوا · مُقْتَرِفُونَ

وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ

Meal (IK): Bir de ahirete inanmayanların kalbleri ona meyletsin, ondan hoşlansınlar ve işlesinler diye.

### [En'am 6:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/ayet/6:120.md) — يَقْتَرِفُونَ

وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ

Meal (IK): Günahın açığını da, gizlisini de bırakın. Çünkü günah kazananlar; kazanmakta oldukları yüzünden cezalandırılacaklardır.

### [Tevbe 9:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/ayet/9:24.md) — اقْتَرَفْتُمُوهَا

قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ

Meal (IK): De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, kabileniz, elinize geçirdiğiniz mallar, durgunluğa uğramasından korktuğunuz ticaret, hoşunuza giden evler, size Allah’tan vve peygamberden ve Allah yolunda cihaddan daha sevimli ise; o zaman Allah’ın emri gelinceye kadar bekleyedurun. Ve Allah; fasıklar güruhunu hidayete erdirmez.

### [Şura 42:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/ayet/42:23.md) — يَقْتَرِفْ

ذَلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ

Meal (IK): İşte Allah’ın iman edip salih ameller işleyen kullarına müjdelediği budur. De ki: Ben, sizden buna karşılık; akrabalıkta sevgiden başka bir ücret istemem. Kim, bir iyilik kazanırsa; Biz onun iyiliğini arttırırız. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Şekur’dur.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ağacın koparılmış kabuğudur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والراء والفاء معهما
ق ر ف، ف ر ق، ف ق ر، ر ف ق، ق ف ر مستعملات قرف: القِرْفُ: قشر المقل ونحوه وقشر السدر، وكل قِرْفٍ قشر.
وقَرَفتُه قَرْفاً أي نحيته عنه، وكذلك تَقْرِفُ الجلبة من القرحة. والقطعة منه قِرْفةٌ.
والقَرْفُ من الذنب، وفلان يُقْرَفُ بالسوء أي يرمى به ويظن به، واقتَرَف ذنباً أي أتاه وفعله.
وهؤلاء جميعاً قِرْفَتي أي بهم وعندهم أظن بغيتي، وسل بني فلان فإنهم قِرْفةٌ أي موضع خبره.
وقَرَفْتُ فلاناً أي وقعت فيه وذكرته بسوء.
واقتَرَفْتُ أي اكتسبت لأهلي.
والقُروفُ: الأوعية، الواحد قَرْف، وهي التي تتخذ من الجلود.
وفرس مُقرِفٌ: داني الهجنة، وتقول: ما يخشى عليه القَرفُ أي مداناة الهجنة، قال:
تريك غرة وجه غير مُقرِفةٍ
أي لم تخالطها الهجنة.
فرق: الفَرْقُ: موضع المَفرِق من الرأس في الشعر.
والفَرقُ: تفريقٌ بين شيئين فرقأً حتى يَفتَرِقا ويَتَفَرَّقا.
وتَفَارقَ القوم وافتَرَقوا أي فارق بعضهم بعضاً.
والأفْرَقُ كالأفلج، إلا أن الأفلجَ ما يَفْلَجُ، والأفرَقُ يكون خلقة.
وشاة فَرْقاءُ: بعيدة ما بين الطبيين، والأَفْرَقُ من ذكورها: بعيد ما بين الخصيتين.
والأفرَقُ من الدواب: الذي أحدى حرقفتيه شاخصة، والأخرى مطمئنة.
والماشطة تمشط كذا فرقاً أي ضرباً.
والفِرقُ طائفة من الناس ومن كل شيء، وقوله تعالى: "كل فِرْقٍ كالطود العظيم" يريد من الماء.
والفَريقُ من الناس أكثر من الفِرْق.
والفُرْقةُ مصدر الافترِاقِ، وهذا ما خالف مصادر افتعل، وحده فُرقةٌ على فعلة مثل عذرة ونحوها.
والفُرْقانُ: كل كتاب أنزل به فَرْقُ الله بين الحق والباطل "ويجعل الله للمؤمنين فُرقاناً" أي حجة ظاهرة على المشركين، وظفراً.
ويوم الفُرقانِ يوم بدر وأحد، فَرَقَ الله بين الحق والباطل.
وسمي عمر بن الخطاب فاروقاً، وذلك أنه قتل منافقاً اختصم إليه رغبة عن قضاء قضى له رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم فقال جبرئيل عليه السلام قد سمى الله عمر الفاروق، فقال رسول الله: "انظروا ما فعل عمر، فقد صنع شيئاً، لله فيه رضى فوجدوه قد قتل منافقاً".
والناقة إذا مخضت تفرق فروقاً وهو نفارها وذهابها نادة من الوجع فهي فارق وتجمع على فوارق وفرق، وكذلك تشبه السحابة المتفردة لا تخلف، وربما كان قبلها رعد وبرق، قال ذو الرمة:
أو مزنة فارِقٌ يجلو غواربها		تبوج البرق والظماء علجوم
والعُلْجُومُ: الظلام المتراكم.
وانفَرَقَ الصبح أي انْفَلَقَ، والفَرْقُ هو الفَلْقُ، لغتان، قال ذو الرمة:
حتى إذا انشق عن إنسانه فَـرَقٌ		هاديه في أخريات الليل منتصب
والفَرَقُ: مكيال ضخم لأهل العراق.
ورجل فَروقةٌ وامرأة فَروقةٌ، وقد فَرِقَ فَرَقاً فهو فَرِقٌ من الخوف.
ورجل فَرُقٌ وامرأة فَرُقةٌ وقوم فَروقة.
والمطعونُ إذا برأ قيل: أفَرقَ إفراقاً، وقوله تعالى: "وقرآناً فَرَقْناه" بالتخفيف، فمعناه أحكمناه، كقوله: "فيها يُفْرَقُ كل أمر حكيم".
والفَريقةُ: تمر يطبخ بأشياء يتداوى بها.
والفَروقةُ: شحم الكلية، قال:
فبتنا وباتت قدرهـم ذات هـزة		يضيء لها شحم الفَروقةِ والكلى
رفق: الرِّفقُ: لبن الجانب ولطافة الفعل وصاحبه رفيقٌ، وتقول: ارفُقْ وتَرَفَّقْ ورفقاً معناه ارفُقْ رِفقاً، ولذلك نُصِبَ، ورَفَق رِفقاً.
والارِتفاقُ: التوكؤ على مِرفَقِه.
والمِرْفَقُ من كل شيء، من المتكأ واليد والأمر، قال الله عز وجل: "ويهيء لكم من أمركم مِرفقاً"، أي رفقاً وصلاحاً لكم من أمركم.
ومِرْفَقُ الدار من المغتسل والكنيف ونحوه.
والرِّفْقُ: انفتال المرفق عن الجنب، وناقة رفْقاءُ وجمل أرفَقُ.
ورفيقُكَ: الذي تجمعه وإياك رُفْقةٌ واحدة، في سفر يُرافقكَ، فإذا تفرقوا ذهب عنهم اسم الرفقة، ولا يذهب اسم الرفيق، وتسمى الرفقة ما داموا منضمين في مجلس واحد ومسير واحد.
وقد تَرافَقُوا وارتفَقُوا فهم رفقاء، الواحد رفيق، قال الله تعالى: "وحسن أولئك رفيقاً" أي رفقاء في الجنة.
وتقول: هذا الأمر رفيق بك ورافق بك وعليك.
وكان رجل من ربيعة نَازَعَ رجلاً من مُوازَنةٍ فوجأه بجمع كفه فمات فأخذت عاقلته بديته، وقال شاعرهم"
يا قوم من يعذر من عجرد		القاتل النفس على الدانـق
لما رأى مـيزانـه شـائلاً		وجاه بين الأذن والعاتـق
فخر من وجـأتـه مـيتـاً		كأنما دهده مـن حـالـق
فبعض هذا الوجء يا عجرد		ماذا على قومك بالرّافِـقِ
فقر: الفَقارُ منضد بعضه ببعض من لدن العجب إلى قحفة الرأس.
والفَقْر: الحاجة، وافتَقَر فلان وافقَرَه الله، وهو الفقيرُ، والفَقيرُ لغة رديئة. وأغنى الله مَفاقِرَه أي وجوه فَقرِهِ.
والفَقارةُ والفِقْرةُ ويجمعان الفَقارُ والفِقَرُ، والعدد بالتاء فِقَراتٌ.
والفُقْرةُ: حفرة يفقرها الإنسان تفقيراً لغرس فسيل.
وأرض متفقرة: فيها فُقرٌ كثير.
والفاقِرةُ: الداهية تكسر فقار الظهر.
وأفقَرْتُه دابة أي أعرته للحمل والمركب.
ويقال في النضال أراميك من أدنى فِقْرةٍ ومن أبعد فِقْرةٍ أي من أبعد معلم يتعلمونه من رابية أو هدف أو حفرة ونحوه.
والتّفقيرُ: بياض في أرجل الدواب ومخالط للأسؤق إلى الركب، وشاة مُفَقَّرةٌ وفرس مُفَقَّرٌ.
وهذا مَفقُور الظهر، وفقير الظهر، قال لبيد:
لما رأى لبد النسور تطايرت		رفع القوادم كالفَقيرِ الأعزل
قفر: القَفرُ الخالي من الأمكنة، وربما كان به كلاٌّ قليل.
واقفَرَت الأرض من الكلأ، والدار من أهلها فهي قفرٌ وقِفارٌ، وتجمع لسعتها على توهم المواضع، كل موضع على حياله قفر، فإذا سميت أرضاً بهذا الاسم أنثت.
وأقْفَرَ فلان من أهله بقي وحده منفرداً عنهم كما قال عبيد:
أقفَرَ من أهله عـبـيد		فاليوم لا يبدي ولا يعيد

وأقفَرَ جسده من اللحم، ورأسه من الشعر، وإنه لقفر الرأس أي لا شعر عليه، وإنه لقفر الجسم من اللحم، قال:
لا قَفِراً عشا ولا مهبجا
وقال:
لمة قَفْر كشعاع السنبل
والقَفارُ: الطعام الذي لا أدم فيه ولا دسم، قال:
والزاد لا آن ولا قفارُ
ويعني بالآني البطيء.
وفي الحديث: "ما أقْفَرَ قوم عندهم خل" أي لا يعدمون.
والقَفُّورُ: من أفاديه الطيب، قال:
مثواة عطارين بالعطـور		أهضامها والمسك والقَفّورِ
شبه ريح الكناس ببيت العطارين.
وقفيرةُ اسم أم الفرزدق.
والقائِفُ يقتفرُ الأثم.

##### Türkçe

**القاف** ve **الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ق ر ف**، **ف ر ق**، **ف ق ر**، **ر ف ق**، **ق ف ر** kullanımdadır.

**قرف**: **القِرْفُ**: **المقل** ve benzerinin kabuğu ve **السدر** kabuğu; her **قِرْفٍ** kabuktur.

Ve **قَرَفتُه قَرْفاً** yani onu ondan uzaklaştırdım; yine **تَقْرِفُ** **الجلبة**’yi **القرحة**’dan (uzaklaştırır). Ve ondan olan parça **قِرْفةٌ**’dir.

Ve **القَرْفُ** günahtandır; ve falan **يُقْرَفُ بالسوء** yani onunla atılır ve onun hakkında zanda bulunulur; ve **اقتَرَف ذنباً** yani onu yaptı ve işledi.

Ve bunların hepsi benim **قِرْفَتي**’mdir; yani onlarla ve onların yanında maksadımı zannederim; ve falanın oğullarına sor, çünkü onlar **قِرْفةٌ**’dir; yani onun haberinin yeridir.

Ve **قَرَفْتُ فلاناً** yani ona düştüm ve onu kötülükle andım.

Ve **اقتَرَفْتُ** yani ehlim için kazandım.

Ve **القُروفُ**: kaplar; teki **قَرْف**; ve onlar derilerden yapılanlardır.

Ve **فرس مُقرِفٌ**: melezliğe yakın. Ve dersin: ona **القَرفُ**’tan korkulmaz; yani melezliğe yakınlıktan. Dedi ki:
تريك غرة وجه غير مُقرِفةٍ
yani melezlik ona karışmamıştır.

**فرق**: **الفَرْقُ**: başın saçta **المَفرِق** yeridir.

Ve **الفَرقُ**: iki şey arasında **تفريقٌ**; **فرقأً** (diye) ta ki **يَفتَرِقا** ve **يَتَفَرَّقا**.

Ve kavim **تَفَارقَ** etti ve **افتَرَقوا**; yani bazısı bazısından ayrıldı.

Ve **الأفْرَقُ** **الأفلج** gibidir; ancak **الأفلجَ** yarılan şeydir; **الأفرَقُ** ise yaratılışça olur.

Ve **شاة فَرْقاءُ**: iki meme ucu arası uzak olan. Ve erkeklerinden **الأَفْرَقُ**: iki testis arası uzak olan.

Ve binek hayvanlarından **الأفرَقُ**: iki kalça kemiğinden biri çıkık, diğeri yatışık olan.

Ve saç tarayan kadın şöyle tarar: **فرقاً**; yani vuruş vuruş.

Ve **الفِرقُ** insanlardan bir taife ve her şeyden (bir taife). Ve Yüce Allah’ın sözü: “كل **فِرْقٍ** كالطود العظيم” sudan (bir parça) ister.

Ve **الفَريقُ** insanlardan **الفِرْق**’ten daha çoktur.

Ve **الفُرْقةُ** **الافترِاقِ**’ın masdarıdır; ve bu, **افتعل** masdarlarına muhalif olandır; yalnız başına **فُرقةٌ** **فعلة** üzere, **عذرة** ve benzerleri gibi.

Ve **الفُرْقانُ**: Allah’ın hak ile bâtıl arasında ayırımıyla indirilen her kitap. “ويجعل الله للمؤمنين **فُرقاناً**” yani müşriklere karşı açık bir hüccet ve bir zafer.

Ve **يوم الفُرقانِ** Bedir ve Uhud günüdür; Allah hak ile bâtıl arasında ayırdı.

Ve Ömer b. el-Hattâb’a **فاروقاً** adı verildi; bu, kendisine (hüküm için) başvuran bir münafığı öldürdüğü içindir; (o münafık) Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in kendisi lehine verdiği bir hükümden yüz çevirmek istemişti. Bunun üzerine Cebrâil عليه السلام: Allah Ömer’i **الفاروق** diye adlandırdı, dedi. Resûlullah dedi ki: “انظروا ما فعل عمر، فقد صنع شيئاً، لله فيه رضى فوجدوه قد قتل منافقاً”.

Ve dişi deve doğum sancısı çektiğinde **تفرق فروقاً**; bu onun ürkmesi ve acıdan dolayı kaçıp gitmesidir; (o halde) o **فارق**tır; ve **فوارق** ve **فرق** üzerine cem edilir. Yine, ardı sıra yağmur bırakmayan tekil buluta benzetilir; bazen ondan önce gök gürültüsü ve şimşek olur. Zû’r-Rumme dedi ki:
أو مزنة فارِقٌ يجلو غواربها		تبوج البرق والظماء علجوم
Ve **العُلْجُومُ**: üst üste yığılmış karanlıktır.

Ve **انفَرَقَ الصبح** yani **انْفَلَقَ**; ve **الفَرْقُ** **الفَلْقُ**’tur; iki lehçedir. Zû’r-Rumme dedi ki:
حتى إذا انشق عن إنسانه فَـرَقٌ		هاديه في أخريات الليل منتصب

Ve **الفَرَقُ**: Irak ehli için büyük bir ölçek.

Ve erkek **فَروقةٌ** ve kadın **فَروقةٌ**; ve o **فَرِقَ فَرَقاً**; o halde o korkudan **فَرِقٌ**’tir.

Ve erkek **فَرُقٌ** ve kadın **فَرُقةٌ** ve kavim **فَروقة**.

Ve mızrakla yaralanmış kimse iyileştiğinde denir ki: **أفَرقَ إفراقاً**. Ve Yüce Allah’ın sözü: “وقرآناً **فَرَقْناه**” (tahfîf ile); manası: onu sağlamlaştırdık; “فيها **يُفْرَقُ** كل أمر حكيم” sözü gibi.

Ve **الفَريقةُ**: bazı şeylerle pişirilen, onunla tedavi olunan hurmadır.

Ve **الفَروقةُ**: böbrek yağı. Dedi ki:
فبتنا وباتت قدرهـم ذات هـزة		يضيء لها شحم الفَروقةِ والكلى

**رفق**: **الرِّفقُ**: yanın yumuşaklığı ve fiilin inceliği; ve onun sahibi **رفيقٌ**’tir. Ve dersin: **ارفُقْ** ve **تَرَفَّقْ** ve **رفقاً**; manası: **ارفُقْ رِفقاً**; bu yüzden nasb edildi. Ve **رَفَق رِفقاً**.

Ve **الارِتفاقُ**: **مِرفَقِه** üzerine dayanmak.

Ve **المِرْفَقُ** her şeydendir: yaslanılan yerden, elden ve işten. Aziz ve Celîl Allah dedi ki: “ويهيء لكم من أمركم **مِرفقاً**”; yani işinizden size bir yumuşaklık ve bir ıslah.

Ve evin **مِرْفَقُ**’ı: yıkanma yeri, hela ve benzeri.

Ve **الرِّفْقُ**: dirseğin yandan dönmesidir. Ve dişi deve **رفْقاءُ** ve erkek deve **أرفَقُ**.

Ve senin **رفيقُكَ**: seninle onun arasında tek bir **رُفْقةٌ**’nın topladığı kimsedir; bir yolculukta sana eşlik eder. Ayrıldıklarında **الرفقة** adı onlardan gider; **الرفيق** adı gitmez. Ve onlar tek bir mecliste ve tek bir yürüyüşte birleşik kaldıkları müddetçe **الرفقة** diye adlandırılır.

Ve onlar **تَرافَقُوا** ve **ارتفَقُوا**; o halde onlar **رفقاء**dır; teki **رفيق**. Yüce Allah’ın sözü: “وحسن أولئك **رفيقاً**”; yani cennette yoldaşlar.

Ve dersin: bu iş sana karşı **رفيق**tir ve sana karşı **رافق**tır ve senin üzerinedir.

Ve Rebîa’dan bir adam, Muvâzene’den bir adamla çekişti; onu avuç içinin toplu kısmıyla vurdu da öldü; bunun üzerine âkilesi diyetini yüklendi. Ve onların şairi dedi ki:
يا قوم من يعذر من عجرد		القاتل النفس على الدانـق
لما رأى مـيزانـه شـائلاً		وجاه بين الأذن والعاتـق
فخر من وجـأتـه مـيتـاً		كأنما دهده مـن حـالـق
فبعض هذا الوجء يا عجرد		ماذا على قومك بالرّافِـقِ

**فقر**: **الفَقارُ**: **العجب**’den başın **قحفة**’sine kadar, birbiri üzerine dizilmiş (omurlar).

Ve **الفَقْر**: ihtiyaçtır. Ve falan **افتَقَر** etti; ve Allah onu **افقَرَه**; ve o **الفقيرُ**’dir. Ve **الفَقيرُ** kötü bir dildir (kötü kullanımdır). Ve Allah onun **مَفاقِرَه**’ini zengin kıldı; yani onun **فَقرِهِ**’nin yönlerini.

Ve **الفَقارةُ** ve **الفِقْرةُ**; ikisi **الفَقارُ** ve **الفِقَرُ** diye cem edilir. Ve **التاء** ile sayı: **فِقَراتٌ**.

Ve **الفُقْرةُ**: insanın fidan dikmek için **تفقيراً** (diye) kazdığı çukurdur.

Ve **أرض متفقرة**: onda çok **فُقرٌ** vardır.

Ve **الفاقِرةُ**: sırtın omurlarını kıran musibettir.

Ve **أفقَرْتُه دابة**: yani ona yük ve binek için ödünç verdim.

Ve ok atışında denir: seni en yakın **فِقْرةٍ**’den ve en uzak **فِقْرةٍ**’den atarım; yani bir tepe, hedef, çukur ve benzerinden öğrendikleri en uzak nişandan.

Ve **التّفقيرُ**: binek hayvanlarının ayaklarında beyazlık; ve **الأسؤق**’a karışık olarak dizlere kadar (çıkan). Ve koyun **مُفَقَّرةٌ** ve at **مُفَقَّرٌ**.

Ve bu, sırtı **مَفقُور** ve sırtı **فقير** olandır. Lebîd dedi ki:
لما رأى لبد النسور تطايرت		رفع القوادم كالفَقيرِ الأعزل

**قفر**: **القَفرُ**: mekânlardan boş olan; bazen onda az bir ot olur.

Ve yer otundan **واقفَرَت**; ve ev halkından (boşaldı); o halde o **قفرٌ** ve **قِفارٌ**’dır. Ve genişliği sebebiyle, yerleri vehmetme üzere cem edilir: her yer kendi başına bir **قفر**’dır. Bu adla bir araziyi adlandırdığında onu müennes yaparsın.

Ve falan, ehlinden **أقْفَرَ**; onlardan ayrı tek başına kaldı; Ubeyd’in dediği gibi:
أقفَرَ من أهله عـبـيد		فاليوم لا يبدي ولا يعيد

Ve bedeni etten **أقفَرَ**; ve başı saçtan. Ve o, başı **قفر**’dır; yani üzerinde saç yoktur. Ve o, bedeni etten **قفر**’dır. Dedi ki:
لا قَفِراً عشا ولا مهبجا
Ve dedi ki:
لمة قَفْر كشعاع السنبل

Ve **القَفارُ**: içinde katık ve yağ olmayan yemektir. Dedi ki:
والزاد لا آن ولا قفارُ
Ve **الآني** ile yavaşı kasteder.

Ve hadiste: “ما **أقْفَرَ** قوم عندهم خل” yani mahrum kalmazlar.

Ve **القَفُّورُ**: güzel kokunun en iyilerindendir. Dedi ki:
مثواة عطارين بالعطـور		أهضامها والمسك والقَفّورِ
**الكناس**’ın kokusunu attarların eviyle benzetti.

Ve **وقفيرةُ**: el-Ferazdak’ın annesinin adıdır.

Ve **القائِفُ** **يقتفرُ** günahı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

كلُّ قشر قِرْفٌ بالكسر، ومنه قِرْفُ الرمّانة. وقِرْفُ الخبز: الذي يُقشر منه ويبقى في التنُّور. والقِرْفَةُ: القشرة. والقِرْفَةُ من الأدوية. وفلانٌ قِرْفَتي، أي هو الذي أتَّهمه. وبنو فلان قِرْفَتي، أي الذين عندهم أظنُّ طَلِبَتي. ويقال: سَلْ بني فلان عن ناقتك فإنَّهم قِرْفَةٌ، أي تجد خبرها عندهم. والقَرْفُ بالفتح: وعاءٌ من جلد يُدبغ بالقِرْفَةِ، وهو قشور الرمان ويُجعل منه الخَلْعُ، وهو لحمٌ يُطبخ بتوابل، فيُفرغ فيه. قال الأصمعيّ: يقال ما أبصرت عيني ولا أقْرَفَتْ يدي، أي ما دنت منه، وما أقْرَفْتُ لذلك، أي ما دانيته ولا خالطت أهله. أبو عمرو: وأقْرَفَ له، أي داناه. والمُقْرِفُ: الذي دانى الهُجْنة من الفرس وغيره الذي أمُّه عربية وأبوه ليس وكذلك. وقَرَفْتُ القرحةَ أقْرِفها قَرفاً، أي قشرتها، وذلك إذا يبستْ. وتَقَرَّفَتْ هي، أي تقشَّرت. ومنه قول عنترة:
عُلالتنا في كلِّ يومِ كَريهةٍبأسيافنا والجُرْحُ لم يَتَقَرَّفُ
وقَرَفْتُ الرجل، أي عبته. ويقال هو يُقْرَفُ بكذا، أي يُرمى ويتَّهمُ، فهو مَقْروفٌ. وقولهم: تركته على مثل مَقْرِفِ الصمغةِ، وهو موضع القِرْفِ، أي القشر. وهو شبيه بقولهم: تركته على مثل ليلة الصَدَرِ. وفلانٌ يَقْرِفُ لعياله، أي يكسب. والاقْتِرافُ: الاكتسابُ. وقَرَفْتُهُ بالشيء فاقْتَرَفَ به. قال الأصمعيّ: بعيرٌ مُقْتَرَفٌ، أي اشتُرِيَ حديثاً. والقَرَفُ بالتحريك: مُداناةُ المرضى. يقال: أخشى عليك القَرَفَ. وقد قَرِفَ بالكسر. وفي الحديث أنَّ قوماً شكوْا إليه صلى الله عليه وسلم وباءَ أرضهم فقال: "تحوَّلوا فإنَّ من القَرَفِ التلف". ويقال أيضاً: هو قَرَفٌ من ثوبي؛ للذي تتَّهمه. وقارَفَ فلانٌ الخطيئةَ، أي خالطها. وقارَفَ امرأته: أي جامَعَها.

##### Türkçe

Her kabuk **قِرْفٌ**dur (kesre ile); ondan da **قِرْفُ الرمّانة** (narın kabuğu). Ve **قِرْفُ الخبز**: ondan soyulan ve tandırda kalan şey. Ve **القِرْفَةُ**: kabuk. Ve **القِرْفَةُ** ilaçlardandır. Ve falan **قِرْفَتي**dir; yani o, kendisini itham ettiğim kimsedir. Ve falanın oğulları **قِرْفَتي**dir; yani talebimi (aradığımı) onların yanında zannettiğim kimselerdir. Ve denir: Falan oğullarına deveni sor; çünkü onlar **قِرْفَةٌ**dir; yani onun haberini onların yanında bulursun. Ve **القَرْفُ** (fetha ile): **القِرْفَةِ** ile tabaklanan deriden bir kaptır; o da nar kabuklarıdır; ondan **الخَلْعُ** yapılır; o, baharatlarla pişirilen bir ettir; içine boşaltılır. **الأصمعيّ** dedi: “Gözüm görmedi ve elim **أقْرَفَتْ** etmedi”; yani ona yaklaşmadı. Ve “bunun için **أقْرَفْتُ** etmedim”; yani ona yaklaşmadım ve onun ehlini karıştırmadım. **أبو عمرو**: Ve ona **أقْرَفَ** etti; yani ona yaklaştı. Ve **المُقْرِفُ**: attan ve başkasından, kısrakta ve benzerinde melezliğe yaklaşmış olan; annesi Arap olan, babası ise öyle olmayan; aynı şekilde. Ve yarayı **قَرَفْتُ**; onu **أقْرِفها** **قَرفاً**; yani onu soydum; bu, kuruduğu zaman olur. Ve o **تَقَرَّفَتْ**; yani soyuldu. Ondan **عنترة**’nin sözü:
عُلالتنا في كلِّ يومِ كَريهةٍبأسيافنا والجُرْحُ لم يَتَقَرَّفُ
Ve adamı **قَرَفْتُ**; yani onu ayıpladım. Ve denir: O, şu ile **يُقْرَفُ**; yani atılır ve itham edilir; o hâlde o **مَقْروفٌ**dur. Ve onların sözü: Onu **مَقْرِفِ الصمغةِ** gibi bir şey üzerinde bıraktım; o, **القِرْفِ**in yeri; yani kabuk. Ve o, onların “Onu **ليلة الصَدَرِ** gibi bir şey üzerinde bıraktım” sözlerine benzer. Ve falan, ailesi için **يَقْرِفُ** eder; yani kazanır. Ve **الاقْتِرافُ**: kazanmadır. Ve onu bir şey ile **قَرَفْتُ**; böylece onunla **اقْتَرَفَ** etti. **الأصمعيّ** dedi: **بعيرٌ مُقْتَرَفٌ**; yani yeni satın alınmış. Ve **القَرَفُ** (hareke ile): hastalara yaklaşmadır. Denir: Sana **القَرَفَ**dan korkarım. Ve (o) kesre ile **قَرِفَ** olmuştur. Ve hadiste: Bir kavim ona (sallallahu aleyhi ve sellem) arazilerinin vebasını şikâyet etti; o da dedi ki: “Göç edin; çünkü **القَرَفِ**ten helâk vardır.” Ve ayrıca denir: O, elbisemden **قَرَفٌ**tur; itham ettiğin kimse için. Ve falan günahı **قارَفَ** etti; yani onunla karıştı. Ve karısını **قارَفَ** etti: yani onunla cima etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ر ف
قرف ، قفر ، رقف ، رفق ، فرق ، فقر : مستعملات .
قرف : الحرانيّ عن ابن السكيت قال : القَرْف : مصدَرُ قَرَفْت القَرْحة أقرِفها قَرْفاً ، إذا نَكَأْتَها .
أبو عبيد يقال للجُرح إذا تقشَّر قد تَقرَّف واسم الجلدة القِرْفة ، وأنشد :
عُلالَتُنا في كلِّ يومِ كريهةٍ
بأَسيافنا والقَرْحُ لم يتقرّفِ
وقال ابن السكيت : قَرَفتُ الرجلَ بالذنب قَرْفاً : إذا رميتَه به .
وقال الأصمعي : يقال : قَرَف عليه يَقْرف قَرْفاً : إذا بَغى عليه . وقَرَفَ فلانٌ فلاناً : إذا وقع فيه . وأصل القرف : القَشْر . والقِرْف : القِشْر .
يقال : صَبَغَ ثوبه بقِرْف السِّدْر ، أي : بقِشره .
ابن السكيت : القَرْفُ : شيءٌ من جُلود يُعمَل فيه الخَلْع . والخَلْع : أن يؤخذ لحمُ جَزورٍ وَيُطبخ بشحمه ويُجعل فيه توابل ، ثم يفرَّغ في هذا الْجِلد .
قال معقِّر البارقيّ :
وذُبانِيَّةٍ وَصَّتْ بنيها
بأنْ كذَبَ القَراطِفُ وَالقُرُوف
قال : وَقِرْف كل شجرة قِشرها .
وقال أبو سعيدٍ في قوله :
بأَنْ كَذبَ القراطف وَالقُرُوفُ
قال : القَرْف : الأديم الأحمر .
وَروى أبو ترابٍ عن أبي عمرو : القُرُوف : الأُدْم الحُمْر الواحد قَرْف .
قال : والقُرُوف والظروف بمعنى واحد .
وَقال اللِّحيانيّ : يقال : أحمرُ قَرف ، وَبعضهم يقول : أحمرُ كالقَرف . والقَرْف : الأديم الأحمر ، وأنشد :
أَحمرُ كالقَرْف وَأَحْوَى أَدعَجُ
الأصمعي يقال : تركتُهم على مِثل مَقْرِف الصَّمْغَة ، أي : مَقْشِر الصَّمغة . ويقال : اقتَرَف ، أي : اكتسَبَ ، وبعيرٌ مُقتَرفٌ ، وهو الذي اشتُرِيَ حديثاً .
ويقال : ما أَقْرَفَتْ يدي شيئاً مما تكره ، أي : ما دانت وما قارَبتْ . وَالمُقْرِف من الخيل الذي دانَى الهُجْنة من قِبَل أبيه .
ويقال : إنِّي لأخشَى عَلَى فلانٍ القَرَف ، أي : مداناة المَرَض .
ابن السكيت : يقال : قَرَفَ فلانٌ فلاناً ، إذا اتهمهُ بسرقة أو غيرها .
ويقال : هو قَرَفٌ من ثوبي أو بعيري ، وهو قِرْفتي : إذا اتهمَه .
الليث : القِرْفة دواء معروف . وفلان يُقْرَف بسوء ، أي : يُرقى به ، واقتَرَف ذَنْباً ، أي : أتاه وفَعَله .
وقالت عائشة : ( كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يُصبح جُنباً مِن قرافٍ غير احتلام ) ، أي : مِن جماع وخِلاط .
وقال أبو عمرو : القَرَف : الوباء ، يقال : احذَر القَرَفَ في غَنَمكَ ، وقد اقتَرَف فلانٌ
من مَرَضَى آل فلان ، وقد أقرفوه إقرافاً ، وهو أن يأتيهم وهمْ مَرْضى فيصيبه ذلك .
أبو سعيد : إنَّه لقَرَفٌ أن يَفعل ذاك ، مِثل قَمَن وخَليق .
وقال ابن الزُّبير : ( ما على أحدِكم إِذا أتى المسجدَ أن يُخرج قِرْفةَ أنفِه ) ، أي : ينقي أنفه مما يَبِس فيه من المُخاط ولَزِق بداخله .
ويقال : معنى قولهم : إنّه لأحمرُ قَرْف : إذا كان شديد الحمرة ، كأنه قُرِف ، أي : قُشِر من شدة حُمرته .
فرق : قال الليث : الفَرْق : موضع المفْرِق من الرأس . والفَرْق : تفريق بين الشيئين حتَّى ينفرق .
الحراني عن ابن السكّيت قال : الفَرْق مصدر فَرَقتُ الشعر . والفِرْق : القَطيع مِن الغَنَم العظيم .
قال الراعي :
ولكنّما أَجْدَى وأَمْتَعَ جَدُّه
بِفِرْق يُخَشِّيهِ بِهَجْهَجَ ناعِقُهْ
وفي حديث ابن أبي هالة في صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إن انفَرَقتْ عَقيصتُه فَرَقَ ، وإلاَّ فلا يبلغُ شَعْرُه شحمة أذنه إذا هو وفَّره ) ، ويُروَى : ( عَقِيقته ) أراد أنَّه كان لا يَفرِقُ شعرَه إلاَّ أن ينْفرِق هو ، وكان هذا في أوّل الإسلام ثم فرق بعدُ .
والفَريقة : القطعة من الغنم ، ويقال : هي الغَنَم الضَّالة . وأفرَقَ فلانٌ غَنَمه : إذا أضلَّها وأضاعها .
وقال كثير :
وذِفْرَى ككاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ
أصابَ فَريقةَ لَيْلٍ فعاثا
وقال ابن السكّيت : الفَريقة : التَّمْر والحُلْبَة تُجعَل للنُفَساء .
وقال أبو كبير :
ولقد وردتُ الماءَ لَونُ جِمامِه
لون الفريقة صُفِّيتْ للمدنَفِ
قال : والفَريقة : فريقة الغَنَم ، أن تَنْفرِق منها قِطعةٌ أو شاةٌ أو شاتان أو ثلاث شياه فتذهَب عن جماعة الغنم تحت الليل .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ ) ( البقرة : 50 ) ، معنى فرقنا بكم البحرَ جاء تفسيره في آية أخرى وهو قوله : ( فَأَوْحَيْنَآ إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِب بِّعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ ) ( الشعراء : 63 ) ، أراد فانفَرَق البحر فصار كالجبال العظام وصاروا في قَراره .
وقوله : ( وَقُرْءانًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ ) ( الإسراء : 106 ) ، وقرىء : ( فَرَّقْناه ) : أنزَل الله جلّ وعزّ القرآن جملةً إلى سَماء الدُّنيا ، ثم نَزَل على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في عشرين سنة . فرَّقه الله في التنزيل ليَفهمَه الناس .
وقال الليث في قوله : ( وقرآناً فَرَقناه ) معناه
أحكمناه ، كقوله : ( ) مُنذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ ) ( الدخان : 4 ) .
وقال الفرّاء في قوله : ( وَقُرْءانًا فَرَقْنَاهُ ( قرأه أصحاب عبد الله مخفّفة ، والمعنى : أحكمناه وفصَّلناه ، كما قال الله فيها : ( ) مُنذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ ( ، أي : يفصَّل .
قال : وروي عن ابن عبّاس : ( فَرّقناه ) بالتثقيل ، يقول : لم ينزل في يوم ولا يومين ، نزل متفرّقاً .
قال : وحدّثنيه الحكم بن ظهير عن السّدّيّ عن أبي مالك عن ابن عباس : ( فرقناه ) مخففة .
وقوله جلّ وعزّ : ( ( وَإِذْ ءَاتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ) ( البقرة : 53 ) ، يجوز أن يكون الفرقان الكتابَ بعينه ، وهما معاً التوراة ، إلاّ أنّه أعيد ذِكره باسمٍ غير الأوّل . وعنى به أنّه يفرّق بين الحق والباطل . وقد ذكر الله الفرقانَ لموسى في غير هذا الموضع فقال : ( وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَآءً ) ( الأنبياء : 48 ) ، أراد التوراة ، فسمَّى الله جلّ وعزّ الكتابَ المنزَل على محمدٍ ( صلى الله عليه وسلم ) فُرقاناً ، وسَمَّى الكتابَ المنزَل على موسى فُرقاناً . والمعنى : أنه جلّ وعزّ فَرّق بكلِّ واحدٍ منهما بين الحقّ والباطل .
وقال الفرّاء : المعنى : آتينا موسى الكتاب وأتينا محمداً الفرقان ، والقول الذي ذكرناه قبله واحتججنا له من الكتاب بما احتججنا ، هو القول ، والله أعلم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفِرق : الجَبَل . والفِرق : الهضبة . رواه أبو عمرو .
والفِرْق : المَوْجَة . والفِرْق : الجَبل . والفِرْق : الهَضْبة . قال ذلك ابن الأعرابي .
قال : ويقال : فرقتُ أفرُقُ بين الكلام . وفرَّقتُ بين الأجسام .
قال : وقول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرَّقا ) ، بالأبدان لأنه يقال : فرّقتُ بينهما فتَفرَّقا .
أبو عبيدٍ عن الكسائيّ : الأفرق من الرجال : الذي ناصيتُه كأنَّها مفروقة .
ومنه قيل : دِيك أفرَق ، وهو الذي له عُرْفانِ . والأفرق من الخيل : الناقص إحدى الوَرِكَين .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأفرق من الخيل : الذي نَقَصَتْ إحدى فخذيه عن الأخرى .
وقال الليث : الأفرق شِبه الأفلج ، إلاَّ أن الأفلج زعموا ما يُفلَّج . والأفرق : خِلْقة .
قال : والفَرْقاء من الشاء : البعيد ما بين الخُصْيَتَين .
قال : والأفرق مِن الدوابّ : الذي إحدى حَرْقَفَتيْه شاخصةٌ ، والأخرى مطمئنّة .
قال : ويقال للماشطة : تمشِّط كذا وكذا فَرْقاً ، أي : كذا وكذا ضَرْباً .
والفِرْق : طائفةٌ من الناس .
قال : وقال أَعرابيٌّ لصبيان رآهم هؤلاءِ فِرْقُ سوء .
قال : والفَريق : الطائفة من الناس ، وَهم أَكثر من الفِرْق . وَالفُرقة : مصدر الافتراق .
قلت : الفُرْقة : اسم يوضع موضع المصدر الحقيقي من الافتراق .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ ) ( الأنفال : 41 ) .
قال أَبو إسحاق : يوم الفُرقان هو يومُ بَدْر ، لأنَّ الله جلَّ وعَزّ أَظهرَ فيه مِن نَصْره ما كان فيه فُرقانٌ بين الحق وَالباطل . وَنحو ذلك قاله الليث .
قال : وَسمَّى الله عُمر الفاروقَ لأنه ضرب بالحق على لسانه في حديث ذكره .
حدّثنا عثمان عن جرير عن منصور عن مجاهد في قوله : ( إَن تَتَّقُواْ اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا ) ( الأنفال : 29 ) .
قال عثمان : وَحدثنا يحيى بن يمان عن سفيان عن أبيه عن منذر الثوري عن الربيع بن خيثم : ( إَن تَتَّقُواْ اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا ( ، قال : من كل أَمرٍ ضاقَ على الناس .
وَحدثنا الحسن عن عثمان عن ابن نمير عن وَرقاء عن ابن أَبي نجيح عن مجاهد : ( يوم الفرقان ) ، قال : يوم بدر ، فرق فيه بين الحق وَالباطل .
أبو عبيد عن الأصمعي والكسائي قال : إذا أخذ الناقةَ المخاضُ فندَّت في الأرض فهي فارق ، وَجمعها فُرق ، وَقد فرقت تفرق فروقاً وَنحو ذلك قال الليث .
قال : وَكذلك السحابة المنفردة لا تخلِف ، وَربما كان قبلَها رَعْدٌ وَبَرَق .
وَقال ذو الرّمة :
أو مُزنةٌ فارقٌ يجلو غواربَها
تَبَوُّجُ البرق والظّلماءُ علجومُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَفْرقْنا إبلَنا العامَ ، إذا حَلَّوها في المَرعَى والكَلأ لم ينتجوها ولم يُلقِحوها .
وقال الليث : والمطعون إذا برأ قيل : أفرَقَ يُفْرِق إفراقاً .
قلت : وكذلك كلُّ عليل أفاق من علّته فقد أفرَقَ .
وانفَرَقَ البحر وانفَلق واحدٌ .
قال : وهو الغَرَقَ والفَلَق للفجر .
وأَنشد :
حتَّى إذا انشقَّ عن إنسانه فَرَقٌ
هادِيه في أخريات الليل منتصبُ
وفي الحديث : أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يتوضأ بالمُدّ ويَغْتسل بالصَّاع .
وقالت عائشة : ( كنت أغتسل معه عليه السلام من إناءٍ يقال له : الفَرَق ) .
قالت : والمحدِّثون يقولون الفَرْق . وكلام العرب الفَرَق . قال ذلك أحمد بن يحيى وخالد بن يزيد ، وهو إناءٌ يأخذ ستّةَ عشر مُدّاً ، وذلك ثلاثة آصُع .
والفَرَق أيضاً : الخَوف ؛ وقد فَرِق يَفرَق فَرَقاً .
وأخبرني الإياديُّ عن شمِر أنه قال : رجلٌ فَروقة وفَرُّوقة وفاروقة . وهو الفَزِع الشديد الفَرَق .
قال : وبلَغني أن الفَرُوقة : الحرمة .
وأنشد :
ما زال عنه حُمقُه ومُوقُهُ
واللّؤم حتى انتُهِكتْ فَرُوقُه
أبو عبيد عن الأموي : الفَروقة : شَحْم الكليتين .
وأنشدنا :
فبِتْنا وباتت قِدْرُهم ذات هِزَّةٍ
تضيء لنا شَحْم الفروقة والكُلَى
وقال غيره : أرض فَرِقة : في نبتها فَرَق : إذا لم تكن واصيةً متّصلة النبات .
وأنكر شمر الفَروقة بمعنى شَحم الكليتين فيما أخبرني الإياديّ عنه .
ويقال : وقفتُ فلاناً على مَفارق الحديث ، أي : على وجوهه . وقد فارقْتُ فلاناً مِنْ حسابي على كذا وكذا : إذا قطعتَ الأمر بينك وبينَه على أمرٍ وَقَع عليه اتّفاقُكما . وكذلك صادَرْتُه على كذا وكذا .
ويقال : فَرَق لي هذا الأمرُ يَفرُق فُروقاً : إذا تبيَّنَ ووضَح .
وفُرُوق : موضعٌ أو ماءٌ في ديار بني سعد .
وأنشدني رجلٌ منهم :
لا باركَ اللَّهُ على الفُروقِ
ولا سَقاها صائبُ البُروق
وقال أبو زيد : الفُرْقانُ والفرْق : إناء ، وأنشد :
وهيَ إذا أَدَرَّها العَبْدان
وسطَعتْ بمشرفٍ شَيْحانِ
ترفِد بعد الصَّفِّ في الفُرْقانِ أراد بالصفّ قِدحين قد صُفَا .
وقال أبو مالك : الصفّ : أن تصفّ بين القدحين فتملأهما .
والفَرقانِ : قدحان مفترقان .
وقوله : ( بمشرِف شيحان ) ، أي : بعُنُق طويل .
قال أبو حاتم : قال الراجز :
يرفد بعد الصَّفّ في فُرقانِ
قال : الفُرْقان : جمع الفرْق ، والفرْق : أربعة أرباع . والصف : أن يصفّ بين مِحلبين أو ثلاثة من اللبن .
رفق : أبو العباس عن سلمة عن الفراء قال : الرَّفاقة والرُّفْقة واحد .
وقال الليث : الرُّفْقة يسمَّون رُفْقة ما داموا منضمِّين في مجلس واحد ومسيرٍ واحد ،
فإذا تفرَّقوا ذهبت عنهم اسمُ الرُّفْقة .
قلت : وجمعُ الرفْقة رُفَق ورِفَاق .
والرُّفقة : القوم ينهضون في سَفَرٍ يسيرون معاً ، وينزلون معاً ولا يفترقون ، وأكثر ما يسمَّون رُفقةً : إذا نهضوا مُيَّاراً .
وقال الليث : الرِّفق : لين الجانب ولَطافة الفِعل ، وصاحبُه رفيق ، وقد رفَقَ يَرْفُق . وإذا أمرتَ قلتَ : رفقاً ، ومعناه : رُفق رِفقاً . ويقال : رَفُقَ يرفُق أيضاً .
أبو عبيد عن أبي زيد والأصمعي : رفقتُ به وأرفقْتُه .
شمِر عن ابن الأعرابي : رفَقَ : انتظَر ، ورَفُق : إذا كان رقيقاً بالعمل .
قال شمر : ويقال : رَفَق به ورَفُقَ به ، ورَفِيق به ، وهما رفيقانِ وهم رُفقاء .
وقال أبو زيد : رفَق الله بك ورَفَق عليك رِفقاً ومَرْفِقاً ، وأَرْفَقك الله إرفاقاً .
وقال الله جل وعز : ( وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً ) ( النساء : 69 ) .
قال أبو إسحاق : يعني النبيَّين عليهم السلام ، لأنه قال : ( وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَائِكَ ( يعني المطيعين ، ) مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَآءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً ( يعني الأنبياء ومن معهم .
قال : ورفيقاً منصوب على التمييز ينوب عن رُفقاء .
وقال الفراء : لا يجوز أن ينوب الواحد عن الجميع إلا أن يكون من أسماء الفاعلين ، لا يجوز حسن أولئك رجلاً . وأجازه الزجاج . وقال : وهو مذهب سيبويه .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه خُيِّر عند موته بين البقاء في الدنيا ونعيمها وبين ما عند الله مقبوضاً إليه ، فاختار ما عندَ الله .
وقال : ( بل أختارُ أن أكون مع الرفيق الأعلى ) أراد بالرفيق الأعْلى جمع النبيِّين ، وهو قوله عز وجل : ( وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً ( . ولما كان الرفيق مشتقاً مِن فِعلٍ جاز أن ينوب عن الرفَقاء .
وقال الليث : يُجمع الرفيق : رُفقاء .
قال : ورفيقك : الذي يرافِقك في السفر ، يجمعُك وإياه رُفقةٌ واحدة ، وقد ترافَقوا وارتفَقوا ، والواحد منهم رَفيق ، والجميع أيضاً رفيق .
قال : ويقال : هذا الأمر بك رَفيق ورافق عليك .
وقال شمر في حديث عائشة : ( فوجدتُ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يَثقُل في حِجري ) .
قالت : ( فذهبتُ أنظرُ في وجهه فإذا بَصَرُه قد شَخص وهو يقول : بل الرفيق الأعلى من الجَنَّة . وقُبض ) .
حدَّثنا السعدي قال : حدثنا ابن عفان عن ابن نمير عن الأعمش عن مسلم بن صُبيح
عن مسروق عن عائشة : كان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إذا ثقل إنسان من أهله مسحه بيده اليمنى ثم يقول : ( أذهِب الباس ربَّ الناس ، واشف وأنت الشافي لا شافيَ إلاّ شِفاك ، شفاء لا يغادر سُقماً ) .
قالت عائشة : فلما ثقُل أخذتُ بيده اليمنى فجعلت أمسحه وأقولهنّ ، فانتزع يدَه مني وقال : ( اللهمّ اغفر لي ، واجعلني من الرَّفيق ) .
وقوله : ( من الرفيق ) يدلّ على أنّ المراد بالرفيق جماعةُ الأنبياء .
قال شمر : قال أبو عدنان : قوله : ( اللهمَّ ألْحِقْني بالرَّفيق الأعلى ) .
سمعت أبا الفهد الباهليَّ يقول : إنّه تبارك وتعالى رَفيق وَفيق ، فكان معناه : أَلْحِقني بالرفيق ، أي : بالله .
قلت : والعلماءُ على أنَّ معناه : أَلْحِقْني بجماعة الأنبياء ، والله أعلم بما أراد .
ويقال للمتطبِّب : مترفِّق ورَفيق . وكُره أن يُقال طبِيب ، في خبرٍ وَرَد عن النبي عليه السلام .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : ناقةٌ رَفْقاء ، وهو أن يَستَدَّ إحْليلُ خِلْفها .
وقال شمر : قال زَيد بن كُثْوَة : إذا انسدَّ أحاليلُ الناقة قيل : بها رَفَق ، وناقة رَفيقة ، وهو حرفٌ غريب .
وقال الليث : المِرفاق من الإبل : التي إذا صُرَّتْ أوجَعَها الصِّرار ، فإذا حُلِبَتْ خرج منها دمٌ وهي الرَّفِقَة .
وقال الفرّاء في قوله : ( وَيُهَيِّىءْ لَكُمْ مِّنْ أَمْرِكُمْ مِّرْفَقًا ) ( الكهف : 16 ) ، كسره الأعمش والحسن ، يعني الميم من مِرْفق .
قال : ونَصَبَها أهلُ المدينة وعاصم ؛ فكأَنَّ الذين فتحوا الميم وكسروا الفاء أرادوا أنْ يفرقوا بين المَرْفَق من الأمر وبين المِرْفَق من الإنسان .
قال : وأكثر العرب على كسر الميم من الأمر ومِن مِرفق الإنسان . والعرب أيضاً تفتح الميم من مَرْفِق الإنسان لغتان في هذا . وفي هذا .
وقال الأخفش في قوله : ( وَيُهَيِّىءْ لَكُمْ مِّنْ أَمْرِكُمْ مِّرْفَقًا ( ، وهو ما ارْتفَقْتَ به .
ويقال : مَرْفِق الإنسان .
وقال يونسُ : الذي أختار المِرْفَق في الأمر ، والمِرْفق في اليد .
وقال جلّ وعزّ : ( نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً ) ( الكهف : 31 ) .
قال الفراء : أنّث الفعل على معنى الجنة ، ولو ذكّر كان صواباً .
وأخبرني المنذريُّ عن الحَرَّاني عن ابن
السكيت قال : مرتَفَقاً ، أي : متّكئاً .
يقال : قد ارتَفَق : إذا اتَّكأ عَلَى مِرْفَقه .
وقال الليث : المِرفق مكسورٌ من كلِّ شيء ، من المتَّكَأِ ، ومن اليد ، ومن الأمر .
قال : والْمِرفق من مَرافق الدار ، من المغتسَل والكنيف ونحوه .
قال : والرَّفق : انفتال المِرفق عن الجَنْب ، ناقةٌ رَفْقاء وجَمَل أَرْفق .
قلتُ : الذي حفِظتُه وسمعتُه بهذا المعنى ناقةٌ دَفْقاء وَجَمَلٌ أَدفق : إذا انفتَق مِرفَقُه عن جَنبه ، وقد ذكرته فيما تقدَّم .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الرفاق : أن يشدّ حَبْلٌ من عُنق البعير إلى رُسْغِه . يقال : رَفِقْتُ البَعيرَ أَرفُقُه رَفْقاً .
ومنه قول بشر :
وإنِّي والشَّكاةَ مِن آلِ لأمٍ
كذاتِ الضِّغْنِ تمشي في الرِّفاق
قال : وقال الأصمعيُّ : الرُّفاقُ : أَنْ يُخشَى على الناقةِ أَن تَنزِعَ إلى وطَنها فيشدَّ عضُدها شدّاً شديداً ، لتُخْبَلَ عن أن تُسْرِع .
وقد يكونُ الرِّفاقُ أيضاً أنْ تَظْلعَ من إحدى يديها فيخشَون أَنْ تُبْطر اليدُ الصحيحةُ السقيمةَ ذَرْعَها فيصيرَ الظَّلْع كَسْراً ، فيُحَزّ عضُد اليد الصحيحة لكي تَضْعُف فيكون سَدْوُهُما وَاحداً .
وقال غيره : جَمَلٌ مِرْفاقٌ : إذا كان مِرفقُه يصيب جَنْبَه .
وقال شمر : سمعتَ ابن الأعرابيّ ينشد بيتَ عَبِيد :
مِن بينِ مُرتفِق منها ومُنصاحِ
وفسَّر المُنصَاحَ : الفَائضَ الجاريَ على وَجْه الأرض . والمرتفِق : الممتلىء الواقف الثابت الدائم كَرَب أن يمتلىء أو امتلأ .
قال : والرفَق : الماء القصير الرِّشاء .
وقال غيره : يقال : تطلَّبتُ حاجةً فوجدتها رَفَق البِغية : إذا كانت سَهْلةً .
ورَوى أبو عبيدة بيت عَبِيد :
مِن بينِ مُرتَفِق منها ومُنصَاحِ
قال : المُنصاح : المنشق .
فقر : قال الليث : الفَقْر : الحاجة ، وفِعْلُه الافتقار ، والنعت فقير . وقد أفقره الله ، والفُقْر : لُغة رديئة .
وأَغنَى اللَّهُ مفاقِرَه ، أي : وجوه فقرِه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَاكِينِ ) ( التوبة : 60 ) ، فسمعتُ المنذريَّ يقول : سمعتُ أبا العباس وسُئل عن تفسير الفقيرِ والمسكين ؟ فقال : قال أبو عمرو بن العلاء فيما يَروي عنه الأصمعي : الفقير الذي له ما يأكل .
قال : والمسكين الذي لا شيء له .
وقال الراعي :
أمَّا الفقيرُ الذي كانت حَلُوبَتُه
وَفْق العِيالِ فلم يُترَك له سَبَدُ
قال المنذرِيُّ : وأخبَرني ابنُ فَهْمٍ عن محمد بن سلاّم عن يونس قال : الفقير يكون له بعضُ ما يقيمه . والمسكين : الذي لا شيء له .
قال : وقلت لأعرابي مرَّةً : أَفَقِيرٌ أَنت ؟ قال : لا والله ، بل : مسكين .
قال : فالمسكين أَسْوَأ حالاً من الفقير . والفقير : الذي له بُلْغَةٌ من العيش .
وقال أبو بكر : يروى عن الأصمعي أنه قال : المسكينُ أحسَنُ حالاً من الفقير .
قال : وكذلك قال أحمد بن عبيد ، قال : وهو الصحيح عندنا ، لأنَّ الله قال : ( أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِى الْبَحْرِ ) ( الكهف : 79 ) ، وهي تساوي جملةً .
قال : والذي احتجَّ به يونس أنه قال لأعرابي : أفقيرٌ أنت ؟ قال : لا والله بل مسكين يجوز أن يكون أراد لا والله بل أنا أحسن حالاً من الفقير .
قال : والبيت الذي احتج به ليس فيه حجة لأن المعنى كانت لهذا الفقير حلوبة فيما مضى وليست له في هذه الحالة حلوبة .
قال : والفقير معناه المفقور الذي نُزِعَت فِقرة من ظهره فانقطع صُلبه من شدَّةِ الفقر ، فلا حال هي أوْكد من هذه . وأنشد :
رفع القوادمَ كالفَقِير الأعزلِ
وأخبرني المنذريُّ عن خالد بن يزيد أنه قال : كأنَّ الفقيرَ إنما سُمِّي فقيراً لزمانة تصيبُه مع حاجة شديدة تمنعه الزمانة من التصرُّف في الكسب على نفسه ، فهذا هو الفقير .
وَيقال : أصابته فاقرة ، وهي التي فَقَرَت فَقارَه ، أي : خَرَزَ ظهرِه .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ أنه أنشده للبيد :
لمّا رأى لُبَدُ النُّسُورَ تطايرتْ
رَفَعَ القوادمَ كالفَقير الأعزَلِ
وقال : الفقير : المكسور الفَقار ، يُضرب مثلاً لكلِّ ضعيف لا ينفُذُ في الأمور ، قال : وأقلّ فِقَر البعير ثماني عشرة ، وأكثرها إحدى وعشرون ، إلى ثلاث وعشرين ، ويقال : فِقْرةٌ وثلاثُ فِقَر وفَقارة ، وتُجمع فِقَاراً .
وقال الفرّاء في قوله : ( إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَاكِينِ ) ( التوبة : 60 ) .
قال : الفقراء : هم أهلُ صُفَّة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) كانوا لا عشائرَ لهم ، فكانوا يلتمسون الفَضْل بالنَّهار ، ويأوْون إلى المسجد . قال : والمساكين الطوَّافون على الأبواب .
وأخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعي أنّه قال : الفقراء : الزَّمْنَى الضِّعاف الذين لا حِرْفة لهم ، وأهل
الحِرْفة الضّعيفةِ التي لا تَقع حِرْفتُهم مِن حاجتهم مَوقِعاً . والمساكين : السُّؤَّال ممّن لا حرفةَ لهم تقع موقعاً ولا تغنيه وعيالَه .
قلت : فالفقير أشدُّهما حالاً عند الشافعي .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : للإنسان أربعٌ وعشرون فَقَارةً وأربعٌ وعشرون ضِلَعاً ، ستُّ فَقارات في العُنق وستّ فقَاراتٍ في الكاهل ، والكاهل بين الكتفين ، وبين كلِّ ضِلعين من أضلاع الصّدر فَقارة من فقارات الكاهل الستّ ، ثم ست فقارات ، أسفلَ مِن فَقارات الكاهل ، وهي فَقارات الظَّهر التي بحذاء البطن بين ضِلَعين من أضلاع الجنبين فَقارةٌ منها ، ثم يقال لفَقارةٍ واحدةٍ تَفرُق بين فَقار الظهر والعَجز : القَطاة ، ويلي القَطاة رأسا الوَرِكَين ، ويقال لهما : الغُرابان ، وبَعدها تمامُ فَقار العَجُز ، وهي سِتّ فَقارات آخرُها القُحْقُح ، والذَّنَبُ متّصل بها ، وعن يمينها ويسارها الجاعِرَتان ؛ وهما رأسا الورِكين اللذان يَليانِ آخرَ فَقَارةٍ من فَقارات العَجُز ، قال : والفَهقَة : فَقارةٌ في أصل العُنُق داخلة في كُوَّة الدماغِ التي إذا فُصِلتْ أدخَلَ الرّجلُ يدَه في مَغْرِزها فيخرج الدماغ .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( ( بَاسِرَةٌ تَظُنُّ أَن يُفْعَلَ ) ( القيامة : 25 ) ، المعنى : توقِن أن يفعل بها داهية من العذاب ، ونحو ذلك قال الفرّاء .
قال : وقد جاءت أسماءُ القيامة والعذاب بمعنى الدَّواهي وأسمائها .
وقال الليث : الفاقرة : داهية تكسر الظَّهر .
قال : والفاقرة : الداهية ، وهو الوَسْم الذي يُفْقَر به الأنف .
أبو عبيد عن الأصمعي : الفَقْر : أن يُحَزَّ أنفُ البعير حتَّى يَخْلُص إلى العَظْم أو قريبٍ منه ، ثم يُلوَى عليه جَرير ، يُذَلَّل بذلك الصَّعْبُ .
ومنه قيل : عُملتْ به الفاقرة .
وقال الأصمعي : الوديَّةُ إذا غُرست حُفِرَ لها بئر فغُرِستْ ، ثم كُبس حَولَها بتُرْنُوق المَسِيل والدّمْن ، فتلك البئر هي الفقير . يقال : فَقَّرْنا للوَدِية تفقيراً .
قال ابن الأعرابي : قال أبو زياد : تكون الجرفة في اللهزمة ، وقد يفقر الصعب من الإبل ثلاثة أفقُر في خطمه ، فإذا أراد صاحبُه أن يذلّه ويمنعه من مرحه جعل الجرير الذي على فقره الذي يلي مشفره فَمَلكه كيف شاء . وإن كان بين الصَّعب والذّلول جعل على فقره الأوسط فتزيد في مشيه واتَّسع ، فإذا أراد أن ينبسط ويذهب بلا مؤونة على صاحبه جعل الجرير على فقره الأعلى فذهب كيف شاء ، قال : وإذا حزّ الأنف حزّاً فذلك الفَقْر ، وبعير مفقِر .
شمر عن أبي عبيدة قال : الفقير له ثلاثة مواضع ، يقال : نَزلْنا ناحية فقير بني فلان ،
يكون الماء فيه ها هنا ركيَّتان لقومٍ ، فهُمْ عليه ؛ وها هنا ثلاث ، وها هنا أكثر ، فيقال : فقيرُ بني فلان ، أي : حِصَّتُهم منها ، كقوله :
تَوزَّعْنا فقيرَ مياهِ أُقْرٍ
لكلِّ بني أبٍ مِنها فقيرُ
فحِصّة بعضِنا خَمسٌ وسِتٌّ
وحصّة بعضنا مِنهنَّ بِيرُ
والثاني : أفواه سُقُف القُنِيّ .
وأنشد :
فوَرَدتْ والليلُ لمّا ينجلي
فقيرَ أفواهٍ ركيات القُنِي
والثالث : تُحفَر حفرةٌ ثم تُغرَس فيها الفسيلة ، فهي فقير كقوله :
احفِرْ لكلّ نخلةٍ فقيرا
وقال الليث : يقولون في النِّضال : أراميكَ مِن أدنى فُقْرة ، ومن أبعَد فُقْرة ، أي : مِن أَبعَد مَعْلم يتعلّمونه مِن حُفْرة أو من هَدَفٍ أو نحوِه .
قال : والفُقْرة : حُفْرة في الأرض ، وأرضٌ منْفِقَرة : فيها فُقَر كثيرة .
وحدثني محمد بن إسحاق عن أبي الهيثم عن إبراهيم بن موسى عن ابن أبي زائدة عن مُجالد عن عامر ، في قول الله جلَّ وعزّ : ( وَالسَّلَامُ عَلَىَّ يَوْمَ وُلِدْتُّ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيّاً ) ( مريم : 33 ) .
قال : فُقَراتُ ابن آدم ثلاث : يوم وُلِد ، ويوم يموت ، ويوم يُبعث حيّاً ؛ هي التي ذَكَر عيسى .
قال محمد بن إسحاق : قَال أبو الهيثم : الفُقَرات : هي الأمور العظام .
كما قيل في قتل عثمان : ( أن استَحلُّوا الفقر الثلاث : حرمة الشهر الحرام ، وحرمة البلد ، وحرمة الخليفة ) .
قلت : ورَوَى القُتيبيُّ قول عائشة في عثمان : ( المركوبُ منه الفِقَر الأربع ) ، بكسر الفاء .
وقال : الفِقَر : خَرَزات الظهر ؛ الواحدة فِقْرة .
قال : وضربَتْ فَقار الظَّهر مثلاً لما ارتُكِب منه ، لأنها موضع الركوب . وأرادت أنّه رُكب منه أَربع حُرَم عظام تَجِب له بها الحقوق ، فلم يَرعوْها وانتهكوها ، وهي حُرمته بصحبته النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وصهرِه ، وحُرمة البلد ، وحرمة الخلافة ، وحرمة الشهر الحرام .
قلت : والرواية الصحيحة : ( الفقَر الثلاث ) بضم الفاء على ما فسّره ابن الأعرابي وأبو الهيثم ، ويؤيد قولَهما ما قاله الشعبيّ في تفسير الآية وقوله : ( فُقرات ابن آدم ثلاث ) .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابي أَنه قال : البعيرُ يقرَم أنفُه ، وتلك القُرْمة يقال لها : الفُقْرة ، فإن لم يَسْكُنْ قُرِم أخرى ثم
ثالثة .
قال : ومنه قول عائشة في عثمان : ( بَلَغتمْ منه الفُقَر الثلاث ) .
قال : وقال أبو زياد : يُفقَر الصَّعبُ من الإبل ثلاثة أفقُرٍ في خَطْمه ، فإذا أراد صاحبه أن يُذلّه ويَمنعَه مِن مرَحِه جعلَ الجرير على فقره الذي يَلِي مشفَره ، فملكه كيف شاء ، وإن كان بين الصَّعب والذَّلُول جعلَ الجريرَ على فقْره الأوسط فتزيدَ في مَشْيه واتَّسَع ، فإن أَراد أَلا يكون عليه منه مَؤونة جعل الجَرير على فَقره الأعلى فذهب كيف شاء .
فهذه الأقاويل أولَى بنا في تفسيره الفُقَر ممَّا فسّره القُتيبي .
وقال شمِر : الفقير : اسم بئرٍ بعينها .
وأنشد :
ما ليلةُ الفقير إلاَّ شَيْطانْ
مجنونةٌ تُودِي برُوحِ الإنسان
لأنَّ السَّيْر إليها مُتْعِب .
وقال ابن دريد : الفقير وجمعُها فُقُر ، وهي رَكايا يَنْفُذُ بعضُها إلى بعض . قال : وفقَّرتُ الْخَرَزَ ، إذا ثَقَّبته .
وأنشد :
شَذْراً مُفقَّراً
قلت : وأصل هذا مأخوذ من الفَقار .
وقال ابن المظفّر في هذا الباب : التفقير في رجل الدوابّ : بياضٌ يخالط الأسوُقَ إلى الرُكَب . شاةٌ مُفقَّرة وفرس مفقَّر .
قلت : هذا تصحيفٌ عندي ، والصواب بهذا المعنى التقفيز بالزاي والقاف قبل الفاء .
وقال أبو عبيدة : إذا كان البياض في يدَي الفرس إلى مرفقيه دون الرِّجلين فهو أقفز .
وروى أبو العباس عن عمرٍ و عن أبيه قال : إذا كان البياض في يدَي الفرس فهو مقفَّز ، فإذا ارتفع إلى رُكبتيه فهو مجبَّب وهو مأخوذ من القفَّازين .
وذكر أبو عبيدٍ وُجوه العَوارِي فقال : أمَّا الإفقار فأن يُعطيَ الرجلُ الرجلَ دابَّته فيركبها ما أحبَّ في سَفر أو حَضر ثم يردّها عليه .
أبو عبيد عن الكسائيّ : أركب المهرُ ، أي : حانَ له أن يركب . وأفقرَ ظهرُه بمعناه . قال : وأفقرك الرَّمي وأكثَبكَ : أمكنك .
وقال ابن السكيت : أفقرتُ فلاناً بعيراً : إذا أعرتَه بعيراً يَركب ظهرَه في سَفَر ثم يَردُّه ، وهي الفُقْرى . ويقال : قد أفْقَرك الصَّيدُ : إذا قَرُب منكَ أو أمكنك مِن رَمْيه . وقد فَقَرْتُ أنفَ البعير أفقِرُه : إذا حززتَه بحديدة ، ثم وضعْتَ على موضع الحزِّ منه جريراً وعليه وتَرٌ مَلْوِيّ لتُذِلّه .
ومنه قولهم : عَمِلتُ به الغاقرة .
وقال ابن الأعرابيّ : فُقُور النَّفس وشُقُورُها هَمُّها ، وواحد الفُقور فَقْرٌ .
وقال الليث : رجل مُفْقَر ، أي : قوي .
وقال ابن شُميل : إنَّه لَمُفْقَر لذاك الأمرِ ، أي : مُقْرِن له ضابط مُفْقِر لهذا الغُرم وهذا القِرْن ومؤْدٍ سواءٌ .
أبو عبيد عن الأصمعي : المُفَقَّر مِن السيوف الذي فيه حُزوز مطمئنّة عن متنه .
وقال أبو العباس : سُمِّي سيفُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ذا الفَقَار لأنه كانت فيه حُفَر صغارٌ حِسَان ، ويقال للحُفْرة فُقْرة ، وجمعُها فُقَر ، وللبئر العتيقةَ فَقِير ، وجمعُه فُقُر . ولأمور الناس فُقورٌ وفَقُور .
قفر : قال الليث : القَفْر : المكان الخَلاء مِن الناس ، وربما كان به كلأ قليل . وقد أقْفَرَت الأرضُ من الكَلأَ والناس ، وأقفرت الدارُ مِن أهلها . وتقول : أرضٌ قَفْر ودارٌ قَفْر ، وأرضٌ قِفار ودارٌ قِفار ، تُجمَع لسَعَتها على توهُّم المواضع كل موضع على حِياله قَفْر فإذا سمَّيْتَ أرضاً بهذا الاسم أنَّثْتَ . ويقال : أقْفر فلانٌ من أهله : إذا انفردَ عنهم وبقيَ وحْدَه . وأنشد لعَبِيد :
أقْفَر مِن أهلِه عَبيدُ
فاليومَ لا يُبدي ولا يُعِيدُ
ويقال : أفْقَر حسدُه مِن اللَّحم ، وأقفَر رأسُه من الشعر ، وأنه لَقَفِر الرأس ، أي : لا شَعر عليه ، وإنه لقَفِر الجسم من اللحم .
وقال العجاج :
لا قَفِراً عَشّاً ولا مُهبَّجا
أبو عبيد : القَفِرة من النساء : القليلة اللحم .
والعرب تقول : نزلنا ببني فلانٍ فبتْنا القَفْر : إذا لم يُقْرَوْا .
وفي الحديث : ( ما أقفَرَ بيتٌ فيه خَلٌّ ) .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد وغيره : هو مأخوذ من القَفَار ، وهو كلُّ طعام يؤكل بلا أُدْم .
يقال : أكلتُ اليومَ طعاماً قَفَاراً : إذا أكَلَه غير مأدوم ، ولا أرى أصله مأخوذاً إلاّ مِن القَفر ، مِن البلد الذي لا شيءَ به .
وقال الليث : القَفُّورُ : شيء مِن أفاوِيه الطِّيب . وأنشد :
مَثْواةُ عَطَّارِينَ بالعُطورِ
أَهضامِها والمسكِ والقَفُّورِ
أبو عبيد عن الأصمعي : الكافور : وِعاءُ الطَلْع ، ويقال له أيضاً : قَفُّور .
قلت : وكذلك الكافور الطِّيبُ يقال له : قَفُّور .
وقال شمِر : القَفّور في بيت ابن أحمر : نبت ، وهو قوله :
تَرعَى القَطاةُ الخِمسَ قَفُّورَها
ثم تَعُرُّ الماءَ فيمن يَعُرُّ
ابن السكيت : أقفرَ فلانٌ إقفاراً ، إذا لم يكن له أدْم . ويقال : أكَل خُبْزَه قَفاراً : بغير أُدْم .
أبو الهيثم : القَفار والقَفير : الطعام إذا كان غير مأدومٍ . ومنه : ما أقفَرَ بيتٌ فيه خلٌّ ، أي : لم يَخْلُ من الأُدْم .
ويقال : أقْفَرْنا ، أي : صِرْنا إلى القَفْر . ويقال : قَفَر أثرَه يَقفِر قَفْراً ، وتقفّره تقفُّراً ، واقتَفَره اقتفاراً : إذا تتبَّعَهُ .
وأنشد :
ولا يزالُ أمامَ القوم يَقتَفِر
رواه المبرد : ( ولا تراه أمامَ القوم يقتفر ) وفسّره ، قال : يقول : لا يسبقهم إلى شيء من الزّاد .
وقال ابن الأعرابي : نبتٌ قِفرٌ : لا صَيُّورَ له في البطن .
قال : وسئل أعرابيٌّ عن الوشيح ، وهو اسم بقلة ، فقال : قذر قَفير ، أي : لا خير فيه .
وقال ابن دُريد : القَفير : الزَّبيل ؛ لغة يمانية .
ورَوَى عمرو عن أبيه قال : القَفير ، والقَلِيف ، والبَحْوَنة : الجُلَّة العظيمة البَحرانية التي يُحمَل فيها القُبَاب ، وهو الكَنْعَد المالِح .
وقال ابن دريد : القَفَر : الشَّعَر ، وأنشد :
قد عَلمتْ خودٌ بساقيها القَفَر
قلت : الذي عرفناه بهذا المعنى الغَفَر بالغين ، ولا أعرفُ القَفَر .
وقال الليث : قُفَيرة : اسم أمّ الفرزدق .
قلت : كأنَّه تصغير القَفيرةِ من النساء ، وقد مرّ تفسيره .
وقال أبو زيد : قَفِر مالُ فلان وزَمِرَ يَقْفَر ويَذْمَرُ قَفراً وزَمَراً : إذا قَلَّ مالُه ، وهو قَفِر المال زَمرُه .
رقف : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرُّقوف : الرُّفوف .
وفي ( نوادر الأعراب ) : رأيته يُرقَف من البرد ، أي : يُرعَد .
ترقف : اسم بلد أو امرأة ، منه العباس بن الوليد الترقفي .
وقال أبو مالك : أُرقفَ إرقافاً ، وقَفَّ قفوفاً ، وهي القشعريرة .
قال الأزهري : والقرقفة : الرعدة ، مأخوذ من الإرقاف ، كررت القاف في أولها .
وقال أبو عبيد : القرقف : اسم للخمر ، وأنكر قول من قال إنها تقرقف ، يعني ترعد الناس .

##### Türkçe

ق ر ف
**قرف** ، **قفر** ، **رقف** ، **رفق** ، **فرق** ، **فقر** : kullanımdadırlar.
**قرف** : el-Harânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **القَرْف**: **قَرَفْتُ القَرْحة أقرِفها قَرْفاً**’ın mastarıdır; onu kaşıyıp kanattığın zaman.
Ebû Ubeyd: denir ki, yara kabuk bağlayıp soyulduğu zaman: **قد تَقرَّف**; derinin adı **القِرْفة**’dir. Şu beyit okunmuştur:
عُلالَتُنا في كلِّ يومِ كريهةٍ
بأَسيافنا والقَرْحُ لم يتقرّفِ
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **قَرَفتُ الرجلَ بالذنب قَرْفاً**: onu bununla itham ettiğin zaman.
el-Asma‘î dedi ki: denir ki: **قَرَف عليه يَقْرف قَرْفاً**: ona azgınlık edip haddi aştığı zaman. Ve **قَرَفَ فلانٌ فلاناً**: onun hakkında konuşup ona dil uzattığı zaman. **القرف**’un aslı: **القَشْر** (soyma/kabuk)tur. **القِرْف**: **القِشْر** (kabuk)tur.
Denir ki: **صَبَغَ ثوبه بقِرْف السِّدْر**; yani: onun kabuğuyla.
İbnü’s-Sikkît: **القَرْفُ**: derilerden bir şeydir; içinde **الخَلْع** yapılır. **الخَلْع**: bir devenin etinin alınması, içyağıyla pişirilmesi ve içine baharat konulması; sonra bunun bu deriye boşaltılmasıdır.
Mu‘akkir el-Bârikî dedi ki:
وذُبانِيَّةٍ وَصَّتْ بنيها
بأنْ كذَبَ القَراطِفُ وَالقُرُوف
Dedi ki: her ağacın **وَقِرْف**’i onun kabuğudur.
Ebû Sa‘îd, şu sözü hakkında:
بأَنْ كَذبَ القراطف وَالقُرُوفُ
dedi ki: **القَرْف**: kırmızı deri (adîm)dir.
Ebû Turâb, Ebû ‘Amr’dan rivayet etti: **القُرُوف**: kırmızı deriler (udm); tekili **قَرْف**.
Dedi ki: **القُرُوف** ve **الظروف** bir mânâdadır.
el-Lihyânî dedi ki: denir ki: **أحمرُ قَرف**; bazısı da der ki: **أحمرُ كالقَرف**. **القَرْف**: kırmızı deri (adîm)dir. Şu beyit okunmuştur:
أَحمرُ كالقَرْف وَأَحْوَى أَدعَجُ
el-Asma‘î: denir ki: **تركتُهم على مِثل مَقْرِف الصَّمْغَة**; yani: sakızın soyulmuşu gibi. Ve denir ki: **اقتَرَف**; yani: kazandı. Ve **بعيرٌ مُقتَرفٌ**: yeni satın alınmış olandır.
Ve denir ki: **ما أَقْرَفَتْ يدي شيئاً مما تكره**; yani: ne yaklaştı ne de yanaştı. Ve atlardan **المُقْرِف**: babası tarafından melezliğe yaklaşmış olandır.
Ve denir ki: **إنِّي لأخشَى عَلَى فلانٍ القَرَف**; yani: hastalığa yakınlık.
İbnü’s-Sikkît: denir ki: **قَرَفَ فلانٌ فلاناً**; onu hırsızlıkla veya başkasıyla suçladığı zaman.
Ve denir ki: **هو قَرَفٌ من ثوبي أو بعيري ، وهو قِرْفتي**; onu itham ettiğim zaman.
el-Leys: **القِرْفة** bilinen bir ilaçtır. Ve falan kimse **يُقْرَف بسوء**; yani: onunla rukye yapılır. Ve **اقتَرَف ذَنْباً**; yani: onu yaptı ve işledi.
Âişe dedi ki: (Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **يُصبح جُنباً مِن قرافٍ غير احتلام**), yani: cima ve karışmadan.
Ebû ‘Amr dedi ki: **القَرَف**: salgın hastalıktır; denir ki: **احذَر القَرَفَ في غَنَمكَ**. Ve falan kimse **اقتَرَف**
falan ailenin hastalarından; ve onu **أقرفوه إقرافاً**; bu, onların yanına gelmesidir, onlar hastayken; böylece o da ona yakalanır.
Ebû Sa‘îd: **إنَّه لقَرَفٌ أن يَفعل ذاك**; yani: onu yapması uygundur; **قَمَن** ve **خَليق** gibi.
İbnü’z-Zübeyr dedi ki: (Sizden birinize, mescide geldiği zaman, burnunun **قِرْفة**’sini çıkarmasında ne var?), yani: burnunu, içinde kuruyup kalan ve iç tarafına yapışan sümükten temizler.
Ve denir ki: onların sözü **إنّه لأحمرُ قَرْف**’un mânâsı: şiddetli kırmızı olduğu zaman; sanki **قُرِف** edilmiştir; yani: kırmızılığının şiddetinden soyulmuştur.

**فرق** : el-Leys dedi ki: **الفَرْق**: başın **المفْرِق** yeridir. Ve **الفَرْق**: iki şey arasında ayırmadır; ta ki ayrılsın.
el-Harânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **الفَرْق**: **فَرَقتُ الشعر**’in mastarıdır. Ve **الفِرْق**: koyundan büyük sürüdür.
er-Râ‘î dedi ki:
ولكنّما أَجْدَى وأَمْتَعَ جَدُّه
بِفِرْق يُخَشِّيهِ بِهَجْهَجَ ناعِقُهْ
Ve İbn Ebî Hâle’nin, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) vasfı hakkındaki hadisinde: (Eğer **انفَرَقتْ عَقيصتُه** ise **فَرَقَ**; değilse, saçını uzattığı zaman saçı kulağının yumuşağına ulaşmazdı). Ve şöyle de rivayet edilir: (**عَقِيقته**). Muradı: saçını, ancak kendiliğinden ayrılırsa ayırırdı; bu İslâm’ın başlarında idi, sonra sonradan ayırdı.
Ve **الفَريقة**: koyundan bir parçadır; denir ki: o, kaybolmuş koyundur. Ve **أفرَقَ فلانٌ غَنَمه**: onları kaybettirdiği ve zayi ettiği zaman.
Kesîr dedi ki:
وذِفْرَى ككاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ
أصابَ فَريقةَ لَيْلٍ فعاثا
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الفَريقة**: lohusaya yapılan hurma ve çemen otudur.
Ebû Kebîr dedi ki:
ولقد وردتُ الماءَ لَونُ جِمامِه
لون الفريقة صُفِّيتْ للمدنَفِ
Dedi ki: **الفَريقة**: koyunun **فريقة**’si; ondan bir parça veya bir koyun yahut iki koyun yahut üç koyun ayrılıp gecenin altında sürü cemaatinden gidince.
Allah azze ve celle dedi ki: (**وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ**) (البقرة: 50); **فرقنا بكم البحر**’ın mânâsı, başka bir âyette tefsir edilmiştir; o da şu sözüdür: (**فَأَوْحَيْنَآ إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِب بِّعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ**) (الشعراء: 63); muradı: deniz ayrıldı, büyük dağlar gibi oldu ve onlar onun dibinde oldular.
Ve O’nun sözü: (**وَقُرْءانًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ**) (الإسراء: 106); ve şöyle okunmuştur: (**فَرَّقْناه**): Allah azze ve celle Kur’an’ı bir defada dünya semasına indirdi; sonra Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) yirmi yılda indi. Allah onu indirmede parça parça kıldı ki insanlar onu anlasın.
el-Leys, şu sözünde: (**وقرآناً فَرَقناه**) mânâsı:
onu sağlam kıldık; şu sözü gibi: (**مُنذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ**) (الدخان: 4).
el-Ferrâ, şu sözünde: (**وَقُرْءانًا فَرَقْنَاهُ**) (Abdullah’ın ashabı hafif okudu); mânâ: onu sağlam kıldık ve onu açıkladık; Allah’ın onda söylediği gibi: (**مُنذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ**); yani: ayrıntılanır.
Dedi ki: İbn Abbâs’tan rivayet edildi: (**فَرّقناه**) şeddeli; der ki: bir günde veya iki günde inmedi; parça parça indi.
Dedi ki: Bana el-Hakem b. Zuhayr, es-Süddî’den, Ebû Mâlik’ten, İbn Abbâs’tan haber verdi: (**فرقناه**) hafif.
Ve O’nun, azze ve celle, sözü: (**وَإِذْ ءَاتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ**) (البقرة: 53); caizdir ki **الفرقان** bizzat kitabın kendisi olsun; ikisi birlikte Tevrat’tır; ancak birinciden başka bir adla zikri iade edilmiştir. Bununla, hak ile bâtılı ayırdığını kastetti. Allah, Mûsâ için **الفرقان**’ı bu yerin dışında da zikretti; şöyle dedi: (**وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَآءً**) (الأنبياء: 48); muradı Tevrat’tır. Allah azze ve celle, Muhammed’e ( صلى الله عليه وسلم ) indirilen kitabı **فُرقاناً** diye adlandırdı; Mûsâ’ya indirilen kitabı da **فُرقاناً** diye adlandırdı. Mânâ: azze ve celle, bunların her biriyle hak ile bâtıl arasında ayırdı.
el-Ferrâ dedi ki: mânâ: Mûsâ’ya kitabı verdik ve Muhammed’e **الفرقان**’ı verdik. Bizim ondan önce zikrettiğimiz ve kitaptan onunla delil getirdiğimiz söz, o sözdür; Allah daha iyi bilir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفِرق**: dağdır. **الفِرق**: tepedir. Bunu Ebû ‘Amr rivayet etti.
Ve **الفِرْق**: dalgadır. Ve **الفِرْق**: dağdır. Ve **الفِرْق**: tepedir. Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.
Dedi ki: denir ki: **فرقتُ أفرُقُ بين الكلام**. Ve **فرَّقتُ بين الأجسام**.

Dedi: Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( **البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرَّقا** ) (iki alışveriş yapan, ayrılmadıkları sürece muhayyerdirler); bedenlerle (ayrılma) sebebiyledir; çünkü “**فرّقتُ** aralarında” denir, böylece “**فتَفرَّقا**” (ayrıldılar).

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: Erkeklerden **الأفرق**: perçemi sanki ayrılmış gibi olan kimsedir.

Bundan dolayı denildi: **دِيك أفرَق**; o, iki ibiği olandır. Atlardan **الأفرق**: iki **الوَرِكَين**’den birinin noksan olanıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Atlardan **الأفرق**: iki uyluğundan birinin ötekinden eksik olduğu kimsedir.

El-Leys dedi: **الأفرق** **الأفلج**’e benzer; ancak **الأفلج** için “**ما يُفلَّج**” (yarılan/ayrılan şey) olduğunu iddia ettiler. **الأفرق** ise: yaratılıştır.

Dedi: Koyunlardan **الفَرْقاء**: iki **الخُصْيَتَين** arası uzak olan.

Dedi: Binek hayvanlardan **الأفرق**: iki **حَرْقَفَتيْه**’nden biri çıkık, öteki yatık olan.

Dedi: Saç tarayana denir: “Şunu şunu **فَرْقاً** tara”, yani: şunu şunu vuruşla.

**الفِرْق**: insanlardan bir taifedir.

Dedi: Bir bedevî, gördüğü çocuklara: “Bunlar kötülük **فِرْقُ**’udur” dedi.

Dedi: **الفَريق**: insanlardan taifedir; onlar **الفِرْق**’ten daha çoktur. **الفُرقة**: ayrılmanın masdarıdır.

Dedim: **الفُرْقة**: ayrılmanın hakikî masdarı yerine konulan bir isimdir.

Allah (azze ve celle) dedi: ( **وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ** ) (el-Enfâl: 41).

Ebû İshâk dedi: **يوم الفُرقان** Bedir günüdür; çünkü Allah (azze ve celle) orada, yardımından, içinde hak ile bâtıl arasında bir ayırma bulunan şeyi ortaya çıkardı. El-Leys de buna benzerini söyledi.

Dedi: Allah, Ömer’i **الفاروق** diye adlandırdı; çünkü zikrettiği bir hadiste, hakkı onun dili üzerine vurdu.

Bize Osman rivayet etti; Cerîr’den; Mansûr’dan; Mücâhid’den, şu sözü hakkında: ( **إَن تَتَّقُواْ اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا** ) (el-Enfâl: 29).

Osman dedi: Bize Yahyâ b. Yemân rivayet etti; Sufyân’dan; babasından; Münzir es-Sevrî’den; er-Rabî‘ b. Haysam’dan: ( **إَن تَتَّقُواْ اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا** ), dedi ki: insanlara dar gelen her işten.

Bize el-Hasen rivayet etti; Osman’dan; İbn Numeyr’den; Verqâ’dan; İbn Ebî Necîh’ten; Mücâhid’den: ( **يوم الفرقان** ), dedi ki: Bedir günü; onda hak ile bâtıl arasında ayrım yapıldı.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î ve el-Kisâî’den dedi: Dişi deveye doğum sancısı (**المخاض**) gelip de yerde ürküp kaçarsa o **فارق**’tır; çoğulu **فُرق**’tur. “**فرقت**” (ayrıldı) “**تفرق**” (ayrılır) “**فروقاً**” (ayrılma) (denir). El-Leys de buna benzerini söyledi.

Dedi: Aynı şekilde tek başına olan bulut da (yağmur) bırakmaz; bazen ondan önce gök gürültüsü ve şimşek olur.

Zü’r-Rumme dedi:
أو مُزنةٌ فارقٌ يجلو غواربَها
تَبَوُّجُ البرق والظّلماءُ علجومُ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Bu yıl develerimizi **أَفْرقْنا**: onları otlak ve otağa saldığımızda, onları ne yavrulattık ne de döllettik (demektir).

El-Leys dedi: Mızraklanan kimse iyileşince: “**أفرَقَ يُفْرِق إفراقاً**” denir.

Dedim: Aynı şekilde her hasta, hastalığından ayılıp kendine gelirse, muhakkak **أفرَقَ** etmiştir.

Deniz **وانفَرَقَ** etti; **وانفَلق** birdir.

Dedi: O, boğulma için **الغَرَقَ**, tan yeri için **الفَلَق**’tır.

Şu beyit okundu:
حتَّى إذا انشقَّ عن إنسانه فَرَقٌ
هادِيه في أخريات الليل منتصبُ

Hadiste: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) bir **المُدّ** ile abdest alır, bir **الصَّاع** ile yıkanırdı.

Âişe dedi: “Onunla (aleyhi’s-selâm) birlikte, adına **الفَرَق** denilen bir kaptan yıkanırdım.”

Dedi: Muhaddisler **الفَرْق** derler. Arapların sözü **الفَرَق**’tır. Bunu Ahmed b. Yahyâ ve Hâlid b. Yezîd söyledi. O, on altı **مُدّ** alan bir kaptır; bu da üç **آصُع**’dır.

**الفَرَق** ayrıca: korkudur; “**فَرِق**” (korktu) “**يَفرَق**” (korkar) “**فَرَقاً**” (korku) (denir).

El-İyâdî bana Şemir’den haber verdi ki şöyle dedi: **فَروقة** ve **فَرُّوقة** ve **فاروقة** bir adam. O, korkunun şiddetli ürkenidir.

Dedi: Bana ulaştı ki **الفَرُوقة**: hürmetli kadın (mahrem/namus)tır.

Şu beyit okundu:
ما زال عنه حُمقُه ومُوقُهُ
واللّؤم حتى انتُهِكتْ فَرُوقُه

Ebû Ubeyd, el-Emevî’den: **الفَروقة**: böbreklerin yağıdır.

Bize şu beyit okutuldu:
فبِتْنا وباتت قِدْرُهم ذات هِزَّةٍ
تضيء لنا شَحْم الفروقة والكُلَى

Başkası dedi: **أرض فَرِقة**: bitkisinde **فَرَق** olan (yerdir); bitkisi bitişik, birbirine bağlı değilse.

Şemir, el-İyâdî’nin bana ondan haber verdiğine göre, **الفَروقة**’yı böbrek yağı manasında inkâr etti.

Denir: “Falancayı sözün **مَفارق**’ı üzerine durdurdum”; yani: onun yönleri/vecihleri üzerine. Ve “Falancadan hesabımda şunu şunu üzerine **فارقْتُ**”: seninle onun arasında işi, üzerinde ikinizin anlaşması vuku bulmuş bir iş üzere kestin (demektir). Aynı şekilde: “Şunu şunu üzerine onu **صادَرْتُ**.”

Denir: “Bu iş bana **فَرَق** etti, **يَفرُق فُروقاً**”: belirginleşip açıklığa kavuştuğu zaman.

**فُرُوق**: Benî Sa‘d diyarında bir yer yahut bir sudur.

Onlardan bir adam bana şu beyiti okudu:
لا باركَ اللَّهُ على الفُروقِ
ولا سَقاها صائبُ البُروق

Ebû Zeyd dedi: **الفُرْقانُ** ve **الفرْق**: bir kaptır. Şu beyiti okudu:
وهيَ إذا أَدَرَّها العَبْدان
وسطَعتْ بمشرفٍ شَيْحانِ
ترفِد بعد الصَّفِّ في الفُرْقانِ
**بالصفّ** ile, iki kadehin yan yana dizilmesini kastetti; ikisi dizildi.

Ebû Mâlik dedi: **الصفّ**: iki kadeh arasında yan yana dizmen, sonra ikisini doldurmandır.

**والفَرقانِ**: birbirinden ayrık iki kadehtir.

Onun sözü: ( **بمشرِف شيحان** ), yani: uzun bir boyunla.

Ebû Hâtim dedi: Râciz dedi:
يرفد بعد الصَّفّ في فُرقانِ

Dedi: **الفُرْقان**: **الفرْق**’ın cem‘idir; **الفرْق**: dört çeyrektir. **الصف**: iki yahut üç sağım kabı arasında sütten yan yana dizmendir.

**رفق**: Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, el-Ferrâ’dan dedi: **الرَّفاقة** ve **الرُّفْقة** birdir.

El-Leys dedi: **الرُّفْقة**, bir mecliste ve bir yürüyüşte birleşik oldukları müddetçe **رُفْقة** diye adlandırılırlar; ayrıldıklarında, onlardan **الرُّفْقة** ismi gider.

Dedim: **الرفْقة**’nın çoğulu **رُفَق** ve **رِفَاق**’tır.

**الرُّفقة**: bir yolculukta kalkıp birlikte yürüyen, birlikte konaklayan ve ayrılmayan topluluktur; en çok **رُفقة** diye adlandırılırlar: azık almaya kalktıklarında.

El-Leys dedi: **الرِّفق**: yanın yumuşaklığı ve fiilin inceliğidir; sahibi **رفيق**’tir. “**رفَقَ يَرْفُق**” (yumuşak davrandı) (denir). Emrettiğinde: “**رفقاً**” dersin; manası: “**رُفق رِفقاً**”dır. “**رَفُقَ يرفُق**” da denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd ve el-Asma‘î’den: “Onunla **رفقتُ** ettim ve onu **أرفقْتُ**.”

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: **رفَقَ**: bekledi. **رَفُق**: işte yumuşak huylu olduğu zaman.

Şemir dedi: “Onunla **رَفَق** etti” ve “onunla **رَفُقَ** etti” denir; “o, onunla **رَفِيق**” (dir) (denir). İkisi **رفيقانِ**’dır; onlar **رُفقاء**’dır.

Ebû Zeyd dedi: “Allah seninle **رفَق** etsin” ve “sana **رَفَق** etsin” **رِفقاً** ve **مَرْفِقاً**; “Allah sana **أَرْفَقك** etsin” **إرفاقاً**.

Allah (azze ve celle) dedi: ( **وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً** ) (en-Nisâ: 69).

Ebû İshâk dedi: Peygamberleri (aleyhimü’s-selâm) kasteder; çünkü dedi ki: ( **وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَائِكَ** (itaat edenleri kasteder) **مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَآءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً** ) (peygamberleri ve onlarla olanları kasteder).

Dedi: **رفيقاً** temyiz olarak mansuptur; **رُفقاء**’dan bedel olarak geçer.

El-Ferrâ dedi: Birin, hepsinin yerine geçmesi caiz değildir; ancak fâil isimlerinden olursa (caizdir). “**حسن أولئك رجلاً**” caiz değildir. Ez-Zeccâc onu caiz gördü ve dedi: Bu, Sîbeveyh’in mezhebidir.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki: ölümü sırasında, dünyada kalmak ve onun nimeti ile Allah katında olan şey arasında, O’na kabzedilmiş olarak muhayyer kılındı; böylece Allah katında olanı seçti.

Ve dedi: ( بل أختارُ أن أكون مع الرفيق الأعلى ) ; **الرفيق الأعْلى** ile murad etti: peygamberlerin cem‘i; ve bu, Aziz ve Celil olanın sözüdür: ( وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً ( . Ve **الرفيق** bir fiilden مشتق olduğundan, **الرفَقاء**’nın yerine geçmesi caiz oldu.

Ve Leys dedi: **الرفيق**’in cem‘i: **رُفقاء**.

Dedi: Ve **رفيقك**: seferde sana refakat eden kimsedir; seni ve onu tek bir **رُفقةٌ** bir araya getirir; ve onlar **ترافَقوا** ve **ارتفَقوا**; onların bir teki **رَفيق**tir; ve hepsi de yine **رفيق**tir.

Dedi: Ve denir: Bu iş sana karşı **رَفيق**tir ve sana karşı **رافق**.

Ve Şemmer, Âişe hadisi hakkında dedi: ( فوجدتُ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يَثقُل في حِجري ) .

Dedi: ( فذهبتُ أنظرُ في وجهه فإذا بَصَرُه قد شَخص وهو يقول : بل الرفيق الأعلى من الجَنَّة . وقُبض ) .

Bize es-Sa‘dî haber verdi, dedi: Bize İbn ‘Affân, İbn Numeyr’den, el-A‘meş’ten, Müslim b. Subayh’tan,

Mesrûk’tan, Âişe’den: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ), ailesinden bir insan ağırlaştığında onu sağ eliyle mesheder, sonra derdi: ( أذهِب الباس ربَّ الناس ، واشف وأنت الشافي لا شافيَ إلاّ شِفاك ، شفاء لا يغادر سُقماً ) .

Âişe dedi: Ağırlaşınca sağ elini tuttum; onu meshedip onları söylüyordum; elini benden çekip aldı ve dedi: ( اللهمّ اغفر لي ، واجعلني من الرَّفيق ) .

Ve onun sözü: ( من الرفيق ) , **الرفيق** ile muradın peygamberler topluluğu olduğuna delalet eder.

Şemmer dedi: Ebû ‘Adnân dedi: onun sözü: ( اللهمَّ ألْحِقْني بالرَّفيق الأعلى ) .

Ebû’l-Fehd el-Bâhilî’yi şöyle derken işittim: Şüphesiz O, Tebâreke ve Teâlâ, **رَفيق** **وَفيق**tir; böylece onun manası: **أَلْحِقني بالرفيق**; yani: Allah ile.

Dedim: Âlimler, manasının: beni peygamberler topluluğuna ilhak et, üzerinde ittifak etmişlerdir; Allah, murad ettiğini daha iyi bilir.

Ve mütetabbibe denir: **مترفِّق** ve **رَفيق**. Ve bir haberde, Peygamber’den ( عليه السلام ) vârid olan, **طبِيب** denilmesi kerih görüldü.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **ناقةٌ رَفْقاء**; o da, onun arka memesinin **إحْليلُ**’inin tıkanmasıdır.

Şemmer dedi: Zeyd b. Kusve dedi: Devenin **أحاليلُ**’i tıkanınca: onda **رَفَق** var denir; ve **ناقة رَفيقة**; ve o, garip bir harftir.

Leys dedi: Develerden **المِرفاق**: **صُرَّتْ** olunduğunda **الصِّرار** onu acıtan; böylece sağılınca ondan kan çıkan; ve o, **الرَّفِقَة**’dir.

Ferrâ, onun sözü hakkında dedi: ( وَيُهَيِّىءْ لَكُمْ مِّنْ أَمْرِكُمْ مِّرْفَقًا ) ( الكهف : 16 ) ; el-A‘meş ve el-Hasen onu kesreli okudu; yani **مِرْفق**’ın mîm’ini.

Dedi: Medineliler ve Âsım onu nasb etti; sanki mîm’i fetha, fâ’yı kesre yapanlar, işten olan **المَرْفَق** ile insandan olan **المِرْفَق** arasında ayırmak istemişlerdir.

Dedi: Arapların çoğu, işten olanın ve insanın **مِرفق**’ının mîm’ini kesre üzeredir. Araplar ayrıca insanın **مَرْفِق**’ının mîm’ini fetha yaparlar; bunda iki lugat vardır. Ve bunda.

Ahfeş, onun sözü hakkında dedi: ( وَيُهَيِّىءْ لَكُمْ مِّنْ أَمْرِكُمْ مِّرْفَقًا ( ; o, onunla **ارْتفَقْتَ** olduğun şeydir.

Ve denir: **مَرْفِق** insanın.

Yûnus dedi: Ben işte **المِرْفَق**’ı, elde ise **المِرْفق**’ı seçerim.

Ve Celîl ve Azîz dedi: ( نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً ) ( الكهف : 31 ) .

Ferrâ dedi: Fiili, cennetin manası üzerine müennes yaptı; eğer müzekker yapsaydı doğru olurdu.

Münzirî bana haber verdi; el-Harrânî’den, İbn

es-Sikkît’ten, dedi: **مرتَفَقاً**; yani: **متّكئاً**.

Denir: **ارتَفَق** etti; yani **مِرْفَقه** üzerine yaslandı.

Leys dedi: **المِرفق** her şeyden kesrelidir: **المتَّكَأِ**’dan, elden, işten.

Dedi: Ve evin **مَرافق**’ından olan **الْمِرفق**: yıkanma yeri, hela ve benzeri.

Dedi: Ve **الرَّفق**: **المِرفق**’ın yandan ayrılıp dönmesidir; **ناقةٌ رَفْقاء** ve **جَمَل أَرْفق**.

Dedim: Bu manada hıfzettiğim ve işittiğim: **ناقةٌ دَفْقاء** ve **جَمَلٌ أَدفق**: onun **مِرفَقُه** yanından ayrılıp açıldığında; ve onu daha önce zikrettim.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **الرفاق**: bir devenin boynundan bileğine bir ip bağlanmasıdır. Denir: **رَفِقْتُ البَعيرَ أَرفُقُه رَفْقاً**.

Ve ondan, Bişr’in sözü:
وإنِّي والشَّكاةَ مِن آلِ لأمٍ
كذاتِ الضِّغْنِ تمشي في الرِّفاق

Dedi: Ve el-Asma‘î dedi: **الرُّفاقُ**: deve hakkında, yurduna dönüp çekmesinden korkulmasıdır; böylece onun pazusu çok şiddetli bağlanır; **تُخْبَلَ** olsun diye, hızlı gitmesin.

Ve **الرِّفاقُ** ayrıca, ellerinden birinde topallaması da olabilir; böylece sağlam elin, hasta elin **ذَرْعَ**’ını aşırı geçmesinden korkarlar; böylece topallık kırığa dönüşür; bu yüzden sağlam elin pazusu kesilir ki zayıflasın; böylece ikisinin **سَدْوُهُما**’sı bir olsun.

Başkası dedi: **جَمَلٌ مِرْفاقٌ**: onun **مِرفقُه** yanına değdiğinde.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi, ‘Ubeyd’in beytini inşad ederken işittin:
مِن بينِ مُرتفِق منها ومُنصاحِ

Ve **المُنصَاحَ**’ı tefsir etti: yer yüzü üzerinde taşan, akan. Ve **المرتفِق**: dolu, duran, sabit, daim; dolmaya yakın yahut dolmuş.

Dedi: Ve **الرفَق**: ipi kısa olan sudur.

Başkası dedi: Denir: Bir hacet aradım da onu **رَفَق البِغية** buldum: kolay olduğunda.

Ebû ‘Ubeyde, ‘Ubeyd’in beytini rivayet etti:
مِن بينِ مُرتَفِق منها ومُنصَاحِ

Dedi: **المُنصاح**: yarılmış olandır.

**فقر**: Leys dedi: **الفَقْر**: ihtiyaçtır; fiili **الافتقار**; sıfat **فقير**. Ve Allah onu **أفقره** etti; ve **الفُقْر**: kötü bir lugattır.

Ve Allah onun **مفاقِرَه**’ini zengin kıldı; yani: onun fakirliğinin yüzleri.

Ve Allah, Celîl ve Azîz dedi: ( إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَاكِينِ ) ( التوبة : 60 ) ; böylece Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebû’l-‘Abbâs’ı işittim; ve ona **الفقيرِ** ve **المسكين**’in tefsiri soruldu; dedi ki: Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ, el-Asma‘î’nin ondan rivayet ettiği şeyde dedi: **الفقير**: yiyeceği olan kimsedir.

Dedi: Ve **المسكين**: hiçbir şeyi olmayan kimsedir.

Er-Râ‘î dedi:
أمَّا الفقيرُ الذي كانت حَلُوبَتُه
وَفْق العِيالِ فلم يُترَك له سَبَدُ

Münzirî dedi: Ve İbn Fehm bana haber verdi; Muhammed b. Sellâm’dan, Yûnus’tan, dedi: **الفقير**: kendisini ayakta tutacak şeyin bir kısmı kendisinde olandır. Ve **المسكين**: hiçbir şeyi olmayan kimsedir.

Dedi: Ve bir kere bir a‘râbîye dedim: Sen **أَفَقِيرٌ** misin? Dedi: Hayır vallahi; bilakis: **مسكين**.

Dedi: Böylece **المسكين** hâlce **الفقير**’den daha kötüdür. Ve **الفقير**: yaşayıştan bir **بُلْغَةٌ**’si olan kimsedir.

Ebû Bekir dedi: el-Asma‘î’den rivayet olunur ki dedi: **المسكينُ** hâlce **الفقير**’den daha iyidir.

Dedi: Ahmed b. ‘Ubeyd de böyle dedi. Dedi: Ve o, bizim yanımızda sahih olandır; çünkü Allah dedi: ( أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِى الْبَحْرِ ) ( الكهف : 79 ) ; ve o, bir bütün olarak değer eder.

Dedi: Yûnus’un onunla ihticac ettiği şey: bir a‘râbîye dedi ki: Sen **أفقيرٌ** misin? Dedi: Hayır vallahi bilakis **مسكين**; şu caizdir ki murad etti: hayır vallahi, bilakis ben **الفقير**’den daha iyi hâldeyim.

Dedi: Ve onunla ihticac ettiği beyitte hüccet yoktur; çünkü mana: bu **الفقير** için geçmişte bir sağmal vardı; ve bu hâlde onun için bir sağmal yoktur.

Dedi ki: **الفقير**’in mânâsı, sırtından bir **فِقرة**’si sökülmüş de belkemiği şiddetli fakirlikten kopmuş olan **المفقور**’dur; artık bundan daha sağlam (daha pekişik) bir hâl yoktur. Ve inşad etti:
رفع القوادمَ كالفَقِير الأعزلِ

Ve bana **المنذريّ**, **خالد بن يزيد**’den haber verdi ki o şöyle dedi: Sanki **الفقير** ancak, kendisine şiddetli bir ihtiyaçla birlikte isabet eden bir sakatlık sebebiyle **فقيراً** diye adlandırılmıştır; sakatlık onu, kendi nefsi için kazançta tasarruftan alıkoyar; işte bu, **الفقير**’dir.

Ve denilir: Ona bir **فاقرة** isabet etti; o, onun **فَقارَه**’sını **فَقَرَت** eden şeydir; yani: sırtını deldi.

Ve bana **المنذريّ**, **أبي العباس**’tan, **ابن الأعرابيّ**’den haber verdi ki o, **لبيد**’e ait olarak ona inşad etti:
لمّا رأى لُبَدُ النُّسُورَ تطايرتْ
رَفَعَ القوادمَ كالفَقير الأعزَلِ

Ve dedi ki: **الفقير**: **الفَقار**’ı kırılmış olandır; işlerde nüfuz edemeyen her zayıf için mesel olarak vurulur. Dedi ki: Devenin **فِقَر**’inin en azı on sekizdir; en çoğu yirmi birden yirmi üçe kadardır. Ve denilir: **فِقْرةٌ** ve üç **فِقَر** ve **فَقارة**; ve **فِقَاراً** olarak cem‘ olunur.

Ve **الفرّاء**, şu sözü hakkında: ( إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَاكِينِ ) ( التوبة : 60 ) dedi.
Dedi ki: **الفقراء**: onlar, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) **صُفَّة** ehliydiler; onların aşiretleri yoktu; gündüz **الفَضْل**’ü ararlardı ve mescide sığınırlardı. Dedi ki: **المساكين** kapılar üzerinde dolaşanlardır.

Ve bana **عبد الملك**, **الربيع**’den, **الشافعي**’den haber verdi ki o şöyle dedi: **الفقراء**: mesleği olmayan zayıf sakatlardır; ve ihtiyaçları karşısında meslekleri bir yer tutmayan zayıf meslek sahipleridir. **المساكين** ise: mesleği yer tutmayan, kendisini ve bakmakla yükümlü olduklarını doyurmayan kimselerden olan dilencilerdir.

Dedim ki: Öyleyse **الفقير**, **الشافعي** nezdinde ikisinin hâlce daha şiddetlisidir.

Ve bana **المنذري** **أبي الهيثم**’den haber verdi ki o şöyle dedi: İnsan için yirmi dört **فَقَارة** ve yirmi dört **ضِلَع** vardır: boyunda altı **فَقارات** ve **الكاهل**’de altı **فقَارات**; **الكاهل** iki kürek arasındadır. Göğüs kaburgalarından her iki **ضِلع** arasında, **الكاهل**’in altı **فقارات**’ından bir **فَقارة** vardır. Sonra altı **فقارات** daha vardır; **الكاهل**’in **فَقارات**’ından aşağıdadır; bunlar, karın hizasında, iki yan kaburgasından iki **ضِلَع** arasında ondan bir **فَقارة** bulunan, **الظَّهر**’in **فَقارات**’ıdır. Sonra, sırtın **فَقار**’ı ile **العَجز** arasında ayrım yapan bir tek **فَقارة**’ya **القَطاة** denilir. **القَطاة**’yi iki **الوَرِك** başı takip eder; ikisine **الغُرابان** denilir. Ondan sonra **العَجُز**’ün **فَقار**’ının tamamı gelir; o, altı **فَقارات**’tır; sonuncusu **القُحْقُح**’tur; **الذَّنَب** ona bitişiktir; onun sağında ve solunda **الجاعِرَتان** vardır; ikisi, **العَجُز**’ün **فَقارات**’ından son **فَقَارة**’yı takip eden iki **الوَرِك** başıdır. Dedi ki: **الفَهقَة**: boynun kökünde, ayrıldığında adamın elini onun oyuntusuna sokup beyni çıkaracağı, beynin kovuğuna dâhil bir **فَقارة**’dır.

Ve **أبو إسحاق**, Allah جلّ وعزّ’ün şu sözü hakkında: ( ( بَاسِرَةٌ تَظُنُّ أَن يُفْعَلَ ) ( القيامة : 25 ) dedi: mânâ: ona azaptan bir **داهية** yapılacağını yakînen bilir; buna benzerini **الفرّاء** da söyledi.
Dedi ki: Kıyamet ve azap isimleri, **الدَّواهي** ve onların isimleri mânâsında gelmiştir.

Ve **الليث** dedi: **الفاقرة**: sırtı kıran bir **داهية**’dir.
Dedi ki: **الفاقرة**: **الداهية**’dir; o, burunla **يُفْقَر** olunan **الوَسْم**’dur.

**أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den: **الفَقْر**: devenin burnunun, kemiğe yahut ona yakın bir yere varıncaya kadar yarılmasıdır; sonra üzerine bir **جَرير** bükülür; bununla huysuz olan ehlîleştirilir.
Bundan dolayı denildi: onunla **الفاقرة** yapıldı.

Ve **الأصمعي** dedi: **الوديَّة** dikildiğinde, ona bir kuyu kazılır da dikilir; sonra etrafı, sel yatağının çamuru ve gübre ile bastırılır; işte o kuyu **الفقير**’dir. Denilir: **فَقَّرْنا** **للوَدِية** **تفقيراً**.

**ابن الأعرابي** dedi: **أبو زياد** dedi ki: **الجرفة** **اللهزمة**’de olur. Ve develerden huysuz olanın burnunda üç **أفقُر** açılabilir. Sahibi onu ehlîleştirmek ve şımarıklığından alıkoymak istediğinde, onun **فقر**’u üzerinde, dudağına bitişik olan yere **الجَرير**’i koyar da onu dilediği gibi sahiplenir. Eğer huysuz ile uysal arasında ise, orta **فقر**’u üzerine koyar; böylece yürüyüşünde artar ve genişler. Eğer sahibine külfetsizce yayılıp gitmesini isterse, **الجَرير**’i en üst **فقر**’u üzerine koyar da dilediği gibi gider. Dedi ki: Burun yarma olarak yarılırsa, işte o **الفَقْر**’dür; ve **بعير مفقِر**.

**شمر**, **أبي عبيدة**’den dedi ki: **الفقير**’in üç yeri vardır. Denilir: **نَزلْنا ناحية فقير بني فلان**.
Orada su, bir kavim için burada iki **ركيَّتان** olur; onlar onun üzerinedir; ve burada üç; ve burada daha çok; böylece denilir: **فقيرُ بني فلان**; yani: ondan onların payı. Şu söz gibi:
تَوزَّعْنا فقيرَ مياهِ أُقْرٍ
لكلِّ بني أبٍ مِنها فقيرُ
فحِصّة بعضِنا خَمسٌ وسِتٌّ
وحصّة بعضنا مِنهنَّ بِيرُ

İkincisi: **القُنِيّ**’nin tavan ağızlarıdır.
Ve inşad etti:
فوَرَدتْ والليلُ لمّا ينجلي
فقيرَ أفواهٍ ركيات القُنِي

Üçüncüsü: Bir çukur kazılır, sonra içine fidan dikilir; o, **فقير**’dir. Şu söz gibi:
احفِرْ لكلّ نخلةٍ فقيرا

Ve **الليث** dedi: **النِّضال** hakkında derler: **أراميكَ مِن أدنى فُقْرة** ve **من أبعَد فُقْرة**; yani: bir çukurdan yahut bir hedeften yahut benzerinden, öğrendikleri en uzak işaretten.
Dedi ki: **الفُقْرة**: yerde bir çukurdur. Ve **أرضٌ منْفِقَرة**: içinde çok **فُقَر** bulunan (arazi).

Ve bana **محمد بن إسحاق**, **أبي الهيثم**’den, **إبراهيم بن موسى**’dan, **ابن أبي زائدة**’den, **مُجالد**’den, **عامر**’den rivayet etti; Allah جلَّ وعزّ’ün şu sözü hakkında: ( وَالسَّلَامُ عَلَىَّ يَوْمَ وُلِدْتُّ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيّاً ) ( مريم : 33 ) .
Dedi ki: Âdemoğlunun **فُقَرات**’ı üçtür: doğduğu gün, öldüğü gün, diri olarak diriltileceği gün; bunlar, Îsâ’nın zikrettiğidir.

**محمد بن إسحاق** dedi: **أبو الهيثم** dedi ki: **الفُقَرات**: büyük işlerdir.
Nitekim Osman’ın öldürülmesi hakkında şöyle denildi: ( **أن استَحلُّوا الفقر الثلاث**: haram ayın hürmeti, beldenin hürmeti, halifenin hürmeti ).

Dedim ki: **القُتيبيّ**, Osman hakkında Âişe’nin sözünü rivayet etti: ( **المركوبُ منه الفِقَر الأربع** ), fâ’nın kesriyle.
Ve dedi ki: **الفِقَر**: sırtın boncuklarıdır; bir tanesi **فِقْرة**’dir.
Dedi ki: Ondan işlenen şeye misal olarak **فَقار الظَّهر**’i vurdu; çünkü o, binme yeridir. Ve muradı: onun hakkında, kendisine hakların vacip olduğu dört büyük hürmet işlenmiştir; fakat onlara riayet etmediler ve onları çiğnediler; bunlar: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ile sohbeti ve damatlığı sebebiyle onun hürmeti; beldenin hürmeti; hilâfetin hürmeti; haram ayın hürmeti.

Dedim ki: sahih rivayet: ( **الفقَر الثلاث** ), fâ’nın zammıyla; **ابن الأعرابي** ve **أبو الهيثم**’in tefsir ettiği üzere. Onların sözünü, **الشعبيّ**’nin âyeti tefsirinde söylediği ve şu sözü destekler: ( **فُقرات ابن آدم ثلاث** ).

Ve **أبو العباس**, **ابن الأعرابي**’den rivayet etti ki o şöyle dedi: Devenin burnu **يقرَم** edilir; o **القُرْمة**’ya **الفُقْرة** denilir. Eğer sakinleşmezse, bir başka **قُرِم** edilir, sonra üçüncü.
Dedi ki: Bundan dolayı Âişe’nin Osman hakkında sözü: ( **بَلَغتمْ منه الفُقَر الثلاث** ).

Dedi: Ebû Ziyâd da dedi: Develerden **الصَّعبُ**’a, **خَطْمه**’unda üç **أفقُرٍ** ile **يُفقَر** yapılır; sahibi onu zelil kılmak ve **مرَحِه**’inden men etmek istediğinde, **الجرير**’i, **مشفَره**’ine bitişik olan **فقره**’sinin üzerine koyar; böylece onu dilediği gibi zapteder. Eğer **الصَّعب** ile **الذَّلُول** arasında ise **الجرير**’i orta **فقْره**’sinin üzerine koyar da yürüyüşünde artar ve genişler. Eğer ondan bir **مَؤونة** olmamasını isterse **الجَرير**’i en üst **فَقره**’sinin üzerine koyar da dilediği gibi gider.

İşte bu sözler, **القُتيبي**’nin tefsir ettiğinden daha ziyade, **الفُقَر**’ı tefsir etmede bize daha evlâdır.

Şemir dedi: **الفقير**: bizzat bir kuyunun adıdır.

Şiir okudu:
**ما ليلةُ الفقير إلاَّ شَيْطانْ
مجنونةٌ تُودِي برُوحِ الإنسان
لأنَّ السَّيْر إليها مُتْعِب .**

İbn Düreyd dedi: **الفقير** ve onun çoğulu **فُقُر**; bunlar, bazısı bazısına nüfuz eden kuyulardır. Dedi: **وفقَّرتُ الْخَرَزَ**: onu deldiğim zaman.

Şiir okudu:
**شَذْراً مُفقَّراً**

Dedim: Bunun aslı **الفَقار**’dan alınmıştır.

İbnü’l-Muzaffer bu bâbda dedi: **التفقير** binek hayvanlarının ayağında: beyazlığın, **الأسوُقَ**’a karışıp **الرُكَب**’e kadar olmasıdır. **شاةٌ مُفقَّرة** ve **فرس مفقَّر**.

Dedim: Bu, benim yanımda bir tashîftir; bu mânâ ile doğru olan, **التقفيز**’dir; **الزاي** ve **القاف** **الفاء**’dan önce.

Ebû Ubeyde dedi: Beyazlık atın iki elinde dirseklerine kadar olup iki ayakta değilse o **أقفز**’dir.

Ebû’l-Abbâs, Ömer’den ve babasından rivayet etti; dedi: Beyazlık atın iki elinde ise o **مقفَّز**’dir; eğer iki dizine kadar yükselirse o **مجبَّب**’dir; bu, **القفَّازين**’den alınmıştır.

Ebû Ubeyd **العَوارِي**’nin vecihlerini zikretti de dedi: **الإفقار** ise, adamın adama binek hayvanını vermesi; seferde veya hazarda dilediği kadar ona binmesi, sonra onu kendisine geri vermesidir.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **أركب المهرُ**; yani: ona binme vakti geldi. **وأفقرَ ظهرُه** da bu mânâdadır. Dedi: **وأفقرك الرَّمي وأكثَبكَ**: seni mümkün kıldı.

İbnü’s-Sikkît dedi: **أفقرتُ فلاناً بعيراً**: ona, seferde sırtına binsin diye bir deveyi ödünç verdiğim, sonra onu geri verdiği zaman; bu **الفُقْرى**’dır. Ve denir: **قد أفْقَرك الصَّيدُ**: sana yaklaştığı yahut onu atışınla mümkün kıldığı zaman. Ve: **وقد فَقَرْتُ أنفَ البعير أفقِرُه**: onu bir demirle yardığım, sonra yarığın yerine bir **جريراً** ve üzerinde bükülmüş bir **وتَرٌ** koyduğun zaman; onu zelil kılmak için.

Bundan: “**عَمِلتُ به الغاقرة**” sözleri.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **فُقُور النَّفس** ve **شُقُورُها** onun gamıdır; **الفُقور**’un teki **فَقْرٌ**’dır.

Leys dedi: **رجل مُفْقَر**; yani: güçlü.

İbn Şümeyl dedi: Şüphesiz o, o iş için elbette **لَمُفْقَر**’dır; yani: ona **مُقْرِن**; zapteden; bu borç için ve bu **القِرْن** için **مُفْقِر**; ve **مؤْدٍ** eşittir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Kılıçlardan **المُفَقَّر**, sırtından aşağıya doğru çökük yarıkları olan kılıçtır.

Ebû’l-Abbâs dedi: Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) kılıcı **ذا الفَقَار** diye adlandırıldı; çünkü onda güzel küçük çukurlar vardı. Çukura **فُقْرة** denir; çoğulu **فُقَر**. Eski kuyuya **فَقِير**; çoğulu **فُقُر**. İnsanların işlerine de **فُقورٌ** ve **فَقُور**.

**قفر**: Leys dedi: **القَفْر**: insanlardan boş yer; bazen onda az ot olur. Yer, ottan ve insanlardan **أقْفَرَت**; ev de ehlinden **أقفرت**. Ve dersin: **أرضٌ قَفْر** ve **دارٌ قَفْر**; **أرضٌ قِفار** ve **دارٌ قِفار**; genişliği sebebiyle, her bir yerin başlı başına bir **قَفْر** olduğu yerler vehmi üzerine çoğul yapılır. Bir yere bu adla isim verdiğinde onu müennes yaparsın. Ve denir: **أقْفر فلانٌ من أهله**: onlardan ayrılıp tek başına kaldığı zaman. Ubeyd’den şiir okundu:
**أقْفَر مِن أهلِه عَبيدُ
فاليومَ لا يُبدي ولا يُعِيدُ**

Ve denir: **أفْقَر حسدُه مِن اللَّحم**; ve **أقفَر رأسُه من الشعر**; ve şüphesiz o **لَقَفِر الرأس**’tır; yani: üzerinde saç yoktur. Ve şüphesiz o, etten **لَقَفِر الجسم**’dur.

A‘câc dedi:
**لا قَفِراً عَشّاً ولا مُهبَّجا**

Ebû Ubeyd: Kadınlardan **القَفِرة**: eti az olan.

Araplar der: “Falanoğullarına indik de **القَفْر**’de geceledik”; yani: ikram edilmedikleri zaman.

Hadiste: “(**ما أقفَرَ بيتٌ فيه خَلٌّ**)”.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd ve başkaları dedi: Bu, **القَفَار**’dan alınmıştır; o, katıksız yenilen her yemektir.

Denir: “Bugün **طعاماً قَفَاراً** yedim”; onu katıksız yediği zaman. Ben onun aslının ancak, içinde hiçbir şey olmayan beldeden olan **القَفر**’den alınmış olduğunu görürüm.

Leys dedi: **القَفُّورُ**: güzel kokunun ağızlarından bir şeydir. Şiir okudu:
**مَثْواةُ عَطَّارِينَ بالعُطورِ
أَهضامِها والمسكِ والقَفُّورِ**

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الكافور**: **الطَلْع**’ın kabıdır; ona ayrıca **قَفُّور** da denir.

Dedim: Güzel koku olan **الكافور**’a da **قَفُّور** denir.

Şemir dedi: İbn Ahmer’in beytindeki **القَفّور** bir bitkidir; o da şu sözüdür:
**تَرعَى القَطاةُ الخِمسَ قَفُّورَها
ثم تَعُرُّ الماءَ فيمن يَعُرُّ**

İbnü’s-Sikkît: **أقفرَ فلانٌ إقفاراً**: onun katığı olmadığı zaman. Ve denir: Ekmeğini **قَفاراً** yedi: katıksız.

Ebû’l-Heysem: **القَفار** ve **القَفير**: katıksız olduğu zaman yemektir. Ondan: “(**ما أقفَرَ بيتٌ فيه خلٌّ**)”; yani: katıktan boş kalmadı.

Ve denir: **أقْفَرْنا**; yani: **القَفْر**’e vardık. Ve denir: **قَفَر أثرَه يَقفِر قَفْراً**; ve **تقفّره تقفُّراً**; ve **اقتَفَره اقتفاراً**: onu izlediği zaman.

Şiir okundu:
**ولا يزالُ أمامَ القوم يَقتَفِر**

Müberred onu rivayet etti: “(**ولا تراه أمامَ القوم يقتفر**)” ve onu tefsir etti; dedi: Yani: azıktan bir şeye onları geçip önce varmaz.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **نبتٌ قِفرٌ**: karnında **صَيُّورَ**u olmayan.

Dedi: Bir bedevîye **الوشيح** hakkında soruldu; o, bir otun adıdır; dedi ki: “**قذر قَفير**”; yani: onda hayır yok.

İbn Düreyd dedi: **القَفير**: sepet; Yemen lehçesi.

Amr, babasından rivayet etti; dedi: **القَفير** ve **القَلِيف** ve **البَحْوَنة**: içine kubbelerin taşındığı, Bahreyn’e nispet edilen büyük sepet; o, tuzlu **الكَنْعَد**’dır.

İbn Düreyd dedi: **القَفَر**: saçtır. Şiir okudu:
**قد عَلمتْ خودٌ بساقيها القَفَر**

Dedim: Bizim bu mânâ ile bildiğimiz **الغَفَر**’dir, **الغين** ile; **القَفَر**’i bilmem.

Leys dedi: **قُفَيرة**: Ferazdak’ın annesinin adıdır.

Dedim: Sanki kadınlardan **القَفيرة**’nin küçültmesidir; onun tefsiri geçti.

Ebû Zeyd dedi: Falancanın malı **قَفِر** oldu ve **زَمِرَ**; **يَقْفَر** ve **يَذْمَرُ** **قَفراً** ve **زَمَراً**: malı azaldığı zaman; o, malı **قَفِر** olan, **زَمرُه** olandır.

**رقف**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرُّقوف**: **الرُّفوف**.

(**نوادر الأعراب**)’da: Onu soğuktan **يُرقَف** gördüm; yani: titrer.

**ترقف**: bir beldenin yahut bir kadının adıdır; ondan: el-Abbâs b. el-Velîd et-Terqafî.

Ebû Mâlik dedi: **أُرقفَ إرقافاً** ve **قَفَّ قفوفاً**; o, ürpermedir.

Ezherî dedi: **القرقفة**: titremedir; **الإرقاف**’tan alınmıştır; başında **القاف**’ı tekrar etti.

Ebû Ubeyd dedi: **القرقف**: şarabın adıdır; “o **تقرقف** eder” diyenin sözünü inkâr etti; yani insanları titretir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والراء وما يثلثهما)
(قرس)  القاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على برد. من ذلك القَرْس: البَرد. وقَرِس الإنسانُ قَرَساً، إذا لم يستطع أن يعمل بيديه من شِدّة البَرد. قال أبو زُبَيد:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ ***  كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
يقال أقرسَه البرد. ومما ليس من هذا الباب القُرَاسِية: الجملُ الضَّخم.
(قرش)  القاف والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على الجمع والتجمُّع. فالقَرْش: الجمع، يقال تَقَرَّشُوا، إذا تجمَّعوا. ويقولون: إنَّ قُريشاً سمِّيت بذلك. والمُقَرِّشة: السَّنة المَحْل، لأنَّ النّاسَ يضمُّون مواشِيَهم. ويقال: تقارَشَت الرِّماح في الحَرْب، إذا تداخَلَ بعضُها في بعض. ويقولون: إنَّ قريشاً: دابَّةٌ تسكن البحر تغلبُ سائرَ الدَّوابّ. قال:
وقريشٌ هي التي تَسْكُن البحـ *** ـرَ بها سمِّيت قريشٌ قريشا([1])
(قرص)  القاف والراء والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على قبضِ شيء بأطراف الأصابع مع نبْرٍ([2]) يكون. من ذلك: قَرَصتُه أقرُصُه قَرْصاً. والقُرْص معروفٌ، لأنّه عجينٌ يُقرَص قَرْصاً. وقرَّصت المرأةُ العجين: قَطَّعته قُرصةً قُرصة. ولَبَن قارصٌ: يَحذِي اللِّسان، كأنَّه يقرُصه قرصاً. ومن الباب: القوارص، وهي الشَّتائم، كأنَّ العِرْضَ يُقرَص قرصاً إذا قيل فيه ما لا يَحسُن. قال:

قوارصُ تأتِيني وتَحتقرونها *** وقد يملأُ القطرُ الإناءَ فيُفعِمُ([3])
قال ابن دُريد: "حُلِيٌّ مقرَّص، أي مرصَّع بالجواهر([4])"، وكأنَّ ذلك يكون مستديراً على صُورة القُرص.
ومما ليس من هذا الباب القُرَّاص: نبات([5]).
(قرض)  القاف والراء والضاد أصلٌ صحيحٌ، وهو يدلُّ على القطع. يقال: قَرَضت الشيءَ بالمقراض. والقَرْض: ما تُعطيه الإنسانَ من مالك لتُقْضَاه، وكأنَّه شيء قد قطعتَه من مالك. والقِراض في التِّجارة، هو من هذا، وكأنَّ صاحب المال قد قَطَع من ماله طائفةً وأعطاها مُقارِضَهُ ليتّجر فيها. ويقولون: [القريض([6])]: الجرة، في قولهم: "حالَ الجريضُ دُونَ القريض"؛ [والظاهر أنه أريد به([7])] الشِّعر، وهو أصح. ويقال: إنَّ فلاناً وفلاناً يتقارضان الثَّناء، إذا أثنَى كلُّ واحدٍ منهما على صاحبه. وكأنَّ معنى هذا أنَّ كلَّ واحدٍ منهما أقْرَضَ صاحبَه ثناءً كقَرضِ المال. وهو يَرْجع إلى القياس الذي ذكرناه.
(قرط)  القاف والراء والطاء ثلاثُ كلماتٍ عن غير قياس.
فالأولَى القُرْط، وهو معروفٌ، وقَرَّطَ فلانٌ فرسَه العنانَ، إذا طَرحَ اللِّجام في رأسه.
والثانية القُِرْطانُ والقُِرطاطُ للسَّرج، بمنْزلة الوَلِيَّة للرَّحْل. وربما استُعمل للرَّحل.
ويقال: ما جادَ فلانٌ بِقرْطيطةٍ، أي بشيءٍ يسير.
(قرع)  القاف والراء والعين معظمُ البابِ ضربُ الشيء. يقال قَرَعْتُ الشيءَ أقرَعُه: ضربتُه. ومُقارَعة الأبطال: قَرعُ بعضِهم بعضاً. والقَريع: الفَحْل، لأنَّه يَقرع الناقة. والإقراع والمُقارَعة: هي المساهمَة. وسمِّيت بذلك لأنَّها شيءٌ كأنَّه يُضرَب. وقارعتُ فلاناً فقرعتُه، أي أصابتني القُرعةُ دونَه. والقارعة: الشَّديدة من شدائد الدهر؛ وسمِّيت بذلك لأنَّها تقرع الناس، أي تضربُهم بشدَّتها. والقارعة: القِيامةُ، لأنَّها تَضرِبُ وتُصيب النَّاسَ بإقراعها. وقوارِعُ القرآن: الآياتُ التي مَن قَرأها لم يُصِبْه فزَع. وكأنها -واللهُ أعلمُ- سمِّيت بذلك لأنَّها تَقْرَع الجِنّ: والشَّاربُ يَقرَعُ بالإناء جبهته، إذا اشتفَّ ما فيه. ويقال* أقرَعَ الدَّابةَ بلجامِهِ، إذا كَبَحه.
ومن الباب: قولهم: رجلٌ قَرِعٌ، إذا كان يَقبل مشورةَ المُشير. ومعنى هذا أنَّه قُرِع بكلامٍ في ذلك فقبِله. فإنْ كان لا يقبلُها قيل: فلانٌ لا يُقرَع. ويقولون: أقرَعْتُ إلى الحقِّ إقراعاً: رجَعت.
ومن الباب القَرِيع، وهو السيِّد، سمِّي بذلك لأنه يعوَّلُ عليه في الأمور، فكأنَّهُ يقرَع بكثرةِ ما يُسأل ويستعان بهِ فيه. والدَّليل على هذا أنَّهم يسمُّونه مقروعاً أيضاً.
ثم يُحمَل على هذا ويستعار، فقالوا: أقرَعَ فلانٌ فلاناً: أعطاه خيرَ مالِه.
وخيارُ المال: قُرعتُه، وسمِّي لأنَّه يعَوَّل عليه في النَّوائب كما قلناه في القَرِيع.
وممّا اتّسعوا فيه والأصل ما ذكرناه: القَريعة، وهو خير بيتٍ في الرّبع، إن كان بَرْدٌ فخيارُ كِنِّهِ، وإن كان حرٌّ فخِيارُ ظلِّه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَرَع، وفَصِيلٌ مقرَّع. قال أوس:
لدى كلِّ أُخدودٍ يغادرنَ دارعاً ***  يُجَرُّ كما جُرَّ الفصيلُ المقرَّعُ([8])
والقَرَع أيضاً: ذَهابُ الشَّعَْر([9]) من الرأس.
(قرف)  القاف والراء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على مخالطةِ الشيء والالتباس به وادِّراعِه. وأصل ذلك القَرْف، وهو كلُّ قَشْر. ومنه قِرْفُ الخُبْز، وسمِّي قِرفاً وقَرْفاً([10]) لأنه لباسُ ما عليه.
ومن الباب القَرْف: شيءٌ يُعمَل من جلودٍ يعمل فيه الخَلْع. والخلْع: أن يُؤخذ اللحمُ فيُطبخَ ويجعلَ فيه توابل، ثم يُفرَغ في هذا الخَلْع. قال:
وذُبْيانيَّةٍ وَصَّتْ بَنِيها ***  بأنْ كَذَب القراطفُ والقُروف([11])
ومن الباب: اقترفْتُ الشيء: اكتسبتُه، وكأنه لابَسَه وادَّرَعه. وكذلك قولهم: فلانٌ يُقرَف بكذا، أي يُرمَى به. ويقال للَّذِي يُتَّهم بالأمر: القِرْفةُ، يقول الرّجلُ إذا ضاع لـه شيءٌ: فلانٌ قِرْفَتي، أي الذي أتَّهِمُه، كأنَّه قد ألبسه الظِّنَّة. و [بنو([12])] فلانٍ قِرْفَتِي، أي الذي عندهم أظنُّ طَلِبَتي وبُغيتي. ويقولون: سَلْ بني فلانٍ عن ناقتك فإنَّهم قِرْفةٌ، أي تجدُ خَبَرها عنْدهم. وقياسُه ما قد ذكرناه. والفَرسُ المُقْرِف: المُدانِي الهُجْنة. يقولون: إن الْمُقرِف: الذي أبوهُ هجينٌ وأمُّه عربيّة. قال الشاعر([13]):
فإنْ نُتِجَتْ مُهراً كريماً فبالحَرَى *** وإن يكُ إقرافٌ فمن قِبَلِ الفَحلِ([14])
وقارفَ فلانٌ الخطيئةَ: خالَطَها. وقارفَ امرأتَه: جامَعَها؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما لباسُ صاحبِهِ. والقَرَفُ: الوَباء يكون بالبلد، كأنَّه شيء يصير مرضاً لأهله كاللِّباس. وفي الحديث أنَّ قوماً [شَكَوْا إليه([15])] وَبأَ أرضِهم فقال: "تَحوَّلُوا فإنَّ مِن القَرَف التَّلَفَ".
(قرق)  القاف والراء والقاف كلمةٌ واحدة. يقولون: القَرِق: القاع الأملس. قال:
كأنَّ أيديهنَّ بالقاعِ القَرِقْ *** أيدي جوَارٍ يتعاطَيْنَ الوَرِقْ([16])
(قرم)  القاف والراء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حزٍّ أو قطعٍ في شيء. من ذلك القَرْم: قَرْم أنفِ البعير، وهو قطعُ جُليدةٍ منه للسِّمة والعلامةِ، وتلك القُطَيعة القُرامة. وقولهم: القَرْم: السيِّد، وكذلك المُقْرَم، فهو الذي ذكرناه، إنما يُقرَم لكرمه عندهم حتَّى يصير فحلاً، ثم يسمَّى بالقَرْم الذي يُقرَم به. وقال أوس:

إذا مُقْرَمٌ منا ذَرَا حدُّ نابِه ***  تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقرَمِ([17])
ويقولون: إنَّ القُرَامةَ شيءٌ  يُقطَع من كِركرة البعير، يُنتفَعُ به عند القحط ويؤكل. ومنه القُرَامة، وهو ما لَزِق بالتَنُّور من الخبز. وسمِّي بذلك لأنَّه يُقرَم من التَّنُّور، أي ينحَّى عنه.
ومن الباب القَرْم، وهو تناوُلُ الحَمَلِ الحشيشَ أولَ ما يقْرِمُ أطرافَ الشَّجَر. والقِرام: السِّتْر: الرّقيق، وهو من قياس الباب، كأنَّه شيءٌ قد غُشِّيَ به الباب، فهو كالقُرمة التي تُقرَم من أنف البعير.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَرَم: شدَّةُ شهوةِ اللَّحم.
(قرن)  القاف والراء والنون* أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على جَمعِ شيءٍ إلى شيء، والآخَر شيءٌ ينْتَأ بقُوّة وشِدّة.
فالأوّل: قارنتُ بين الشَّيئين. والقِران: الحبلُ يُقرَن به شيئانِ. والقَرَن: الحَبْل أيضاً. قال جرير:
بلِّغْ خليفَتَنا إنْ كنتَ لاقِيَه *** أنِّي لدَى البابِ كالمشدود في قَرَنِ([18])
والقَرَن: جُعَيْبَةٌ صغيرة تُضَمُّ إلى الجَعبة الكبيرة. قال:
* فكلُّهمْ يَمشِي بقَوسٍ وقَرَنْ([19]) *
والقَرَن في الحاجبين، إذا التقَيا. وهو مقرونُ الحاجِبين بيِّنُ القَرَن. والقِرْن: قِرنُك في الشَّجاعة. والقَرْن: مثلُك في السِّنِّ. وقياسُهما واحد، وإنَّما فُرِق بينهما بالكسر والفتح لاختلاف الصِّفتين. والقِرَان: أن تقرن بين تَمرتين تأكلهما. والقِرانُ: أن تَقْرِن حَجَّةً بعُمرة. والقَرُون من النُّوق: المُقرَّنة القادِمَين والآخِرَين من أخلافها. والقَرون: التي إذا جَرَتْ وضعت يديها ورجليها معاً. وقولهم: فلان مُقْرِنٌ لكذا، أي مطيقٌ لـه. قال الله تعالى: ]سُبْحَانَ الَّذي سَخَّرَ لنا هذا وما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ[ [الزخرف 13]؛ وهو القياس، لأنَّ معناه أنَّه يجوز أن يكون قِرناً له. والقَرِينة: نَفْس الإنسان، كأنهما قد تقارَنَا. ومن كلامهم: فلانٌ إذا جاذبَتْه قَرينةٌ بَهَرَها، أي إذا قُرِنت به الشَّديدة أطاقَها. وقَرِينةُ الرَّجُلِ: امرأتُه. ويقولون: سامحته قَرِينته وقَرُونته وقَرُونه، أي نفسه. والقارِنُ: الذي معه سَيفٌ ونَبْل.
والأصلُ الآخر: القَرْن للشّاةِ وغيرها، وهو ناتئ قويّ، وبه يسمَّى على معنى التشبيه الذَّوائبُ قروناً. ومن ذلك قول أبي سفيان في الرُّوم: "ذات القُرون([20])". كان الأصمعيُّ يقول: أراد قرونَ شُعورِهم، وكانوا يطوِّلون ذلك يُعرَفون به. قال مُرقِّش:
لات هَنَّا وليتني طَرَفَ الزُّ *** جِّ وأهلي بالشَّام ذاتِ القُرونِ([21])
ومن هذا الباب: القَرْن: عَفَلة الشَّاة تخرج من ثَفْرها. والقَرْن: جُبَيْلٌ صغيرٌ منفرد. ويقولون: قد أقرَنَ رُمحَهُ([22])، إذا رفَعَه. ومما شذَّ عن هذين البابين: القَرْن: الأمَّة من الناس، والجمع قُرون. قال الله سبحانه: ]وَقُرُوناً بَيْنَ ذلكَ كَثِيراً([23])[ [الفرقان 38].
والقَرْن: الدُّفعة من العَرَق، والجمع قُرون. قال زُهَير:
نعوِّدُها الطِّرادَ فكلَّ يومٍ *** يُسَنُّ على سنابِكها قُرونُ([24])
ومن النَّبات: القَرْنُوَة، والجلد المُقَرْنَى: المدبوغُ بها.
(قره)  القاف والراء والهاء كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: القَرَه في الجلد كالقَلَح في الأسنان، وهو الوَسَخ. يقال: رجلٌ أقْرَهُ وامرأةٌ قرهاء.
(قري)  القاف والراء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جمعٍ واجتماعٍ. من لك القَرْية، سمِّيت قريةً لاجتماع النَّاس فيها. ويقولون: قَرَيت الماء في المِقْراةِ: جمعتُه، وذلك الماءُ المجموع قَرِيٌّ. وجمع القَرية قُرىً، جاءت على كُسْوةٍ وكُسىً. والمِقْراة: الجفْنة، سمِّيت لاجتماع الضَّيف عليها، أو لما جُمع فيها من طعام.
ومن الباب القَرْو، وهو كالمِعْصَرة([25]). قال:
أرمِي بها البَيداءَ إذْ أعرَضَتْ *** وأنت بين القَرْوِ والعاصر([26])
والقرو: حوضٌ معروفٌ ممدودٌ عند الحوض العظيم، تَرِدُه الإبل. ومن الباب القَرْو، وهو كلُّ شيءٍ على طريقةٍ واحدة. تقول: رأيت القوم على قَرْوٍ واحد. وقولهم إنَّ القَرْو: القصدُ؛ تقول: قروتُ وقرَيْت، إذا سلكت. وقال النابغة:
* يَقْرُوا الدَّكادِكَ من ذنبان([27]) والأكَما *

وهذا عندنا من الأوّل، كأنه يتبعها قريةً قرية. ومن الباب القَرَى: الظَّهر، وسمِّي قرىً لما اجتمع فيه من العِظام. وناقةٌ قَرْواءُ: شديدة الظَّهر. قال:
* مضبورةٍ قَرواء هِرْجابٍ فُنُقْ([28]) *
و*لا يقال للبعير أقْرَى.
وإذا هُمِز هذا الباب كان هو والأوّلُ سواءً. يقولون: ما قرأَتْ هذه النّاقةُ سَلَىً، كأنَّه يُراد أنَّها ما حَملَتْ قطُّ. قال:
ذِراعَيْ عَيطلٍ أدماءَ بِكرٍ *** هجانِ اللَّونِ لم تَقرأْ جنينا([29])
قالوا: ومنه القُرآن، كأنَّه سمِّي بذلك لجَمعِه ما فيه من الأحكام والقِصَص وغيرِ ذلك. فأمَّا أقْرأَتِ المرأةُ فيقال إنَّها من هذا أيضاً. وذكروا أنَّها تكون كذا في حال طُهرها، كأنَّها قد جَمَعَتْ دمها في جوفها فلم تُرْخِه. وناسٌ يقولون: إنما إقراؤها: خروجُها من طُهرٍ إلى حيض، أو حيضٍ إلى طُهْر. قالوا: والقُرْء: وقْتٌ، يكونُ للطُّهر مرَّةً وللحيض مرة. ويقولون: هبَّت الرِّياح لقارئها: لوقتِها. وينشدون:
شَنِئت العَقْرَ عَقْرَ بنِي شُليلٍ *** إذا هبَّت لقارِئها الرِّياحُ([30])
وجملة هذه الكلمة أنَّها مشكلة. وزعم ناسٌ من الفقهاء أنها لا تكون إلا في الطُّهر فقالوا:([31])...............................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
وهو من الباب الأول: القارئة، وهو الشَّاهد. ويقولون: الناس قواري الله تعالى في الأرض، هم الشُّهود. وممكنٌ أنْ يُحمَل هذا على ذلك القياس، أي إنَّهم يَقْرُون الأشياءَ حتَّى يجمعوها علماً ثمَّ يشهدون بها.

ومن الباب القِرةُ([32]): المال، من الإبل والغنم. والقِرَة: العِيال. وأنشدَ في القرة التي هي المال:
ما إنْ رأينا ملكاً أغارا *** أكثرَ منه قِرَةً وقارا([33])
ومما شذَّ عن هذا الباب القارية، طرف السِّنان. وحدُّ كلِّ شيءٍ: قارِيَتُه.
(قرب)  القاف والراء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خلاف البُعد. يقال قَرُبَ يَقْرُبُ قُرباً. وفلانٌ ذو قرابتي، وهو من يَقْرُبُ منك رحِماً. وفلانٌ قَرِيبِي، وذو قَرابتي. والقُرْبة والقُرْبَى: القَرابة. والقِراب: مُقارَبة الأمر. وتقول: ما قَرِبْتُ هذا الأمرَ ولا أقْرَبُه، إذا لم تُشَامَّهُ([34]) ولم تلتَبِسْ به. ومن الباب القَرَب، وهي ليلةُ ورودِ الإبلِ الماءَ؛ وذلك أنَّ القومَ يُسِيمون([35]) الإبلَ وهم في ذلك
يسيرونَ نحو الماء، فإذا بقيَ بينهم وبين الماء عشِيَّةٌ عجَّلوا نحوه، فتلك اللَّيلة ليلةُ القَرَب. والقارِب: الطَّالب الماءَ ليلاً. قال الخليل: ولا يقال ذلك لطالبهِ نهاراً. وقد صرَّفوا الفعلَ من القَرَب فقالوا: قَرَبْت الماء أقرُبهُ قَرَباً. وذلك على مثال طَلْبتُ أطْلُبُ طَلَباً، وحَلَبْتُ أحلُب حَلَباً. ويقولون: إنّ القارِب: سفينةٌ صغيرة تكون مع أصحاب السُّفن البَحْرية، تستَخَفُّ لحوائجهم؛ وكأنَّها سمِّيت بذلك لقُرْبِها منهم. والقُرْبانُ: ما قُرِّب إلى الله تعالى من نَسِيكةٍ أو غيرها.
ومن الباب: قُربانُ الملِك وقَرابِينه: وزراؤه وجُلساؤه. وفرسٌ مُقْرَبة، وهي التي تُرْتَادُ([36]) وتقرَّب ولا تُترَك أن تَرُود. قال ابنُ دريد: إنَّما يُفعَل ذلك بالإناث لئلاَّ يقرعَها فحلٌ لئيمٌ.
ويقال: قَرَّبَ الفرسُ تقريباً، وهو دون الحُضْر، وقيل تقريبٌ لأنَّه إذا أحْضَرَ كان أبعدَ لمداه. وله فيما يقالُ تقريبان: أدنى وأعلى. ويقال: أقرَبت الشَّاة، دنا نِتاجُها. قال ابن السِّكِّيت: ثوب مُقارِبٌ، إذا لم يكن جيِّداً. وهذا على معنى أنَّه مقارِبٌ في ثَمَنِه غيرُ بعيدٍ ولا غالٍ. وحكى غيرُه: ثوبٌ مُقارِبٌ: غير جيد، وثوب مقاربٌ: رخيص، والقياس في كلِّه واحد. وأمَّا الخاصرة فهي القُرْب، سمِّيت لقُرْبها من الجنب. وقال* قوم: سمِّيت تشبيهاً لها بالقِرْبة. قالوا: وهذا قياسٌ آخر، إنما هو من أن يضُمَّ الشيءَ ويحويَه. قالوا: ومنه القِراب: قرابُ السَّيف، والجمع قُرُب. قال الشّاعر([37]):
يا ربَّةَ البيتِ قُومِي غيرَ صاغرةٍ *** ضُمي إليكِ رِحالَ القومِ والقُرُبا
وقال الشاعر([38]) في القُرْب، وهي الخاصرة:
وكنتُ إذا ما قُرِّبَ الزّادُ مولعاً *** بكلِّ كميتٍ جَلْدةٍ لم تُوَسَّفِ([39])
مُدَاخَلةِ الأقرابِ غيرِ ضئيلةٍ *** كُميتٍ كأنَّها مزادةُ مُخْلِفِ
(قرت)  القاف والراء والتاء أُصَيلٌ يدلُّ على قُبْح في سَحْنة([40]). يقولون: قرِت وجه الرجل: تغيّر من حُزْن. وأصل ذلك من قَرَِت الدَّم، إذا يَبِس بين الجلد واللّحم. وهو دمٌ قارت. وقَرِتَ الجلدُ، إذا ضُرِبَ فاسودَّ.
(قرح)  القاف والراء والحاء ثلاثةُ أصولٍ صحيحةٍ: أحدُها يدلُّ على ألمٍ بجراحٍ أو ما أشبَهها، والآخَر يدلُّ على شيءٍ من شَوْب، والآخِر على استنباطِ شيء.
فالأوَّل القَرْح: قَرْح الجِلد يُجرَح([41]). والقَرْح: ما يخرُجُ به من قُروحٍ تؤلمه. قال الله تعالى: ]إنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ القَوْمُ قَرْحٌ مِثْلُه[ [آل عمران 140]. يقال قَرَحَه، إذا جَرحَه، والقريح: الجريح. والقَرِح([42]): الذي خَرَجَتْ به القُروح.
والأصل الثاني: الماء القَرَاح: الذي لا يشُوبُه غيره. قال:
بِتْنا عُذوباً وباتَ البقُّ يَلسَِبُنا *** نَشْوِي القَراحَ كأَنْ لا حيَّ بالوادِي([43])
والأرض القَرَاح: الطيِّبة التُّربة: التي لا يَخْلِطُ ترابَها شيءٌ. ومن الباب: رجل قُرْحانٌ وقومٌ قُرْحانونَ، إذا لم يُصِبْهم جُدَريٌّ ولا مرض. وهذا من الماء القَراح والأرضِ القَراح. والقِرْواحُ مثل القَراح. ويقال: القِرواح: الواسعةُ. وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّه تشوبها حُزُونة.
والأصل الثالث القريحة، وهو أوّل ما يُستنبَطُ من البِئر، ولذلك يقال: فلانٌ جيِّد القريحة؛ يراد به استنباط العِلم. ومنه اقترحت الجَمَل: ركبتُه قبل أن يُرْكِب([44]). واقترحتُ الشيءَ: استنبطتُه عن غير سَماعٍ.
ومما شذَّ عن هذه الأصولِ الثلاثة: القارح من الدَّوابِّ: ما انتهى سنُّه. قال الفرَّاء: قَرَحَ يَقْرُح قُرُوحاً، من خيل قُرحٍ([45]). وكلُّ الأسنانِ بالألف، مثل أَثْنَى وأرْبَعَ، إلا قرَح.
ومن الشاذّ القُرحة: ما دون الغُرَّة من البياض بوجه الفَرَس. قال: وروضةٌ قرحاء: في وسطها نَورٌ أبيض. قال ذو الرُّمّة:

حَوّاءُ قَرحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ ***بها الذِّهابُ وحَفَّتْها البراعيمُ([46])
ويقولون: قَرَحَ فلانٌ فلاناً بالحقِّ، إذا استقبَله به. وهذا ممكنٌ أن يكون من باب الإبدال، والأصل قرَعه. وممكنٌ أن يكون كأنَّه جرحه بذلك.
 (قرد)  القاف والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّعٍ في شيءٍ مع تقطُّع. من ذلك السحابُ القَرِد: المتقطِّع في أقطار السماء يركبُ بعضُه بعضاً.
والصُّوف القَرِد: المتداخِلُ بعضُه في بعض. و [الأرض] القَرْدَدُ إذا ارتفعت إلى جنب وَهْدة([47]). وقُرْدُودةُ الظَّهْر: ما ارتفع من ثَبَجِه. وكلُّ هذا قياسُه واحد. وممكنٌ أن يكون القُرَادُ من هذا، لتجمُّع خَلْقِه.
وممَّا يشتقُّونه من لفظ القُراد: أقْرَدَ الرّجُل: لَصِقَ بالأرض من فزعٍ أو ذُلّ([48]). وقرِدَ: سَكَت([49]). ومنه قرَّدْتُ الرّجلَ تقريداً، إذا خدَعتَه لتُوقِعَه في مكروه.
--------------ـــ
([1]) البيت للمشمرخ بن عمرو الحميري، كما في الخزانة (1: 98) حيث تجد جملة الأقوال في تعليل تسمية قريش. وأنشده في المجمل واللسان (قرش) بدون نسبة. وانظر صبح الأعشى (1: 35).
([2]) نبر، أي ارتفاع، وفي الأصل: "نتر".
([3]) الفرزدق في ديوانه 657 واللسان (قرص). وقبله:
تصرم عني ود بكر بن وائل *** وما كاد عني ودهم يتصرم
([4]) الجمهرة (2: 357).
([5]) قيل إنه "البابونج".
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) ديوان أوس 11 واللسان (قرع).
([9]) في الأصل: "الشيء"، صوابه في المجمل.
([10]) كذا في الأصل. وفي المجمل وسائر المعاجم: "القرف" بالكسر فقط.
([11]) البيت لمعقر بن حمار البارقيّ، كما في اللسان (قرف، كذب) وإصلاح المنطق 17، 77، 324.
([12]) التكملة من اللسان.
([13]) هو حميدة بنت النعمان بن بشير، زوج روح بن زنباع. الأغاني (14: 125) وتنبيه البكري 31. وفي اللسان (سلل، هجن) أنها هند بنت النعمان بن بشير تقوله لزوجها روح بن زنباع.
([14]) كذا على الإقواء، ويطابقه ما في اللسان (هجن) وروى البكري: "فما أنجب الفحل" بلا إقواء، وقبله:
وما هند إلا مهرة عربية *** سليلة أفراس تجللها بغل
([15]) التكملة من المجمل.
([16]) الرجز في اللسان (قرق) وإصلاح المنطق 464.
([17]) ديوان أوس 27 واللسان (قرم، ذرا، خمط)؛ وقد سبق في (ذرا).
([18]) ديوان جرير 588 واللسان (قرن) والبيان (1: 329). بقوله لعون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في الديوان والبيان. وفي اللسان: "أبلغ أبا مسمع".
([19]) قبله في الصحاح واللسان والتاج (قرن) وتنبيه السكري 19 والبيان (3: 107): * يا ابن هشام أهلك الناس اللبن *
([20]) في اللسان: "وقال أبو سفيان بن حرب للعباس بن عبد المطلب، حين رأى المسلمين وطاعتهم لرسول الله صلى الله عليه وسلم واتباعهم إياه حين صلى بهم: ما رأيت كاليوم طاعة قوم ولا فارس الأكارم، ولا الروم ذات القرون".
([21]) المفضليات (2: 8) واللسان (قرن) ومعجم البلدان (الزج).
([22]) في الأصل: "ريحه"، صوابه في المجمل.
([23]) في الأصل: "بين ذلك سبيلا"، تحريف.
([24]) ديوان زهير 187 واللسان (قرن). ويروى: "تضمر بالأصائل كل يوم".
([25]) ويقال أيضاً لمسيل المعصرة ومثعبها، كما في اللسان والقاموس.
([26]) البيت للأعشى في ديوانه 245 واللسان (قرا).
([27]) كذا وردت الكلمة في الأصل. وفي الديوان 69: "من لبنان والأكما". وصدره: * حتى غدا مثل نصل السيف منصلتا *
([28]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 104 واللسان (غلا، قرا، هرجب، فنق) وقبله: * تنشطته كل مغلاة الوهق *
([29]) البيت لعمرو بن كلثوم في معلقته المشهورة.
([30]) لمالك بن الحارث الهذلي في ديوان الهذليين (3: 83) واللسان (قرأ). وشليل، بهيئة التصغير: جد جرير بن عبد الله البجلي. الاشتقاق 302 وشرح الديوان.
([31]) بعده بياض في الأصل بمقدار أربعة أسطر.
([32]) الحق أن الكلمة من مادة (وقر)، وهي كالعدة من وعد. ومنه الوقير للغنم.
([33]) الرجز للأغلب العجلي، كما في اللسان (وقر، قور). وأنشده في المخصص (7: 133/ 8: 13).
([34]) شاممته مشامة: قاربته وتعرفت ما عنده بالاختبار والكشف.
([35]) يسيمونها: يرعونها. وفي الأصل: "يسمون".
([36]) وكذا وردت العبارة في المجمل، وصوابه "التي تدنى"، كما في الجمهرة (1: 272) واللسان والقاموس.
([37]) هو مرة بن محكان السعدي. الحماسة (2: 253) والحيوان (2: 352) والأغاني (20: 10) ومعجم المرزباني 383.
([38]) هو الأسود بن يعفر، كما في اللسان والتاج (وسف).
([39]) أنشده في اللسان (جلد) بدون نسبة.
([40]) السحنة، بالفتح، اللون. وفي الأصل: "سمجة"، تحريف.
([41]) في المجمل: "بجراح".
([42]) والقريح أيضاً.
([43]) أنشده في اللسان (لسب، شوا). وانظر مثيل هذا البيت في (عذب).
([44]) يركب، من قولهم أركب أي حان له أن يركب. وضبط في المجمل بفتح الكاف خطأ.
([45]) ويقال قُرَّح أيضاً بضم القاف وتشديد الراء المفتوحة.
([46]) ديوان ذي الرمة 53 واللسان (قرح، شرط، ذهب). وقد سبق في (ذهب).
([47]) في المجمل: "وأرض قردد إذا ارتفعت إلى جنب وهدة".
([48]) في الأصل: "وذل"، صوابه في المجمل.
([49]) في المجمل: "سكت من عي".

ـ

##### Türkçe

(قاف ve راء ve bunların üçüncüsü olanlar babı)
(**قرس**)  **القاف** ve **الراء** ve **السين** sağlam bir asıldır; soğuğa delâlet eder. Bundan: **القَرْس**: soğuk. Ve insan **قَرِس** olur, **قَرَساً**, şiddetli soğuktan elleriyle çalışmaya güç yetiremediği zaman. Ebû Zübeyd dedi:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ ***  كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
Denir: soğuk onu **أقرس** etti. Ve bu babdan olmayanlardan: **القُرَاسِية**: iri deve.

(**قرش**)  **القاف** ve **الراء** ve **الشين** sağlam bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder. Şu hâlde **القَرْش**: toplama; denir: **تَقَرَّشُوا**, toplandıkları zaman. Ve derler: **قُريش** buna bununla adlandırıldı. Ve **المُقَرِّشة**: kıtlık yılı; çünkü insanlar hayvanlarını bir araya toplarlar. Ve denir: savaşta mızraklar **تقارَشَت**, bir kısmı bir kısmına girdiği zaman. Ve derler: **قريش**: denizde oturan, diğer bütün hayvanlara galip gelen bir hayvandır. Dedi:
وقريشٌ هي التي تَسْكُن البحـ *** ـرَ بها سمِّيت قريشٌ قريشا([1])

(**قرص**)  **القاف** ve **الراء** ve **الصاد** sağlam bir asıldır; parmak uçlarıyla, bir **نبْرٍ**([2]) bulunarak, bir şeyi kavramaya delâlet eder. Bundan: onu **قَرَصتُه**; onu **أقرُصُه**; **قَرْصاً**. Ve **القُرْص** bilinir; çünkü o, **قَرْصاً** ile **يُقرَص** edilen bir hamurdur. Ve kadın hamuru **قرَّصت**: onu, **قُرصةً قُرصة** parçaladı. Ve **لَبَن قارصٌ**: dili yakar; sanki onu bir **قرصاً** ile **يقرُصه**. Ve babdandır: **القوارص**; o da sövgülerdir; sanki hakkında güzel olmayan şey söylendiğinde ırz **يُقرَص** bir **قرصاً** ile. Dedi:

قوارصُ تأتِيني وتَحتقرونها *** وقد يملأُ القطرُ الإناءَ فيُفعِمُ([3])

İbn Düreyd dedi: "**حُلِيٌّ مقرَّص**: yani mücevherlerle süslenmiş([4])"; ve sanki bu, **القُرص** sûreti üzere yuvarlak olur.
Ve bu babdan olmayanlardan: **القُرَّاص**: bir bitki([5]).

(**قرض**)  **القاف** ve **الراء** ve **الضاد** sağlam bir asıldır; ve o, kesmeye delâlet eder. Denir: şeyi makasla **قَرَضت**. Ve **القَرْض**: malından insana verdiğin, sana geri ödenmesi için; sanki malından kestiğin bir şeydir. Ve ticarette **القِراض**, bundandır; sanki mal sahibi malından bir taife kesmiş ve onu, onunla ticaret etsin diye **مُقارِضَهُ**’na vermiştir. Ve derler: [**القريض**([6])]: küp; “**حالَ الجريضُ دُونَ القريض**” sözlerinde; [ve zâhir olan, onunla([7]) şiirin kastedilmiş olmasıdır]; ve o daha sahihdir. Ve denir: falan ve falan övgüyü **يتقارضان**, her biri arkadaşını övdüğü zaman. Ve sanki bunun mânâsı: her biri arkadaşına, malı kesmek gibi, bir övgü **أقْرَضَ** etmiştir. Ve bu, zikrettiğimiz kıyasa döner.

(**قرط**)  **القاف** ve **الراء** ve **الطاء** kıyas dışı üç kelimedir.
Birincisi **القُرْط**; o bilinir. Ve falan, atının dizginini **قَرَّطَ**, gemi başına attığı zaman.
İkincisi eyer için **القُِرْطانُ** ve **القُِرطاطُ**; semer için **الوَلِيَّة** menzilesindedir. Bazen semer için kullanılır.
Ve denir: falan bir **بِقرْطيطةٍ** bile cömertlik etmedi; yani az bir şeyle.

(**قرع**)  **القاف** ve **الراء** ve **العين**: babın çoğu bir şeyi vurmaktır. Denir: şeyi **قَرَعْتُ**; onu **أقرَعُه**: onu vurdum. Ve yiğitlerin **مُقارَعة**’si: onların birbirini vurmasıdır. Ve **القَريع**: damızlık erkek; çünkü o dişi deveyi vurur. Ve **الإقراع** ve **المُقارَعة**: kura çekmedir. Bununla adlandırıldı; çünkü o, sanki vurulan bir şeydir. Ve falanla **قارعتُ** da onu **قرعتُ**; yani kura bana ona karşı isabet etti. Ve **القارعة**: zamanın şiddetlerinden şiddetli olan; bununla adlandırıldı, çünkü insanları çarpar; yani şiddetiyle onları vurur. Ve **القارعة**: kıyamettir; çünkü o, **إقراع**’ıyla insanlara vurur ve isabet eder. Ve **قوارِعُ القرآن**: onu okuyan kimseye korku isabet etmeyen âyetlerdir. Ve sanki -Allah daha iyi bilir- bununla adlandırıldı; çünkü cinleri çarpar. Ve içen kimse, içindekini tamamen içtiğinde, kapla alnını **يَقرَعُ** eder. Ve denir*: hayvanı gemiyle **أقرَعَ**, onu dizginlediği zaman.
Ve babdandır: “adam **قَرِعٌ**” sözleri; müşirin öğüdünü kabul ettiği zaman. Bunun mânâsı: bu hususta bir sözle çarpıldı da onu kabul etti. Eğer onu kabul etmezse: falan **لا يُقرَع** denir. Ve derler: hakka **أقرَعْتُ**; **إقراعاً**: döndüm.
Ve babdandır **القَرِيع**; o efendidir. Bununla adlandırıldı; çünkü işlerde ona dayanılır; sanki çokça sorulduğu ve onda kendisinden yardım istendiği için çarpılır gibidir. Bunun delili: onu **مقروعاً** da adlandırmalarıdır.
Sonra bu üzerine taşınır ve mecaz yapılır; şöyle dediler: falan falanı **أقرَعَ**: ona malının hayırlısını verdi.
Ve malın seçkini: onun **قُرعتُه**’dur; ve bununla adlandırıldı, çünkü **القَرِيع** hakkında dediğimiz gibi musibetlerde ona dayanılır.
Ve genişlettikleri şeylerdendir, asıl zikrettiğimiz iken: **القَريعة**; o, konak yerinde en iyi evdir: soğuk varsa sığınağının en iyisi; sıcak varsa gölgesinin en iyisi.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **القَرَع** ve **فَصِيلٌ مقرَّع**. Evs dedi:
لدى كلِّ أُخدودٍ يغادرنَ دارعاً ***  يُجَرُّ كما جُرَّ الفصيلُ المقرَّعُ([8])
Ve **القَرَع** ayrıca: baştan saçın([9]) gitmesidir.

(**قرف**)  **القاف** ve **الراء** ve **الفاء** sağlam bir asıldır; bir şeyle karışmaya, ona bulaşmaya ve onu giyinmeye delâlet eder. Bunun aslı **القَرْف**’tur; o, her kabuktur. Ondan: ekmeğin **قِرْفُ**’u; ve ona **قِرفاً** ve **قَرْفاً**([10]) denildi; çünkü üzerindekinin giysisidir.
Ve babdandır **القَرْف**: derilerden yapılan bir şey; içinde **الخَلْع** yapılır. Ve **الخلْع**: etin alınması, pişirilmesi ve içine baharat konulması; sonra bu **الخَلْع** içine boşaltılmasıdır. Dedi:
وذُبْيانيَّةٍ وَصَّتْ بَنِيها ***  بأنْ كَذَب القراطفُ والقُروف([11])
Ve babdandır: şeyi **اقترفْتُ**: onu kazandım; sanki ona bulaştı ve onu giyindi. Ve yine onların sözü: falan şununla **يُقرَف**; yani onunla itham edilir. Ve bir işle itham edilene **القِرْفةُ** denir. Adam, kendisine bir şey kaybolduğunda der ki: falan benim **قِرْفَتي**’mdir; yani itham ettiğim kimsedir; sanki ona zan elbisesini giydirmiştir. Ve [**بنو**([12])] falanın benim **قِرْفَتِي**’mdir; yani talebimin ve isteğimin onlarda olduğunu zannettiğim kimselerdir. Ve derler: falanın oğullarına deveden sor; çünkü onlar **قِرْفةٌ**’dir; yani onun haberini onların yanında bulursun. Ve kıyası, zikrettiğimiz şeydir. Ve **الفَرسُ المُقْرِف**: melezliğe yakın olan. Derler: **الْمُقرِف**: babası melez, annesi Arap olan kimsedir. Şair([13]) dedi:
فإنْ نُتِجَتْ مُهراً كريماً فبالحَرَى *** وإن يكُ إقرافٌ فمن قِبَلِ الفَحلِ([14])
Ve falan günahı **قارفَ** etti: ona karıştı. Ve karısıyla **قارفَ** etti: onunla cima etti; çünkü her biri arkadaşının giysisidir. Ve **القَرَفُ**: beldede olan vebadır; sanki o, ehline giysi gibi hastalık olan bir şeydir. Hadiste: bir kavim [**شَكَوْا إليه**([15])] yerlerinin vebasını şikâyet etti; o da dedi ki: “Göç edin; çünkü **القَرَف**’ten helâk vardır.”

(**قرق**)  **القاف** ve **الراء** ve **القاف** tek bir kelimedir. Derler: **القَرِق**: düz, kaygan taban. Dedi:
كأنَّ أيديهنَّ بالقاعِ القَرِقْ *** أيدي جوَارٍ يتعاطَيْنَ الوَرِقْ([16])

(**قرم**)  **القاف** ve **الراء** ve **الميم** sağlam bir asıldır; bir şeyde yarma yahut kesmeye delâlet eder. Bundan: **القَرْم**: devenin burnunun **قَرْم**’u; damga ve alâmet için ondan bir deri parçasının kesilmesidir; o kesik parça **القُرامة**’dir. Ve onların sözü: **القَرْم**: efendi; ve yine **المُقْرَم**; işte o, zikrettiğimizdir: ancak onların yanında kereminden dolayı **يُقرَم** edilir, ta ki damızlık erkek olsun; sonra, onunla **يُقرَم** edilen **القَرْم** ile adlandırılır. Evs dedi:
إذا مُقْرَمٌ منا ذَرَا حدُّ نابِه ***  تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقرَمِ([17])
Ve derler: **القُرَامة** devenin gıdısından kesilen bir şeydir; kıtlıkta ondan faydalanılır ve yenir. Ondan: **القُرَامة**; o da tandıra yapışan ekmektir. Bununla adlandırıldı; çünkü tandırdan **يُقرَم** edilir; yani ondan uzaklaştırılır.
Ve babdandır **القَرْم**: kuzunun ot yemesi; ilk defa ağaçların uçlarını **يقْرِمُ** ettiği zaman. Ve **القِرام**: ince perde; babın kıyasındandır: sanki kapının üzerine örtülen bir şeydir; o da devenin burnundan kesilen **القُرمة** gibidir.
Ve bu babdan şâz olan: **القَرَم**: et iştahının şiddeti.

(**قرن**)  **القاف** ve **الراء** ve **النون** * iki sağlam asıldır: birisi bir şeyi bir şeye toplamaya delâlet eder; diğeri, kuvvet ve şiddetle çıkıntı yapan bir şeye.
Birincisi: iki şey arasında **قارنتُ**. Ve **القِران**: iki şeyin onunla birleştirildiği ip. Ve **القَرَن**: ip de. Cerîr dedi:
بلِّغْ خليفَتَنا إنْ كنتَ لاقِيَه *** أنِّي لدَى البابِ كالمشدود في قَرَنِ([18])
Ve **القَرَن**: büyük sadaka bağlanan küçük bir sadakacık. Dedi:
* فكلُّهمْ يَمشِي بقَوسٍ وقَرَنْ([19]) *
Ve kaşlarda **القَرَن**: birleşmeleri hâlinde. O, kaşları birleşik; açık **القَرَن**’lıdır. Ve **القِرْن**: yiğitlikte senin dengin. Ve **القَرْن**: yaşta senin benzerin. İkisinin kıyası birdir; ancak iki sıfatın farklılığı için kesre ve fetha ile ayrıldı. Ve **القِرَان**: iki hurmayı birleştirip yemendir. Ve **القِرانُ**: bir haccı bir umreye birleştirmen. Ve develerden **القَرُون**: memelerinin ön ikisini ve arka ikisini birleştirilmiş olan. Ve **القَرون**: koştuğunda ellerini ve ayaklarını birlikte koyan. Ve onların sözü: falan şuna **مُقْرِنٌ**’dir; yani ona güç yetirendir. Allah تعالى dedi: ]سُبْحَانَ الَّذي سَخَّرَ لنا هذا وما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ[ [الزخرف 13]; ve o kıyastır; çünkü mânâsı: ona bir **قِرْن** olması caiz olur. Ve **القَرِينة**: insanın nefsi; sanki ikisi birbirine eşlik etmiştir. Ve sözlerindendir: falan, onu bir **قَرينةٌ** çekiştirdiğinde onu yener; yani ona şiddetli olan birleştirildiğinde ona güç yetirir. Ve erkeğin **قَرِينةُ**’si: karısıdır. Ve derler: onun **قَرِينته**’si ve **قَرُونته**’si ve **قَرُونه**’si ona müsamaha gösterdi; yani nefsi. Ve **القارِنُ**: yanında kılıç ve ok bulunan.
Diğer asıl: koyun ve başkası için **القَرْن**; o, güçlü bir çıkıntıdır; ve benzetme mânâsı üzere saç tutamlarına **قروناً** denir. Bundan, Ebû Süfyân’ın Rumlar hakkında sözü: “**ذات القُرون**([20])”. Asmaî derdi ki: onların saçlarının boynuzlarını kastetti; ve onlar onu uzatırlardı, onunla tanınırlardı. Muraqqiş dedi:
لات هَنَّا وليتني طَرَفَ الزُّ *** جِّ وأهلي بالشَّام ذاتِ القُرونِ([21])
Ve bu babdandır: **القَرْن**: koyunun, makatından çıkan et parçası. Ve **القَرْن**: tek başına küçük bir tepecik. Ve derler: mızrağını **أقرَنَ**([22]) etti; onu kaldırdığı zaman. Bu iki babdan şâz olanlardan: **القَرْن**: insanlardan ümmet; çoğulu **قُرون**. Allah سبحانه dedi: ]وَقُرُوناً بَيْنَ ذلكَ كَثِيراً([23])[ [الفرقان 38].
Ve **القَرْن**: terden bir defa akış; çoğulu **قُرون**. Züheyr dedi:
نعوِّدُها الطِّرادَ فكلَّ يومٍ *** يُسَنُّ على سنابِكها قُرونُ([24])
Ve bitkiden: **القَرْنُوَة**; ve **الجلد المُقَرْنَى**: onunla tabaklanmış olan.

(**قره**)  **القاف** ve **الراء** ve **الهاء** bir kelimedir, eğer sahihse. Derler: deride **القَرَه**, dişlerdeki **القَلَح** gibidir; o, kirdir. Denir: **رجلٌ أقْرَهُ** ve **امرأةٌ قرهاء**.

(**قري**)  **القاف** ve **الراء** ve illetli harf sağlam bir asıldır; toplama ve birleşmeye delâlet eder. Bundan: **القَرْية**; insanlar orada toplandığı için **قريةً** diye adlandırıldı. Ve derler: suyu **المِقْراةِ**’de **قَرَيت**: onu topladım; ve o toplanmış su **قَرِيٌّ**’dir. **القَرية**’nin çoğulu **قُرىً**’dır; **كُسْوةٍ** ve **كُسىً** üzere geldi. Ve **المِقْراة**: çanak; misafirin onun üzerinde toplanması için, yahut içinde toplanmış yemekten dolayı böyle adlandırıldı.
Ve babdandır **القَرْو**; o, **المِعْصَرة**([25]) gibidir. Dedi:
أرمِي بها البَيداءَ إذْ أعرَضَتْ *** وأنت بين القَرْوِ والعاصر([26])
Ve **القرو**: büyük havuzun yanında uzatılmış, develerin vardığı bilinen bir havuzdur. Ve babdandır **القَرْو**: tek bir yol üzere olan her şey. Dersin: kavmi tek bir **قَرْوٍ** üzere gördüm. Ve onların sözü: **القَرْو**: kasıttır; dersin: **قروتُ** ve **قرَيْت**; yol tuttuğum zaman. Nâbiga dedi:
* يَقْرُوا الدَّكادِكَ من ذنبان([27]) والأكَما *

Ve bu, bizim katımızda birincidendir; sanki onu köy köy tâkip eder. Ve bâbdan **القَرَى**: sırt; onda kemiklerden toplanan şey bulunduğu için **قرىً** diye adlandırıldı. Ve **ناقةٌ قَرْواءُ**: sırtı şiddetli (olan). Dedi ki:
* مضبورةٍ قَرواء هِرْجابٍ فُنُقْ([28]) *
Ve deve için **أقْرَى** denilmez.
Ve bu bâb hemzelenirse, o ve birinci eşit olur. Derler: Bu dişi deve bir **سَلَىً** okumadı; sanki onun hiç taşımadığı kastedilir. Dedi ki:
ذِراعَيْ عَيطلٍ أدماءَ بِكرٍ *** هجانِ اللَّونِ لم تَقرأْ جنينا([29])
Dediler: Ve ondan **القُرآن**; sanki onda bulunan hükümleri, kıssaları ve bunun dışındakileri toplaması sebebiyle bununla adlandırıldı. Ama kadının **أقْرأَتِ** (olmasına) gelince, onun da bundan olduğu söylenir. Ve onun, temizlik hâlinde böyle olduğu zikredildi; sanki kanını iç boşluğunda toplamış da onu salıvermemiş gibidir. Ve bir topluluk der ki: Onun **إقراؤها**’sı ancak bir temizlikten hayza, yahut bir hayzdan temizliğe çıkmasıdır. Dediler: Ve **القُرْء**: bir vakittir; bir defa temizlik için, bir defa hayz için olur. Ve derler: Rüzgârlar onun **قارئها**’sı için esti: onun vakti için. Ve şu şiiri okurlar:
شَنِئت العَقْرَ عَقْرَ بنِي شُليلٍ *** إذا هبَّت لقارِئها الرِّياحُ([30])
Ve bu kelimenin cümlesi, onun müşkil olduğudur. Ve fakihlerden bir topluluk, onun ancak temizlikte olacağını iddia etti; böylece dediler:([31])...............................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
Ve o birinci bâbdandır: **القارئة**; ve o şâhiddir. Ve derler: İnsanlar, yeryüzünde Allah Teâlâ’nın **قواري**’leridir; onlar şâhitlerdir. Ve bu, o kıyasa hamledilebilir: yani onlar şeyleri, onları bilgi olarak toplayıncaya kadar **يَقْرُون**; sonra onlarla şâhitlik ederler.

Ve bâbdan **القِرةُ**([32]): mal; develerden ve koyunlardan. Ve **القِرَة**: bakmakla yükümlü olunanlar. Mal olan **القرة** hakkında şu şiiri okuttu:
ما إنْ رأينا ملكاً أغارا *** أكثرَ منه قِرَةً وقارا([33])
Ve bu bâbdan şâz olanlardan: **القارية**; mızrak ucunun ucu. Ve her şeyin sınırı: onun **قارِيَتُه**’dur.

(**قرب**) **القاف** ve **الراء** ve **الباء**, uzaklığın zıddına delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **قَرُبَ يَقْرُبُ قُرباً**. Ve falan, benim **قرابتي** sahibidir; o, rahim bakımından sana yaklaşandır. Ve falan benim **قَرِيبِي**’mdir; ve **ذو قَرابتي**’dir. Ve **القُرْبة** ve **القُرْبَى**: akrabalık. Ve **القِراب**: işin yaklaşması. Ve dersin: Bu işe ne **قَرِبْتُ** ne de onu **أقْرَبُه**; eğer onu **تُشَامَّهُ**([34]) etmediysen ve ona karışmadıysan. Ve bâbdan **القَرَب**: develerin suya varış gecesidir; bu, kavmin develeri otlatmasıdır; onlar bu hâlde suya doğru yürürler; su ile aralarında bir akşam kalınca ona doğru acele ederler; işte o gece, **القَرَب** gecesidir. Ve **القارِب**: geceleyin suyu arayandır. Halîl dedi: Onu gündüz arayana denilmez. Ve fiili **القَرَب**’den tasrif ettiler; böylece dediler: **قَرَبْت الماء أقرُبهُ قَرَباً**. Bu, **طَلْبتُ أطْلُبُ طَلَباً** ve **حَلَبْتُ أحلُب حَلَباً** misali üzeredir. Ve derler: **القارِب** küçük bir gemidir; deniz gemilerinin sahipleriyle birlikte olur; ihtiyaçları için hafifçe kullanılır; sanki onlara yakınlığı sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve **القُرْبانُ**: Allah Teâlâ’ya bir kurban yahut başkası olarak yaklaştırılan şeydir.
Ve bâbdan: Melikin **قُربانُ**’u ve onun **قَرابِينه**’i: vezirleri ve meclis arkadaşlarıdır. Ve **فرسٌ مُقْرَبة**: o, aranan ve yaklaştırılan ve dolaşmaktan bırakılmayan (kısrak)tır. İbn Düreyd dedi: Bu, ancak dişilerle yapılır; aşağılık bir aygır onu aşmasın diye.
Ve denir: At **قَرَّبَ** bir **تقريباً** ile; ve o, **الحُضْر**’dan aşağıdır. Ve “**تقريبٌ**” denildi; çünkü **أحْضَرَ** ederse, menzili bakımından daha uzak olur. Ve onun, denildiğine göre, iki **تقريبان**’ı vardır: aşağı ve yukarı. Ve denir: Koyun **أقرَبت**; doğumu yaklaştı. İbnü’s-Sikkît dedi: **ثوب مُقارِبٌ**; eğer iyi değilse. Bu, onun fiyatında yakın olması mânâsınadır; uzak değil ve pahalı değil. Başkası nakletti: **ثوبٌ مُقارِبٌ**: iyi değil; ve **ثوب مقاربٌ**: ucuz; ve kıyas, hepsinde birdir. Ama böğür, o **القُرْب**’dür; yan tarafa yakınlığı sebebiyle adlandırıldı. Bir kavim dedi: Ona, **القِرْبة**’ye benzetilerek ad verildi. Dediler: Bu başka bir kıyastır; ancak şeyi birleştirip içine almak mânâsındandır. Dediler: Ve ondan **القِراب**: kılıç kını; çoğulu **قُرُب**. Şair([37]) dedi:
يا ربَّةَ البيتِ قُومِي غيرَ صاغرةٍ *** ضُمي إليكِ رِحالَ القومِ والقُرُبا
Ve şair([38]) **القُرْب** hakkında, o böğürdür, dedi:
وكنتُ إذا ما قُرِّبَ الزّادُ مولعاً *** بكلِّ كميتٍ جَلْدةٍ لم تُوَسَّفِ([39])
مُدَاخَلةِ الأقرابِ غيرِ ضئيلةٍ *** كُميتٍ كأنَّها مزادةُ مُخْلِفِ

(**قرت**) **القاف** ve **الراء** ve **التاء**, sûrette([40]) bir çirkinliğe delâlet eden bir asıldır. Derler: Adamın yüzü **قرِت**: hüzünden değişti. Bunun aslı, kanın **قَرَِت** olmasıdır; deri ile et arasında kuruduğu zaman. Ve o, **دمٌ قارت**’tır. Ve deri **قَرِتَ**: vurulduğu zaman karardı.

(**قرح**) **القاف** ve **الراء** ve **الحاء**, üç sahih asıldır: birincisi, yaralarla yahut onlara benzer şeyle bir acıya delâlet eder; diğeri, bir karışım şeyine; diğeri, bir şeyin çıkarılıp elde edilmesine.
Birincisi **القَرْح**: derinin **قَرْح**’ı; yaralanır([41]). Ve **القَرْح**: ondan çıkan ve onu acıtan yaralardır. Allah Teâlâ dedi: ]إنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ القَوْمُ قَرْحٌ مِثْلُه[ [Âl-i İmrân 140]. Denir: Onu **قَرَحَه**; eğer onu yaraladıysa. Ve **القريح**: yaralı. Ve **القَرِح**([42]): yaraları çıkan kimse.
İkinci asıl: **الماء القَرَاح**: başkasıyla karışmayan su. Dedi ki:
بِتْنا عُذوباً وباتَ البقُّ يَلسَِبُنا *** نَشْوِي القَراحَ كأَنْ لا حيَّ بالوادِي([43])
Ve **الأرض القَرَاح**: toprağı temiz olan; toprağına bir şey karışmayan. Ve bâbdan: **رجل قُرْحانٌ** ve **قومٌ قُرْحانونَ**; eğer onlara çiçek hastalığı ve hastalık isabet etmemişse. Bu, **الماء القَراح** ve **الأرضِ القَراح**’tandır. Ve **القِرْواحُ** **القَراح** gibidir. Ve denir: **القِرواح**: geniş olan. Ve o, birinciye yakındır; çünkü ona bir sertlik karışır.
Üçüncü asıl **القريحة**’dır; kuyudan çıkarılıp elde edilen ilk şeydir; bu sebeple denir: Falan, **جيِّد القريحة**’dır; bununla ilmin çıkarılıp elde edilmesi kastedilir. Ve ondan: **اقترحت الجَمَل**: onu, binilme vakti gelmeden önce bindim([44]). Ve **اقترحتُ الشيءَ**: onu, işitme olmaksızın çıkarıp elde ettim.
Bu üç asıldan şâz olanlardan: hayvanlardan **القارح**: yaşı sona eren. Ferrâ dedi: **قَرَحَ يَقْرُح قُرُوحاً**; **خيل قُرحٍ**’dandır([45]). Ve bütün yaşlar, **أَثْنَى** ve **أرْبَعَ** gibi, elif iledir; **قرَح** hariç.
Ve şâz olanlardan **القُرحة**: atın yüzündeki beyazlığın, **الغُرَّة**’den aşağı olanı. Dedi: Ve **روضةٌ قرحاء**: ortasında beyaz çiçek bulunan. Zü’r-Rumme dedi:
حَوّاءُ قَرحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ ***بها الذِّهابُ وحَفَّتْها البراعيمُ([46])
Ve derler: Falan, falanı hak ile **قَرَحَ**; eğer onunla yüz yüze geldiyse. Bu, ibdâl bâbından olabilir; aslı **قرَعه**’dır. Ve olabilir ki sanki onu bununla yaralamıştır.

(**قرد**) **القاف** ve **الراء** ve **الدال**, bir şeyde kopuklukla birlikte toplanmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **السحابُ القَرِد**: göğün çevrelerinde parçalı olan; bir kısmı bir kısmına biner.
Ve **الصُّوف القَرِد**: bir kısmı bir kısmına girmiş olan. Ve **[الأرض] القَرْدَدُ**: bir çukurun yanına doğru yükseldiği zaman. Ve **قُرْدُودةُ الظَّهْر**: sırtın **ثَبَج**’inden yükselen şey. Ve bütün bunların kıyası birdir. Ve **القُرَادُ**’un da bundan olması mümkündür; yaratılışının toplanması sebebiyle.
Ve **القُراد** lafzından türettikleri şeylerden: Adam **أقْرَدَ**: korkudan yahut zilletle yere yapıştı([48]). Ve **قرِدَ**: sustu([49]). Ve ondan: Adamı **قرَّدْتُ** bir **تقريداً** ile; eğer onu, onu bir hoşlanılmayana düşürmek için aldattıysan.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل القرف والاقتراف: قشر اللحاء عن الشجر، والجلدة عن الجرح، وما يؤخذ منه: قرف، واستعير الاقتراف للاكتساب حسنا كان أو سوءا. قال تعالى: ﴿سيجزون بما كانونا يقترفون﴾ [الأنعام/120]، ﴿وليقترفوا ما هم مقترفون﴾ [الأنعام/113]، ﴿وأموال اقترفتموها﴾ [التوبة/24]. والاقتراف في الإساءة أكثر استعمالا، ولهذا يقال: الاعتراف يزيل الاقتراف، وقرفت فلانا بكذا: إذا عبته به أو اتهمته، وقد حمل على ذلك قوله: ﴿وليقترفوا ما هم مقترفون﴾ [الأنعام/113]، وفلان قرفني، ورجل مقرف: هجين، وقارف فلان أمرا: إذا تعاطى ما يعاب به.

##### Türkçe

- **أصل القرف والاقتراف**: ağaçtan kabuğu, yaradan deriyi soymaktır; ondan alınan şey: **قرف**. **الاقتراف** (ise) iyi olsun kötü olsun kazanım için ödünç alınmıştır. Yüce Allah dedi ki: ﴿سيجزون بما كانونا يقترفون﴾ [الأنعام/120]، ﴿وليقترفوا ما هم مقترفون﴾ [الأنعام/113]، ﴿وأموال اقترفتموها﴾ [التوبة/24]. **والاقتراف** kötülükte daha çok kullanımdadır; bundan dolayı şöyle denir: **الاعتراف** **الاقتراف**’ı giderir. Ve **قرفت فلانا بكذا**: onu bununla ayıpladığın yahut onu itham ettiğin zaman. Bu manaya şu sözü de hamledilmiştir: ﴿وليقترفوا ما هم مقترفون﴾ [الأنعام/113]. Ve “falanca beni **قرفني**.” Ve **رجل مقرف**: melez. Ve **قارف فلان أمرا**: kendisiyle ayıplanılan şeyi yaptığı zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ر ف
قرفت القرحة وقرّفت الجلبة منها وقشرت قرف القرحة والشجرة‏.‏
وهذا قرف الرمّان والخبز وقروفه‏.‏
وتداوى بالقرفة وهي قشر شجرة يتداوى به‏.‏
وفلان يقترف لعياله‏:‏ يكتسب‏.‏
واقترف الإثم‏.‏
وقارف الخطيئة‏:‏ خالطها وهل قارفت ذنباً‏.‏
وقارف الخطيئة‏:‏ خالطها وهل قارفت ذنباً‏.‏
وقارف امرأته‏.‏
ولا تكثر من القراف‏.‏
وهو يقرف بكذا‏:‏ يتّهم به وهو مقروف به‏.‏
وقرفني فلان‏:‏ وقع في‏.‏
قال‏:‏ إذا ما الحاسدون سعوا فشنّوا فكم يبقى على القرف الإخاء وقرف على فلان‏:‏ جني عليه‏.‏
وهم أهل قرفتي أي تهمتي‏.‏
وعندهم قرفتي وهو وهم قرفتي أي الذين أتهمهم‏.‏
وسل بني فلان عن ضالّتك فإنهم قرفة‏.‏
قال الأعشى‏:‏ ولسنا لباغي المهملات بقرفة إذا ما طهى بالليل منتشراتها واحذر القرف على غنمك أي الوباء‏.‏
وفي الحديث‏:‏ إنهم شكوا إليه الوباء‏.‏
فقال‏:‏ ‏"‏ تحوّلوا فإن من القرف التلف ‏"‏‏.‏
ويقال‏:‏ أحمر كالقرف وهو صبغ أحمر وأحمر قرفٌ‏:‏ وقرقف الصّرد وتقرقف‏:‏ أرعد‏.‏
قال‏:‏ نعم ضجيع الفتى إذا برد الل - ل سحيراً وقرقف الصّيرد ومنه‏:‏ القرقف‏:‏ لأنها تقرقف شاربها‏.‏
وفي أحاجيهم‏:‏ ما أبيض قرقوف ولا شعر ولا صوف في كلّ بلد يطوف يعنون الدرهم والقرقوف‏:‏ الجوّال‏.‏
وديك قراقف‏:‏ شديد الصوت‏.‏
وقعدوا القرفصاء وهي قعد المحتبى‏.‏
وطيبٌ مقرفلٌ‏:‏ جعل فيه القرنفل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هذا عليه قرف العضاه أي هيّن كأنه قشر لحاء العضاه‏.‏
وفي حديث ابن الزبير‏:‏ ما على أحدكم إذا أتى المسجد أن يخرج قرفة أنفه أي ينقّي أنفه مما لزق به من المخاط‏.‏
وقد اقترف فلان مرض آل فلان وقد أقرفوه إقرافاً وهو أن يأتيهم وهم مرضى فيصيبه ذلك وهو مقرف ومنه‏:‏ فرس مقرف وخيل مقارف ومقاريف‏.‏
وأقرف‏:‏ أدنى للهجنة ويقال الإقراف من جهة الأب‏.‏
وقال‏:‏ فإن نتجت مهراً كريماً فبالحرى وإن يك إقراف فمن قبل الفحل وقيل‏:‏ هو مقرف بالكسر‏.‏
وقد أقرف الهجنة وقارفها‏:‏ قاربها وخالطها‏.‏

##### Türkçe

ق ر ف
**قَرَفْتُ** yarayı; ve ondan kabuğu soyulmuş deriyi **قَرَّفْتُ**; ve yarayı ve ağacı kabuk soydum: **قَرَفْتُ**.‏
Ve bu, narın ve ekmeğin kabuğudur: **قَرَفُ الرُّمَّانِ** ve **الْخُبْزِ**; ve onun kabukları: **قُرُوفُهُ**.‏
Ve **الْقِرْفَةُ** ile tedavi olunur; o, kendisiyle tedavi olunan bir ağacın kabuğudur.‏
Ve falan, ailesi için **يَقْتَرِفُ**: kazanır.‏
Ve günahı **اقْتَرَفَ**.‏
Ve hatayı **قَارَفَ**: ona karıştı; “hiç bir günah **قَارَفْتَ** mi?”‏
Ve hatayı **قَارَفَ**: ona karıştı; “hiç bir günah **قَارَفْتَ** mi?”‏
Ve karısını **قَارَفَ**.‏
Ve **الْقِرَافِ**’tan çok yapma.‏
Ve o, bununla **يَقْرِفُ**: onunla itham eder; ve o, onunla itham olunandır: **مَقْرُوفٌ بِهِ**.‏
Ve falan beni **قَرَفَنِي**: bana ilişti / bana düştü.‏
Dedi ki: “Hasetçiler yürüdüklerinde dehşet saldılarsa, kardeşlik **الْقَرَفِ** üzerinde ne kadar kalır?” Ve falana **قَرَفَ**: ona karşı cinayet işledi / ona haksızlık etti.‏
Ve onlar, benim **قَرْفَتِي** ehlimdir; yani ithamımdır.‏
Ve onların yanında benim **قَرْفَتِي** vardır; ve onlar benim **قَرْفَتِي**’mdir; yani itham ettiğim kimselerdir.‏
Ve kaybın hakkında falanoğullarına sor; çünkü onlar **قَرَفَةٌ**’dir.‏
A‘şâ dedi ki: “Biz, geceleyin yayılmışlarını pişirdiğinde, ihmal edilmişleri isteyen için **بِقَرْفَةٍ** değiliz.” Ve koyunların üzerinde **الْقَرَفَ**’tan sakın; yani vebadan.‏
Ve hadiste: Onlar ona vebayı şikâyet ettiler.‏
Bunun üzerine dedi ki: “Yer değiştirin; çünkü **الْقَرَفِ**’ten helâk vardır.”‏
Ve denilir: **أَحْمَرُ كَالْقَرَفِ**; o, kırmızı bir boyadır. Ve “kırmızı **قَرَفٌ**”. Ve **قَرْقَفَ** (kuş) **الصُّرَدُ**; ve **تَقَرْقَفَ**: gök gürledi.‏
Dedi ki: “Evet, delikanlının iyi yatak arkadaşıdır; geceleyin seher vakti soğuduğunda; ve **قَرْقَفَ الصَّيْرَدُ**.” Ve ondandır: **الْقَرْقَفُ**: çünkü içenini **تُقَرْقِفُ** eder.‏
Ve onların bilmecelerinde: “Ne beyaz **قَرْقُوفٌ**, ne kıl, ne yün; her beldede dolaşır.” Dirhemi kastederler. Ve **الْقَرْقُوفُ**: gezgin / dolaşan.‏
Ve **دِيكٌ قَرَاقِفُ**: sesi şiddetli.‏
Ve **الْقَرْفَصَاءَ** oturuşuyla oturdular; o, **قَعْدُ الْمُحْتَبِي** oturuşudur.‏
Ve **طِيبٌ مُقَرْفَلٌ**: içine **الْقَرَنْفُلُ** konuldu.‏
Ve mecazdandır: “Bu, üzerinde **قَرَفُ الْعِضَاهِ** vardır”; yani kolaydır; sanki **الْعِضَاهِ** kabuğunun kabuğu (soyuntusu) gibidir.‏
Ve İbnü’z-Zübeyr’in hadisinde: “Sizden biriniz mescide geldiğinde, burnunun **قَرَفَةَ**sini çıkarmasında ne var?” yani burnunu, ona yapışmış sümükten temizler.‏
Ve falan, falanoğullarının hastalığını **اقْتَرَفَ**; ve onu **أَقْرَفُوهُ**: **إِقْرَافًا**; bu, onların yanına—onlar hastayken—gelmesidir; böylece ona o bulaşır; ve o, **مُقْرَفٌ**’tur. Ve ondandır: **فَرَسٌ مُقْرَفٌ** ve **خَيْلٌ مُقَارِفٌ** ve **مَقَارِيفُ**.‏
Ve **أَقْرَفَ**: melezliğe yaklaştırdı. Ve denilir: **الْإِقْرَافُ** baba tarafından olur.‏
Ve dedi ki: “Eğer soylu bir tay doğurursa, elbette; ve eğer **إِقْرَافٌ** ise, aygır tarafından.” Ve denildi ki: o, kesre ile **مُقْرِفٌ**’tur.‏
Ve melezliği **أَقْرَفَ**; ve onu **قَارَفَهَا**: ona yaklaştı ve ona karıştı.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القِرْف: لِحاء الشجر، واحدته قِرْفةٌ، وجمع القِرْف قُروفٌ. والقُرافة: كالقِرْف. والقِرْف: القِشْر. والقِرْفة: القِشرة. والقِرفة: الطائفة من القِرْف، وكل قشر قِرف، بالكسر، ومنه قِرْف الرُّمَّانة وقِرف الخُبْز الذي يُقْشَر ويبقى في التَّنُّور. وقولهم: تَرَكْتُه على مِثل مَقرِف الصَّمْغة وهو موضع القِرْف أَي مَقْشِر الصمغة، وهو شبيه بقولهم تَرَكْتُه على مِثل ليلة الصَّدَر. ويقال: صَبَغ ثوبه بقِرْفِ السِّدْر أَي بقِشره؛ وقِرفُ كل شجرة: قِشرها. والقِرْفة: دواء معروف. ابن سيده: والقِرْف قِشْر شجرة طيبة الريح يوضع في الدواء والطعام، غَلَبَتْ هذه الصفة عليها غَلَبة الأَسماء لشرفها. والقِرْف من الخُبْز: ما يُقْشر منه. وقَرَفَ الشجرة يقرِفُها قَرْفاً: نَحَتَ قِرْفَها، وكذلك قَرَف القَرْحة فَتَقَرَّفَتْ أَي قَشَرَها، وذلك إذا يبِسَتْ؛ قال عنترة: عُلالَتُنا في كل يومِ كريهةٍ
بأَسْيافِنا، والقَرْحُ لم يَتَقَرَّفِ
أَي لم يعله ذلك؛ وأَنشد الجوهري عجز هذا البيت:
والجُرْحُ لم يَتَقَرَّف
والصحيح ما أَوردناه. وفي حديث الخوارج: إذا رأَيتموهم فاقْرِفوهم واقتلوهم؛ هو من قَرَفْتُ الشجرة إذا قَشَرْتَ لحاءها. وقَرَفتُ جلد الرجل إذا اقْتَلَعْته، أَراد استأْصلوهم. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: قال له رجل من البادية: متى تَحِلُّ لنا المَيْتة؟ قال: إذا وجَدْتَ قِرْف الأَرض فلا تَقْرَبْها؛ أَراد ما تَقْتَرِف من بَقْل الأَرض وعُروقه أَي تَقْتَلِع، وأَصلها أَخذ القشر منه. وفي حديث ابن الزبير: ما على أَحدكم إذا أَتى المسجدَ أَن يُخرج قِرْفَةَ أَنفه أَي قِشْرَته، يريد المُخاط اليابس الذي لَزِق به أَي يُنَقّي أَنفه منه. وتقرفت القَرْحة أَي تقشَّرَت. ابن السكيت: القَرْف مصدر قَرَفْتُ القَرْحة أَقرِفُها قَرْفاً إذا نَكَأْتَها. ويقال للجُرح إذا تَقَشَّر: قد تَقَرَّف، واسم الجِلْدة القِرْفة. والقَرْف: الأَديم الأَحمر كأنه قُرِفَ أَي قُشِرَ فبَدتْ حُمْرَتُه، والعرب تقول: أَحمر كالقَرْف؛ قال:
أَحْمر كالقَرْف وأَحْوى أَدْعَج
وأَحمر قَرِفٌ: شديد الحمرة. وفي حديث عبد الملك: أَراك أَحمَرَ قَرِفاً؛ القَرِف، بكسر الراء: الشديد الحمرة كأَنه قُرِف أَي قُشِر. وقَرَف السِّدْرَ: قَشَرَهُ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
اقْتَرِبوا قِرْفَ القِمَعْ
يعني بالقِمَع قِمَع الوَطْب الذي يُصَب فيه اللبن، وقِرْفُه ما يَلْزَق به من وسَخ اللبن، فأَراد أَنّ هؤلاء المخاطبين أَوساخ ونصبه على النداء أَي يا قِرْفَ القِمَع.
وقَرف الذَّنْبَ وغيره يَقْرِفُه قَرْفاً واقْتَرَفَه: اكتَسبه. والاقتراف: الاكتساب. اقترف أَي اكتَسب، واقْتَرَفَ ذنباً أَي أَتاه وفَعَلَه. وفي الحديث: رجل قَرَف على نفسه ذنُوباً أَي كَسَبَها. ويقال: قَرَفَ الذنبَ واقْتَرَفه إذا عمله. وقارَفَ الذنبَ وغيرَه: داناهُ ولاصَقَهُ. وقَرفَه بكذا أَي أَضافه إليه واتَّهَمه به. وفي التنزيل العزيز: وَليَقْتَرِفُوا ما هُم مُقْتَرِفون. واقْتَرَفَ المالَ: اقْتَناه. والقِرْفة: الكَسْب. وفلان يَقْرِف لعياله أَي يَكْسِب. وبَعير مُقْتَرَفٌ: وهو الذي اشْتُرِيَ حَديثاً. وإبل مُقتَرَفَة ومُقْرَفةٌ: مُسْتَجَدَّة. وقَرَفْتُ الرجل أَي عِبْتُه. ويقال: هو يُقْرَفُ بكذا أَي يُرْمى به ويُتَّهم، فهو مَقْروفٌ. وقَرَفَ الرجلَ بسوء: رماه، وقَرَفْته بالشيء فاقْتَرَفَ به. ابن السكيت: قَرْفتُ الرجلَ بالذنب قَرْفاً إذا رَمَيْتَه. الأَصمعي: قَرَف عليه فهو يَقْرِف قَرْفاً إذا بَغى عليه. وقَرَفَ فلانٌ فلاناً إذا وَقَع فيه، وأَصل القَرْف القَشْر. وقَرَف عليه قَرْفاً: كَذَبَ. وقَرَفَه بالشيء: اتّهمه. والقِرْفة: التُّهَمَة. وفلان قِرْفتي أَي تُهَمَتي، أَو هو الذي أَتَّهِمُه. وبنو فلان قِرْفَتي أَي الذين عندهم أَظُنّ طَلِبَتي. ويقال: سَلْ بَني فلان عن ناقتك فإنهم قِرْفةٌ أَي تَجِدُ خَبَرَها عندهم. ويقال أَيضاً: هو قَرَفٌ من ثَوْبي للذي تَتَّهِمُه. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، كان لا يأْخذ بالقَرَف أَي التهمة، والجمع القِراف. وفي حديث علي، كرم اللّه وجهه: أَوَلَمْ يَنْهَ أُمَيَّةَ عِلمُها بي عن قِرافي أَي عن تُهَمَتي بالمشاركة في دم عثمان، رضي اللّه عنه، وهو قَرَفٌ أَن يَفْعل وقَرِفٌ أَي خَلِيق، ولا يقال: ما أَقْرَفَه ولا أَقْرِفْ به، وأَجازهما ابن الأعرابي على مثل هذا . ورجل قَرَفٌ من كذا وقَرَفٌ بكذا أَي قَمِن؛ قال:
والمرءُ ما دامَتْ حُشاشَتُه،
قَرَفٌ من الحِدْثانِ والأَلَمِ
والتثنية والجمع كالواحد. قال أَبو الحسن: ولا يقال قَرِفٌ ولا قَريفٌ. وقَرَفَ الشيءَ: خَلَطَهُ. والمُقارَفةُ والقِرافُ: المخالَطة، والاسم القَرَف. وقارفَ فلانٌ الخطيئة أَي خالطها. وقارف الشيءَ: دَاناه؛ ولا تكون المقارفة إلا في الأَشياء الدنيّة؛ قال طرفة:
وقِرافُ من لا يَسْتَفِيقُ دَعارَةً
يُعْدي، كما يُعْدي الصحيحَ الأَجْرَبُ
وقال النابغة:
وقارَفَتْ، وهْيَ لم تَجْرَبْ، وباعَ لها
من الفَصافِصِ بالنُّمِّيِّ سِفْسِيرُ
أَي قارَبَتْ أَنْ تَجْرَب. وفي حديث الإفك: إنْ كُنْتِ قارَفْتِ ذنباً فتوبي إلى اللّه، وهذا راجع إلى المُقاربة والمُداناة. وقارَفَ الجَرَبُ البعيرَ قِرافاً: داناه شيء منه. والقَرَفُ: العَدْوى. وأَقْرَفَ الجَرَبُ الصِّحاحَ: أَعْداها. والقَرَف: مُقارَفَة الوَباء. أَبو عمرو: القَرَف الوَباء، يقال: احذَر القَرَفَ في غنمك. وقد اقْتَرَفَ فلان من مرض آل فلان، وقد أَقْرَفُوه إقْرافاً: وهو أَن يأْتيهم وهم مَرْضَى فيُصيبَه ذلك. وقارف فلان الغنم: رعى بالأَرض الوبيئة. والقَرَف، بالتحريك: مداناة المرض. يقال: أَخْشى عليك القَرَف من ذلك، وقد قرِف، بالكسر. وفي الحديث: أَن قوماً شكَوْا إلى رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، وَباء أَرضهم، فقال، صلى اللّه عليه وسلم: تَحوَّلوا فإن من القَرَف التَّلَفَ. قال ابن الأَثير: القَرَف ملابسة الداء ومداناة المرض، والتَّلَف الهلاك؛ قال: وليس هذا من باب العَدْوى وإنما هو من باب الطِّبِّ، فإن استصلاح الهواء من أَعون الأَشياء على صحة الأَبدان، وفساد الهواء من أَسرع الأَشْياء إلى الأَسقام. والقِرْفة: الهُجْنة. والمُقْرِفُ: الذي دانى الهُجْنة من الفرس وغيره الذي أُمه عربية وأَبوه ليس كذلك لأَن الإقْراف إنما هو من قِبَل الفَحْل، والهُجْنَة من قِبَل الأُم. وفي الحديث: أَنه رَكِبَ فرساً لأَبي طلحة مُقْرِفاً؛ المُقْرِفُ من الخيل الهَجين وهو الذي أُمه بِرْذَوْنةٌ وأَبوه عَربي، وقيل بالعكْس، وقيل: هو الذي دانى الهجنة من قِبَل أَبيه، وقيل: هو الذي دانى الهجنة وقارَبَها؛ ومنه حديث عمر، رضي اللّه عنه: كتَبَ إلى أَبي موسى في البَراذين: ما قارَفَ العِتاق منها فاجعل له سهماً واحداً، أَي قارَبَها وداناها. وأَقْرَفَ الرجلُ وغيره: دَنا من الهُجْنَة. والمُقْرِف أَيضاً: النَّذْل؛ وعليه وُجّه قوله: فإن يَكُ إقْرافٌ فَمِنْ قِبَلِ الفَحْلِ
وقالوا: ما أَبْصَرَتْ عَيْني ولا أَقْرَفَتْ يدي أَي ما دنَتْ منه، ولا أَقْرَفْتُ لذلك أَي ما دانيتُه ولا خالطت أَهله. وأَقْرَفَ له أَي داناه؛ قال ابن بري: شاهده قول ذي الرمة:
نَتوج، ولم تُقْرِفْ لِما يُمْتَنى له،
إذا نُتِجَتْ ماتَتْ وحَيَّ سَليلُها
لم تُقْرِفْ: لم تُدانِ ماله مُنْية. والمُنْية: انتِظار لَقْح الناقة من سبعة أَيام إلى خمْسة عَشَر يوماً. ويقال: ما أَقْرَفَتْ يدي شيئاً مما تَكرَه أَي ما دانَت وما قارَفَتْ. ووَجْه مُقْرِفٌ: غيرُ حَسَن؛ قال ذو الرمة:
تُريكَ سُنَّةَ وَجْهٍ غيرَ مُقْرِفةٍ،
مَلْساءَ، ليس بها خالٌ ولا نَدَبُ
والمُقارفة والقِراف: الجماع. وقارَف امرأَته: جامعها. ومنه حديث عائشة، رضي اللّه عنها: إنْ كان النبي، صلى اللّه عليه وسلم، لَيُصْبِح جُنُباً من قِرافٍ غير احتلام ثم يصومُ، أَي من جماع. وفي الحديث في دَفْن أُم كُلثوم: من كان منكم لم يُقارِف أَهله الليلة فليَدْخُل قبرَها. وفي حديث عبد اللّه بن حُذافة: قالت له أُمه: أَمِنْتَ أَن تكون أُمُّك قارَفَتْ بعض ما يقارِف أَهلُ الجاهلية، أَرادت الزنا. وفي حديث عائشة: جاء رجل إلى رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، فقال: إني رجل مِقْرافٌ للذنوب أَي كثير المباشرة لها، ومِفْعالٌ من أَبنية المبالغة. والقَرْف: وِعاء من أَدَمٍ، وقيل: يُدبَغُ بالقِرفة أَي بقُشور الرمان ويُتَّخذ فيه الخَلْع. وهو لحم يُتَّخذ بتوابِلَ فيُفْرَغُ فيه، وجمعه قُرُوف؛ قال مُعقِّر بن حِمار البارِقيّ:
وذُبْيانيَّة وصَّت بنيها:
بأَنْ كذَبَ القَراطِفُ والقُرُوفُ
أَي عليكم بالقَراطِف والقُروف فاغْنموها. وفي التهذيب: القَرْف شيء من جُلود يُعمل فيه الخَلْع، والخَلع: أَن يُؤخذ لحمُ الجَزُور ويُطبَخَ بشحمه ثم تُجعل فيه توابلُ ثم تُفْرغ في هذا الجلد. وقال أَبو سعيد في قوله كذَب القراطف والقروف قال: القَرْف الأَديم، وجمعه قُروفٌ. أَبو عمرو: القُروف الأَدَم الحُمر، الواحد قَرْف. قال: والقُروف والظُّروف بمعنًى واحد. وفي الحديث: لكل عَشْر من السرايا ما يَحْمِل القِرافُ من التَّمْر؛ القِراف: جمع قَرْف، بفتح القاف، وهو وِعاء من جلد يُدْبَغ بالقِرْفة، وهي قشور الرُّمان. وقِرْفةُ: اسم رجل؛ قال:
أَلا أَبْلِغْ لديك بني سُوَيدٍ،
وقِرْفةً، حين مالَ به الولاءُ
وقولهم في المثل: أَمْنَعُ من أُم قِرْفة؛ هي اسم امرأَة. التهذيب: وفي الحديث أَن جاريتين كانتا تُغَنِّيان بما تقارَفَتْ به الأَنصارُ يوم بُعاثٍ؛ هكذا رُوي في بعض طرقه.

##### Türkçe

**القِرْف**: ağacın kabuğu; onun bir teki **قِرْفةٌ**’dir; **القِرْف**’ün çoğulu **قُروفٌ**’dur.
Ve **القُرافة**: **القِرْف** gibidir. Ve **القِرْف**: kabuktur. Ve **القِرْفة**: kabuktur. Ve **القِرفة**: **القِرْف**’ten bir taife (parça); ve her kabuk **قِرف**’tür, kesre ile; bundan **قِرْف الرُّمَّانة** ve tandırda kalıp soyulan ekmeğin **قِرف**’ü (kabuğu) vardır. Ve onların sözü: “Onu, sakızın **مَقرِف**’i gibi bir şey üzerinde bıraktım”; o, **القِرْف**’ün yeri demektir, yani sakızın soyulma yeri; ve bu, onların “Onu, **ليلة الصَّدَر** gibi bir şey üzerinde bıraktım” sözlerine benzer. Ve denilir: “Elbisesini **قِرْفِ السِّدْر** ile boyadı” yani onun kabuğuyla; ve her ağacın **قِرف**’ü: onun kabuğudur. Ve **القِرْفة**: bilinen bir ilaçtır. İbn Sîde: Ve **القِرْف**, güzel kokulu bir ağacın kabuğudur; ilaca ve yemeğe konur; bu vasıf ona galip gelmiştir, isimlerin galebesi gibi, şerefi sebebiyle. Ve ekmekten **القِرْف**: ondan soyulan şeydir.

Ve **قَرَفَ** ağacı, onu **يقرِفُها** **قَرْفاً**: onun **قِرْف**’ünü yonttu (soydu); aynı şekilde **قَرَف** yarayı; derken **فَتَقَرَّفَتْ** yani onu kabukladı; bu, kuruduğu zaman olur; **عنترة** dedi:
عُلالَتُنا في كل يومِ كريهةٍ
بأَسْيافِنا، والقَرْحُ لم يَتَقَرَّفِ
yani o, bununla örtülmedi; ve Cevherî bu beytin ikinci mısraının sonunu rivayet etti:
والجُرْحُ لم يَتَقَرَّف
ve doğru olan, bizim naklettiğimizdir.

Ve Hâricîler hadîsinde: “Onları gördüğünüzde onları **فاقْرِفوهم** ve öldürün”; bu, “Ağacı **قَرَفْتُ**”tan (yani kabuğunu soyduğumdan)dır. Ve “Adamın derisini **قَرَفتُ**” yani onu söküp çıkardım; maksadı: onları kökünden kazıyın.

Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Bedevîden bir adam ona dedi: “Leş bize ne zaman helâl olur?” Dedi: “Yerin **قِرْف**’ünü bulduğunda ona yaklaşma”; maksadı: yerin otundan ve köklerinden **تَقْتَرِف** ettiğin (söküp aldığın) şeydir; yani söküp çıkarırsın; aslı, ondan kabuğu almaktır.

Ve İbn Zübeyr hadîsinde: “Sizden birinize ne olur, mescide geldiğinde burnunun **قِرْفَة**’sini çıkarsa?” yani onun kabuğunu; maksadı, ona yapışmış kuru sümük; yani burnunu ondan temizler. Ve **تقرفت القَرْحة** yani kabuklandı.

İbnü’s-Sikkît: **القَرْف**, “Yarayı **قَرَفْتُ**”un masdarıdır; onu **أَقرِفُها** **قَرْفاً**: onu kanattığın (kabuk bağlamışını kaldırıp deştiğin) zaman. Ve yara kabuklandığında denilir: “**قد تَقَرَّف**”; ve derinin adı **القِرْفة**’dir.

Ve **القَرْف**: kırmızı deridir; sanki **قُرِفَ** yani soyuldu da kızıllığı ortaya çıktı; Araplar der: “**أَحمر كالقَرْف**”; dedi ki:
أَحْمر كالقَرْف وأَحْوى أَدْعَج
Ve “**أَحمر قَرِفٌ**”: kızıllığı şiddetli.

Ve Abdülmelik hadîsinde: “Seni **أَحمَرَ قَرِفاً** görüyorum”; **القَرِف**, râ’nın kesresiyle: şiddetli kızıl; sanki **قُرِف** yani soyuldu. Ve **قَرَف السِّدْرَ**: onu soydu; ve İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ettiği sözü:
اقْتَرِبوا قِرْفَ القِمَعْ
**القِمَع** ile, sütün içine döküldüğü tulumun hunileri kastedilir; onun **قِرْف**’ü, süt pisliğinden ona yapışan şeydir; böylece, bu hitap edilenlerin pislikler olduğunu kastetti; onu nida üzere nasbetti; yani: “Ey **قِرْفَ القِمَع**!”

Ve **قَرف** günahı ve başkasını **يَقْرِفُه** **قَرْفاً** ve **اقْتَرَفَه**: kazandı. Ve **الاقتراف**: kazanmadır. **اقترف** yani kazandı; ve “Bir günahı **اقْتَرَفَ**” yani ona geldi ve onu yaptı. Ve hadîste: “Kendi aleyhine günahlar **قَرَف** eden adam” yani onları kazanan. Ve denilir: Günahı **قَرَفَ** ve **اقْتَرَفَه**: onu işlediği zaman. Ve **قارَفَ** günahı ve başkasını: ona yaklaştı ve ona yapıştı. Ve onu bununla **قَرفَه** yani onu ona nisbet etti ve onunla itham etti. Ve aziz tenzilde: **وَليَقْتَرِفُوا ما هُم مُقْتَرِفون**. Ve malı **اقْتَرَفَ**: onu edindi. Ve **القِرْفة**: kazanç. Ve falan, ailesi için **يَقْرِف** yani kazanır. Ve **بَعير مُقْتَرَفٌ**: yeni satın alınmış olandır. Ve **إبل مُقتَرَفَة** ve **مُقْرَفةٌ**: yeni edinilmiş.

Ve “Adamı **قَرَفْتُ**” yani onu ayıpladım. Ve denilir: “O, bununla **يُقْرَفُ**” yani onunla atılır ve itham edilir; o hâlde o **مَقْروفٌ**’dur. Ve adamı kötülükle **قَرَفَ**: ona attı; ve onu bir şeyle **قَرَفْتُ** de o onunla **اقْتَرَفَ** etti. İbnü’s-Sikkît: “Adamı günahla **قَرْفتُ**” **قَرْفاً**: onu attığın zaman. el-Asma‘î: “Ona karşı **قَرَف** etti” der; o, **يَقْرِف** **قَرْفاً**: ona azdığı (haddi aştığı) zaman. Ve falan falana **قَرَفَ**: onda (aleyhinde) konuştuğu zaman; **القَرْف**’ün aslı kabuk soymadır. Ve ona karşı **قَرَف** etti: yalan söyledi. Ve onu bir şeyle **قَرَفَه**: onu itham etti. Ve **القِرْفة**: ithamdır. Ve “Falan benim **قِرْفتي**” yani ithamımdır; yahut o, benim itham ettiğim kimsedir. Ve “Falan oğulları benim **قِرْفتي**” yani yanlarında talebimi (aradığımı) zannettiğim kimselerdir. Ve denilir: “Falan oğullarına deveni sor; çünkü onlar **قِرْفةٌ**’dir” yani onun haberini onların yanında bulursun. Ve yine denilir: “O, elbisemden bir **قَرَفٌ**’tur” yani itham ettiğin kimse için. Ve hadîste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **القَرَف** ile yani itham ile hüküm verip almazdı; çoğulu **القِراف**’dır.

Ve Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Ümeyye’yi, benim **قِرافي**’mden yani Osman’ın kanına ortaklık ithamımdan, onun bilgisi alıkoymadı mı?”; ve o, bunu yapmaya **قَرَفٌ** ve **قَرِفٌ**’tir yani lâyıktır; “**ما أَقْرَفَه**” ve “**أَقْرِفْ به**” denilmez; İbnü’l-A‘râbî bunları bunun benzeri üzerinde câiz gördü. Ve “Bir adam, şundan **قَرَفٌ** ve bununla **قَرَفٌ**” yani münasiptir; dedi ki:
والمرءُ ما دامَتْ حُشاشَتُه،
قَرَفٌ من الحِدْثانِ والأَلَمِ
İkilik ve çoğul tekil gibidir. Ebü’l-Hasen dedi: Ve **قَرِفٌ** ve **قَريفٌ** denilmez.

Ve “Şeyi **قَرَفَ**”: onu karıştırdı. Ve **المُقارَفة** ve **القِراف**: karıştırma/temas; isim **القَرَف**’tür. Ve falan hatayı **قارفَ** etti yani onunla karıştı. Ve şeyi **قارفَ**: ona yaklaştı; **المقارفة** ancak aşağı şeylerde olur; **طرفة** dedi:
وقِرافُ من لا يَسْتَفِيقُ دَعارَةً
يُعْدي، كما يُعْدي الصحيحَ الأَجْرَبُ
Ve Nâbiga dedi:
وقارَفَتْ، وهْيَ لم تَجْرَبْ، وباعَ لها
من الفَصافِصِ بالنُّمِّيِّ سِفْسِيرُ
yani uyuz olmaya yaklaştı. Ve ifk hadîsinde: “Eğer bir günah **قارَفْتِ** ettiysen Allah’a tevbe et”; bu, yaklaşma ve yakın olma mânâsına döner. Ve uyuz, deveye **قارَفَ** etti **قِرافاً**: ondan bir şey ona yaklaştı. Ve **القَرَف**: bulaşmadır. Ve uyuz, sağlamları **أَقْرَفَ** etti: onları bulaştırdı. Ve **القَرَف**: vebaya temas etmektir. Ebû Amr: **القَرَف** vebadır; “Koyunlarında **القَرَف**’ten sakın” denilir. Ve falan, falan âlinin hastalığından **اقْتَرَفَ** etti; ve onu **أَقْرَفُوه** **إقْرافاً** ettiler: o, onların yanına hasta iken gelmesidir de bu ona isabet eder. Ve falan koyunlara **قارفَ** etti: vebalı yerde otlattı. Ve **القَرَف** (harekeli): hastalığa yakın olmaktır. “Sana bundan **القَرَف**’ten korkarım” denilir; ve **قرِف** oldu, kesre ile. Ve hadîste: Bir kavim, Resûlullah’a, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, yerlerinin vebasını şikâyet etti; o da dedi ki: “Yer değiştirin; çünkü **القَرَف**’ten helâk vardır.” İbnü’l-Esîr dedi: **القَرَف**, hastalığa bulaşma ve maraza yakın olma; **التَّلَف** helâktir; dedi: Bu, bulaşıcılık باب’ından değildir; ancak tıp باب’ındandır; çünkü havayı ıslah etmek bedenlerin sıhhatine yardım eden şeylerin en yardımcılarındandır; havanın bozulması ise hastalıklara en hızlı götüren şeylerdendir.

Ve **القِرْفة**: melezlik kusurudur. Ve **المُقْرِفُ**: attan ve başkasından, melezlik kusuruna yaklaşmış olan; annesi Arap, babası öyle olmayan; çünkü **الإقْراف** ancak aygır tarafından olur; **الهُجْنَة** ise anne tarafından olur. Ve hadîste: Ebû Talha’nın **مُقْرِفاً** bir atına bindi; **المُقْرِفُ** atlardan melez olandır; annesi **بِرْذَوْنةٌ** olup babası Arap olandır; tersidir denildi; ve babası tarafından melezliğe yaklaşan denildi; ve melezliğe yaklaşan ve onu yakınlayan denildi; bundan Ömer hadîsi, Allah ondan razı olsun: **البَراذين** hakkında Ebû Mûsâ’ya yazdı: “Onlardan **العِتاق**’a (soylulara) **ما قارَفَ** eden için bir hisse yap”; yani ona yaklaştı ve ona yakın oldu. Ve adam ve başkası **أَقْرَفَ** etti: melezliğe yaklaştı. Ve **المُقْرِف** ayrıca: aşağı kimse; bunun üzerine şu söz yönlendirilmiştir:
فإن يَكُ إقْرافٌ فَمِنْ قِبَلِ الفَحْلِ
Ve dediler: “Gözüm görmedi ve elim **أَقْرَفَتْ** etmedi” yani ona yaklaşmadı; ve “Bunun için **أَقْرَفْتُ** etmedim” yani ona yaklaşmadım ve ehliyle karışmadım. Ve “Ona **أَقْرَفَ** etti” yani ona yaklaştı; İbn Berrî dedi: Şahidi, Zü’r-Rumme’nin sözü:
نَتوج، ولم تُقْرِفْ لِما يُمْتَنى له،
إذا نُتِجَتْ ماتَتْ وحَيَّ سَليلُها
**لم تُقْرِفْ**: onun için temenni edilen şeye (umuda) yaklaşmadı. Ve **المُنْية**: devenin gebe kalmasının beklenmesi; yedi günden on beş güne kadar. Ve denilir: “Elim, hoşlanmadığın bir şeye **ما أَقْرَفَتْ** etti” yani yaklaşmadı ve **قارَفَتْ** etmedi. Ve **وَجْه مُقْرِفٌ**: güzel olmayan; Zü’r-Rumme dedi:
تُريكَ سُنَّةَ وَجْهٍ غيرَ مُقْرِفةٍ،
مَلْساءَ، ليس بها خالٌ ولا نَدَبُ

Ve **المُقارفة** ve **القِراف**: cinsel birleşmedir. Ve “Karısını **قارَفَ**”: onunla cima etti. Bundan Âişe hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ihtilâm olmaksızın **قِرافٍ**’tan (cima’dan) cünüp olarak sabahlardı, sonra oruç tutardı.” Ve Ümmü Külsûm’un defni hadîsinde: “Sizden kim bu gece ehliyle **يُقارِف** etmediyse onun kabrine girsin.” Ve Abdullah b. Huzâfe hadîsinde: Annesi ona dedi: “Annenin, câhiliye ehlinin **يقارِف** ettiği şeyin bir kısmını **قارَفَتْ** etmiş olmasından emin misin?”; zinayı kastetti. Ve Âişe hadîsinde: Bir adam Resûlullah’a geldi, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: “Ben günahlara **مِقْرافٌ** bir adamım” yani onlara çokça doğrudan bulaşan; **مِفْعالٌ**, mübalağa kalıplarındandır.

Ve **القَرْف**: deriden bir kaptır; ve denildi: **القِرفة** ile yani nar kabuklarıyla tabaklanır ve içinde **الخَلْع** yapılır. O, baharatlarla yapılan ettir; içine boşaltılır; çoğulu **قُرُوف**’tur; **مُعقِّر بن حِمار البارِقيّ** dedi:
وذُبْيانيَّة وصَّت بنيها:
بأَنْ كذَبَ القَراطِفُ والقُرُوفُ
yani: “Üzerinize **القَراطِف** ve **القُروف** (düşer), onları ganimet alın.” Ve **التهذيب**’de: **القَرْف**, derilerden bir şeydir; içinde **الخَلْع** yapılır; **الخَلع**: deve etinin alınması ve yağıyla pişirilmesi, sonra içine baharat konulması, sonra bu deriye boşaltılmasıdır. Ve Ebû Saîd, “**كذَب القراطف والقروف**” sözü hakkında dedi: **القَرْف** deridir; çoğulu **قُروفٌ**’tur. Ebû Amr: **القُروف** kırmızı derilerdir; tekili **قَرْف**. Dedi: **القُروف** ve **الظُّروف** bir mânâdadır. Ve hadîste: “Seriyyelerin her onuna, **القِرافُ**’un hurmadan taşıdığı kadar (verilir)”; **القِراف**: **قَرْف**’ün çoğuludur, kâfın fethasıyla; o, **القِرْفة** ile tabaklanan bir deri kaptır; **القِرْفة** ise nar kabuklarıdır.

Ve **قِرْفةُ**: bir adam adıdır; dedi ki:
أَلا أَبْلِغْ لديك بني سُوَيدٍ،
وقِرْفةً، حين مالَ به الولاءُ
Ve meselde onların sözü: “Ümmü **قِرْفة**’den daha engelleyici”; o, bir kadının adıdır. **التهذيب**: Ve hadîste: Ensâr’ın **يوم بُعاثٍ**’ta onunla **تقارَفَتْ** ettiği şeyle iki câriye şarkı söylüyordu; bazı tariklerinde böyle rivayet edilmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ر ف * * القِرْفةُ * من الأدوية و * المُقْرِفُ * الذي دانى الهجنة من الفرس وغيره وهو الذي أمه عربية وأبوه ليس بعربي فالإقراف من قبل الأب والهجنة من قبل الأم و * الاقْتِرافُ * الاكتساب و * القَرَفُ * مداناة المرض وبابه طرب وفي الحديث ﴿أن قوما شكوا اليه وباء أرضهم فقال تحولوا فإن من القَرف التلف﴾ و * قَاَرفَ * الخطيئة خالطها

##### Türkçe

* ق ر ف * **القِرْفةُ**: ilaçlardan (bir ilaç türü). ve **المُقْرِفُ**: attan ve başkasından (olan) melezliğe yaklaşmış olan; o, annesi Arap, babası Arap olmayan kimsedir. Şu hâlde **الإقراف** baba tarafından, **الهجنة** ise anne tarafından (olur). ve **الاقْتِرافُ**: kazanma. ve **القَرَفُ**: hastalığa yaklaşma; babı **طرب**’dır. Hadiste: { Bir kavim ona yurtlarının vebasını şikâyet etti; bunun üzerine: “Göç edin; çünkü **القَرف**’ten helâk (vardır)” dedi. } ve **قَاَرفَ**: günahı; ona karıştı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القرف، بالكسر: القشر وجمعه قروف، أو قشر المقل وقشر الرمان وكل قشر: قرف. والقرف من الخبز: ما يتقشر منه ويبقى في التنور. والقرف من الأرض: ما يقتلع منها مع وفي العباب من البقول والعروق ومنه الحديث:  إذا وجدت قرف الأرض فلا تقربها  : أي الميتة، أراد ما يقترف من بقل الأرض وعروقه ويقتلع، وأصلها أخذ القشر منه. والقرف: لحاء الشجر واحدته قرفة، كالقرافة، ككناسة. والقرفة بهاء: التهمة يقال فلان قرفتي: أي تهمتي، أي هو الذي أتهمه. والقرفة الهجنة ومنه المقرف للهجين، كما سيأتي. والقفة: الكسب يقال: هو يقرف لعياله: أي يكسب لهم. والقرفة القشرة واحدة القرف. والقرفة: اسم قشور الرمان يدبغ بها. ومن المجاز: القرفة: هي المخاط اليابس اللازق في الأنف كالقرف ومنه حديث ابن الزبير: ما على أحدكم إذا أتى المسجد أن يخرج قرفة أنفه أي: قشرته، أي ينقي أنفه منه. والقرفة: من تتهمه بشيء ومنه: فلان قرفتي. والقرفة: ضرب من الدارصيني وهو على أنواع لأن منه الدارصيني على الحقيقة، ويعرف بدار صيني الصين، وجسمه أشحم وفي بعض النسخ زيادة وأسخن أي: أكثر سخونة وأكثر تخلخلا، ومنه المعروف بالقرفة على الحقيقة وهو أحمر أملس مائل إلى الحلو، ظاهره خشن برائحة عطرة، وطعم حاد حريف، ومنه المعروف بقرفة القرنفل، وهي رقيقة صلبة إلى السواد بلا تخلخل أصلا، ورائحتها كالقرنفل وعلى هذا الأخير اقتصر أهل اللغة، قال ابن دريد: ضرب من أفواه الطيب والكل مسخن ملطف، ومدر مجفف باهي كما بينه الأطباء. ويقال: هم قرفتي: أي عندهم أظن طلبتي. ويقال: سلهم عن ناقتك فإنهم قرفة: أي تجد خبرها عندهم كما في الصحاح. ويقال: هو أمنع كما في رواية، ومثله في الصحاح، أو أعز من أم قرفة قال الأصمعي: هي امرأة فزارية، وإنما ضرب بمنعتها المثل لأنه كان يعلق في بيتها خمسون سيفا لخمسين رجلا كلهم محرم لها وهي زوجة مالك بن حذيفة بن بدر الفزاري، وقد جاء ذكرها في كتب السير. وأبو الدهماء قرفة بن بهيس كزبير، وهو الأكثر أو بيهس كحيدر، أو قرفة بن مالك بن سهم: تابعي قال ابن حبان: هو من أهل البصرة، روى عن رجل من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم، روى عنه حميد بن هلال. وحبيب بن قرفة العوذي: شاعر منسوب إلى عوذ بن غالب بن قطيعة ابن عبس. وفاته: والان بن قرفة العدوي عن حذيفة. وصالح بن قرفة، عن داود بن أبي هند. والقرف، بالفتح: شجر يدبغ به الأديم أو هو الغرف والغلف وقد تقدم ذكرهما. وقال الجوهري: القرف: وعاء من أدم يدبغ بالقرفة: أي بقشور الرمان، يجعل فيه لحم مطبوخ بتوابل وفي التهذيب: القرف: شيء من جلود يعمل منه الخلع، والخلع: أن يؤخذ لحم الجزور، ويطبخ بشحمه، ثم يجعل فيه توابل، ثم يفرغ في هذا الجلد، والجمع قروف، وبه فسر قول معقر بن حمار البارقي:
  وذبيانـية أوصـت بـنـيهـا                      بأن كذب القراطف والقروف

  وقال أبو سعيد: القرف: الأديم، وجمعه قروف، زاد غيره: كأنه قرف أي قشر، فبدت حمرته، وقال: أبو عمرو: القروف: الأدم الحمر، الواحد قرف قال: والقروف والظروف بمعنى واحد. والقرف: الأحمر القانئ ويقال: هو أحمر قرف: أي شديد الحمرة، وفي الحديث: أراك أحمر قرفا ويقال أيضا: أحمر كالقرف، عن اللحياني، وأنشد:
  أحمر كالقرف وأحوى أدعج كالأقرف عن أبي عمرو، هذا حاصل ما في العباب، وهو صريح في أن القرف بالفتح، وضبطه ابن الأثير في النهاية أحمر قرفا ككتف، فانظر ذلك.
 والقرف بالتحريك: الاسم من المقارفة والقراف بالكسر للمخالطة وفي الصحاح: هو، مداناة المرض، يقال: أخشى عليك القرف، وقد قرف بالكسر، وفي الحديث: أن قوما شكوا إليه صلى الله عليه وسلم وباء أرضهم، فقال: تحولوا فإن من القرف التلف. والقرف: داء يقتل البعير عن ابن عباد، قال: ويكون من شم بول الأروى، قال: والقرف أيضا: النكس في المرض. والقرف أيضا: مقارفة الوباء أي مداناته. وقال أبو عمرو: القرف: الوباء، يقال: احذر القرف في غنمك. والقرف: العدوى وقال ابن الأثير في شرح الحديث المذكور: القرف: ملابسة الداء، ومداناة المرض، والتلف: الهلاك، قال: وليس هذا من باب العدوى، وإنما هو من الطب، فإن استصلاح الهواء من أعوان الأشياء على صحة الأبدان، وفساد الهواء من أسرع الأشياء إلى الأسقام. والقرف من الأراضي: المحمة أي: ذات حمى ووباء، نقله ابن عباد. والقرف: مثل الخليق الجدير قال الأزهري: ومنه الحديث: هو قرف أن يبارك له فيه. كالقرف ككتف، ويقال: هو قرف من كذا، وقرف بكذا أي: قمن قال: د
  والمرء ما دامت حشاشته                      قرف من الحدثان والألم

  والتثنية والجمع كالواحد، أو لا يقال ككتف، ولا كأمير، بل بالتحريك فقط وقول أبي الحسن: ولا يقال: ما أقرفه، ولا أقرف به، أو يقال وأجازهما بن الأعرابي على مثل هذا. وقرف عليهم يقرف قرفا: إذا بغى عليهم، قاله الأصمعي.وقرف القرنفل قرفا: قشره بعد يبسه هكذا في سائر النسخ، والصواب وقرف القرح: قشره بعد يبسه. وقرف فلانا: عابه، أو اتهمه ويقال: هو يقرف بكذا أي يرمى به ويتهم، فهو مقروف. وقرف الرجل بسوء: رماه به. وقرفته بالشيء، فاقترف به. وقرف لعياله: إذا كسب لهم من هنا ومن هنا. وقرف قرفا: إذا خلط تخليطا. وقرف عليهم قرفا: إذا كذب. وقولهم: تركته على مثل مقرف الصمغة، ويروى مثل مقلع الصمغة، وقد تقدمت الإشارة إليه في ق ل ع: أي على خلو، لأن الصمغة إذا قلعت لم يبق لها أثر وفي الصحاح: وهو موضع القرف، أي القشر، وهو شبيه بقولهم: تركته على مثل ليلة الصدر، زاد الصاغاني: لأن الناس ينفرون من منى فلا يبقى منهم أحد. والقرافة كسحابة: بطن من المعافر بني يعفر بن مالك بن الحارث ابن مرة بن أدد بن زيد بن يشجب ابن عريب بن زيد بن كهلان بن سبأ ابن يشجب بن يعرب بن قحطان. وقول الجوهري: يعفر بن همدان خطأ، نبه عليه بن الجواني النسابة، وعامة المعافر بمصر، ولهم خطة بمصر تعرف، متصلة بالقرافة، وقرافة هذه أمهم، وهم ولد عصر بن سيف بن وائل بن الحري وبهم سميت مقبرة مصر القرافة، ولقرافة مسجد بالقرافة يعرف بمسجد الرحمة، شريف مجاب الدعاء، خطي، بني وقت الفتوح، وهو مجاور لمسجد الأقهوب الخطي، قال ابن الجواني: وانقرض بنو قرافة لم يبق منهم أحد وبها قبر إمام الأئمة أبي عبد الله محمد بن إدريس الشافعي رحمه الله تعالى ورضي عنه، وعمن أحبه، وقد تقدم ذكره في ش ف ع وذكرنا هناك مولده، ووفاته، وقد نسب إلى سكناها ومجاورتها جملة من المحدثين. وقراف كسحاب: ة، بجزيرة لبحر اليمن بحذاء الجار أهلها تجار، نقله الصاغاني، وضبطه في التكملة ككتاب. ورجل مقروف: ضامر لطيف مخروط، نقله ابن عباد. وأقرف له: داناه عن أبي عمرو، وقال الأصمعي: أي خالطه يقال: ما أبصرت عيني، ولا أقرفت يدي، أي: ما دنت منه، وما أقرفت لذلك: أي ما دانيته، ولا خالطت أهله، قال ابن بري: شاهده قول ذي الرمة:
  نتوج ولم تقرف لما يمتنى له                      إذا نتجت ماتت وحي سليلها

  لم تقرف: لم تدان ما يمتنى: ما له منية، والمنية: انتظار لقح الناقة من سبعة أيام إلى خمسة عشر يوما. وقال الليث: أقرف فلان فلانا وذلك إذا وقع فيه وذكره بسوء. ويقال: أقرف به وأظن به: إذا عرضه للتهمة والظنة والقرفة. وقال أبو عمرو: أقرف آل فلان فلانا: إذا أتاهم وهم مرضى فأصابه ذلك فاقترف هو من مرضهم. والمقرف، كمحسن من الفرس وغيره: ما يداوني الهجنة، أي الذي أمه عربية لا أبوه؛ لأن الإقراف إنما هو من قبل الفحل، والهجنة من قبل الأم ومنه الحديث:  أنه ركب فرسا لأبي طلحة مقرفا  وقيل: هو الذي دانى الهجنة من قبل أبيه. والمقرف: الرجل في لونه حمرة كالقرفي بالفتح وكذلك القرفي من الأديم: هو الأحمر. واقترف: اكتسب ومنه قوله تعالى:  ومن يقترف حسنة  أي: يكتسب وقوله تعالى:  وليقترفوا ما هم مقترفون  أي: ليعملوا ما هم عاملون من الذنوب. واقترف لعياله: أي اكتسب لهم واقترف الذنب: أتاه وفعله: قال الراغب: أصل القرف والاقتراف: قشر اللحاء عن الشجر، والجليدة عن الجرح، واستعير الاقتراف للاكتساب حسنا كان أو سوءا، وهو في الإساءة أكثر استعمالا، ولهذا يقال: الاعتراف يزيل الاقتراف. انتهى.وبعير مقترف للمفعول: الذي اشتري حديثا وإبل مقترفة: مستجدة. وقارفه مقارفة، وقرافا: قاربه ولا تكون المقارفة إلا في الأشياء الدنية، قال طرفة:
  وقراف من لا يستفـيق دعـارة                      يعدي كما يعدي الصحيح الأجرب وقال النابغة:
  وقارفت وهي لم تجرب وباع لها                      من الفصافص بالنمي سفسـير أي: قاربت أن تجرب، وفي حديث الإفك:  إن كنت قارفت ذنبا فتوبي إلى الله  وهذا راجع إلى المقاربة والمداناة. وقارف الجرب البعير قرافا: داناه شيء منه. وما قارفت سوءا: ما دانيته، وفي الحديث:  هل فيكم من أحد لم يقارف الليلة? فقال أبو طلحة رضي الله عنه: أنا قال ابن المبارك: قال فليح: أراه يعني الذنب. وقال ابن فارس: قارف المرأة: جامعها لأن كل واحد منهما لباس صاحبه. وقال الراغب: قارف فلان أمرا: إذا تعاطى منه ما يعاب به. وتقرفت القرحة: إذا تقشرت وذلك إذا يبست، قال عنترة العبسي:
  علالتنا في كل يوم كريهة                      بأسيافنا والقرح لم يتقرف وأنشده الجوهري: والجرح لم يتقرف. والقرف كصبور: الرجل الكثير البغي من قرف عليه إذا بغى. والقروف الجراب يوضع فيه الزاد ج: قرف، بالضم.
 ومما يستدرك عليه: القرفة بالكسر: الطائفة من القرف. وصبغ ثوبه بقرف السدر: أي بقشره. وقرف الشجرة يقرفها قرفا: نحت قرفها، وكذلك قرف القرحة، وقرف جلد الرجل: إذا اقتلعه، وفي حديث الخوارج: إذا رأيتموهم فاقرفوهم واقتلوهم: أراد استأصلوهم. والقرفة: اسم الجلد المنقشر من القرحة. وأنشد ابن الأعرابي:
  اقتربوا قرف القمع

  نصبه على النداء، أي: يا قرف القمع، ويعني بالقمع قمع الوطب الذي يصب فيه اللبن، وقرفه: ما يلزق به من وسخ اللبن، فأراد أن هؤلاء المخاطبين أوساخ. والقاروف: محلب اللبن، مصرية. وقرف الذنب وغيره قرفا، واقترفه: اكتسبه. واقترف المال: اقتناه. ورجل قرفة، كتؤدة: إذا كان مكتسبا. وهذه إبل مقرفة، كمكرمة: أي مستجدة. واقترف الرجل بسوء: رمي به. واقترف: مرض من المداناة. ويقال: هو قرف من ثوبي، للذي تتهمه، نقله الجوهري. والقرف بالكسر: التهمة، والجمع قراف. وقرف الشيء: خلطه. والمقارفة، والقراف: المخالطة. ويقال.: لا تكثر من القراف: أي الجماع. وأقرف الجرب الصحاح: أعداها. والمقرف، كمحسن: النذل الخسيس. ووجه مقرف: غير حسن، قال، ذو الرمة:
  تريك سنة وجه غير مقـرفة                      ملساء ليس بها خال ولا ندب هكذا في اللسان، وفسره الصاغاني بوجه آخر، فقال: هو يقول: هي كريمة الأصل، لم يخالطها شيء من الهجنة. ورجل مقراف الذنوب: إذا كان كثير المباشرة لها. وقراف التمر، بالكسر: جمع قرف، بالفتح، وهو وعاء من جلد يدبغ بقشور الرمان. وتقارفوا: تزاجروا. وخيل مقاريف: هجائن.

##### Türkçe

**القرف**، kesre ile: kabuk; çoğulu قروف’dur; yahut **المقل**’in kabuğu ve narın kabuğu; her kabuk: **قرف**. Ve ekmekten **القرف**: ondan kabuklanıp soyulan ve tandırda kalan şeydir. Ve yerden **القرف**: ondan birlikte sökülüp koparılan şeydir; ve **العباب**’da: baklagillerden ve köklerden. Ondan hadis: “Eğer yerin **قرف**’ını bulursan ona yaklaşma”: yani leş; yerin baklasından ve köklerinden koparılıp sökülen şeyi kastetti; aslı, ondan kabuğu almaktır. Ve **القرف**: ağacın kabuğu; bir tanesi **قرفة**’dir; **القرافة** gibi; **كناسة** gibi. Ve **القرفة** (ه ile): itham; denir ki: فلان قرفتي: yani ithamım; yani o, kendisini itham ettiğim kimsedir. Ve **القرفة**: melezlik; ondan **المقرف** melez içindir; geleceği üzere. Ve **القفة**: kazanç; denir ki: هو يقرف لعياله: yani onlar için kazanır. Ve **القرفة**: kabuk; **القرف**’un bir tanesi. Ve **القرفة**: nar kabuklarının adı; onunla tabaklanır. Ve mecazdan: **القرفة**: burunda **القرف** gibi kuru, yapışkan sümük; ondan İbn ez-Zübeyr hadisi: “Sizden biriniz mescide geldiğinde burnunun **قرفة**’sini çıkarmasında ne var?” yani: onun kabuğu; yani burnunu ondan temizler. Ve **القرفة**: bir şeyle itham ettiğin kimse; ondan: فلان قرفتي. Ve **القرفة**: **الدارصيني**’den bir türdür; ve o, türler üzeredir; çünkü ondan hakikat üzere **الدارصيني** vardır; ve **دار صيني الصين** diye bilinir; cismi daha yağlıdır; ve bazı nüshalarda bir ziyade: “ve daha sıcak” yani: daha çok sıcaklık ve daha çok gevşeklik; ve ondan hakikat üzere **القرفة** diye bilinen vardır; o kırmızı, düz, tatlıya meyledicidir; dışı hoş kokulu bir koku ile pürüzlüdür; tadı keskin, yakıcıdır; ve ondan **قرفة القرنفل** diye bilinen vardır; o ince, sert, siyahlığa meyledici, aslâ gevşekliksizdir; kokusu karanfil gibidir; ve dil ehli bu sonuncu üzerine iktisar etti. İbn Düreyd dedi: güzel kokunun ağızlarından bir türdür; ve hepsi ısıtıcı, incelticidir; ve hekimlerin açıkladığı üzere, sertleştirici, kurutucu, parlaklaştırıcıdır. Ve denir: هم قرفتي: yani yanlarında talebimi zannederim. Ve denir: “Deveni onlara sor; çünkü onlar **قرفة**’dir”: yani onun haberini onların yanında bulursun; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denir: “O, daha menî’dir”; bir rivayette olduğu gibi; ve benzeri **الصحاح**’tadır; yahut “Ümmü **قرفة**’den daha azizdir.” **الأصمعي** dedi: o, Fezârî bir kadındır; ancak onun menî’liğiyle mesel vuruldu; çünkü evinde elli erkeğe elli kılıç asılırdı; hepsi ona mahremdi; ve o, Fezârî **مالك بن حذيفة بن بدر**’in eşidir; onun zikri siyer kitaplarında gelmiştir. Ve **أبو الدهماء قرفة بن بهيس**، **زبير** gibi; ve o daha çoktur; yahut **بيهس**، **حيدر** gibi; yahut **قرفة بن مالك بن سهم**: tâbiî; İbn Hibbân dedi: o Basra ehlindendir; Resûlullah صلى الله عليه وسلم ashabından bir adamdan rivayet etti; ondan **حميد بن هلال** rivayet etti. Ve **حبيب بن قرفة العوذي**: **عوذ بن غالب بن قطيعة ابن عبس**’e nispet edilen bir şairdir. Ve vefatı: **والان بن قرفة العدوي**، **حذيفة**’den. Ve **صالح بن قرفة**، **داود بن أبي هند**’den.

**القرف**، fetha ile: derinin tabaklandığı bir ağaçtır; yahut o **الغرف** ve **الغلف**’tür; ikisinin zikri geçmişti. **الجوهري** dedi: **القرف**: **أدم**’den bir kaptır; **القرفة** ile tabaklanır; yani nar kabuklarıyla; içine baharatlarla pişirilmiş et konur. Ve **التهذيب**’de: **القرف**: derilerden bir şeydir; ondan **الخلع** yapılır; ve **الخلع**: deve etinin alınması, yağıyla pişirilmesi, sonra içine baharat konması, sonra bu deriye boşaltılmasıdır; çoğulu قروف’dur. Ve onunla **معقر بن حمار البارقي**’nin sözü tefsir edildi:
  وذبيانـية أوصـت بـنـيهـا                      بأن كذب القراطف والقروف

Ve **أبو سعيد** dedi: **القرف**: **الأديم**’dir; çoğulu قروف’dur. Başkası artırdı: sanki o **قرف** yani kabuktur; böylece kızıllığı göründü. Ve dedi: **أبو عمرو**: **القروف**: kırmızı derilerdir; bir tanesi **قرف**’tur. Dedi: ve **القروف** ile **الظروف** bir mânâdadır. Ve **القرف**: koyu kırmızıdır; ve denir: هو أحمر قرف: yani kızıllığı şiddetlidir. Ve hadiste: “Seni **أحمر قرفا** görüyorum.” Ve ayrıca denir: “**أحمر كالقرف**”; **اللحياني**’den. Ve inşad etti:
  أحمر كالقرف وأحوى أدعج كالأقرف
**أبو عمرو**’dan. Bu, **العباب**’da olanın hâsılıdır; ve o, fetha ile **القرف**’un olduğuna sarihtir. Ve İbnü’l-Esîr onu **النهاية**’de **أحمر قرفا**، **كتف** gibi, ضبط etti; ona bak.

**القرف** hareke ile: **المقارفة**’den isimdir. Ve **القراف** kesre ile: karışma içindir. Ve **الصحاح**’ta: o, hastalığa yaklaşmadır; denir: أخشى عليك **القرف**; ve kesre ile **قرف** olmuştur. Ve hadiste: bir kavim ona صلى الله عليه وسلم yerlerinin vebasını şikâyet etti; dedi ki: “Yer değiştirin; çünkü **القرف**’tan helâk vardır.” Ve **القرف**: deveye öldürücü bir hastalıktır; İbn Abbâd’dan. Dedi: ve **الأروى**’nın idrarını koklamaktan olur. Dedi: ve **القرف** ayrıca: hastalıkta nüks’tür. Ve **القرف** ayrıca: vebaya **مقارفة**; yani ona yaklaşmadır. Ve **أبو عمرو** dedi: **القرف**: vebadır; denir: koyunlarında **القرف**’tan sakın. Ve **القرف**: bulaşmadır. Ve İbnü’l-Esîr zikredilen hadisin şerhinde dedi: **القرف**: hastalığa bulaşma, hastalığa yaklaşmadır; ve **التلف**: helâktir. Dedi: bu, bulaşma باب’ından değildir; ancak tıptandır; çünkü havayı ıslah etmek bedenlerin sıhhatine yardımcı şeylerdendir; havanın bozulması ise hastalıklara en hızlı şeylerdendir. Ve arazilerden **القرف**: **المحمة**’dir; yani hummalı ve vebalı olan; İbn Abbâd nakletti. Ve **القرف**: **الخليق الجدير** gibidir. **الأزهري** dedi: ondan hadis: “O, onda kendisine bereket verilmesine **قرف**’tur.” **كالقرف ككتف** gibi. Ve denir: هو **قرف** من كذا، ve **قرف** بكذا: yani layıktır. Dedi: د
  والمرء ما دامت حشاشته                      قرف من الحدثان والألم

Ve tesniye ve cem‘ tek gibidir; yahut **كتف** gibi denmez, ne de **أمير** gibi; bilakis yalnız hareke iledir. Ve **أبو الحسن**’in sözü: “**ما أقرفه** denmez, ne de **أقرف به**”; yahut denir; ve İbnü’l-A‘râbî bunları bunun benzeri üzerine câiz gördü. Ve **قرف عليهم يقرف قرفا**: onlara azgınlık ettiğinde; **الأصمعي** söyledi. Ve **قرف القرنفل قرفا**: kuruduktan sonra onu soydu; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu: **وقرف القرح**: kuruduktan sonra onu soydu. Ve **قرف فلانا**: onu ayıpladı; yahut onu itham etti. Ve denir: هو يقرف بكذا: yani onunla atılır ve itham edilir; o hâlde o **مقروف**’tur. Ve **قرف الرجل بسوء**: onu onunla itham etti. Ve **قرفته بالشيء**: onunla onu itham ettim; böylece onunla **اقترف** etti. Ve **قرف لعياله**: şuradan buradan onlar için kazandığında. Ve **قرف قرفا**: karıştırıp karmaladığında. Ve **قرف عليهم قرفا**: yalan söylediğinde. Ve onların sözü: “Onu **مقرف الصمغة** misali üzerinde bıraktım”; “**مقلع الصمغة** misali” diye de rivayet edilir; ona **ق ل ع**’da işaret geçmişti: yani boşluk üzere; çünkü **الصمغة** sökülünce ona bir iz kalmaz. Ve **الصحاح**’ta: o, **القرف**’un yeri; yani kabuk; ve onların sözüne benzer: “Onu **ليلة الصدر** misali üzerinde bıraktım.” **الصاغاني** artırdı: çünkü insanlar Minâ’dan ayrılıp giderler; böylece onlardan hiç kimse kalmaz. Ve **القرافة**، **سحابة** vezninde: **المعافر**’den bir batındır; **يعفر بن مالك بن الحارث ابن مرة بن أدد بن زيد بن يشجب ابن عريب بن زيد بن كهلان بن سبأ ابن يشجب بن يعرب بن قحطان** oğullarıdır. Ve **الجوهري**’nin sözü: “يعفر بن همدان” hatadır; nesep âlimi İbnü’l-Cevvânî buna dikkat çekti. Ve **المعافر**’in çoğu Mısır’dadır; ve Mısır’da bilinen bir planları vardır; **القرافة**’ye bitişiktir. Ve bu **قرافة** onların annesidir; ve onlar **عصر بن سيف بن وائل بن الحري** oğullarıdır; ve onunla Mısır mezarlığına **القرافة** adı verildi. Ve **القرافة**’de **مسجد الرحمة** diye bilinen bir mescid vardır; şerefli, duası kabul olunan; **خطي**; fetihler vaktinde bina edildi; ve **مسجد الأقهوب الخطي**’ye komşudur. İbnü’l-Cevvânî dedi: **بنو قرافة** tükendi; onlardan hiç kimse kalmadı. Ve onda imamların imamı **أبو عبد الله محمد بن إدريس الشافعي**’nin kabri vardır; Allah تعالى ona rahmet etsin ve ondan ve onu sevenlerden razı olsun. Onun zikri **ش ف ع**’da geçmişti; ve orada doğumunu ve vefatını zikrettik. Ve onun sakinliğine ve komşuluğuna nispetle bir grup muhaddis nispet edilmiştir. Ve **قراف**، **سحاب** vezninde: Yemen denizinin bir adasında, **الجار**’ın hizasında; ahalisi tüccardır; **الصاغاني** nakletti; ve **التكملة**’de onu **كتاب** gibi ضبط etti. Ve **رجل مقروف**: zayıf, latif, konik; İbn Abbâd nakletti. Ve **أقرف له**: ona yaklaştı; **أبو عمرو**’dan. Ve **الأصمعي** dedi: yani onunla karıştı. Denir: “Gözüm görmedi, elim **أقرفت** etmedi”: yani ona yaklaşmadı. Ve “Bunun için **ما أقرفت**”: yani ona yaklaşmadım; ne de onun ehliyle karıştım. İbn Berî dedi: onun şahidi Zü’r-Rumme’nin sözü:
  نتوج ولم تقرف لما يمتنى له                      إذا نتجت ماتت وحي سليلها

**لم تقرف**: bulaşmadı; **لم تدان**: yaklaşmadı. **ما يمتنى**: kendisi için **منية** (beklenti) bulunan şey. **والمنية**: devenin dişisinin gebe kalmasını yedi günden on beş güne kadar beklemek. **وقال الليث**: **أقرف** falan, falanı; bu, onun hakkında vaki olup onu kötüyle anmasıdır. Ve denilir: **أقرف به وأظن به**: onu ithama, zan ve **القرفة**’ye (töhmete) arz ettiğinde. **وقال أبو عمرو**: **أقرف آل فلان فلانا**: onlara gelirken onlar hastayken, ona da o (hastalık) isabet ettiğinde; böylece o da onların hastalığından **اقترف** (pay aldı/bulaştı). Ve **المقرف**, at ve başkasından, **كمحسن**: **الهجنة**’ye yakın olan; yani anası Arap olup babası olmayan; çünkü **الإقراف** ancak aygır tarafından olur; **الهجنة** ise ana tarafından olur. Ve ondan hadis: “O, Ebû Talha’nın **مقرفا** bir ata bindi.” Ve denildi: o, babası tarafından **الهجنة**’ye yakın olandır. Ve **المقرف**: renginde açıklıkla kırmızılık bulunan adam; **القرفي** (fetha ile) gibi; ve yine deriden **القرفي**: o, kırmızıdır. Ve **اقترف**: kazandı; ondan Yüce Allah’ın sözü: **ومن يقترف حسنة** yani: kazanır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وليقترفوا ما هم مقترفون** yani: günahlardan yapmakta oldukları şeyi yapsınlar. Ve **اقترف لعياله**: yani onlar için kazandı. Ve **اقترف الذنب**: ona geldi ve onu yaptı. **قال الراغب**: **القرف** ve **الاقتراف**’ın aslı: ağaçtan kabuğu, yaradan da deriyi soymaktır; sonra **الاقتراف** kazanma için ödünç alınmıştır, iyi de olsa kötü de olsa; fakat kötülükte daha çok kullanımdadır; bu yüzden denilir: **الاعتراف** **الاقتراف**’ı giderir. Bitti. Ve **وبعير مقترف** (mef‘ûl için): yeni satın alınmış olan. Ve **إبل مقترفة**: yeni edinilmiş. Ve **قارفه** **مقارفة** ve **قرافا**: ona yaklaştı; ve **المقارفة** ancak aşağılık şeylerde olur. **قال طرفة**:
  وقراف من لا يستفـيق دعـارة                      يعدي كما يعدي الصحيح الأجرب
Ve **قال النابغة**:
  وقارفت وهي لم تجرب وباع لها                      من الفصافص بالنمي سفسـير
Yani: tecrübe etmeye yaklaşmıştı. Ve **في حديث الإفك**: “Eğer bir günah **قارفت** ettiysen, Allah’a tevbe et.” Bu, yakınlaşma ve yaklaşmaya racidir. Ve **قارف الجرب البعير قرافا**: ondan bir şey ona yaklaştı. Ve **ما قارفت سوءا**: ona yaklaşmadım. Ve hadiste: “Bu gece içinizde bir kimse var mı ki **لم يقارف** etmemiş olsun?” Ebû Talha (Allah ondan razı olsun) dedi ki: Ben. **قال ابن المبارك**: **قال فليح**: zannederim günahı kastediyor. **وقال ابن فارس**: **قارف المرأة**: onunla cima etti; çünkü her biri diğerinin elbisesidir. **وقال الراغب**: **قارف فلان أمرا**: ondan ayıplanacağı şeyi üstlendiğinde. Ve **تقرفت القرحة**: kabuklandığında; bu, kuruduğunda olur. **قال عنترة العبسي**:
  علالتنا في كل يوم كريهة                      بأسيافنا والقرح لم يتقرف
Ve onu Cevherî okuttu: **والجرح لم يتقرف**. Ve **القرف** (sabûr vezninde): kendisine **قرف** edene (bulaşana) zulmettiğinde, çok azgın olan adam. Ve **القروف**: azığın konduğu torba; çoğulu: **قرف** (damma ile).

Ve kendisine ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **القرفة** (kesra ile): **القرف**’tan bir taife. Ve elbisesini **قرف السدر** ile boyadı: yani onun kabuğuyla. Ve **قرف الشجرة يقرفها قرفا**: kabuğunu yonttu; yine **قرف القرحة** (yaranın kabuğunu soydu). Ve **قرف جلد الرجل**: onu söktüğünde. Ve Hâricîler hadîsinde: “Onları gördüğünüzde onları **فاقرفوهم** ve öldürün”: köklerini kazıyın demek istedi. Ve **القرفة**: yaradan soyulan derinin adı. Ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  اقتربوا قرف القمع

Onu nida üzere nasbetti; yani: “Ey **قرف القمع**!” **القمع** ile, sütün içine döküldüğü tulumun hunisini kasteder; ve onun **قرفه**’si: sütten ona yapışan pisliktir; böylece bu muhatapların pislikler olduğunu istedi. Ve **القاروف**: süt sağma kabı; Mısırîdir. Ve **قرف الذنب** ve başkasını **قرفا**; ve onu **اقترفه**: onu kazandı. Ve **اقترف المال**: onu edindi. Ve **رجل قرفة** (tü’üde vezninde): kazanç sahibi olduğunda. Ve “Bu develer **مقرفة** (mekreme vezninde)”: yani yeni edinilmiş. Ve **اقترف الرجل بسوء**: onunla itham edildi. Ve **اقترف**: yakınlaşmadan dolayı hastalandı. Ve denilir: “O, elbisemden bir **قرف**’tur”; itham ettiğin kimse için; Cevherî nakletti. Ve **القرف** (kesra ile): töhmet; çoğulu **قراف**. Ve **قرف الشيء**: onu karıştırdı. Ve **المقارفة** ve **القراف**: karışma. Ve denilir: “**القراف**’ı çoğaltma”: yani cimaı. Ve **أقرف الجرب الصحاح**: onlara bulaştırdı. Ve **المقرف** (muhsin vezninde): alçak, bayağı. Ve **وجه مقرف**: güzel olmayan. **قال ذو الرمة**:
  تريك سنة وجه غير مقـرفة                      ملساء ليس بها خال ولا ندب
Lisân’da böyledir; Sâgânî onu başka bir yüzle açıkladı; dedi ki: o diyor: o, aslı kerimedir; ona **الهجنة**’den bir şey karışmamıştır. Ve **رجل مقراف الذنوب**: onlara çokça doğrudan temas eden olduğunda. Ve **قراف التمر** (kesra ile): **قرف**’un (fetha ile) çoğuludur; o, nar kabuklarıyla tabaklanan deriden bir kaptır. Ve **تقارفوا**: birbirlerini azarladılar. Ve **خيل مقاريف**: melezler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَارَفَهُ
3 قَارَفَهُ ذ He was, or became, near to it; meaning some base thing, or the like. (TA.) See قَرَفٌ.

قَرَفٌ
قَرَفٌ ذ The mixing with others; [and particularly with others who are diseased or the like]; a subst. from ↓ مُقَارَفَةٌ: (K:) the being near to [a person, or persons, or a place, infected with] disease: (S, TA:) the being near to pestilence, or epidemic disease. (T in art. تلف.) See تَلَفٌ.

أَعْرَضَتِ القِرْفَةُ
أَعْرَضَتِ القِرْفَةُ ذ signifies اـِتَّسَعَتْ: (TA, art. عرض:) and اِتَّسَعَتْ قِرْفَتُهُ signifies كَثُرَ مَنْ يَتَّهِمُهُ. (TA, art. لبس.) See voce عَرُضَ.

مَقْرِفٌ
مَقْرِفٌ ذ A place of paring off: see an ex. voce صَمْغٌ.

##### Türkçe

قَارَفَهُ
3 **قَارَفَهُ** ذ O, ona yakın oldu yahut yakın hâle geldi; yani birtakım aşağılık şey(ler)e veya benzerine. (TA.) **قَرَفٌ**’a bak.

قَرَفٌ
**قَرَفٌ** ذ Başkalarıyla karışma; [ve özellikle hastalıklı olanlar veya benzerleriyle]; ↓ **مُقَارَفَةٌ**’den bir isim: (K:) hastalığa [bulaşmış] bir kimseye yahut kimselere yahut bir yere yakın olma: (S, TA:) vebaya yahut salgın hastalığa yakın olma. (T, **تلف** maddesinde.) **تَلَفٌ**’a bak.

أَعْرَضَتِ القِرْفَةُ
**أَعْرَضَتِ القِرْفَةُ** ذ **اـِتَّسَعَتْ** anlamına gelir: (TA, **عرض** maddesi:) ve **اِتَّسَعَتْ قِرْفَتُهُ** ifadesi **كَثُرَ مَنْ يَتَّهِمُهُ** anlamına gelir. (TA, **لبس** maddesi.) **عَرُضَ** lafzına bak.

مَقْرِفٌ
**مَقْرِفٌ** ذ Soyup ayırma yeri: **صَمْغٌ** lafzında bir örneğe bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَرَفَ
قَرَفَ I ( n. ac. قَرْف 1 ),
a.  Peeled, pared; barked; skinned, laid bare ( sore ).

b.  Ill-treated, ill-used, was harsh, rough to.

c.  [ acc. &  Bi ], Suspected of; accused of.

d.  [ La ], Laboured, worked for ( his family ).

e.  Mixed, mingled; lied.

قَرِفَ
قَرِفَ A ( n. ac. قَرَف 4 ),
a.  Was near falling ill.

b.  [ coll. ], Disliked, loathed, detested; nauseated.

قَرَّفَ
قَرَّفَ II ,
a.  see I (c) .

b.  [ coll. ], Excited loathing, disgust; was nauseous ( food ).

قَاْرَفَ
قَاْرَفَ III ,
a.  Approached.

b.  Committed ( sin ).

أَقْرَفَ
أَقْرَفَ IV ,
a.  Accused.

b.  [ Bi ], Exposed to suspicion.

c.  [ La ], Came in contact with.

d.  Gave a disease to; infected.

e.  [ coll. ],  see II (b) .

تَقَرَّفَ
تَقَرَّفَ V ,
a.  Was skinned, laid bare ( sore ).

اِقْتَرَفَ
اِقْتَرَفَ VIII ,
a.  Earned, gained.

b.  Committed ( sin ).

c.  [ Bi ], Was suspected of.

اِسْتَقْرَفَ
اِسْتَقْرَفَ X
a.  [ Min ] [ coll. ], Loathed, detested.

قِرْف
قِرْف 2 ,
a.  Rind, peel.

b.  Crust; incrustation.

c.  Dry mucus.

قِرْفَة
قِرْفَة 2t , ( pl. قِرَف 7 ),
a.  see 2 (a) , ( c ).

c.  Cinnamon.

d.  Suspicion; accusation.

e.  Villainy.

f.  Gain.

قُرْفِيّ
قُرْفِيّ 3yi ,
a.  Swarthy.

قَرَف
قَرَف 4 ,
a.  Mixture.

b.  Contagion, infection.

c.  [ coll. ], Disgust, loathing; repugnance, dislike, aversion.

d.  see 5 .

قَرِف
قَرِف 5
a.  [ Bi ], Suitable; fit for; capable of, competent,   qualified to.

أَقْرَفُ
أَقْرَفُ 14 ,
a.  Crimson.

قَرِيْف
قَرِيْف 25 ,
a.  see 5 .

قَرُوْف
قَرُوْف 26 , ( pl. قُرُف 10 ),
a.  Unjust, harsh, overbearing.

أَقْرَفَ
N. Ag. أَقْرَفَ IV ,
a.  see 3yi .

b.  Son of a slave ( man ); begotten by a worthless stallion ( horse ).

c.  [ coll. ], Disgusting; repulsive.

هُوَ قِرْفَتِي
هُوَ قِرْفَتِي
a.  It is he that I suspect.

بَنُو فُلَانٍ قِرْفَتِي
بَنُو فُلَانٍ قِرْفَتِي قَرڤفَ I
a.  suspect that the sons of so & so have what I want.

##### Türkçe

**قَرَفَ**
**قَرَفَ** I (mastar: **قَرْف** 1),
a. Soydu, kabuğunu soydu; kabukladı; derisini yüzdü, çıplak bıraktı (yara).

b. Kötü muamele etti, kötü kullandı; ona karşı sert, kaba davrandı.

c. [mef‘ûl ile ve **بِ** ile], -den şüphelendi; -ile suçladı.

d. [**لِ** ile], (ailesi) için emek verdi, çalıştı.

e. Karıştırdı, birbirine kattı; yalan söyledi.

**قَرِفَ**
**قَرِفَ** A (mastar: **قَرَف** 4),
a. Hastalanmaya yakın oldu.

b. [topluca], hoşlanmadı, tiksindi, nefret etti; midesi bulandı.

**قَرَّفَ**
**قَرَّفَ** II,
a. I (c)’ye bak.

b. [topluca], tiksinti, iğrenme uyandırdı; iğrendirici oldu (yemek).

**قَاْرَفَ**
**قَاْرَفَ** III,
a. Yaklaştı.

b. (günah) işledi.

**أَقْرَفَ**
**أَقْرَفَ** IV,
a. Suçladı.

b. [**بِ** ile], şüpheye maruz bıraktı.

c. [**لِ** ile], temas etti.

d. Bir hastalık verdi; bulaştırdı.

e. [topluca], II (b)’ye bak.

**تَقَرَّفَ**
**تَقَرَّفَ** V,
a. Derisi yüzüldü, çıplak bırakıldı (yara).

**اِقْتَرَفَ**
**اِقْتَرَفَ** VIII,
a. Kazandı, elde etti.

b. (günah) işledi.

c. [**بِ** ile], -den şüphelenildi.

**اِسْتَقْرَفَ**
**اِسْتَقْرَفَ** X
a. [**مِنْ** ile] [topluca], tiksindi, nefret etti.

**قِرْف**
**قِرْف** 2,
a. Kabuk, soyuk.

b. Kabuk; kabuk bağlama.

c. Kuru sümük.

**قِرْفَة**
**قِرْفَة** 2t, (çoğulu: **قِرَف** 7),
a. 2 (a), (c)’ye bak.

c. Tarçın.

d. Şüphe; suçlama.

e. Alçaklık.

f. Kazanç.

**قُرْفِيّ**
**قُرْفِيّ** 3yi,
a. Esmer.

**قَرَف**
**قَرَف** 4,
a. Karışım.

b. Bulaşma, enfeksiyon.

c. [topluca], tiksinti, iğrenme; nefret, hoşlanmama, kaçınma.

d. 5’e bak.

**قَرِف**
**قَرِف** 5
a. [**بِ** ile], uygun; -e elverişli; -e muktedir, ehil, yeterli.

**أَقْرَفُ**
**أَقْرَفُ** 14,
a. Kızıl.

**قَرِيْف**
**قَرِيْف** 25,
a. 5’e bak.

**قَرُوْف**
**قَرُوْف** 26, (çoğulu: **قُرُف** 10),
a. Zalim, sert, zorba.

**أَقْرَفَ**
İsm-i fâil: **أَقْرَفَ** IV,
a. 3yi’ye bak.

b. Köle (adam) oğlu; değersiz bir aygırdan doğmuş (at).

c. [topluca], iğrenç; tiksindirici.

**هُوَ قِرْفَتِي**
**هُوَ قِرْفَتِي**
a. Şüphelendiğim odur.

**بَنُو فُلَانٍ قِرْفَتِي**
**بَنُو فُلَانٍ قِرْفَتِي قَرڤفَ I**
a. Falancanın oğullarının istediğim şeyin kendilerinde bulunduğundan şüphelenirim.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قرف
قَرَفَ - يَقْرِفُ - اقْتَرَفَ - يَقْتَرِفُ
قَرَفَ - يَقْرِفُ + كائن + شيئاً (غصناً): يعمل على فصله ونزعه عن أصله ومكمنه ثم يأخذه ويملكه
قَرَفَ: قشر شجرة - وردة - ثمرة - مالاً
اقْتَرَفَ - يَقْتَرِفُ: على وزن " افتعل" من " قَرَفَ - يَقْرِفُ ": يقوم بفعل " قَرَفَ - يَقْرِفُ " بدافع ذاتي: يسعى لفصل شيء عن أصله بجهد وحرص ليملكه ويحوزه: يعمل عملاً بجهد وحرص وينتج عنه مردود ما، فيضمه إلى ممتلكاته السابقة فيصبح المردود جزءاً من ممتلكاته
مُقْتَرِف: اسم فاعل صفة مشبهة من " اقْتَرَفَ - يَقْتَرِفُ "
مُقْتَرِفُون: جمع " مُقْتَرِف "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عملية الاستحواذ من خيرات الطبيعة من النبات والحيوان"، وهي:
حَصَدَ - يَحْصُدُ (حَصَدَ - يَحْصِدُ)، صَرَمَ - يَصْرِمُ، قَضَبَ - يَقْضِبُ، قَطَفَ - يَقْطِفُ، قَرَفَ - يَقْرِفُ، صَادَ - يَصِيْدُ (صَادَ - يَصَادُ)

يقترفون
يقترف إثماً  	﴿وذروا ظاهر الإثم وباطنه إن الذين يكسبون الإثم سيجزون بما كانوا يقترفون (120)﴾ الأنعام ﴿ولتصغى إليه أفئدة الذين لا يؤمنون بالآخرة وليرضوه وليقترفوا ما هم مقترفون (113)﴾ الأنعام
يقترف حسنة	﴿ذلك الذي يبشر الله عباده الذين آمنوا وعملوا الصالحات قل لا أسألكم عليه أجرا إلا المودة في القربى ومن يقترف حسنة نزد له فيها حسنا إن الله غفور شكور(23)﴾ الشورى
يقترف مالاً	﴿قل إن كان آباؤكم وأبناؤكم وإخوانكم وأزواجكم وعشيرتكم وأموال اقترفتموها وتجارة تخشون كسادها ومساكن ترضونها أحب إليكم من الله ورسوله وجهاد في سبيله فتربصوا حتى يأتي الله بأمره والله لا يهدي القوم الفاسقين(24)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [قرف] ق ر ف: القِرْفةُ من الأدوية و المُقْرِفُ الذي دانى الهجنة من الفرس وغيره وهو الذي أمه عربية وأبوه ليس بعربي فالإقراف من قبل الأب والهجنة من قبل الأم و الاقْتِرافُ الاكتساب و القَرَفُ مداناة المرض وبابه طرب وفي الحديث ﴿أن قوما شكوا اليه وباء أرضهم فقال تحولوا فإن من القَرف التلف﴾ و قَاَرفَ الخطيئة خالطها
الراغب
قرف
- أصل القرف والاقتراف: قشر اللحاء عن الشجر، والجلدة عن الجرح، وما يؤخذ منه: قرف، واستعير الاقتراف للاكتساب حسنا كان أو سوءا. قال تعالى: }سيجزون بما كانونا يقترفون﴿[الأنعام/120]،﴾وليقترفوا ما هم مقترفون﴿[الأنعام/113]،﴾وأموال اقترفتموها﴿[التوبة/24]. والاقتراف في الإساءة أكثر استعمالا، ولهذا يقال: الاعتراف يزيل الاقتراف، وقرفت فلانا بكذا: إذا عبته به أو اتهمته، وقد حمل على ذلك قوله:﴾وليقترفوا ما هم مقترفون{ [الأنعام/113]، وفلان قرفني، ورجل مقرف: هجين، وقارف فلان أمرا: إذا تعاطى ما يعاب به.
ملخص اللسان
1.     قَرَفَ الشجرة يقرِفُها قَرْفاً: نَحَتَ قِرْفَها، وكذلك قَرَف القَرْحة فَتَقَرَّفَتْ أَي قَشَرَها، وذلك إذا يبِسَتْ؛
2.     القِرْف: لِحاء الشجر، واحدته قِرْفةٌ - وقِرفُ كل شجرة: قِشرها
3.      ويقال للجُرح إذا تَقَشَّر: قد تَقَرَّف، واسم الجِلْدة القِرْفة.
4.     والمُقارفة والقِراف: الجماع. وقارَف امرأَته: جامعها
5.     والقَرَف، بالتحريك: مداناة المرض. يقال: أَخْشى عليك القَرَف من ذلك القَرَف ملابسة الداء ومداناة المرض، والتَّلَف الهلاك؛ قال: وليس   هذا من باب العَدْوى وإنما هو من باب الطِّبِّ، فإن استصلاح الهواء من أَعون الأَشياء على صحة الأَبدان، وفساد الهواء من أَسرع الأَشْياء إلى الأَسقام
6.     والاقتراف: الاكتساب. اقترف أَي اكتَسب،
7.     واقْتَرَفَ ذنباً أَي أَتاه وفَعَلَه.   وفي الحديث: رجل قَرَف على نفسه ذنُوباً أَي كَسَبَها.
8.     ويقال: قَرَفَ الذنبَ واقْتَرَفه إذا عمله.
9.     وقارَفَ الذنبَ وغيرَه: داناهُ ولاصَقَهُ.
10.                        واقْتَرَفَ المالَ: اقْتَناه.
11.                        والقِرْفة:الكَسْب. وفلان يَقْرِف لعياله أَي يَكْسِب.
12.                        وبَعير مُقْتَرَفٌ: وهو الذي اشْتُرِيَ حَديثاً.
لسان العرب
● - قرف: القِرْف: لِحاء الشجر، واحدته قِرْفةٌ، وجمع القِرْف قُروفٌ.   والقُرافة: كالقِرْف. والقِرْف: القِشْر. والقِرْفة: القِشرة. والقِرفة:   الطائفة من القِرْف، وكل قشر قِرف، بالكسر، ومنه قِرْف الرُّمَّانة وقِرف   الخُبْز الذي يُقْشَر ويبقى في التَّنُّور. وقولهم: تَرَكْتُه على مِثل   مَقرِف الصَّمْغة وهو موضع القِرْف أَي مَقْشِر الصمغة، وهو شبيه بقولهم   تَرَكْتُه على مِثل ليلة الصَّدَر. ويقال: صَبَغ ثوبه بقِرْفِ السِّدْر أَي   بقِشره؛ وقِرفُ كل شجرة: قِشرها. والقِرْفة: دواء معروف. ابن سيده:   والقِرْف قِشْر شجرة طيبة الريح يوضع في الدواء والطعام، غَلَبَتْ هذه الصفة   عليها غَلَبة الأَسماء لشرفها. والقِرْف من الخُبْز: ما يُقْشر منه.   وقَرَفَ الشجرة يقرِفُها قَرْفاً: نَحَتَ قِرْفَها، وكذلك قَرَف   القَرْحة فَتَقَرَّفَتْ أَي قَشَرَها، وذلك إذا يبِسَتْ؛ قال عنترة:   عُلالَتُنا في كل يومِ كريهةٍ   بأَسْيافِنا، والقَرْحُ لم يَتَقَرَّفِ   أَي لم يعله ذلك؛ وأَنشد الجوهري عجز هذا البيت:   والجُرْحُ لم يَتَقَرَّف   والصحيح ما أَوردناه. وفي حديث الخوارج: إذا رأَيتموهم فاقْرِفوهم   واقتلوهم؛ هو من قَرَفْتُ الشجرة إذا قَشَرْتَ لحاءها. وقَرَفتُ جلد الرجل إذا   اقْتَلَعْته، أَراد استأْصلوهم. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: قال له   رجل من البادية: متى تَحِلُّ لنا المَيْتة؟ قال: إذا وجَدْتَ قِرْف الأَرض   فلا تَقْرَبْها؛ أَراد ما تَقْتَرِف من بَقْل الأَرض وعُروقه أَي   تَقْتَلِع، وأَصلها أَخذ القشر منه. وفي حديث ابن الزبير: ما على أَحدكم إذا   أَتى المسجدَ أَن يُخرج قِرْفَةَ أَنفه أَي قِشْرَته، يريد المُخاط اليابس   الذي لَزِق به أَي يُنَقّي أَنفه منه. وتقرفت القَرْحة أَي تقشَّرَت. ابن   السكيت: القَرْف مصدر قَرَفْتُ القَرْحة أَقرِفُها قَرْفاً إذا   نَكَأْتَها. ويقال للجُرح إذا تَقَشَّر: قد تَقَرَّف، واسم الجِلْدة القِرْفة.   والقَرْف: الأَديم الأَحمر كأنه قُرِفَ أَي قُشِرَ فبَدتْ حُمْرَتُه، والعرب   تقول: أَحمر كالقَرْف؛ قال:   أَحْمر كالقَرْف وأَحْوى أَدْعَج   وأَحمر قَرِفٌ: شديد الحمرة. وفي حديث عبد الملك: أَراك أَحمَرَ   قَرِفاً؛ القَرِف، بكسر الراء: الشديد الحمرة كأَنه قُرِف أَي قُشِر. وقَرَف   السِّدْرَ: قَشَرَهُ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:   اقْتَرِبوا قِرْفَ القِمَعْ   يعني بالقِمَع قِمَع الوَطْب الذي يُصَب فيه اللبن، وقِرْفُه ما يَلْزَق   به من وسَخ اللبن، فأَراد أَنّ هؤلاء المخاطبين أَوساخ ونصبه على النداء   أَي يا قِرْفَ القِمَع.   وقَرف الذَّنْبَ وغيره يَقْرِفُه قَرْفاً واقْتَرَفَه: اكتَسبه.   والاقتراف: الاكتساب. اقترف أَي اكتَسب، واقْتَرَفَ ذنباً أَي أَتاه وفَعَلَه.   وفي الحديث: رجل قَرَف على نفسه ذنُوباً أَي كَسَبَها. ويقال: قَرَفَ   الذنبَ واقْتَرَفه إذا عمله. وقارَفَ الذنبَ وغيرَه: داناهُ ولاصَقَهُ.   وقَرفَه بكذا أَي أَضافه إليه واتَّهَمه به. وفي التنزيل العزيز:   وَليَقْتَرِفُوا ما هُم مُقْتَرِفون. واقْتَرَفَ المالَ: اقْتَناه. والقِرْفة:   الكَسْب. وفلان يَقْرِف لعياله أَي يَكْسِب. وبَعير مُقْتَرَفٌ: وهو الذي   اشْتُرِيَ حَديثاً. وإبل مُقتَرَفَة ومُقْرَفةٌ: مُسْتَجَدَّة. وقَرَفْتُ   الرجل أَي عِبْتُه. ويقال: هو يُقْرَفُ بكذا أَي يُرْمى به ويُتَّهم، فهو   مَقْروفٌ. وقَرَفَ الرجلَ بسوء: رماه، وقَرَفْته بالشيء فاقْتَرَفَ به. ابن   السكيت: قَرْفتُ الرجلَ بالذنب قَرْفاً إذا رَمَيْتَه. الأَصمعي: قَرَف   عليه فهو يَقْرِف قَرْفاً إذا بَغى عليه. وقَرَفَ فلانٌ فلاناً إذا وَقَع   فيه، وأَصل القَرْف القَشْر. وقَرَف عليه قَرْفاً: كَذَبَ. وقَرَفَه   بالشيء: اتّهمه. والقِرْفة: التُّهَمَة. وفلان قِرْفتي أَي تُهَمَتي، أَو هو   الذي أَتَّهِمُه. وبنو فلان قِرْفَتي أَي الذين عندهم أَظُنّ طَلِبَتي.   ويقال: سَلْ بَني فلان عن ناقتك فإنهم قِرْفةٌ أَي تَجِدُ خَبَرَها عندهم.   ويقال أَيضاً: هو قَرَفٌ من ثَوْبي للذي تَتَّهِمُه. وفي الحديث: أَن   النبي، صلى اللّه عليه وسلم، كان لا يأْخذ بالقَرَف أَي التهمة، والجمع   القِراف. وفي حديث علي، كرم اللّه وجهه: أَوَلَمْ يَنْهَ أُمَيَّةَ عِلمُها   بي عن قِرافي أَي عن تُهَمَتي بالمشاركة في دم عثمان، رضي اللّه عنه، وهو   قَرَفٌ أَن يَفْعل وقَرِفٌ أَي خَلِيق، ولا يقال: ما أَقْرَفَه ولا   أَقْرِفْ به، وأَجازهما ابن الأعرابي على مثل هذا . ورجل قَرَفٌ من كذا   وقَرَفٌ بكذا أَي قَمِن؛ قال:   والمرءُ ما دامَتْ حُشاشَتُه،   قَرَفٌ من الحِدْثانِ والأَلَمِ   والتثنية والجمع كالواحد. قال أَبو الحسن: ولا يقال قَرِفٌ ولا قَريفٌ.   وقَرَفَ الشيءَ: خَلَطَهُ. والمُقارَفةُ والقِرافُ: المخالَطة، والاسم   القَرَف. وقارفَ فلانٌ الخطيئة أَي خالطها. وقارف الشيءَ: دَاناه؛ ولا تكون   المقارفة إلا في الأَشياء الدنيّة؛ قال طرفة:   وقِرافُ من لا يَسْتَفِيقُ دَعارَةً   يُعْدي، كما يُعْدي الصحيحَ الأَجْرَبُ   وقال النابغة:   وقارَفَتْ، وهْيَ لم تَجْرَبْ، وباعَ لها   من الفَصافِصِ بالنُّمِّيِّ سِفْسِيرُ   أَي قارَبَتْ أَنْ تَجْرَب. وفي حديث الإفك: إنْ كُنْتِ قارَفْتِ ذنباً   فتوبي إلى اللّه، وهذا راجع إلى المُقاربة والمُداناة. وقارَفَ الجَرَبُ   البعيرَ قِرافاً: داناه شيء منه. والقَرَفُ: العَدْوى. وأَقْرَفَ   الجَرَبُ الصِّحاحَ: أَعْداها. والقَرَف: مُقارَفَة الوَباء. أَبو عمرو: القَرَف   الوَباء، يقال: احذَر القَرَفَ في غنمك. وقد اقْتَرَفَ فلان من مرض آل   فلان، وقد أَقْرَفُوه إقْرافاً: وهو أَن يأْتيهم وهم مَرْضَى فيُصيبَه   ذلك. وقارف فلان الغنم: رعى بالأَرض الوبيئة. والقَرَف، بالتحريك: مداناة   المرض. يقال: أَخْشى عليك القَرَف من ذلك، وقد قرِف، بالكسر. وفي الحديث:   أَن قوماً شكَوْا إلى رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، وَباء أَرضهم،   فقال، صلى اللّه عليه وسلم: تَحوَّلوا فإن من القَرَف التَّلَفَ. قال ابن   الأَثير: القَرَف ملابسة الداء ومداناة المرض، والتَّلَف الهلاك؛ قال: وليس   هذا من باب العَدْوى وإنما هو من باب الطِّبِّ، فإن استصلاح الهواء من   أَعون الأَشياء على صحة الأَبدان، وفساد الهواء من أَسرع الأَشْياء إلى   الأَسقام. والقِرْفة: الهُجْنة. والمُقْرِفُ: الذي دانى الهُجْنة من الفرس   وغيره الذي أُمه عربية وأَبوه ليس كذلك لأَن الإقْراف إنما هو من قِبَل   الفَحْل، والهُجْنَة من قِبَل الأُم. وفي الحديث: أَنه رَكِبَ فرساً لأَبي   طلحة مُقْرِفاً؛ المُقْرِفُ من الخيل الهَجين وهو الذي أُمه بِرْذَوْنةٌ   وأَبوه عَربي، وقيل بالعكْس، وقيل: هو الذي دانى الهجنة من قِبَل أَبيه،   وقيل: هو الذي دانى الهجنة وقارَبَها؛ ومنه حديث عمر، رضي اللّه عنه:   كتَبَ إلى أَبي موسى في البَراذين: ما قارَفَ العِتاق منها فاجعل له سهماً   واحداً، أَي قارَبَها وداناها. وأَقْرَفَ الرجلُ وغيره: دَنا من   الهُجْنَة. والمُقْرِف أَيضاً: النَّذْل؛ وعليه وُجّه قوله:   فإن يَكُ إقْرافٌ فَمِنْ قِبَلِ الفَحْلِ   وقالوا: ما أَبْصَرَتْ عَيْني ولا أَقْرَفَتْ يدي أَي ما دنَتْ منه، ولا   أَقْرَفْتُ لذلك أَي ما دانيتُه ولا خالطت أَهله. وأَقْرَفَ له أَي   داناه؛ قال ابن بري: شاهده قول ذي الرمة:   نَتوج، ولم تُقْرِفْ لِما يُمْتَنى له،   إذا نُتِجَتْ ماتَتْ وحَيَّ سَليلُها   لم تُقْرِفْ: لم تُدانِ ماله مُنْية. والمُنْية: انتِظار لَقْح الناقة   من سبعة أَيام إلى خمْسة عَشَر يوماً. ويقال: ما أَقْرَفَتْ يدي شيئاً مما   تَكرَه أَي ما دانَت وما قارَفَتْ. ووَجْه مُقْرِفٌ: غيرُ حَسَن؛ قال ذو   الرمة:   تُريكَ سُنَّةَ وَجْهٍ غيرَ مُقْرِفةٍ،   مَلْساءَ، ليس بها خالٌ ولا نَدَبُ   والمُقارفة والقِراف: الجماع. وقارَف امرأَته: جامعها. ومنه حديث عائشة،   رضي اللّه عنها: إنْ كان النبي، صلى اللّه عليه وسلم، لَيُصْبِح جُنُباً   من قِرافٍ غير احتلام ثم يصومُ، أَي من جماع. وفي الحديث في دَفْن أُم   كُلثوم: من كان منكم لم يُقارِف أَهله الليلة فليَدْخُل قبرَها. وفي حديث   عبد اللّه بن حُذافة: قالت له أُمه: أَمِنْتَ أَن تكون أُمُّك قارَفَتْ   بعض ما يقارِف أَهلُ الجاهلية، أَرادت الزنا. وفي حديث عائشة: جاء رجل إلى   رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، فقال: إني رجل مِقْرافٌ للذنوب أَي   كثير المباشرة لها، ومِفْعالٌ من أَبنية المبالغة. والقَرْف: وِعاء من   أَدَمٍ، وقيل: يُدبَغُ بالقِرفة أَي بقُشور الرمان ويُتَّخذ فيه الخَلْع. وهو   لحم يُتَّخذ بتوابِلَ فيُفْرَغُ فيه، وجمعه قُرُوف؛ قال مُعقِّر بن   حِمار البارِقيّ:   وذُبْيانيَّة وصَّت بنيها:   بأَنْ كذَبَ القَراطِفُ والقُرُوفُ   أَي عليكم بالقَراطِف والقُروف فاغْنموها. وفي التهذيب: القَرْف شيء من   جُلود يُعمل فيه الخَلْع، والخَلع: أَن يُؤخذ لحمُ الجَزُور ويُطبَخَ   بشحمه ثم تُجعل فيه توابلُ ثم تُفْرغ في هذا الجلد. وقال أَبو سعيد في قوله   كذَب القراطف والقروف قال: القَرْف الأَديم، وجمعه قُروفٌ. أَبو عمرو:   القُروف الأَدَم الحُمر، الواحد قَرْف. قال: والقُروف والظُّروف بمعنًى   واحد. وفي الحديث: لكل عَشْر من السرايا ما يَحْمِل القِرافُ من التَّمْر؛   القِراف: جمع قَرْف، بفتح القاف، وهو وِعاء من جلد يُدْبَغ بالقِرْفة، وهي   قشور الرُّمان. وقِرْفةُ: اسم رجل؛ قال:   أَلا أَبْلِغْ لديك بني سُوَيدٍ،   وقِرْفةً، حين مالَ به الولاءُ   وقولهم في المثل: أَمْنَعُ من أُم قِرْفة؛ هي اسم امرأَة. التهذيب: وفي   الحديث أَن جاريتين كانتا تُغَنِّيان بما تقارَفَتْ به الأَنصارُ يوم   بُعاثٍ؛ هكذا رُوي في بعض طرقه.
مقاييس اللغة:
(قرف) القاف والراء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على مخالطةِ الشيء والالتباس به وادِّراعِه. وأصل ذلك القَرْف، وهو كلُّ قَشْر. ومنه قِرْفُ الخُبْز، وسمِّي قِرفاً وقَرْفاً([10]) لأنه لباسُ ما عليه.
ومن الباب القَرْف: شيءٌ يُعمَل من جلودٍ يعمل فيه الخَلْع. والخلْع: أن يُؤخذ اللحمُ فيُطبخَ ويجعلَ فيه توابل، ثم يُفرَغ في هذا الخَلْع. قال:
وذُبْيانيَّةٍ وَصَّتْ بَنِيها ***  بأنْ كَذَب القراطفُ والقُروف([11])
ومن الباب: اقترفْتُ الشيء: اكتسبتُه، وكأنه لابَسَه وادَّرَعه. وكذلك قولهم: فلانٌ يُقرَف بكذا، أي يُرمَى به. ويقال للَّذِي يُتَّهم بالأمر: القِرْفةُ، يقول الرّجلُ إذا ضاع لـه شيءٌ: فلانٌ قِرْفَتي، أي الذي أتَّهِمُه، كأنَّه قد ألبسه الظِّنَّة. و [بنو([12])] فلانٍ قِرْفَتِي، أي الذي عندهم أظنُّ طَلِبَتي وبُغيتي. ويقولون: سَلْ بني فلانٍ عن ناقتك فإنَّهم قِرْفةٌ، أي تجدُ خَبَرها عنْدهم. وقياسُه ما قد ذكرناه. والفَرسُ المُقْرِف: المُدانِي الهُجْنة. يقولون: إن الْمُقرِف: الذي أبوهُ هجينٌ وأمُّه عربيّة. قال الشاعر([13]):
فإنْ نُتِجَتْ مُهراً كريماً فبالحَرَى *** وإن يكُ إقرافٌ فمن قِبَلِ الفَحلِ([14])
وقارفَ فلانٌ الخطيئةَ: خالَطَها. وقارفَ امرأتَه: جامَعَها؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما لباسُ صاحبِهِ. والقَرَفُ: الوَباء يكون بالبلد، كأنَّه شيء يصير مرضاً لأهله كاللِّباس. وفي الحديث أنَّ قوماً [شَكَوْا إليه([15])] وَبأَ أرضِهم فقال: "تَحوَّلُوا فإنَّ مِن القَرَف التَّلَفَ".
القاموس المحيط:
القِرْفُ، بالكسر القِشْرُ، أو قِشْرُ المُقْلِ، وقِشْرُ الرُّمانِ، و من الخُبْزِ ما يَتَقَشَّرُ منه ويَبْقَى في التَّنُّورِ، و من الأرضِ ما يُقْتَلَعُ منها مع البُقولِ والعُروقِ، ولِحاءُ الشجرِ، كالقُرافَةِ ككُناسَةٍ، وبهاءٍ التُّهَمَةُ، والهُجْنَةُ، والكَسْبُ، والقِشْرَةُ، وقُشورُ الرُّمَّانِ، والمُخاطُ اليابِسُ في الأَنْفِ، كالقِرْفِ، ومَن تَتَّهِمُهُ بشيءٍ، وضَرْبٌ من الدارَصِينِيِّ لأَنَّ منه الدارَصِينِيَّ على الحَقيقَةِ، ويُعْرَفُ بِدارَصِينِيِّ الصينِ، وجِسْمُهُ أشْحَمُ وأسْخَنُ، وأكْثَرُ تَخَلْخُلاً، ومنه المَعْروفُ بالقِرْفَةِ على الحَقيقَةِ: أحْمَرُ أمْلَسُ مائلٌ إلى الحُلْوِ، ظاهِرُهُ خَشِنٌ بِرائِحَةٍ عَطِرَةٍ وطَعْمٍ حادٍّ حِرِّيفٍ، ومنه المَعْروف بِقِرْفَةِ القَرَنْفُلِ، وهي: رَقيقَةٌ صُلْبَةٌ إلى السَّوادِ بِلا تَخَلْخُلٍ أصْلاً، ورائحَتُها كالقَرَنْفُلِ، والكُلُّ مُسَخِّنٌ مُلَطِّفٌ، مُدِرٌّ مُجَفِّفٌ، مُحَفِّظٌ باهِيٌّ. وهُمْ قِرْفَتِي، أي: عِنْدَهُم طَلِبَتي. وسَلْهُم عن ناقَتِكَ فإِنَّهُم قِرْفَةٌ، أي: تَجِدُ خَبَرَها عِنْدَهُم. ويقالُ: " أَمْنَعُ، أو أعَزُّ من أُمِّ قِرْفَةَ " ، لأَنَّهُ كان يُعَلَّقُ في بَيْتِها خَمْسونَ سَيفاً، لخمسينَ رَجُلاً، كُلُّهُم مَحْرَمٌ لها زَوْجَةُ مالِكِ بنِ حُذَيْفَةَ بنِ بَدْرٍ. وقِرْفَةُ بنُ بُهَيْسٍ، أو بَيْهَسٍ أو مالِكٍ: تابِعيٌّ. وحَبيبُ بنُ قِرْفَةَ العَوْذيُّ: شاعِرٌ. والقَرْفُ، بالفتحِ: شَجَرٌ يُدْبَغُ به، أو هو الغَرْفُ والغَلْفُ، ووِعاءٌ يُدْبَغُ بِقُشور الرُّمَّانِ، يُجْعَلُ فيه لَحْمٌ مَطْبوخٌ بِتوابِلَ، والأَحْمَرُ القانِىءُ، كالأَقْرَفِ، وبالتَّحْريكِ: الاسْمُ من المُقارَفَةِ والقِرافِ: للمُخالَطَةِ، وداءٌ يَقْتُلُ البَعيرَ، والنُّكْسُ في المرَضِ، ومُقارَفَةُ الوَباءِ والعَدْوى، و من الأَراضي: المَحَمَّةُ، والخَليقُ الجَديرُ، كالقِرْفِ. وهو قَرِفٌ من كذا، وبكذا: قَمِنٌ، أو لا يقال ككَتِفٍ ولا كأميرٍ، بَلْ بالتَّحْريكِ فَقَطْ، ولا يُقالُ: ما أقْرَفَهُ، ولا أقْرِفْ به، أو يُقالُ. وقَرَفَ عليهم يَقْرِفُ: بَغَى، و القَرَنْفُلَ: قَشَرَهُ بَعْدَ يُبْسِهِ، و فُلاناً: عابَهُ، أو اتَّهَمَهُ، و لِعِيالهِ: كَسَبَ، وخَلَّطَ وكَذَبَ. و " تَرَكْتُهُ على مِثْلِ مَقْرِفِ الصَّمْغَةِ " ، ويُرْوَى: مَقْلَعِ، أي: على خُلُوٍّ، لأَنَّ الصَّمْغَةَ إذا قُلِعَتْ لم يَبْقَ لها أَثَرٌ. وكَسحابَةٍ: بَطْنٌ من المَعافِرِ، ومَقْبُرَةُ مِصْرَ، وبها قَبْرُ الشافعيِّ، رَحِمَهُ اللّهُ تعالى.
وكسحابٍ: ة بجَزِيرَةٍ لِبَحْرِ اليَمنِ بِحِذاءِ الجارِ. ورجلٌ مَقْروفٌ: ضامِرٌ لَطيفٌ. وأقْرَفَ له: داناهُ وخالَطَهُ، و فلاناً: وَقَعَ فيه وذَكَرَهُ بسُوءٍ، و به: عَرَّضَهُ للتُهْمَةِ، و آلُ فلانٍ فلاناً: أتاهم وهم مَرْضَى، فأصابَهُ ذلك. والمُقْرِفُ، كمُحْسِنٍ، من الفرسِ وغيرِه: ما يُدانِي الهُجْنَةَ، أَي، أُمُّهُ عَرَبيَّةٌ لا أَبُوه، لأَنَّ الإِقْرافَ: من قِبَلِ الفَحْلِ، والهُجْنَةَ: من قِبَلِ الْأُمِّ، والرجلُ في لَوْنِهِ حُمْرَةٌ، كالقَرْفِيِّ، بالفتح. واقْتَرَفَ: اكْتَسَبَ، و الذَّنْبَ: أَتاهُ وفَعَلَهُ. وبعيرٌ مُقْتَرَفٌ، للمفعولِ: اشْتُرِيَ حَديثاً. وقارَفَهُ: قارَبَهُ، و المرأةَ: جامَعَها. وتَقَرَّفَتِ القَرْحَةُ: تَقَشَّرَتْ. وكصَبورٍ: الكثيرُ البَغْيِ، والجِرابُ، ج: قُرْفٌ، بالضم.
تاج العروس:
ق - ر - ف
القِرْفُ بالكَسْرِ : القِشْرُ وجَمْعُه قُرُوفٌ أَو قِشْرُ المُقْلِ وقِشْرُ الرُّمّانِ وكلُّ قِشْرٍ : قِرْفٌ . والقِرْفُ من الخُبْزِ : ما يَتَقَشَّرُ مِنْهُ ويَبْقَى في التَّنُّورِ . والقِرْفُ مِنَ الأَرْضِ : ما يُقْتَلَعُ مِنْها مَعَ وفي العُبابِ مِن البُقُولِ والعًرُوقِ ومنه الحَدِيثُ : " إِذا وجَدْتَ قِرْفَ الأَرْضِ فلا تَقْرَبْها " : أَي المَيْتةَ أَرادَ ما يُقْتَرَفُ من بَقْل الأَرْضِ وعُرُوقِه ويُقْتَلَعُ وأَصلُها أَخْذُ القِشْرِ منه . والقِرْفُ : لِحاءُ الشَّجَرِ واحِدَتُه قِرْفَةٌ كالقُرافَةِ ككُناسَةٍ . والقِرْفَةُ بهاءٍ : التُّهَمَةُ يُقال فلانٌ قِرْفَتِي : أَي تُهَمَتِي أَي هو الَّذِي أَتَّهِمُه . والقِرْفَةُ الهُجْنَةُ ومنه المُقْرِفُ للهَجِينِ كما سَيَأْتِي . والقِْفَةُ : الكَسْبُ يُقال : هو يَقْرِفُ لِعيالِه : أَي يَكْسِبُ لهم . والقِرْفَةُ القِشْرَةُ واحِدَةً القِرْفِ . والقِرْفَةُ : اسم قُشُور الرُّمّانِ يُدْبَغُ بها . ومن المجازِ : القِرْفَةُ : هي المُخاطُ اليابِسُ اللازِقُ في الأَنْفِ كالقِرْفِ ومنه حديثُ ابنِ الزُّبَيْرِ : ما عَلَى أَحَدِكُم إِذا أَتَى المَسْجِدَ أَنْ يُخْرِجُ قِرْفَةَ أَنْفِه أَي : قِشْرَتَه أَي يُنَقِّيَ أَنْفَه منه . والقِرْفَةُ : مَنْ تَتَّهِمُه بشيءِ ومنه : فلانٌ قِرْفَتِي . والقِرْفَةُ : ضَرْبٌ مِنَ الدّارِصِينيِّ وهو عَلى أَنواعٍ لأَنَّ منه الدَّارَصِينِيَّ على الحَقِيقَةِ ويُعْرَفُ بِدارَ صِينِيِّ الصِّينِ وجِسْمُه أَشْحمُ وفي بعض النُّسَخِ زِيادة وأَسْخَنُ أَي : أَكْثرُ سُخُونَةً وأَكثَرُ تخَلْخُلاً ومنه المَعْرُوفُ بالقِرْفَةِ على الحَقِيقَةِ وهو أَحْمَرُ أَمْلَسُ مائِلٌ إِلى الحُلْوِ ظاهِرُه خَشِنٌ برائِحَةٍ عَطِرَةٍ وطَعْمٍ حادٍ حِرِّيفٍ ومنهُ المَعْرُوفُ بقِرْفَةِ القَرَنْفُلِ وهي رَقِيقَةٌ صُلْبةٌ إِلى السَّوادِ بِلا تَخَلْخُلٍ أَصْلاً ورائِحَتُها كالقَرَنْفُلِ وعلى هذا الأَخَيرِ اقْتَصَرَ أَهلُ اللُّغةِ قال ابنُ دُرَيْدٍ : ضَرْبٌ من أَفْواهِ الطِّيبِ والكُلُّ مُسَخِّنٌ مُلطِّفٌ ومُدِرٌّ مُجَفِّفٌ باهِيٌّ كما بَيَّنَه الأَطباءُ . ويقال : هُمْ قِرْفَتِي : أَي عِنْدَهُمْ أَظُنُّ طَلِبَتِي . ويُقال : سَلْهُم عن ناقَتِكَ فإِنَّهُم قِرْفَةٌ : أَي تَجِدُ خَبَرَها عِنْدَهُم كما في الصِّحاحِ . ويُقالُ : هو أَمْنَعُ كما في روايةٍ ومثلُه في الصِّحاحِ أَو أَعَزُّ مِنْ أُمِّ قِرْفَةَ قالَ الأَصْمَعِيُّ : هي امْرَأَةٌ فَزَارِيَّةٌ وإِنّما ضُرِبَ بمَنَعَتِها المَثَلُ لأَنَّهُ كانَ يُعَلَّقُ في بَيْتِها خَمْسُونَ سَيْفاً لخَمْسِينَ رَجُلاً كُلُّهُم مَحْرَمٌ لَهَا وهي زَوْجَةُ مالِكِ بنِ حُذَيْفَةَ بنِ بَدْرٍ الفزارِيِّ وقد جاءَ ذكرُها في كُتُبِ السِّيرِ . وأَبو الدَّهْماءِ قِرْفَةُ بنُ بُهَيْسٍ كزُبَيْرٍ وهو الأَكثَرُ أَو بَيْهَسٍ كحَيْدَرٍ أَو قِرْفَةُ بنُ مالِك بنِ سَهْمٍ : تابِعِيٌّ قالَ ابنُ حِبّان : هو مِنْ أَهْلِ البَصْرَةِ رَوَى عن رَجُلٍ من أَصْحابِ رَسُولِ اللهِ صلى اللهُ عليهِ وسلم رَوى عنه حُمَيْدُ بنُ هِلالِ . وحَبِيبُ بنُ قِرْفَةَ العَوْذِيُّ : شاعِرٌ منسوبٌ إِلى عَوْذِ بن غالِبِ بنِ قُطَيْعَةَ ابن عَبْسٍ . وفاتَه : والانُ بنُ قِرْفَةَ العَدَوِيُّ عن حُذَيْفَةَ . وصالِحُ بنُ قِرْفَةَ عن داوُدَ بن أَبِي هِنْد . والقَرْفُ بالفَتْحِ : شَجَرٌ يُدْبَغُ بهِ الأَدِيمُ أَو هُو الغَرْفُ والغَلْفُ وقد تَقَدَّم ذِكرُهُما . وقال الجَوْهَرِيُّ : القَرْفُ : وِعاءٌ من أَدَمٍ يُدْبَغُ بالقِرْفَةِ : أَي بقُشُورِ الرُّمّانِ يُجْعَلُ فيه لَحْمٌ مَطْبُوخٌ بتَوابلَ وفي التّهْذِيبِ : القرْفُ : شيءٌ من جُلُودِ يُعْمَلُ منه الخَلْعُ والخَلْعُ : أَنْ يُؤْخَذَ لَحْمُ الجَزُورِ ويُطْبَخَ بشَحْمِه ثم يُجْعَلَ فيه تَوابلُ ثم يُفْرغَ في هذا الجِلْدِ والجَمْعُ قُرْوفٌ وبهِ فُسِّرَ قولُ مُعَقِّر بن حِمارٍ البَارِقِيّ :
وذُبْيانِيَّةٍ أَوْصَتْ بَنِيها ... بأَنْ كَذَبَ القَراطِفُ والقُرُوفُ
وقال أَبُو سَعِيدٍ : القَرْفُ : الأَدِيمُ وجمعُه قُرُوفٌ زاد غيرُه : كأَنَّه قُرِفَ أَي قُشِرَ فَبَدَتْ حُمْرَتُه وقال : أَبو عَمْروٍ : القُرُوفُ : الأَدَمُ الحُمْرُ الواحِدُ قَرْفٌ قال : والقُرُوفُ والظُّرُوفُ بمعنًى واحدٍ . والقَرْفُ : الأَحْمَرُ القانِئُ ويُقالُ : هو أَحْمَرُ قَرْفٌ : أَي شَدِيدُ الحُمْرَةِ وفي الحَدِيثِ : أَراكَ أَحْمَرَ قَرْفاً ويُقالُ أَيضاً : أَحْمَرُ كالقَرْفِ عن اللِّحْيانِيّ وأَنشَدَ :
" أَحْمَرُ كالقَرْفِ وأَحوَى أَدْعَجُ كالأَقْرَفِ عن أَبي عَمْرٍو هذا حاصِلُ ما فِي العُبابِ وهو صَريحٌ في أَنَّ القَرْفَ بالفتحِ وضَبَطَه ابنُ الأَثيرِ في النِّهايَةِ أَحْمَرَ قَرِفاً ككَتِفٍ فانظُر ذلك
والقَرَفُ بالتَّحْرِيكِ : الاسم من المُقارَفَةٍ والقِرافِ بالكسرِ للمُخالَطَةِ وفي الصِّحاحِ : هو مُداناةُ المَرَضِ يُقال : أَخْشَى عَلَيْكَ القَرَفَ وقد قَرِفَ بالكسرِ وفي الحَدِيثِ : أَنَّ قَوْماً شَكَوْا إِليْهِ صَلى اللهُ عليه وسَلَّم وبَاءَ أَرْضِهِم فقالَ : تَحَوَّلُوا فإِنَّ مِن القَرَفِ التَّلَفَ . والقَرفُ : داءٌ يَقْتُلُ البَعِيرَ عن ابنِ عبّادٍِ قال : ويكونُ من شَمِّ بَوْلِ الأَرْوَى قال : والقَرَفُ أَيضاً : النُّكْسُ في المَرَضِ . والقَرَفُ أَيضاً : مُقارَفَةُ الوَباءِ أَي مُداناتُهُ . وقال أَبو عَمْرٍو : القَرَفُ : الوَباءُ يُقالُ : احْذَر القَرَفَ في غَنَمِك . والقَرَفُ : العَدْوى وقالَ ابنُ الأَثِير في شَرْحِ الحَدِيثِ المَذْكور : القَرَفُ : مُلابَسَةُ الدّاءِ ومُداناةُ المَرَضِ والتَّلَفُ : الهَلاكُ قال : وليسَ هذا من بابِ العَدْوَى وإِنِّما هو من الطِّبِّ فإِنَّ اسْتِصْلاحُ الهَواءِ من أَعْوانِ الأَشياءِ على صِحَّةِ الأَبْدانِ وفَسادًَ الهواءِ من أَسْرعِ الأَشياءِ إلى الأَسْقامِ . والقَرَفُ من الأَراضِي : المَحَمَّةُ أَي : ذاتُ حُمى ووباءٍ نقله ابنُ عبّادٍ . والقَرَفُ : مثلُ الخَلِيق الجَدِير قال الأَزْهَرِيُّ : ومنه الحَدِيثُ : هُوِ قَرَفٌ أَنْ يُبارَكَ لَهُ فِيه . كالقَرِفِ ككَتِفٍ ويُقال : هو قَرِفٌ من كَذَا وقَرِفٌ بِكَذا أَي : قمِنٌ قالَ : د
والمرءُ ما دامَتْ حُشاشَتُه ... قَرِفٌ من الحِدْثانِ والأَلَمِ
والتَّثْنِيَةُ والجَمْعُ كالواحدِ أو لا يُقالُ كَكَتِفٍ ولا كَأَمِيرٍ بَلْ بالتَّحْريكِ فَقطْ وقولُ أَبِي الحَسن : ولا يُقالُ : ما أَقْرَفَهَ ولا أَقْرَفْ بهِ أَو يُقالُ وأَجَازَهُما بنُ الأَعْرابيُّ على مِثْلِ هذا . وقَرَفَ عَلَيْهِم يَقْرِفُ قَرْفاً : إِذا بَغَى عَلَيْهِم قالَهُ الأَصْمَعِيُّ . وقَرَفَ القَرَنْفُلَ قَرْفاً : قَشَرَه بَعْدَ يُبْسِهِ هكذا في سائِرِ النُّسَخِ والصّوابُ وقَرَفَ القَرْحَ : قَشَرَه بعدَ يُبْسه . وقرَفَ فُلاناً : عابَهُ أَو اتَّهَمَه ويُقالُ : هو يُقْرَفُ بكَذا أَي يُرْمَى به ويُتَّهَمُ فهو مَقْرُوفٌ . وقرَفَ الرَّجُلَ بسُوءٍ : رَماه به . وقَرَفْتُه بالشَّيءِ فاقْتَرَفَ به . وقَرَفَ لِعيالِه : إِذا كَسَبَ لَهُم من هُنا ومن هُنا . وقَرَفَ قَرْفاً : إِذا خَلَّطَ تَخْلِيطاً . وقَرَفَ عَلَيهِمْ قَرْفاً : إِذا كَذَبَ . وقَوْلُهم : تَرَكْتُه على مِثْلِ مَقْرِفِ الصَّمْغَةِ ويُرْوَى مثل مَقْلَعِ الصَّمْغَةِ وقد تَقَدَّمَت الإِشارةُ إِليه في ق ل ع : أَي علَى خُلُوٍّ لأَنَّ الصًّمْغَةَ إِذا قُلِعَتْ لم يَبْقَ لها أَثَرٌ وفي الصِّحاحِ : وهو مَوْضِعُ القَرْفِ أَي القَشْرِ وهو شَبيهٌ بقولهِم : تَرَكْتهُ على مِثْلٍ لَيْلَةٍ الصَّدَرِ زادَ الصاغانيُّ : لأَنَّ الناسَ يَنْفِرُون من مِنًى فلا يَبْقَى منهم أَحَدٌ . والقَرافَةُ كسَحابَةٍ : بَطْنٌ من المَعافِرِ بني يَعْفُرَ بنِ مالِكِ بن الحارِثِ ابنِ مُرَّةَ بنِ أُدَدَ بنِ زَيْدِ بن يَشْجُبَ ابنِ عُرَيْبِ بنِ زَيْدِ بنِ كَهْلانَ بنِ سبَأ ابن يَشْجُبَ بنِ يَعْرُبَ بنِ قَحْطانَ . وقولً الجَوْهَريِّ : يَعْفُرُ بنُ هَمْدانَ خطَأٌ نَبَّه عليهِ بنُ الجَوانِيِّ النَّسَابَةُ وعامَّةُ المَعافِرِ بمصر ولهم خُطَّةٌ بمِصْر تُعْرَفُ مُتَّصِلَةٌ بالقَرافَة وقَرافَةُ هذه أُمُّهُم وهم وَلَدُ عصر بنِ سَيْف بنِ وائِل بن الحريّ وبِهِم سُمِّيَتْ مقْبَرَةُ مِصْرَ القَرافَة ولقَرافَةَ مَسْجِدٌ بالقَرافَةِ يُعْرَفُ بمَسْجِدِ الرَّحْمَةِ شريفٌ مُجابُ الدُّعاءِ خُطِّيٌّ بُنِيَ وقتَ الفُتُوحِ وهو مُجاوِرٌ لمَسْجِدِ الأُقْهُوبِ الخُطِّيِّ قالَ ابنُ الجَوّانِيِّ : وانقَرَضَ بنُو قَرافَةَ لم يَبْقَ منهم أَحدٌ وبِها قَبْرُ إِمامِ الأَئِمَّةِ أَبِي عبد الله مُحَمَّدِ بن إِدْرِيسَ الشّافِعِيِّ رَحِمَه اللهُ تَعالَى ورَضِيَ عنه وعمَّنْ أَحَبَّه وقد تَقَدَّم ذكره في ش ف ع وذَكَرْنا هُناك مَوْلِدَه ووفاتَه وقد نُسِبَ إِلى سُكْناها ومُجاوَرَتِها جُمْلَةٌ من المُحَدِّثِينَ . وقَراف كسَحابٍ : ة بجَزِيرَةٍ لبَحْرِ اليَمَن بحِذاءِ الجارِ أَهْلُها تُجّارٌ نقله الصّاغانِيُّ وضَبَطَه في التّكْمِلةِ ككِتابٍ . ورَجُلٌ مَقْرُوفٌ : ضامِرٌ لَطِيفٌ مَخْرُوطٌ نقله ابنُ عَبّادٍ . وأَقْرفَ له : داناهُ عن أَبِي عَمْرٍو وقال الأَصْمَعِيُّ : أَي خالَطَه يُقال : ما أَبْصرَتْ عَيْنِي ولا أَقْرَفَتْ يَدِي أَي : ما دَنَتْ مِنْه وما أَقْرَفْتُ لذلِكِ : أَي ما دانَيْتُه ولا خالَطْتُ أَهْلَه قال ابنُ بَرِّيّ : شاهِدُه قولُ ذي الرُّمَّةِ :
نَتُوجٍ ولم تُقْرَفُ لِما يُمْتَنَى لَه ... إِذا نُتِجَتْ ماتَتْ وحَيَّ سَلِيلُها
لم تُقْرَفْ : لم تُدانِ ما يُمْتَنَى : ما لَهُ مُنْيَةٌ والمُنْيَةُ : انْتظارُ لَقْحِ النّاقَةِ من سبعةِ أَيَّامٍ إِلى خَمْسَةَ عَشَرَ يوماً . وقال اللَّيْثُ : أَقْرَفَ فلانٌ فُلاناً وذلك إِذا وَقَعَ فيه وذَكَرَه بسُوءٍِ . ويُقال : أَقْرَفَ به وأَظَنَّ بهِ : إِذا عَرَّضَه للتُّهَمَةِ والظِّنَّةِ والقِرْفَةِ . وقالَ أَبو عَمْرِو : أَقْرَفَ آلُ فُلانٍ فُلاناً : إِذا أَتاهُم وهُمْ مَرْضى فأَصابَهُ ذلِكَ فاقْتَرَفَ هو من مَرَضِهم . والمُقْرِفُ كمُحْسِنٍ من الفَرَسٍ وغَيْرِه : ما يُداونِي الهُجْنَةَ أَي الذي أُمُّه عَرَبِيَّةٌ لا أَبُوه ؛ لأَنَّ الإِقْرافَ إِنّما هو مِنْ قِبَلٍ الفَحْلِ والهُجْنَةُ من قِبَلِ الأُمِّ ومنه الحَدِيثُ : " أَنَّه رَكِبَ فَرَساً لأَبِي طَلْحَةَ مُقْرِفاً " وقِيلَ : هو الَّذِي دانَى الهُجْنَة من قِبَلِ أَبِيه . والمُقْرِفُ : الرَّجُلُ في لَوْنِه حُمْرَةٌ كالقَرْفِيِّ بالفَتْحِ وكذلكَ القَرْفِيُّ من الأَدِيم : هو الأَحْمَرُ . واقْتَرَفَ : اكْتَسَبَ ومنه قَوْلُه تعالى : " ومنْ يَقْتَرِفُ حَسَنَةً " أَي : يَكْتَسِب وقَولُه تعالَى : " ولِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ " أَي : ليَعْمَلُوا ما هُمْ عامِلُونَ من الذُّنُوب . واقترف لعياله : أي اكتسب لهم واقْترَفَ الذَّنْبَ : أَتاهُ وفَعَلَه : قالَ الرّاغِبُ : أَصْلُ القَرْفِ والاقْتِرافِ : قَشْرُ اللِّحاءِ عن الشَّجرِ والجُلَيْدَةِ عن الجُرْحِ واسْتُعِيرَ الاقْتِرافُ للاكْتِسابِ حُسْناً كانَ أَو سُوءاً وهو في الإِساءَةِ أَكْثَرُ استِعْمالاً ولهذا يُقالُ : الاعْتِرافُ يُزِيلُ الاقْتِرافَ . انتهى . وبَعِيرٌ مُقْتَرَفٌ للمَفْعُولِ : الذي اشْتَرِي حَدِيثاً وإِبِلٌ مُقْتَرَفَةٌ : مُسْتَجَدَّةٌ . وقارَفَهُ مُقارَفَةً وقِرافاً : قاربَهُ ولا تكونُ المُقارَفَةُ إِلا في الأَشْياءِ الدَّنِيَّة قال طَرَفَةُ :
وقِرافُ مَنْ لا يَسْتَفِيقُ دَعارَة ... يُعْدِي كما يُعْدِي الصَّحِيحَ الأَجْرَبُ وقال النابِغَةُ :
وقارَفَتْ وَهِيَ لَمْ تَجْرَبْ وباعَ لَها ... من الفَصافِصِ بالنُّمِّيِّ سِفْسِيرُ أَي : قارَبَتْ أَنْ تَجْرَبَ وفي حَدِيث الإفْكِ : " إِنْ كُنْتِ قارَفْتِ ذَنْباً فتُوبِي إِلى اللهِ " وهذا راجِعٌ إلى المُقارَبَةِ والمُدَاناةِ . وقارَفَ الجَرَبُ البَعِيرَ قِرافاً : داناهُ شَيءٌ منه . وما قارَفْتُ سُوءاً : ما دانَيْتُه وفي الحديث : " هَلْ فِيكُمْ مِنْ أَحَدٍ لم يُقارِفُ اللَّيْلَةَ ؟ فقالَ أَبُو طَلْحَةَ رضيَ الله عنه : أَنَا قالَ ابنُ المُبارَك : قالَ فُلَيْحٌ : أُراهُ يَعْنِي الذَّنْبَ . وقالَ ابنُ فارِسٍ : قارَفَ المَرْأَةَ : جامَعَها لأَنَّ كلَّ واحِدٍ مِنْهُما لِباسُ صاحِبِه . وقالَ الرّاغَبُ : قارَفَ فُلانٌ أَمْراً : إِذا تَعاطَى منه ما يُعابُ به . وتَقَرَّفَت القَرْحَةُ : إِذا تَقَشَّرَتْ وذلكَ إِذا يَبِسَتْ قال عَنْتَرَةُ العَبْسِيُّ :
عُلالَتُنا فِي كُلِّ يومِ كَرِيهَةٍ ... بأَسْيافِنَا والقَرْحُ لم يَتَقرِّفِ وأَنشَدَهُ الجوهريُّ : والجُرْحُ لم يَتَقَرَّفِ . والقَرْفُ كصَبُورٍ : الرَّجُلُ الكَثِيرُ البَغْيِ من قَرَفَ عليه إِذا بَغَى . والقَرُوفُ الجِرابُ يُوضعُ فيه الزّادُ ج : قُرْفٌ بالضمِّ
ومما يستدركُ عليه : القِرْفَةُ بالكسر : الطائِفةُ من القِرْفِ . وصَبغَ ثوبَه بقِرْفِ السِّدْرِ : أَي بقِشْرِه . وقَرَفَ الشّجَرَةَ يَقْرِفُها قَرْفاً : نَحَتَ قِرْفَها وكذلك قَرَفَ القَرْحَةَ وقَرَفَ جِلْدَ الرِّجْلِ : إِذا اقْتَلَعه وفي حديثِ الخوارِجِ : ِإِذا رَأَيْتُمُوهم فاقْرِفُوهُم واقْتُلُوهم : أَراد اسْتَأْصِلُوهُم . والقِرْفَةُ : اسمُ الجِلْدِ المُنْقْشِرِ من القَرْحَةِ . وأَنشدَ ابنُ الأَعرابيّ :
" اقْتَرِبُوا قِرْفَ القِمَعْ
نصَبه على النِّداءِ أَي : يا قِرْفَ القِمعِ ويَعْنِي بالقِمَع قِمَعَ الوَطْبِ الَّذِي يُصَبُّ فيه اللَّبَنُ وقرْفُهُ : ما يلْزَقُ به من وَسَخِ اللّبَنِ فأَرادَ أَنَّ هؤلاءِ المُخاطَبِينَ أَوْساخٌ . والقارُوفُ : مِحْلَبُ اللَّبَنِ مِصْرِيَّة . وقَرَفَ الذَّنْبَ وغيرَه قَرْفاً واقْتَرَفَه : اكتَسَبَه . واقْتَرَف المالَ : اقْتَناه . ورَجُلٌ قُرَفَةٌ كتُؤَدَةٍ : إِذا كانَ مُكْتَسِباً . وهذه إِبلٌ مُقْرَفَةٌ كمُكْرَمَةٍ : أَي مُسْتَجَدَّةٌ . واقْتَرِفَ الرّجُلُ بسُوءِ : رُمِيَ به . واقْتَرَفَ : مَرِضَ من المُداناةِ . ويُقالُ : هو قَرَفٌ مِن ثوْبِي للَّذِي تَتَّهِمُه نَقَلَه الجَوْهَرِيًّ . والقِرْفُ بالكَسْرِ : التُّهَمَةُ والجمعُ قِرافٌ . وقَرَفَ الشيءَ : خَلَطَه . والمُقارَفَةُ والقِرافُ : المُخالَطَةُ . ويُقالُ . : لا تُكْثِرْ من القِرافِ : أَي الجِماعِ . وأَقْرَفَ الجَرَبُ الصِّحاحَ : أَعْدَاها . والمُقْرِفُ كمُحْسِنٍ : النَّذْلُ الخَسِيسُ . ووَجْهٌ مُقْرِفٌ : غيرُ حَسَنٍ قالَ ذًو الرَّمَّةِ :
تُرِيك سُنَّةَ وجْهِ غَيْرَ مُقْرِفَةٍ ... مَلْساءَ ليسَ بها خالٌ ولا نَدَبُ هكذا في اللِّسانِ وفسَّره الصاغانِيُّ بوجِهٍ آخر فقال : هو يَقُولُ : هي كريمَةُ الأَصلِ لم يُخالِطْها شيءٌ من الهُجْنَةِ . ورَجُلٌ مِقْرافُ الذُّنُوب : إِذا كانَ كثيرَ المُباشَرَةِ لها . وقِرافُ التَّمْرِ بالكسرِ : جَمْعُ قَرْفٍ بالفتحِ وهو وِعاءٌ من جِلْدٍ يُدْبَغُ بقُشُورِ الرُّمّانِ . وتقارَفُوا : تَزاجرُوا . وخَيْلٌ مَقارِيفُ : هَجائِنُ

##### Türkçe

قرف
**قَرَفَ** - **يَقْرِفُ** - **اقْتَرَفَ** - **يَقْتَرِفُ**
**قَرَفَ** - **يَقْرِفُ** + bir varlık + bir şeyi (bir dalı): onu aslından ve bulunduğu yerden ayırıp sökmek üzere çalışır, sonra onu alır ve ona sahip olur.
**قَرَفَ**: bir ağacın - bir gülün - bir meyvenin - bir malın kabuğunu soydu.
**اقْتَرَفَ** - **يَقْتَرِفُ**: “**افتعل**” vezninde, “**قَرَفَ** - **يَقْرِفُ**”tan: “**قَرَفَ** - **يَقْرِفُ**” fiilini özsel bir saikle yapar: bir şeyi aslından ayırmaya, emek ve özenle, ona sahip olmak ve onu elde etmek için çabalar; emek ve özenle bir iş yapar ve ondan bir getiri meydana gelir; onu önceki mülklerine katar; böylece getiri, mülklerinin bir parçası olur.
**مُقْتَرِف**: “**اقْتَرَفَ** - **يَقْتَرِفُ**”tan, ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
**مُقْتَرِفُون**: “**مُقْتَرِف**”in çoğulu.

Ve lafız, “bitki ve hayvandan tabiatın hayırlarından elde etme işlemi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَصَدَ** - **يَحْصُدُ** (**حَصَدَ** - **يَحْصِدُ**), **صَرَمَ** - **يَصْرِمُ**, **قَضَبَ** - **يَقْضِبُ**, **قَطَفَ** - **يَقْطِفُ**, **قَرَفَ** - **يَقْرِفُ**, **صَادَ** - **يَصِيْدُ** (**صَادَ** - **يَصَادُ**)

**يقترفون**

**يقترف** bir günah: ﴿Ve günahın açığını da gizlisini de bırakın; şüphesiz günahı kazananlar, yapmakta oldukları şey sebebiyle cezalandırılacaklardır (120)﴾ el-En‘âm  ﴿Ve âhirete iman etmeyenlerin gönülleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve yapmakta olduklarını işlesinler diye (113)﴾ el-En‘âm

**يقترف** bir iyilik: ﴿İşte bu, Allah’ın iman edip salih ameller işleyen kullarını müjdelediği şeydir. De ki: “Buna karşı sizden, yakınlıkta sevgi dışında bir ücret istemiyorum.” Kim bir iyilik işlerse, ona onda bir güzellik artırırız. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok şükredendir (23)﴾ eş-Şûrâ

**يقترف** bir mal: ﴿De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, aşiretiniz, elde ettiğiniz mallar, kesada uğramasından korktuğunuz bir ticaret ve hoşlandığınız meskenler size Allah’tan, Resulünden ve O’nun yolunda cihaddan daha sevgili ise, o hâlde Allah emrini getirinceye kadar bekleyin. Allah fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez (24)﴾ et-Tevbe

Muhtâr es-Sıhâh
● [**قرف**] **ق ر ف**: **القِرْفةُ** ilaçlardandır; **المُقْرِفُ** ise attan ve başkasından, melezliğe yaklaşmış olandır; o, annesi Arap olan, babası Arap olmayan kimsedir; böylece **الإقراف** baba tarafından, **الهجنة** anne tarafından olur. **الاقْتِرافُ** kazanmadır; **القَرَفُ** hastalığa yaklaşmadır; babı **طرب**’dır. Hadiste: ﴿Bir kavim ona, yurtlarının vebasını şikâyet etti; o da: “Yer değiştirin; çünkü **القَرف**ten helâk vardır” dedi.﴾ Ve **قَاَرفَ** hatayı: ona karıştı.

er-Râgıb
قرف
- **القرف** ve **الاقتراف**ın aslı: ağaçtan kabuğu, yaradan deriyi soymaktır; ondan alınan şey: **قرف**tır. Ve **الاقتراف**, iyi olsun kötü olsun, kazanma için ödünç alınmıştır. Yüce Allah dedi ki: }Yapmakta oldukları şey sebebiyle cezalandırılacaklardır﴿[el-En‘âm/120],﴾Yapmakta olduklarını işlesinler diye﴿[el-En‘âm/113],﴾Elde ettiğiniz mallar﴿[et-Tevbe/24]. Ve **الاقتراف**, kötülükte daha çok kullanımdadır; bu yüzden denir ki: **الاعتراف** **الاقتراف**ı giderir. Ve **قرفت** falanı bununla: onu bununla ayıpladığın yahut onu itham ettiğin zaman. Ve bunun üzerine şu söz hamledilmiştir:﴾Yapmakta olduklarını işlesinler diye{ [el-En‘âm/113]. Ve “falan beni **قرف** etti”; ve **رجل مقرف**: melez. Ve **قارف** falan bir işi: ayıplanan şeyi üstlendiği zaman.

Lisân’ın özeti
1. **قَرَفَ** ağacı, onu **يقرِفُها** **قَرْفاً**: onun **قِرْف**ini yonttu; aynı şekilde **قَرَف** yarayı; derken **فَتَقَرَّفَتْ** yani onu soydu; bu, kuruduğu zaman olur.
2. **القِرْف**: ağacın kabuğudur; onun bir teki **قِرْفةٌ**dur. Ve her ağacın **قِرف**i: onun kabuğudur.
3. Yaraya, kabuk bağlayıp soyulduğu zaman: “**قد تَقَرَّف**” denir; derinin adı **القِرْفة**dir.
4. **المُقارفة** ve **القِراف**: cinsel birleşmedir. Ve **قارَف** karısını: onunla cinsel birleşti.
5. **القَرَف**, harekeli olarak: hastalığa yaklaşmadır. Denir ki: “Sana, o **القَرَف**ten **القَرَف**ten korkarım”: hastalığa bulaşma ve hastalığa yaklaşma. Ve **التَّلَف** helâktir. Dedi ki: Bu, **العَدْوى** babından değildir; ancak **الطِّبِّ** babındandır; çünkü havayı ıslah etmek, bedenlerin sıhhatine yardımcı şeylerin en yardımcılarındandır; havanın bozulması ise hastalıklara en hızlı şeylerdendir.
6. **الاقتراف**: kazanmadır. **اقترف** yani kazandı.
7. **واقْتَرَفَ** bir günah: yani onu yaptı ve işledi. Hadiste: “Bir adam, kendi aleyhine günahlar **قَرَف** etti” yani onları kazandı.
8. Denir ki: **قَرَفَ** günahı ve **اقْتَرَفه**: onu işlediği zaman.
9. **وقارَفَ** günahı ve başkasını: ona yaklaştı ve ona yapıştı.
10. **واقْتَرَفَ** malı: onu edindi.
11. **القِرْفة**: kazançtır. Ve falan, ailesi için **يَقْرِف** eder: yani kazanır.
12. **وبَعير مُقْتَرَفٌ**: o, yeni satın alınmış olandır.

Lisânü’l-‘Arab

● - قرف: **القِرْف**: ağaç kabuğu; onun bir teki **قِرْفةٌ**’dir; **القِرْف**’ün çoğulu **قُروفٌ**’dur. **القُرافة**: **القِرْف** gibi. **القِرْف**: kabuk. **القِرْفة**: kabuk. **القِرفة**: **القِرْف**’ten bir taife; her kabuk, kesre ile, **قِرف**’tir; bundan **قِرْف الرُّمَّانة** ve tandırda kalıp soyulan ekmeğin **قِرف الخُبْز**’ü. Onların sözü: “Onu, sakızın **مَقرِف**’i gibi bir şey üzerinde bıraktım”; o, **القِرْف**’in yeri demektir, yani sakızın soyulan yeri; ve onların “Onu, **ليلة الصَّدَر** gibi bir şey üzerinde bıraktım” sözlerine benzer. Ve denir: “Elbisesini **قِرْفِ السِّدْر** ile boyadı”, yani onun kabuğuyla; her ağacın **قِرف**’i: onun kabuğudur. **القِرْفة**: bilinen bir ilaçtır. İbn Sîde: **القِرْف** güzel kokulu bir ağacın kabuğudur; ilaca ve yemeğe konur; bu sıfat, şerefi sebebiyle isimlerin galebesi gibi ona galip olmuştur. Ekmeğin **القِرْف**’i: ondan soyulan şeydir. Ve **قَرَفَ الشجرة يقرِفُها قَرْفاً**: onun **قِرْف**’ini yonttu; yine **قَرَف القَرْحة** da; böylece **فَتَقَرَّفَتْ** yani onu soydu; bu, kuruduğu zaman olur; Antere dedi ki:
عُلالَتُنا في كل يومِ كريهةٍ
بأَسْيافِنا، والقَرْحُ لم يَتَقَرَّفِ
yani o, bununla kaplanmadı; Cevherî bu beytin ikinci yarısını inşad etti:
والجُرْحُ لم يَتَقَرَّف
doğru olan, bizim zikrettiğimizdir. Hâricîler hadîsinde: “Onları gördüğünüzde onları **فاقْرِفوهم** ve öldürün”; bu, “Ağacı **قَرَفْتُ**”tan, yani kabuğunu soyduğum zamandandır. “Adamın derisini **قَرَفتُ**” da, onu kopardığım zaman; “köklerini kazıyın”ı murad etti. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: Bedevîden bir adam ona dedi: “Leş bize ne zaman helâl olur?” Dedi: “Yerin **قِرْف**’ini bulduğun zaman ona yaklaşma”; yerin otundan ve köklerinden **تَقْتَرِف** ettiğin şeyi murad etti, yani söküp alırsın; aslı, ondan kabuğu almaktır. İbn Zübeyr hadîsinde: “Sizden birinize ne olur, mescide geldiğinde burnunun **قِرْفَة**’sini çıkarsa”; yani onun kabuğunu; burnuna yapışmış kuru sümüğü murad eder; yani burnunu ondan temizler. Ve **تقرفت القَرْحة** yani soyuldu. İbnü’s-Sikkît: **القَرْف** “**قَرَفْتُ القَرْحة أَقرِفُها قَرْفاً**”ın masdarıdır; onu kanattığın zaman. Ve yara soyulduğu zaman ona denir: “**قد تَقَرَّف**”; derinin adı **القِرْفة**’dir. **القَرْف**: kırmızı deridir; sanki **قُرِفَ** yani soyulmuştur da kızıllığı ortaya çıkmıştır; Araplar der: “**أَحمر كالقَرْف**”; dedi ki:
أَحْمر كالقَرْف وأَحْوى أَدْعَج
Ve “**أَحمر قَرِفٌ**”: kızıllığı şiddetli. Abdülmelik hadîsinde: “Seni **أَحمَرَ قَرِفاً** görüyorum”; **القَرِف** (râ’nın kesresiyle): sanki **قُرِف** yani soyulmuş gibi şiddetli kızıl olandır. Ve **قَرَف السِّدْرَ**: onu soydu; İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği sözü:
اقْتَرِبوا قِرْفَ القِمَعْ
**القِمَع** ile, içine süt dökülen tulumun hunilerini kasteder; onun **قِرْف**’i, sütün pisliğinden ona yapışan şeydir; böylece, bu hitap olunanların pislikler olduğunu murad etti; onu nida üzere nasbetti; yani: “Ey **قِرْفَ القِمَع**!”

Ve **قَرف الذَّنْبَ** ve başkasını **يَقْرِفُه قَرْفاً** ve **اقْتَرَفَه**: onu kazandı. **الاقتراف**: kazanmadır. **اقترف** yani kazandı; ve “**اقْتَرَفَ ذنباً**” yani onu yaptı ve işledi. Hadîste: “Bir adam, kendi aleyhine günahlar **قَرَف** etti” yani onları kazandı. Ve denir: **قَرَفَ الذنبَ** ve **اقْتَرَفه**: onu işlediği zaman. Ve **قارَفَ الذنبَ** ve başkasını: ona yaklaştı ve ona yapıştı. Ve “Onu bununla **قَرفَه**” yani onu ona nisbet etti ve onunla itham etti. Aziz tenzilde: **وَليَقْتَرِفُوا ما هُم مُقْتَرِفون**. Ve **اقْتَرَفَ المالَ**: onu edindi. **القِرْفة**: kazanç. Ve falan, ailesi için **يَقْرِف** yani kazanır. **بَعير مُقْتَرَفٌ**: yeni satın alınmış olandır. **إبل مُقتَرَفَة** ve **مُقْرَفةٌ**: yeni edinilmiş. Ve “Adamı **قَرَفْتُ**” yani onu ayıpladım. Ve denir: “O, bununla **يُقْرَفُ**” yani onunla atılır ve itham edilir; o hâlde o **مَقْروفٌ**’tur. Ve “Adamı kötülükle **قَرَفَ**”: onu attı; ve “Onu şeyle **قَرَفْتُ** de onunla **فاقْتَرَفَ**”. İbnü’s-Sikkît: “Adamı günahla **قَرْفتُ**” **قَرْفاً**: onu attığım zaman. Asma‘î: “Onun üzerine **قَرَف** etti; o da **يَقْرِف قَرْفاً**” yani ona azgınlık etti. Ve “Falan, falana **قَرَفَ**” yani onun hakkında konuştu; **القَرْف**’in aslı kabuk soymadır. Ve “Onun üzerine **قَرَف** etti” **قَرْفاً**: yalan söyledi. Ve “Onu şeyle **قَرَفَه**”: onu itham etti. **القِرْفة**: ithamdır. Ve “Falan benim **قِرْفتي**” yani benim ithamımdır; yahut o, benim itham ettiğim kimsedir. Ve “Falan oğulları benim **قِرْفَتي**” yani talebimi onların yanında zannettiğim kimselerdir. Ve denir: “Falan oğullarına deveni sor; çünkü onlar **قِرْفةٌ**” yani onun haberini onların yanında bulursun. Ve yine denir: “O, elbisemden **قَرَفٌ**” yani itham ettiğin kimse için. Hadîste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **القَرَف** ile, yani itham ile hüküm vermezdi; çoğulu **القِراف**’tır. Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadîsinde: “Ümeyye’yi, Osman’ın kanına iştirakle beni **قِرافي**’mden, yani ithamımdan, alıkoyacak ilmim ona yetmedi mi?” Ve o, “**قَرَفٌ**dur ki yapsın” ve “**قَرِفٌ**” yani lâyıktır; “**ما أَقْرَفَه**” ve “**أَقْرِفْ به**” denmez; İbnü’l-A‘râbî bunları bunun benzeri üzerine câiz gördü. Ve “Bir adam, şundan **قَرَفٌ** ve bununla **قَرَفٌ**” yani lâyıktır; dedi ki:
والمرءُ ما دامَتْ حُشاشَتُه،
قَرَفٌ من الحِدْثانِ والأَلَمِ
Tesniye ve cem‘, tekil gibidir. Ebü’l-Hasen dedi: **قَرِفٌ** ve **قَريفٌ** denmez.

Ve **قَرَفَ الشيءَ**: onu karıştırdı. **المُقارَفة** ve **القِراف**: karıştırma; isim **القَرَف**’tır. “Falan, hatayı **قارفَ** etti” yani onunla karıştı. Ve **قارف الشيءَ**: ona yaklaştı; **المقارفة** ancak aşağı şeylerde olur; Tarafe dedi ki:
وقِرافُ من لا يَسْتَفِيقُ دَعارَةً
يُعْدي، كما يُعْدي الصحيحَ الأَجْرَبُ
Nâbiga dedi ki:
وقارَفَتْ، وهْيَ لم تَجْرَبْ، وباعَ لها
من الفَصافِصِ بالنُّمِّيِّ سِفْسِيرُ
yani, uyuz olmaya yaklaşmış. İfk hadîsinde: “Eğer bir günah **قارَفْتِ** isen Allah’a tevbe et”; bu, yaklaşmaya ve yakın olmaya râcidir. Ve “Uyuz, deveyi **قارَفَ**” **قِرافاً**: ondan bir şey ona yaklaştı. **القَرَفُ**: bulaşmadır. Ve **أَقْرَفَ الجَرَبُ الصِّحاحَ**: onları bulaştırdı. **القَرَف**: vebaya karışmadır. Ebû Amr: **القَرَف** vebadır; “Koyunlarında **القَرَف**’ten sakın” denir. Ve falan, falan ailesinin hastalığından **اقْتَرَفَ** etmiştir; ve onu **أَقْرَفُوه إقْرافاً**: o, onların yanına hasta iken gelmesi ve bunun ona isabet etmesidir. Ve falan, koyunlara **قارف** etti: vebalı yerde otlattı. **القَرَف** (harekeli): hastalığa yakın olmaktır. “Sana bundan **القَرَف**’ten korkarım” denir; ve **قرِف** olmuştur, kesre ile. Hadîste: Bir kavim, Resûlullah’a, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, yerlerinin vebasını şikâyet etti; o da, salât ve selâm onun üzerine olsun, dedi: “Yer değiştirin; çünkü **القَرَف**’ten helâk vardır.” İbnü’l-Esîr dedi: **القَرَف** hastalığa bulaşma ve maraza yakın olma; **التَّلَف** helâktir; dedi: Bu, bulaşıcılık babından değildir; ancak tıp babındandır; çünkü havayı ıslah etmek bedenlerin sıhhatine yardımcı şeylerin en yardımcılarındandır; havanın bozulması ise hastalıklara en hızlı şeylerdendir. **القِرْفة**: melezliktir. **المُقْرِفُ**: attan ve başkasından melezliğe yaklaşmış olandır; anası Arap, babası öyle olmayan; çünkü **الإقْراف** ancak aygır tarafından olur; **الهُجْنَة** ise ana tarafından olur.

Ve hadiste: Onun, Ebû Talha’nın bir atına, **مُقْرِفاً** olarak bindiği (vardır); **المُقْرِفُ** atlardan **الهَجين** olan(ıdır) ve o, anası **بِرْذَوْنةٌ** olup babası Arap olan kimsedir; tersine (olduğu) da söylenmiştir; ve denildi ki: o, babası tarafından **الهجنة**’ye yaklaşmış olandır; ve denildi ki: o, **الهجنة**’ye yaklaşmış ve ona yakın olmuş olandır; bundan da Ömer’in hadisi (vardır), Allah ondan razı olsun: **البَراذين** hakkında Ebû Mûsâ’ya yazdı: “Onlardan **العِتاق**’a **قارَفَ** eden(ler)e bir hisse yap”; yani ona yaklaştı ve ona yakın oldu. Ve adamın ve başkasının **أَقْرَفَ** etmesi: **الهُجْنَة**’ye yaklaştı. Ve **المُقْرِف** ayrıca: **النَّذْل**; bunun üzerine şu sözü yönelttiler:
فإن يَكُ **إقْرافٌ** فَمِنْ قِبَلِ الفَحْلِ
Ve dediler: “Gözüm görmedi ve elim **أَقْرَفَتْ** etmedi”; yani ona yaklaşmadı; ve “bunun için **أَقْرَفْتُ** etmedim”; yani ona yaklaşmadım ve onun ehlini karıştırmadım. Ve ona **أَقْرَفَ** etti; yani ona yaklaştı; İbn Berrî dedi ki: bunun şahidi Zü’r-Rumme’nin sözü(dür):
نَتوج، ولم تُقْرِفْ لِما يُمْتَنى له،
إذا نُتِجَتْ ماتَتْ وحَيَّ سَليلُها
**لم تُقْرِفْ**: onun malı, onun **مُنْية**’si için yaklaşmadı. Ve **المُنْية**: devenin gebe kalmasının beklenmesi; yedi günden on beş güne kadar. Ve denilir: “Elim, hoşlanmadığın şeyden hiçbir şeye **أَقْرَفَتْ** etmedi”; yani yaklaşmadı ve **قارَفَتْ** etmedi. Ve **وَجْه مُقْرِفٌ**: güzel olmayan; Zü’r-Rumme dedi ki:
تُريكَ سُنَّةَ وَجْهٍ غيرَ مُقْرِفةٍ،
مَلْساءَ، ليس بها خالٌ ولا نَدَبُ
Ve **المُقارفة** ve **القِراف**: cinsel birleşme. Ve **قارَف** karısını: onunla cinsel birleşti. Bundan da Âişe’nin hadisi (vardır), Allah ondan razı olsun: “Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ihtilâm olmaksızın **قِرافٍ** sebebiyle cünüp olarak sabahlardı, sonra oruç tutardı”; yani cinsel birleşmeden. Ve Ümmü Külsûm’un defni hakkında hadiste: “Sizden kim bu gece ehlini **يُقارِف** etmediyse onun kabrine girsin.” Ve Abdullah b. Huzâfe hadîsinde: Anası ona dedi ki: “Annenin, câhiliye ehlinin **يقارِف** ettiği şeyin bir kısmını **قارَفَتْ** etmiş olmasından emin mi oldun?” Zinayı kastetti. Ve Âişe hadîsinde: Bir adam Resûlullah’a, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi; dedi ki: “Ben günahlara **مِقْرافٌ** bir adamım”; yani onlarla çokça doğrudan temas eden; ve bu, mübalağa kalıplarından **مِفْعالٌ**’dır.

Ve **القَرْف**: deriden bir kap; ve denildi ki: **القِرفة** ile, yani nar kabuklarıyla tabaklanır ve içinde **الخَلْع** yapılır. O, baharatlarla yapılan bir ettir; içine boşaltılır; çoğulu **قُرُوف**’tur; Mu‘akkir b. Himâr el-Bârikî dedi ki:
وذُبْيانيَّة وصَّت بنيها:
بأَنْ كذَبَ القَراطِفُ والقُرُوفُ
Yani: **القَراطِف** ve **القُروف** size (gerekir); onları ganimet edinin. Ve **التهذيب**’de: **القَرْف** derilerden bir şeydir; içinde **الخَلْع** yapılır; ve **الخَلع**: deve etinin alınması ve iç yağıyla pişirilmesi, sonra içine baharatlar konulması, sonra bu derinin içine boşaltılmasıdır. Ve Ebû Saîd, “**كذَب القراطف والقروف**” sözü hakkında dedi ki: **القَرْف** deridir; çoğulu **قُروفٌ**’tur. Ebû Amr: **القُروف** kırmızı deriler(edir); tekili **قَرْف**. Dedi ki: **القُروف** ve **الظُّروف** bir mânâdadır. Ve hadiste: “Seriyyelerin her onuna, **القِرافُ**’ın hurmadan taşıdığı kadar (vardır)”; **القِراف**: **قَرْف**’ın çoğuludur; kâfın fethasıyla; ve o, **القِرْفة** ile tabaklanan bir deri kaptır; o da nar kabuklarıdır. Ve **قِرْفةُ**: bir adamın adıdır; dedi ki:
أَلا أَبْلِغْ لديك بني سُوَيدٍ،
وقِرْفةً، حين مالَ به الولاءُ
Ve onların meseldeki sözleri: “Ümmü **قِرْفة**’den daha engelleyici”; o, bir kadının adıdır. **التهذيب**: Ve hadiste, iki câriyenin, Bu‘âs günü Ensâr’ın onunla **تقارَفَتْ** ettiği şeyle şarkı söyledikleri (vardır); bazı tariklerinde böyle rivayet edilmiştir.

مقاييس اللغة:
(**قرف**) **القاف** ve **الراء** ve **الفاء**, şeyin karışmasına, onunla iç içe geçmesine ve onu giyinip kuşanmasına delâlet eden sahih bir asıldır. Bunun aslı **القَرْف**’tur; o da her türlü kabuktur. Ondan: **قِرْفُ الخُبْز**; ve ona **قِرفاً** ve **قَرْفاً** diye ad verildi; çünkü onun üzerindekinin giysisidir.
Babdan: **القَرْف**: derilerden yapılan bir şeydir; onda **الخَلْع** yapılır. **الخلْع**: etin alınması, pişirilmesi ve içine baharat konulması, sonra bu **الخَلْع**’ın içine boşaltılmasıdır. Dedi ki:
وذُبْيانيَّةٍ وَصَّتْ بَنِيها ***  بأنْ كَذَب القراطفُ والقُروف
Babdan: **اقترفْتُ الشيء**: onu kazandım; sanki onu giyinmiş ve kuşanmış gibidir. Yine onların sözü: falan kimse **يُقرَف** bununla; yani onunla atılır (itham edilir). Ve bir işle itham edilene **القِرْفةُ** denir. Adam, kendisine bir şey kaybolduğunda der ki: falan kimse benim **قِرْفَتي**’mdir; yani itham ettiğim kimsedir; sanki ona zan (şüphe) giydirmiştir. Ve falanın oğulları benim **قِرْفَتِي**’mdir; yani talebimi ve isteğimi onların yanında zannediyorum. Ve derler ki: falanın oğullarına deveni sor; çünkü onlar **قِرْفةٌ**’dir; yani onun haberini onların yanında bulursun. Bunun kıyası, zikrettiğimiz şeydir. **المُقْرِف** at: melezliğe yaklaşan (attır). Derler ki: **الْمُقرِف**: babası melez, annesi Arap olan kimsedir. Şair dedi ki:
فإنْ نُتِجَتْ مُهراً كريماً فبالحَرَى *** وإن يكُ إقرافٌ فمن قِبَلِ الفَحلِ
Ve falan kimse günahı **قارفَ** etti: ona karıştı. Ve karısını **قارفَ** etti: onunla cinsel birleşmede bulundu; çünkü ikisinden her biri, arkadaşının giysisidir. **القَرَفُ**: beldede olan vebadır; sanki o, ehline giysi gibi hastalık olan bir şeydir. Hadiste: bir kavim ona topraklarının vebasını şikâyet etti; o da dedi ki: “Göç edin; çünkü **القَرَف**’ten helâk vardır.”

القاموس المحيط:
**القِرْفُ**, kesre ile: kabuk; yahut **المُقْلِ**’in kabuğu ve narın kabuğu; ve ekmekten, ondan soyulup tandırda kalan şey; ve yerden, sebzeler ve köklerle birlikte ondan sökülüp çıkarılan şey; ve ağacın kabuğu; **القُرافَةِ** gibi, **كُناسَةٍ** gibi; ve **بهاءٍ** ile: itham, melezlik, kazanç, kabuk, nar kabukları, burunda kuru sümük; **القِرْفِ** gibi; ve bir şeyle itham ettiğin kimse; ve gerçek tarçından ( **الدارَصِينِيِّ** ) bir tür; çünkü ondan hakikatte tarçın ( **الدارَصِينِيَّ** ) olur; ve Çin tarçını diye bilinir; cismi daha yağlı ve daha sıcak ve daha çok gevşek dokuludur; ondan, hakikatte **القِرْفَةِ** diye bilinen: kırmızı, pürüzsüz, tatlıya meyleden; dışı sert, hoş kokulu bir koku ve keskin, yakıcı bir tat ile; ve ondan, **قِرْفَةِ القَرَنْفُلِ** diye bilinen; o: ince, sert, siyaha meyleden, aslâ gevşeklik olmaksızın; kokusu karanfil gibidir; ve hepsi ısıtıcı, inceltici, idrar söktürücü, kurutucu, muhafaza edici, cinsel gücü artırıcıdır. “Onlar benim **قِرْفَتِي**’mdir”; yani talebim onların yanındadır. “Onlara deveni sor; çünkü onlar **قِرْفَةٌ**’dir”; yani onun haberini onların yanında bulursun. Ve denir ki: “**أَمْنَعُ، أو أعَزُّ من أُمِّ قِرْفَةَ**”; çünkü onun evinde elli adam için elli kılıç asılı olurdu; hepsi ona mahremdi; Mâlik b. Huzeyfe b. Bedr’in karısıdır. Ve **قِرْفَةُ بنُ بُهَيْسٍ** yahut **بَيْهَسٍ** yahut **مالِكٍ**: tâbiîdir. Ve **حَبيبُ بنُ قِرْفَةَ العَوْذيُّ**: şairdir. Ve **القَرْفُ**, fetha ile: onunla tabaklanan bir ağaçtır; yahut o **الغَرْفُ** ve **الغَلْفُ**’tur; ve nar kabuklarıyla tabaklanan bir kap; içine baharatlarla pişirilmiş et konur; ve koyu kırmızı; **الأَقْرَفِ** gibi. Ve hareke ile: **المُقارَفَةِ**’den isimdir; ve **القِرافِ**: karışma içindir; ve deveyi öldüren bir hastalık; ve hastalıkta nüks; ve veba ve bulaşıcılığa karışma; ve arazilerden: sıcak yer; ve layık, uygun olan; **القِرْفِ** gibi. Ve o, şundan **قَرِفٌ**’tur ve bununla: layıktır; yahut **كَتِفٍ** gibi de **كأميرٍ** gibi de denmez; bilakis yalnız hareke ile (denir). Ve “**ما أقْرَفَهُ**” denmez, “**ولا أقْرِفْ به**” de (denmez); yahut denir. Ve “onlara **قَرَفَ** eder, **يَقْرِفُ**”: azdı. Ve karanfili (**القَرَنْفُلَ**) : kuruduktan sonra kabuğunu soydu. Ve falanı: ayıpladı; yahut itham etti. Ve ailesi için: kazandı. Ve karıştırdı ve yalan söyledi. Ve “Onu **مِثْلِ مَقْرِفِ الصَّمْغَةِ** gibi bir şey üzerinde bıraktım”; ve **مَقْلَعِ** diye rivayet olunur; yani boşluk üzerinde; çünkü **الصَّمْغَةَ** sökülüp çıkarıldığında ona bir iz kalmaz. Ve **كَسحابَةٍ** gibi: **المَعافِرِ**’den bir karın (kol). Ve Mısır’ın mezarlığı; onda Şâfiî’nin kabri vardır, Allah Teâlâ ona rahmet etsin.
Ve **كسحابٍ** gibi: Yemen denizinin bir adasında, **الجارِ**’ın hizasında (bir yer). Ve **مَقْروفٌ** adam: zayıf, ince yapılı. Ve ona **أقْرَفَ** etti: ona yaklaştı ve onunla karıştı. Ve falana: ona dil uzattı ve onu kötü andı. Ve onunla: onu ithama maruz bıraktı. Ve falanın âli falana: onlara geldi, hâlbuki hastaydılar; böylece o da ona yakalandı. Ve **المُقْرِفُ**, **كمُحْسِنٍ** (vezninde), attan ve başkasından: melezliğe yaklaşan şeydir; yani annesi Arap, babası değil; çünkü **الإِقْرافَ** aygır tarafından olur; **الهُجْنَةَ** ise anne tarafından olur. Ve adam, renginde kızıllık (olan): **القَرْفِيِّ** gibi, fetha ile. Ve **اقْتَرَفَ**: kazandı; ve günahı: ona geldi ve onu yaptı. Ve **مُقْتَرَفٌ** deve, mef‘ûl için: yeni satın alındı. Ve onu **قارَفَهُ**: ona yaklaştı. Ve kadını: onunla cinsel birleşmede bulundu. Ve yara **تَقَرَّفَتِ**: kabuk bağladı/soyuldu. Ve **كصَبورٍ** gibi: çok azgın olan; ve torba; çoğulu: **قُرْفٌ**, damme ile.

تاج العروس:
ق - ر - ف

**القِرْفُ** kesre ile: kabuk; çoğulu **قُرُوفٌ**; yahut **المُقْلِ**’in kabuğu ve narın kabuğu; ve her kabuk: **قِرْفٌ**. Ve ekmekten **القِرْفُ**: ondan soyulup da tandırda kalan şey. Ve yerden **القِرْفُ**: ondan koparılıp alınan şey ile beraber; ve **العُبابِ**’da: otlardan ve köklerden; ve ondan hadis: “Eğer yerin **قِرْفَ**’ini bulursan ona yaklaşma”: yani leş; yerin otundan ve köklerinden koparılıp alınan şeyi kastetti; ve aslı, ondan kabuğu almaktır. Ve **القِرْفُ**: ağacın kabuğu; bir tanesi **قِرْفَةٌ**; **القُرافَةِ** gibi, **كُناسَةٍ** gibi. Ve **القِرْفَةُ** (هاء ile): suçlama; “falanca **قِرْفَتِي**” denir: yani “suçlamam”; yani o, kendisini suçladığım kimsedir. Ve **القِرْفَةُ**: melezlik; ondan **المُقْرِفُ** melez için, ileride geleceği üzere. Ve **القِْفَةُ**: kazanç; “o, ailesi için **يَقْرِفُ**” denir: yani onlar için kazanır. Ve **القِرْفَةُ**: **القِرْفِ**’in bir tekil olarak kabuğu. Ve **القِرْفَةُ**: nar kabuklarının adı; onunla tabaklanır. Ve mecazdan: **القِرْفَةُ**: burunda yapışık duran kuru sümük; **القِرْفِ** gibi; ve ondan İbnü’z-Zübeyr hadisi: “Sizden biriniz mescide geldiğinde, burnunun **قِرْفَةَ**’sini çıkarmasında ne var?” yani: onun kabuğunu; yani burnunu ondan temizlesin. Ve **القِرْفَةُ**: bir şeyle suçladığın kimse; ve ondan: “falanca **قِرْفَتِي**”. Ve **القِرْفَةُ**: **الدّارِصِينيِّ**’den bir türdür; ve o, çeşitler üzeredir; çünkü ondan hakikat üzere **الدَّارَصِينِيَّ** vardır ve **دارَ صِينِيِّ الصِّينِ** ile bilinir; cismi daha yağlıdır; ve bazı nüshalarda bir ziyade: “ve daha sıcak” yani: daha çok sıcaklığa sahip ve daha çok gevşekliğe sahip; ve ondan hakikat üzere **القِرْفَةِ** diye bilinen vardır; o kırmızıdır, pürüzsüzdür, tatlıya meyledicidir; dışı pürüzlüdür; hoş bir koku ve keskin, yakıcı bir tat ile; ve ondan **قِرْفَةِ القَرَنْفُلِ** diye bilinen vardır; o incedir, serttir, siyaha meyledicidir; asla gevşeklik olmaksızın; kokusu **القَرَنْفُلِ** gibidir. Ve bu sonuncu üzerine dil ehli iktisar etti. İbn Düreyd dedi: güzel kokunun ağızlarından bir türdür; ve hepsi ısıtıcı, inceltici, idrar söktürücü, kurutucu, cinsel gücü artırıcıdır; tabiplerin açıkladığı gibi. Ve denir: “onlar **قِرْفَتِي**’dir”: yani onların yanında talebimi zannederim. Ve denir: “deven hakkında onlara sor; çünkü onlar **قِرْفَةٌ**’dir”: yani onun haberini onların yanında bulursun; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi. Ve denir: “o daha engelleyicidir”; bir rivayette olduğu gibi; ve benzeri **الصِّحاحِ**’ta: yahut “Ümmü **قِرْفَةَ**’den daha aziz.” **الأَصْمَعِيُّ** dedi: o, Fezârî bir kadındır; ancak onun menâatiyle mesel vuruldu; çünkü evinde elli adam için elli kılıç asılı olurdu; hepsi ona mahremdi; ve o, Fezârî **مالِكِ بنِ حُذَيْفَةَ بنِ بَدْرٍ**’in eşidir; onun zikri siyer kitaplarında gelmiştir. Ve Ebü’d-Dehmâ’ **قِرْفَةُ بنُ بُهَيْسٍ** (Zübeyr gibi) —ve bu daha çoktur— yahut **بَيْهَسٍ** (Haydar gibi) yahut **قِرْفَةُ بنُ مالِك بنِ سَهْمٍ**: tâbiîdir. İbn Hibbân dedi: o Basra ehlindendir; Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ashabından bir adamdan rivayet etti; ondan Humeyd b. Hilâl rivayet etti. Ve **حَبِيبُ بنُ قِرْفَةَ العَوْذِيُّ**: **عَوْذِ بن غالِبِ بنِ قُطَيْعَةَ ابن عَبْسٍ**’e nisbet edilen bir şairdir. Ve ondan kaçırdı: **والانُ بنُ قِرْفَةَ العَدَوِيُّ** Huzeyfe’den. Ve **صالِحُ بنُ قِرْفَةَ** Dâvûd b. Ebî Hind’den.

**القَرْفُ** fetha ile: derinin tabaklandığı bir ağaç; yahut o **الغَرْفُ** ve **الغَلْفُ**’tür; ikisinin zikri geçmişti. **الجَوْهَرِيُّ** dedi: **القَرْفُ**: **أَدَمٍ**’den bir kaptır; **القِرْفَةِ** ile tabaklanır: yani nar kabuklarıyla; içine baharatlarla pişirilmiş et konur. **التّهْذِيبِ**’de: **القرْفُ**: derilerden bir şeydir; ondan **الخَلْعُ** yapılır; ve **الخَلْعُ**: deve etinin alınması ve yağıyla pişirilmesi, sonra içine baharat konması, sonra bu derinin içine boşaltılmasıdır; çoğulu **قُرْوفٌ**’dur; ve bununla **مُعَقِّر بن حِمارٍ البَارِقِيّ**’nin sözü tefsir edildi:

وذُبْيانِيَّةٍ أَوْصَتْ بَنِيها ... بأَنْ كَذَبَ القَراطِفُ والقُرُوفُ

**أَبُو سَعِيدٍ** dedi: **القَرْفُ**: **الأَدِيمُ**; çoğulu **قُرُوفٌ**. Başkası bir ziyade etti: sanki o **قُرِفَ** yani soyuldu; böylece kızıllığı ortaya çıktı. Ve dedi: **أَبو عَمْروٍ**: **القُرُوفُ**: kırmızı deriler; bir tanesi **قَرْفٌ**. Dedi: **القُرُوفُ** ve **الظُّرُوفُ** bir mânâdadır. Ve **القَرْفُ**: koyu kırmızıdır; ve denir: “o **أَحْمَرُ قَرْفٌ**’tur”: yani kızıllığı şiddetlidir. Ve hadiste: “Seni **أَحْمَرَ قَرْفاً** görüyorum.” Ve ayrıca denir: **اللِّحْيانِيّ**’den “**أَحْمَرُ كالقَرْفِ**”; ve inşad etti:

" أَحْمَرُ كالقَرْفِ وأَحوَى أَدْعَجُ كالأَقْرَفِ

**أَبي عَمْرٍو**’dan. Bu, **العُبابِ**’da olanın hâsılıdır; ve o, fetha ile **القَرْفَ**’in olduğunu açıkça bildirir. Ve İbnü’l-Esîr **النِّهايَةِ**’de onu **أَحْمَرَ قَرِفاً** (ketif gibi) ضبط etti; buna bak.

**القَرَفُ** tahrîk ile: **المُقارَفَةٍ**’den isimdir; ve karışma için kesre ile **القِرافِ**. **الصِّحاحِ**’ta: o, hastalığa yaklaşmadır; “sana **القَرَفَ**’ten korkarım” denir; ve kesre ile **قَرِفَ**. Ve hadiste: bir kavim ona (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) yerlerinin vebasını şikâyet etti; dedi ki: “Taşının; çünkü **القَرَفِ**’ten helâk vardır.” Ve **القَرفُ**: İbn Abbâd’dan, deveyi öldüren bir hastalıktır. Dedi: **الأَرْوَى**’nın idrarını koklamaktan olur. Dedi: ve **القَرَفُ** ayrıca: hastalıkta nüks. Ve **القَرَفُ** ayrıca: vebaya **مُقارَفَةُ**; yani ona yaklaşma. **أَبو عَمْرٍو** dedi: **القَرَفُ**: vebadır; “koyununda **القَرَفَ**’ten sakın” denir. Ve **القَرَفُ**: bulaşmadır. İbnü’l-Esîr, zikredilen hadisin şerhinde dedi: **القَرَفُ**: hastalığa bulaşma ve maraza yaklaşmadır; ve **التَّلَفُ**: helâktir. Dedi: bu, bulaşma بابından değildir; ancak tıptandır; çünkü havanın ıslahı, bedenlerin sıhhati üzerine şeylerin yardımcılarındandır; havanın bozulması ise hastalıklara en hızlı şeylerdendir. Ve arazilerden **القَرَفُ**: **المَحَمَّةُ**; yani: hummalı ve vebalı olan; İbn Abbâd nakletti. Ve **القَرَفُ**: **الخَلِيق الجَدِير** gibidir. **الأَزْهَرِيُّ** dedi: ve ondan hadis: “O, onda bereketlenmesi için **قَرَفٌ**’tur.” **القَرِفِ** gibi (ketif gibi). Ve denir: o, şundan **قَرِفٌ**’tir ve bununla **قَرِفٌ**’tir: yani: lâyıktır. Dedi: د

والمرءُ ما دامَتْ حُشاشَتُه ... قَرِفٌ من الحِدْثانِ والأَلَمِ

İkil ve çoğul, tekil gibidir; yahut **كَكَتِفٍ** gibi de, **ولا كَأَمِيرٍ** gibi de denilmez; bilakis yalnız harekeleme iledir. Ebû’l-Hasen’in sözü: “**ما أَقْرَفَهَ** da denilmez, **ولا أَقْرَفْ بهِ** de”; yahut denilir; ve İbnü’l-A‘râbî bu ikisini bunun benzeri üzere câiz görmüştür. **وقَرَفَ عَلَيْهِم يَقْرِفُ قَرْفاً**: onlara azgınlık ettiğinde; el-Asma‘î bunu söylemiştir. **وقَرَفَ القَرَنْفُلَ قَرْفاً**: kuruduktan sonra onu soydu; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu: **وقَرَفَ القَرْحَ**: kuruduktan sonra onu soydu. Ve **قرَفَ فُلاناً**: onu ayıpladı yahut onu itham etti. Ve denilir: **هو يُقْرَفُ بكَذا** yani onunla atılır ve itham edilir; o hâlde o **مَقْرُوفٌ**tur. Ve **قرَفَ الرَّجُلَ بسُوءٍ**: onu onunla itham etti. Ve **وقَرَفْتُه بالشَّيءِ فاقْتَرَفَ به**. Ve **وقَرَفَ لِعيالِه**: şuradan buradan onlar için kazandığında. Ve **وقَرَفَ قَرْفاً**: karıştırıp karmaladığında. Ve **وقَرَفَ عَلَيهِمْ قَرْفاً**: yalan söylediğinde. Ve onların sözü: **تَرَكْتُه على مِثْلِ مَقْرِفِ الصَّمْغَةِ**; ve “**مثل مَقْلَعِ الصَّمْغَةِ**” diye de rivayet olunur; **ق ل ع**’da ona işaret geçmişti: yani boşluk üzere; çünkü **الصًّمْغَةَ** sökülünce ona bir iz kalmaz. Ve **الصِّحاح**’ta: o, **القَرْفِ**in yani **القَشْرِ**in yeridir; ve onların “**تَرَكْتهُ على مِثْلٍ لَيْلَةٍ الصَّدَرِ**” sözlerine benzer. es-Sâgânî artırdı: çünkü insanlar Minâ’dan ürküp dağılırlar da onlardan hiç kimse kalmaz. Ve **القَرافَةُ** ( **سَحابَةٍ** vezninde): **المَعافِرِ**den bir batındır; **بني يَعْفُرَ بنِ مالِكِ بن الحارِثِ ابنِ مُرَّةَ بنِ أُدَدَ بنِ زَيْدِ بن يَشْجُبَ ابنِ عُرَيْبِ بنِ زَيْدِ بنِ كَهْلانَ بنِ سبَأ ابن يَشْجُبَ بنِ يَعْرُبَ بنِ قَحْطانَ**. el-Cevherî’nin sözü: “**يَعْفُرُ بنُ هَمْدانَ**” hatadır; buna nesep âlimi İbnü’l-Cevânî dikkat çekmiştir. Ve **المَعافِرِ**in çoğu Mısır’dadır; ve onların Mısır’da bir mahallesi vardır; **القَرافَة** ile bitişik olarak bilinir. Ve bu **قَرافَةُ** onların annesidir; onlar **عصر بنِ سَيْف بنِ وائِل بن الحريّ**in çocuklarıdır; ve Mısır’ın mezarlığı **القَرافَة** onlarla adlandırılmıştır. Ve **قَرافَة**’nin **القَرافَة**’de bir mescidi vardır; **مَسْجِدِ الرَّحْمَةِ** diye bilinir; şerefli, duası kabul olunan, mahalle-mescididir; fetihler vaktinde yapılmıştır; ve **مَسْجِدِ الأُقْهُوبِ** mahalle-mescidine komşudur. İbnü’l-Cevânî dedi: **بنو قَرافَةَ** tükendi; onlardan hiç kimse kalmadı. Ve orada imamların imamı Ebû Abdullah Muhammed b. İdrîs eş-Şâfi‘î’nin kabri vardır; Allah Teâlâ ona rahmet etsin ve ondan ve onu sevenlerden razı olsun. Onun zikri **ش ف ع**’da geçmişti; orada doğumunu ve vefatını zikrettik. Ve orada ikamet ve komşuluk nisbetiyle muhaddislerden bir cemaat nisbet olunmuştur. Ve **قَراف** ( **سَحابٍ** gibi): Yemen denizinin bir adasında, **الجار**ın hizasında; halkı tüccardır; es-Sâgânî nakletmiş ve **التّكْمِلة**’de **ككِتابٍ** gibi ضبط etmiştir. Ve **رَجُلٌ مَقْرُوفٌ**: zayıf, latif, ince-uzun; İbn Abbâd nakletmiştir. Ve **أَقْرفَ له**: ona yaklaştı; Ebû Amr’dan. el-Asma‘î dedi: yani onunla karıştı; denilir: **ما أَبْصرَتْ عَيْنِي ولا أَقْرَفَتْ يَدِي** yani ona yaklaşmadı; ve **ما أَقْرَفْتُ لذلِكِ**: yani ona yaklaşmadım ve onun ehliyle karışmadım. İbn Berrî dedi: bunun şahidi Zü’r-Rumme’nin sözü:
نَتُوجٍ ولم تُقْرَفُ لِما يُمْتَنَى لَه ... إِذا نُتِجَتْ ماتَتْ وحَيَّ سَلِيلُها
**لم تُقْرَفْ**: yaklaşmadı. **ما يُمْتَنَى**: onun için **مُنْيَةٌ** olan şey; ve **المُنْيَةُ**: devenin gebe kalmasını yedi günden on beş güne kadar beklemektir. el-Leys dedi: **أَقْرَفَ فلانٌ فُلاناً**; bu, onun hakkında konuşup onu kötü anmasıdır. Ve denilir: **أَقْرَفَ به وأَظَنَّ بهِ**: onu ithama, zan ve **القِرْفَةِ**ye maruz bıraktığında. Ebû Amr dedi: **أَقْرَفَ آلُ فُلانٍ فُلاناً**: onlara geldiğinde ve onlar hasta iken; o da bundan etkilenince; böylece o, onların hastalığından pay aldı. Ve **المُقْرِفُ** ( **مُحْسِنٍ** gibi) attan ve başkasından: **الهُجْنَةَ**yi tedavi eden; yani annesi Arap olup babası olmayan; çünkü **الإِقْرافَ** ancak aygır tarafından olur; **الهُجْنَةُ** ise anne tarafından olur. Ve ondan hadis: “**أَنَّه رَكِبَ فَرَساً لأَبِي طَلْحَةَ مُقْرِفاً**”. Ve denildi: o, babası tarafından **الهُجْنَة**ye yaklaşmış olandır. Ve **المُقْرِفُ**: renginde kızıllık bulunan adam; **القَرْفِيِّ** (fetha ile) gibi. Ve yine **القَرْفِيُّ** deriden: o, kırmızıdır. Ve **اقْتَرَفَ**: kazandı; ve ondan O’nun (Teâlâ’nın) sözü: **" ومنْ يَقْتَرِفُ حَسَنَةً "** yani kazanır. Ve O’nun (Teâlâ’nın) sözü: **" ولِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ "** yani günahlardan yaptıkları şeyi yapsınlar. Ve **اقترف لعياله**: yani onlar için kazandı. Ve **اقْترَفَ الذَّنْبَ**: onu yaptı ve işledi. er-Râgıb dedi: **القَرْفِ** ve **الاقْتِرافِ**ın aslı: ağaçtan kabuğu, yaradan da ince deriyi soymaktır; ve **الاقْتِرافُ** kazanma için, iyi de olsa kötü de olsa, mecaz kılınmıştır; ve kötülükte daha çok kullanımdadır; bu yüzden denilir: **الاعْتِرافُ يُزِيلُ الاقْتِرافَ**. Bitti. Ve **بَعِيرٌ مُقْتَرَفٌ** (mef‘ûl için): yeni satın alınmış olan; ve **إِبِلٌ مُقْتَرَفَةٌ**: yeni edinilmiş. Ve **قارَفَهُ مُقارَفَةً وقِرافاً**: ona yaklaştı; ve **المُقارَفَةُ** ancak aşağı şeylerde olur. Tarafe dedi:
وقِرافُ مَنْ لا يَسْتَفِيقُ دَعارَة ... يُعْدِي كما يُعْدِي الصَّحِيحَ الأَجْرَبُ
Ve en-Nâbiga dedi:
وقارَفَتْ وَهِيَ لَمْ تَجْرَبْ وباعَ لَها ... من الفَصافِصِ بالنُّمِّيِّ سِفْسِيرُ
Yani: uyuz olmaya yaklaştı. Ve **حَدِيث الإفْكِ**’te: “**إِنْ كُنْتِ قارَفْتِ ذَنْباً فتُوبِي إِلى اللهِ**”; bu, yaklaşma ve yakınlık mânâsına döner. Ve **قارَفَ الجَرَبُ البَعِيرَ قِرافاً**: ondan bir şey ona yaklaştı. Ve **وما قارَفْتُ سُوءاً**: ona yaklaşmadım. Ve hadiste: “**هَلْ فِيكُمْ مِنْ أَحَدٍ لم يُقارِفُ اللَّيْلَةَ ؟**” dedi; Ebû Talha (Allah ondan razı olsun) dedi ki: “Ben.” İbnü’l-Mübârek dedi: Füleyh dedi: zannederim günahı kastediyor. İbn Fâris dedi: **قارَفَ المَرْأَةَ**: onunla cima etti; çünkü ikisinden her biri diğerinin elbisesidir. er-Râgıb dedi: **قارَفَ فُلانٌ أَمْراً**: ondan, kendisiyle ayıplanacağı şeyi yaptığında. Ve **تَقَرَّفَت القَرْحَةُ**: soyulduğunda; bu, kuruduğunda olur. Antere el-Absî dedi:
عُلالَتُنا فِي كُلِّ يومِ كَرِيهَةٍ ... بأَسْيافِنَا والقَرْحُ لم يَتَقرِّفِ
el-Cevherî onu şöyle rivayet etti: **والجُرْحُ لم يَتَقَرَّفِ**. Ve **القَرْفُ** ( **صَبُورٍ** gibi): çok azgınlık eden adam; **قَرَفَ عليه**: azgınlık ettiğinde. Ve **القَرُوفُ**: azığın konulduğu torba; çoğulu: **قُرْفٌ** (zamme ile).

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **القِرْفَةُ** (kesre ile): **القِرْفِ**’ten bir taife. Ve elbisesini **قِرْفِ السِّدْرِ** ile boyadı: yani onun kabuğuyla. Ve ağacı **قَرَفَ** eder, onu **يَقْرِفُها** **قَرْفاً**: onun **قِرْفَ**’ını yonttu; yine bunun gibi yarayı **قَرَفَ** ve ayağın derisini **قَرَفَ**: onu söküp çıkardığı zaman. Ve Hâricîler hadîsinde: “Onları gördüğünüzde onları **فاقْرِفُوهُم** ve öldürün”: “Onları kökünden kazıyın”ı murad etti. Ve **القِرْفَةُ**: yaradan soyulan derinin adıdır. Ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
" اقْتَرِبُوا قِرْفَ القِمَعْ
Onu nidâ üzere nasbetti; yani: “Ey **قِرْفَ القِمعِ**!”; ve **القِمَع** ile, içine sütün döküldüğü **قِمَعَ الوَطْبِ**’ı kasteder. Ve onun **قرْفُهُ**: sütün pisliğinden ona yapışan şeydir; böylece, bu muhatapların pislikler olduğunu murad etti. Ve **القارُوفُ**: sütün sağım kabı; Mısriyye’dir. Ve kuyruğu ve başkasını **قَرْفاً** **قَرَفَ** ve onu **اقْتَرَفَه**: onu kazandı. Ve malı **اقْتَرَفَ**: onu edindi. Ve bir adam **قُرَفَةٌ** ( **تُؤَدَةٍ** gibi): kazanan olduğu zaman. Ve bunlar **مُقْرَفَةٌ** ( **مُكْرَمَةٍ** gibi) develerdir: yani yeni edinilmiş. Ve adam kötülükle **اقْتَرِفَ**: onunla itham olundu. Ve **اقْتَرَفَ**: yakın temas sebebiyle hastalandı. Ve denilir: “O, elbisemden **قَرَفٌ**’tur”; yani kendisini itham ettiğin kimse; bunu Cevherî nakletti. Ve **القِرْفُ** (kesre ile): ithamdır; cem‘i **قِرافٌ**. Ve şeyi **قَرَفَ**: onu karıştırdı. Ve **المُقارَفَةُ** ile **القِرافُ**: karışıp temas etmedir. Ve denilir: “**القِرافِ**’tan çok etme”: yani cinsel birleşmeden. Ve uyuzu sağlamlara **أَقْرَفَ**: onlara bulaştırdı. Ve **المُقْرِفُ** ( **مُحْسِنٍ** gibi): alçak, rezil kimsedir. Ve **مُقْرِفٌ** bir yüz: güzel olmayan. Zû’r-Rumme dedi ki:
تُرِيك سُنَّةَ وجْهِ غَيْرَ مُقْرِفَةٍ ... مَلْساءَ ليسَ بها خالٌ ولا نَدَبُ
Lisân’da böyle(ce)dir; Sâgânî onu başka bir yüz ile tefsir etti de dedi ki: o diyor ki: o, aslı itibarıyla soyludur; ona melezlikten hiçbir şey karışmamıştır. Ve bir adam **مِقْرافُ الذُّنُوب**: onlara çokça doğrudan bulaşır olduğu zaman. Ve **قِرافُ التَّمْرِ** (kesre ile): **قَرْفٍ**’ın (fetha ile) cem‘idir; o, nar kabuklarıyla tabaklanan deriden bir kaptır. Ve **تقارَفُوا**: birbirlerini azarladılar. Ve **مَقارِيفُ** atlar: melezlerdir.
