# قري (ق-ر-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kasaba

- Harfler: ق - ر - ي
- Kur'an'da: 57 geçiş · 54 ayet · 11 sîga
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: قرى

## Sîgalar (11)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [قَرْيَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعْلَةٍ | Kasaba | 19 | 19 | [2:259](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/2:259.md) |
| [الْقُرَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D9%89.md) | الْفُعَلِ | Kasabalar | 17 | 16 | [6:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/6:92.md) |
| [الْقَرْيَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعْلَةِ | Kasaba | 7 | 7 | [4:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/4:75.md) |
| [الْقَرْيَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفَعْلَةَ | Kasaba | 3 | 3 | [2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/2:58.md) |
| [قَرْيَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعْلَةً | Kasaba | 3 | 3 | [16:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/16:112.md) |
| [قَرْيَتِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعْلَتِكُمْ | Kasabanız | 2 | 2 | [7:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/7:82.md) |
| [قُرًى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8F%D8%B1%D9%8B%D9%89.md) | فُعَلًا | Kasabalar | 2 | 2 | [34:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/34:18.md) |
| [الْقَرْيَتَيْنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%90.md) | الْفَعْلَتَيْنِ | İki kasaba | 1 | 1 | [43:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/43:31.md) |
| [قَرْيَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعْلَةٌ | Kasaba | 1 | 1 | [10:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/10:98.md) |
| [قَرْيَتِكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%83%D9%8E.md) | فَعْلَتِكَ | Senin kasaban | 1 | 1 | [47:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/47:13.md) |
| [قَرْيَتِنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعْلَتِنَا | Kasabamız | 1 | 1 | [7:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/7:88.md) |

## Mücavir kökler — 82 mücavir (259 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 16 ortak ayet · G² 86 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
2. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 14 ortak ayet · G² 52 · Hilal yeni ay demektir
3. [حطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Hatit (Tı) cüce demektir
4. [ترف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Telef yerlere dökülüp hedere olan meyveler demektir
5. [رغد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Muhallebi demektir
6. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 10 ortak ayet · G² 14 · Zalimler
7. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 14 · Sicim bağıdır
8. [جدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Cidar duvar demektir
9. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 5 ortak ayet · G² 13 · Bes besese dağınık taşlar demektir
10. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 21 ortak ayet · G² 12 · Kevn, tepe demektir
11. [خوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Haviy (hı) : Dere demektir
12. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 12 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
13. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
14. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
15. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Birkan yanardağ demektir
16. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 10 ortak ayet · G² 8 · Saçak demektir
17. [خطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir
18. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
19. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Emam ön demektir
20. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Bab kapı demektir
21. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Gezerler
22. [قصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Anlatırız
23. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
24. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Akar temiz sudur
25. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Rical ayak demektir
26. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Sikkin” bıçak demektir
27. [لوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Liyat” sıva harcı demektir
28. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
29. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hayese sürülmüş tarla demektir
30. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
31. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 10 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların ön ayaklarına denir
32. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Önce
33. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
34. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Yiyecek demektir
35. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
36. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Akledersiniz
37. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 8 ortak ayet · G² 3 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
38. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
39. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Beyt ev demektir
40. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Örnek verdi
41. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Zade : Azık demektir
42. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 10 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
43. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
44. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
45. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
46. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
47. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
48. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
49. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Su birikintisidir
50. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ekel pas demektir
51. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
52. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
53. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
54. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Korkuluk demektir
55. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Sehl” ova demektir
56. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
57. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kıdr kazandır
58. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
59. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
60. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Yumruk demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D9%8A/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قري |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1.md), [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md), [مدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [بدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun veya azığın bir çukurda, havuzda toplanıp biriktirilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanların bir araya gelip yerleştiği, barındığı ve ortak düzen kurduğu toplumsal yerleşim merkezi |
| Çekirdek Özet 3 | Bireylerin dağınıklıktan kurtularak ortak bir ahlaki, hukuki ve mekânsal sorumluluk havzasında bütünleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki türevi olan karyeyi yalnızca modern dildeki dar anlamıyla küçük bir köy veya mezra sanarak büyük kentleri ve metropolleri kapsam dışı görmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قر | Toplanma, durulma, bir araya gelip yoğunlaşma ve sükûnet bulma ([قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md), [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md), [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md), [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md)) | ي | Toplanma hareketini belirli bir havzada, kapta veya mekânda birikerek yerleşik ve besleyici bir barınak formuna kavuşturur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Çevreden merkeze doğru büzülme, sınırlanma ve bir odak noktasına toplanma hareketini başlatır. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Toplanan unsurların bir baş, merkez, ortak yönelim veya yapısal düzen etrafında hiyerarşi kazanmasını sağlar. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Toplanmış merkezin eyleme dökülmesi, tutulması, beslenmesi ve somut bir yaşam alanına dönüştürülmesini temsil eder. |
| قري | Çevreden merkeze toplanma, bir odak etrafında düzen kurma ve bu düzeni somut barınma eylemine dönüştürme | Dağınık unsurların sınırlı bir alanda toplanarak düzenli, işleyen ve korunaklı bir yerleşim birimi oluşturması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun havuzda veya çukurda toplanıp biriktirilmesi (el-mikrât), misafire sunulmak üzere yiyeceğin derlenip ikram edilmesi (el-kırâ) ve omurga kemiklerinin toplandığı sırt düzlüğü (el-karâ). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî şiirinde devenin engebeli arazileri ve tepeleri ardı ardına katetmesini bu kökle tasvir eder: يَقْرُو الدَّكادِكَ مِنْ ذِنْبانَ والأَكَما / Şair burada kökü yerleri birbiri ardınca toplamak ve izlemek anlamında kullanmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Çöl ve vaha hayatında su havzalarının çevresinde toplanan toplulukların kurduğu kalıcı iskân merkezlerine isim verilmiş ve misafire azık sunma erdemi doğrudan bu kökle anılmıştır. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça قري kökü, Sami dil ailesinin batı ve kuzey kollarında yerleşik hayatı, kentsel iskânı ve korunaklı toplanma alanlarını ifade eden en temel miras köklerden biridir. Kökün ilksel çekirdeği biriktirmek, toplamak ve bir çatı altında bir araya getirmektir. Kuzeybatı Sami dillerinde Fenikece *qrt* (şehir, kale; Kartaca adındaki *qart* unsuru), Ugaritçe *qrt* (şehir, yerleşim), İbranice *qiryāh* (קִרְיָה - surla çevrili şehir, müstahkem yerleşim) ve Aramice/Süryanice *qeryā* / *qiryəṯā* (ܩܪܝܬܐ - kasaba, köy, toplanma yeri) biçimleriyle tam bir ses ve anlam örtüşmesi gösterir.

Arapça bu kökte hem göçebe kültürün en hayati ihtiyacı olan suyun toplanmasını (el-mikrât) ve misafirin doyurulmasını (el-kırâ) hem de bu toplanmanın mekânsal neticesi olan şehri veya kasabayı (قرية) tek bir semantik matriste korumuştur. Çöl şartlarında suyun biriktiği yer, insanların da biriktiği yere ve nihayetinde kurumsal bir yerleşime dönüşmektedir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قري / [قرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%88.md) | Suyun toplanması, misafire azık hazırlanması ve insanların bir mekânda toplanıp yerleşmesi anlamları tek bir kök gövdesinden dallanır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *qiryāh*, Aramice *qiryəṯā*, Fenikece *qrt*, Ugaritçe *qrt* | Müstahkem yerleşim, toplanılan kasaba veya şehir kavramı bütün Kuzeybatı Sami sahasında ortak morfolojik yapı sergiler. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik toplanma ve barınma kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika dillerindeki klan toplanma alanlarıyla biçimsel paralellikler öne sürülmüşse de doğrudan bağ zayıftır. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قري | Anlamlı | Toplamak, biriktirmek, yerleşmek | İnsanların veya suyun bir alanda toplanmasıyla yerleşim kurmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [قير](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B1.md) | Anlamlı | Ziftlemek, kaplamak | Zift ve katranla sıvayarak su sızdırmaz hale getirmek. | Toplama ve tutma vasfıyla dolaylı ilişkilidir; Kur'an'da geçmez. |
| [رقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%8A.md) | Anlamlı | Yükselmek, yukarı çıkmak | Basamak basamak yukarı tırmanmak veya manevi şifa dilemek. | Ters dizilim; Kur'an'da geçer. |
| [ريق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D9%82.md) | Anlamlı | Tükürük, ağız suyu | Ağızda toplanan ilk sıvı veya bir şeyin en taze başlangıcı. | Sıvı toplanması boyutuyla zayıf temas taşır; Kur'an'da geçmez. |
| يقر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde müstakil bir fiil kökü olarak kullanılmaz. | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| [يرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B1%D9%82.md) | Anlamlı | Sararmak, solmak | Ekinlerin sararması, sarılık hastalığı veya ekin kurdu. | Hedef kökle doğrudan anlamsal bağı yoktur; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قري | Merkez | Toplumsal yerleşim | İnsanların ortak bir hayat, inanç veya cürüm etrafında toplanıp kümelendiği organik yerleşim. | Nüfusun büyüklüğüne bakılmaksızın topluluğun homojen birliğini ve ortak kaderini öne çıkarır. |
| [مصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Sınırlandırılmış büyük şehir | Sınırları çizilmiş, askeri veya idari olarak tahkim edilmiş büyük metropol ve ordugah. | Dış dünyadan sınırla ayrılan, geniş nüfuslu ve idari denetime tabi merkezi şehri ifade eder. |
| [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) | Komşu | Mekânsal yurt | Üzerinde oturulan, sınırları belli coğrafi toprak parçası ve yurt. | İnsan topluluğundan ziyade fiziki toprağın, iklimin ve yerin sabitliğini vurgular. |
| [مدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%86.md) | Komşu | Hukuki ve kentsel düzen | Kurallı, idari otoriteye ve yargı nizamına bağlı uygar kentsel yapı. | Yerleşimin fiziki toplanmasından ziyade kurumsal, medeni ve hukuki otorite boyutunu bildirir. |
| [بدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) | Zıt | Göçebelik ve sahra | Sabit bir yerleşimi olmayan, açık arazide dağınık ve hareket halinde yaşama hali. | Yerleşik düzenin, toplanmış cemaat yapısının ve kentsel birlikteliğin tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قري | Toplanılan yerleşim yeri | İnsanların veya suyun biriktiği, toplu hayatın sürdürüldüğü iskân mahalli. | Kesin |
| Latince | civitas, vicus, pagus | Topluluk kenti, köy, kırsal yerleşim | Civitas yurttaşlar birliğini karşılarken vicus ve pagus mekânsal yerleşimi karşılar; kökün toplanma nüansını tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | settlement, township, community | Yerleşim yeri, kasaba, topluluk | Settlement yerleşme eylemini, community ortak paydada toplanan insan grubunu karşılar; karyenin ikili yapısını kısmen verir. | Güçlü |
| Almanca | Siedlung, Ortschaft, Gemeinde | Yerleşim, kasaba, cemaat/topluluk | Siedlung mekânsal iskânı, Gemeinde ise insanların idari ve ahlaki birlikteliğini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | agglomération, bourg, cité | Yerleşim merkezi, kasaba, kent topluluğu | Agglomération toplanma ve kümelenme yönünü, cité ise toplumsal ve ahlaki bütünlüğü ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْقَرْيَة / قَرْيَة | Helak edilen inkârcı kavimlerin yerleşimi ve toplumu | Elçileri yalanlayan, ortak bir ahlaki çöküntü yaşayan ve toptan cezalandırılan halklar (el-A'râf [7:101](https://lisan.digital/tr/ayet/7:101.md), el-İsrâ [17:16](https://lisan.digital/tr/ayet/17:16.md)). |
| أُمَّ الْقُرَى / قَرْيَتِكَ | Mekke şehri ve ana medeniyet havzası | Vahyin ilk muhatabı olan, tüm yerleşimlerin merkezi ve kıblesi konumundaki başkent (el-En'âm [6:92](https://lisan.digital/tr/ayet/6:92.md), Muhammed [47:13](https://lisan.digital/tr/ayet/47:13.md)). |
| الْقَرْيَة | Kudüs veya İsrâiloğullarının girmesi emredilen mukaddes belde | Belirli bir coğrafyada nimet ve mağfiret vaadiyle iskân olunması istenen yerleşim (el-Bakara [2:58](https://lisan.digital/tr/ayet/2:58.md), el-A'râf [7:161](https://lisan.digital/tr/ayet/7:161.md)). |
| الْقَرْيَتَيْنِ | Mekke ve Tâif şehirleri | Arap Yarımadası'nın iki büyük güç, servet ve nüfuz merkezi olan kentsel kutupları (ez-Zuhruf [43:31](https://lisan.digital/tr/ayet/43:31.md)). |
| وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ | Yerleşim halkı (mecâz-ı mürsel yoluyla cemaat) | Binaların kendisi değil, o mekânda yaşayan ve şahitlik edebilecek kurumsal toplum yapısı (Yûsuf [12:82](https://lisan.digital/tr/ayet/12:82.md)). |
| قَرْيَةٍ كَانَتْ آمِنَةً | Güvenlik ve rızık nimetiyle sınanan prototipik kent | Nimetlere nankörlük edip açlık ve korku elbisesi giydirilen ibretlik yerleşim modeli (en-Nahl [16:112](https://lisan.digital/tr/ayet/16:112.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Toplumsal helak yasası ve ilahi adalet | Allah'ın bir karyeyi halkı ıslah edici iken helak etmeyeceği ilkesi; helakin bireysel değil kolektif zulümle tetiklenmesi. | Ortak irade beyan eden, cürümde birleşen ve elçiye karşı yekvücut direnen ahlaki-sosyolojik birlik. |
| Fıkıh | Cuma namazı ve fey arazileri hukuku | Cuma namazının sıhhati için karye ile mısr (büyük kent) ayrımı; karyelerden savaşsız elde edilen kamu gelirlerinin (fey) taksimi. | İdari otoritenin, yargıcın ve çarşının bulunup bulunmadığına göre tanımlanan yerleşim statüsü. |
| Tefsir | Mecâz-ı mürsel ve sosyolojik hitap dili | "Karyeye sor" gibi ayetlerde mekân anılarak halkın kastedilmesi; karyenin sadece taş-toprak değil yaşayan bir heyet olması. | Mekân ile insan unsuru arasındaki ayrılmaz bütünlük ve kolektif sorumluluk yüklenen cemaat. |
| Hadis | Kentsel üstünlük ve hicret merkezi | Medine'nin diğer karyeleri massedecek ve onlara galebe çalacak merkez şehir olması vasfı. | Diğer yerleşimleri manevi ve siyasi egemenliği altına alan çekim merkezi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kolektif mükellefiyet ve sünnetullah | Ahlaki sorumluluk havzası | Bireyleri ortak kader ve imtihan çatısı altında birleştirmek | Karye, peygamberlerin tebliğine topluca tepki veren ve kolektif tavrına göre varlığını sürdüren dini birimdir. | Kesin |
| İlmi | İletişim ve bilginin yoğunlaşması | Enformasyon ve hafıza merkezi | Ortak tecrübeyi ve vahiy bilgisini kuşaktan kuşağa aktarmak | Göçebeliğin dağınıklığına karşı bilginin, arşivin ve şahitliğin toplandığı bilgi düğümüdür. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve kamu düzeni | Yönetilen siyasal cemaat | Hukukun yürütülmesini ve toplumsal denetimi sağlamak | Ortak kurallara tabi olan, başkaldırdığında veya yozlaştığında topluca muaheze edilen siyasal yapıdır. | Kesin |
| İktisadi | Üretim, pazar ve fey dağıtımı | Ekonomik artık ve tüketim odağı | Kaynakları toplamak, pazarı işletmek ve zenginliği dolaşıma sokmak | Tarımsal artığın toplandığı, ticaret kervanlarının uğradığı ve fey gelirlerinin yönetildiği iktisadi havzadır. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümelenme ve yoğunlaşma çekirdeği (nucleation / clustering) | Dağınık gaz veya sıvı parçacıklarının kritik bir eşikte bir araya gelerek yoğun bir faz veya çekirdek oluşturması gibi, bireylerin toplanıp yerleşik yapı kurması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yerleşikleşme (sedentarizasyon) ve kentsel aglomerasyon | Göçebe unsurların coğrafi bir havzada toplanarak ortak normlar, iş bölümü ve kurumsal bağlar üreten yerleşik topluma dönüşmesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi günümüz Türkçesindeki köy, mezra veya kırsal mahalle manasına indirgeyerek anlam alanını küçültmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da Mekke (Ümmü'l-Kurâ), Kudüs, Bâbil, Mısır gibi devasa medeniyet merkezleri, başkentler ve metropoller de dahil olmak üzere yerleşik her türlü kurumsal şehir topluluğunu ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Karyelerin helakine dair ilahi kanunların sadece ilkel veya kırsal küçük cemaatleri bağladığı yanılgısına düşülür; modern küresel kentlerin, metropollerin ve medeniyet odaklarının Kur'an'ın karye sosyolojisine doğrudan muhatap olduğu gözden kaçırılır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tarih felsefesini, sünnetullahı ve toplumların yükseliş-çöküş dinamiklerini taşıyan ana sosyolojik kavram olması sebebiyle hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin kıssalarını anlatan ayetlerde, Mekke merkezli tebliğ stratejisini bildiren pasajlarda ve toplumsal refah-yozlaşma ilişkisini kuran yasa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Helakin bireysel günahlardan ziyade, bir yerleşimin ileri gelenlerinin (mütrefîn) kurumsallaştırdığı kolektif zulüm ve nankörlük sebebiyle geldiğini açıkça ortaya koyarak kaderci veya bireyci dar yaklaşımları düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağınık unsurların, suyun veya azığın belirli bir havzada, çukurda toplanıp biriktirilmesi ve bir arada tutulmasıdır.
- Soyut anlam: İnsan tekinin göçebe ve dağınık halden çıkarak ortak bir ahlaki, hukuki ve mekânsal düzende birleşip kolektif bir iradeye ve kadere sahip olmasıdır.
- Sistematik karşılık: Bireysel unsurların tek bir coğrafi alanda yoğunlaşarak kurumsal bir cemaat, pazar, hukuk ve ilahi hitap muhatabı haline geldiği yerleşim sistemidir.
- LaTeX modeli: $$K = \left( \bigcup_{i=1}^{n} x_i \right) \cap \Omega \implies \Phi(K) \neq \sum_{i=1}^{n} \phi(x_i)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x_i$ dağınık halde bulunan tekil bireyleri veya unsurları, $\Omega$ bu unsurların bir araya toplandığı sınırlı mekânsal ve kurumsal havzayı temsil eder. Bu toplanmanın kesişiminden doğan yerleşim birimi ($K$), tekil bireylerin basit bir toplamı değildir; ortaya çıkan kolektif ahlaki, hukuki ve ontolojik fonksiyon ($\Phi(K)$), tek tek bireylerin fonksiyonlarının ($\phi(x_i)$) toplamından farklı ve aşkın bir toplumsal gerçeklik oluşturur. İlahi ceza veya mükâfat da işte bu toplanmış kolektif yapıya yönelir.

## Geçtiği ayetler (54 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/2:58.md) — الْقَرْيَةَ

وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani; şu kasabaya girin, dilediğiniz yerde istediğinizi bol bol yeyin, kapısından secde ederek girin, affet deyin, kusurlarınızı örtelim. İyilik

### [Bakara 2:259](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/2:259.md) — قَرْيَةٍ

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Yahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.

### [Nisa 4:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/4:75.md) — الْقَرْيَةِ

وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا

Meal (IK): Siz ne oluyor da: Rabbımız, halkı zalim olan şu şehirden bizi kurtar, katından bize bir sahib gönder, bir yardımcı yolla, diyen; zavallı çocuklar, erkekler ve kadınlar uğrunda ve Allah yolunda savaşmıyorsunuz?

### [En'am 6:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/6:92.md) — الْقُرَى

وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ

Meal (IK): Şehirlerin anası ile çevresindekileri uyarasın diye sana indirdiğimiz işte bu kitab, mübarektir. Ve kendisinden öncekileri doğrulayıcıdır. Ahirete inananlar buna da inanırlar. Ve onlar namazlarına da devam ederler.

### [En'am 6:123](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/6:123.md) — قَرْيَةٍ

وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Ve böylece her kasabada hile yapsınlar diye oranın ileri gelenlerini suçlular kıldık. Halbuki yalnız kendilerine hile yaparlar da farkına varmazlar.

### [En'am 6:131](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/6:131.md) — الْقُرَى

ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ

Meal (IK): Bu; Rabbının, haberleri yokken, kasabalar halkını haksız yere helak edici olmadığından dolayıdır.

### [Araf 7:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/7:4.md) — قَرْيَةٍ

وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتًا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ

Meal (IK): Nice kasabalar vardır ki; Biz, onları helak etmişizdir. Geceleyin uyurken, öğleyin dinlenirken, baskınımız gelip çattı onlara.

### [Araf 7:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/7:82.md) — قَرْيَتِكُمْ

وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ

Meal (IK): Kavminin cevabı sadece; çıkarın onları memleketinizden. Çünkü onlar, fazla temizlik yapan insanlarmış, demek oldu.

### [Araf 7:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/7:88.md) — قَرْيَتِنَا

قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَاشُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ

Meal (IK): Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: Ey Şuayb; seni ve beraberindeki inanmış olanları, ya memleketimizden çıkarırız veya mutlaka bizim dinimize dönersiniz. Dedi ki: İstemezsek de mi?

### [Araf 7:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/7:94.md) — قَرْيَةٍ

وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ

Meal (IK): Biz, hangi kasabaya bir peygamber gönderdiysek; yalvarıp yakarsınlar diye, ora halkını mutlaka darlık ve sıkıntıya uğratmışızdır.

### [Araf 7:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/7:96.md) — الْقُرَى

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Şayet kasabaların halkı, inanmış ve sakınmış olsalardı; elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık. Fakat onlar yalanladılar. Biz de bunun üzerine onları, yaptıklarından dolayı yakalayıverdik.

### [Araf 7:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/7:97.md) — الْقُرَى

أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ

Meal (IK): Kasabaların halkı; kendileri geceleyin uyurlarken, azabımızın onlara gelip çatmasından emin mi oldular?

### [Araf 7:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/7:98.md) — الْقُرَى

أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ

Meal (IK): Yoksa kasabaların halkı; kendileri, güpegündüz oynarlarken azabımızın onlara gelip çatmasından emin mi oldular?

### [Araf 7:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/7:101.md) — الْقُرَى

تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): İşte o kasabaların haberlerinin bir kısmını sana anlatıyoruz. Andolsun ki; peygamberleri; onlara apaçık burhanlar getirdi de, önceleri yalanladıklarından inanmadılar. İşte böyle mühür basar Allah kafirlerin kalblerine.

### [Araf 7:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/7:161.md) — الْقَرْيَةَ

وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani onlara denilmişti ki: Şu şehirde oturun, dilediğiniz gibi yeyin, için. «Affet» deyin ve kapısından secde ederek girin ki; yanılmalarınızı bağışlayalım. İhsan edenlere daha da arttıracağız.

### [Araf 7:163](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/7:163.md) — الْقَرْيَةِ

وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Meal (IK): Onlara; denizin kıyısındaki o kasabanın durumunu sor. Hani onlar, cumartesi gününü ihlal ederek haddi aşmışlardı. Zira cumartesi günleri balıkları sürüyle geliyor, cumartesi tatili yapmayacakları gün ise gelmiyordu. İşte biz, fasıklık eder oldukları için onları böylece imtihan ediyorduk.

### [Yunus 10:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/10:98.md) — قَرْيَةٌ

فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ

Meal (IK): İman edip imanı kendisine fayda sağlayan bir kasaba olsaydı ya? Yunus’un kavmi müstesna. Onlar, iman ettikleri zaman üzerlerinden bu dünya hayatında rüsvaylık azabını kaldırdık, bir zamana kadar da kendilerini faydalandırdık.

### [Hud 11:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/11:100.md) — الْقُرَى

ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ

Meal (IK): Bunlar; o kasabanın haberleridir ki, sana anlatıyoruz. Onların bir kısmı hala duruyor, bir kısmı ise silinip gitmiştir.

### [Hud 11:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/11:102.md) — الْقُرَى

وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ

Meal (IK): İşte böyledir Rabbının yakalayışı; kasabaların zalim halkını yakaladığı zaman. Çünkü O’nun yakalaması hem şiddetli, hem de acıklıdır.

### [Hud 11:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/11:117.md) — الْقُرَى

وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ

Meal (IK): Kasabaların halkı ıslah edilip dururken Rabbın haksız yere onları helak etmez.

### [Yusuf 12:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/12:82.md) — الْقَرْيَةَ

وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا وَإِنَّا لَصَادِقُونَ

Meal (IK): Bulunduğumuz kasabanın halkına, aralarında geldiğimiz kervana da sor. Biz gerçekten sadıklarız.

### [Yusuf 12:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/12:109.md) — الْقُرَى

وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Senden önce gönderdiğimiz elçiler de ancak kasabalar halkından, kendilerine vahyettiğimiz birtakım erkeklerdi. Yeryüzünde dolaşmıyorlar mı ki; görsünler kendilerinden önce geçenlerin akıbetlerinin nasıl olduğunu. İttika edenler için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır. Hala akıllanmayacak mısınız?

### [Hicr 15:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/15:4.md) — قَرْيَةٍ

وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَهَا كِتَابٌ مَعْلُومٌ

Meal (IK): Biz, hiç bir kasabayı bilinen bir yazısı olmaksızın helak etmedik.

### [Nahl 16:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/16:112.md) — قَرْيَةً

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Allah; size, huzur ve güven içinde bir kasabayı misal olarak verir. Her yandan oraya bol bol rızık geliyordu. Ama Allah’ın nimetine nankörlük ettiler de yaptıklarından dolayı Allah onlara açlık ve korku belasını tattırdı.

### [İsra 17:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/17:16.md) — قَرْيَةً

وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا

Meal (IK): Bir kasabayı da helak etmek istediğimiz zaman; varlıklılarına emir veririz de, orada fasıklık yaparlar. Bunun üzerine artık oraya söz hak olur. Ve Biz de onları yerle bir ederiz.

### [İsra 17:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/17:58.md) — قَرْيَةٍ

وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا

Meal (IK): Hiç bir kasaba yoktur ki; kıyamet gününden önce Biz, onu helak edecek veya şiddetli bir azabla azablandıracak olmayalım. Bu, Kitab’da yazılmıştır.

### [Kehf 18:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/18:59.md) — الْقُرَى

وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا

Meal (IK): İşte zulmettiklerinden dolayı helak ettiğimiz kasabalar. Onları yok etmek için, bir süre tayin etmiştik.

### [Kehf 18:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/18:77.md) — قَرْيَةٍ

فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا

Meal (IK): Yine gittiler ve nihayet vardıkları kasaba halkından yiyecek istediler. Kasaba halkı bu ikisini misafir etmek istemedi. İkisi şehrin içinde yıkılmaya yüz tutan bir duvar gördüler. O, bunu doğrultuverdi. Musa: Dileseydin; buna karşı bir ücret alabilirdin, dedi.

### [Enbiya 21:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/21:6.md) — قَرْيَةٍ

مَا آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَفَهُمْ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Onlardan önce helak etmiş olduğumuz kasaba halkı iman etmemişti. Şimdi bunlar mı iman edecekler?

### [Enbiya 21:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/21:11.md) — قَرْيَةٍ

وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً وَأَنْشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا آخَرِينَ

Meal (IK): Biz, zulmeden nice kasabayı kırıp geçirdik. Ve onlardan sonra başka bir kavmi var ettik.

### [Enbiya 21:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/21:74.md) — الْقَرْيَةِ

وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ

Meal (IK): Lut’a da. Ona hüküm ve ilim verdik, onu çirkin işler yapan o memleketten kurtardık. Doğrusu onlar, yoldan çıkmış kötü bir kavim idiler.

### [Enbiya 21:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/21:95.md) — قَرْيَةٍ

وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Helak ettiğimiz kasaba halkına da haramdır. Onlar geri dönmezler.

### [Hac 22:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/22:45.md) — قَرْيَةٍ

فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ

Meal (IK): Nice kasabaları zulüm ederken helak ettik. Şimdi onların altları üstlerine gelmiş ıpıssız durmaktadır, kuyuları körelmiş, sarayları yıkılmıştır.

### [Hac 22:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/22:48.md) — قَرْيَةٍ

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Nice kasabalar var ki; zalim oldukları halde onlara mühlet vermiştim. Sonunda onları yakalayıverdim. Dönüş yalnız Banadır.

### [Furkan 25:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/25:40.md) — الْقَرْيَةِ

وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا

Meal (IK): Andolsun ki; onlar, bela yağmuruna tutulmuş olan kasabaya uğramışlardır. Onu görmediler mi? Hayır, onlar tekrar dirileceklerini ummazlar.

### [Furkan 25:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/25:51.md) — قَرْيَةٍ

وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا

Meal (IK): Dileseydik; her kasabaya bir uyarıcı gönderirdik.

### [Şuara 26:208](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/26:208.md) — قَرْيَةٍ

وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَهَا مُنْذِرُونَ

Meal (IK): Uyarıcılar olmaksızın Biz, hiç bir kasabayı helak etmedik.

### [Neml 27:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/27:34.md) — قَرْيَةً

قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Dedi ki: Doğrusu hükümdarlar, bir şehre girdikleri zaman, orasını perişan ederler. Halkından şerefli olanlarını aşağılık yaparlar ve işte böyle davranırlar.

### [Neml 27:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/27:56.md) — قَرْيَتِكُمْ

فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ

Meal (IK): Kavminin cevabı: Lut’un ailesini kasabanızdan çıkarın. Çünkü onlar, temiz kalmaya çalışan insanlardır, demekten başka bir şey olmadı.

### [Kasas 28:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/28:58.md) — قَرْيَةٍ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ

Meal (IK): Biz; nimet ve refahıyla şımarmış nice kasabaları yok etmişizdir. İşte kendilerinden sonra çok az kimselerin oturabileceği yerleri. Ve oralara varis olanlar Biz’dik, Biz.

### [Kasas 28:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/28:59.md) — الْقُرَى

وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ

Meal (IK): Anasına, ayetlerimizi okuyacak bir peygamber göndermedikçe Rabbın kasabaları helak etmiş değildir. Ve Biz; halkı zalim olan kasabalardan başkasını helak edici değiliz.

### [Ankebut 29:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/29:31.md) — الْقَرْيَةِ

وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا إِنَّا مُهْلِكُو أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَهَا كَانُوا ظَالِمِينَ

Meal (IK): Elçilerimiz İbrahim’e müjde ile gelince dediler ki: Biz; bu kasaba halkını yok edeceğiz. Çünkü oranın ahalisi zalim kimselerdir.

### [Ankebut 29:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/29:34.md) — الْقَرْيَةِ

إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلَى أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Meal (IK): Bu kasaba halkına da fasıklık yapar olduklarından dolayı gökten azab indireceğiz.

### [Sebe 34:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/34:18.md) — الْقُرَى · قُرًى

وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ

Meal (IK): Onlarla mübarek kıldığımız kasabalar arasında, görünebilen kasabalar var ettik. Ve orada gezilecek belirli yerler yaptık. Orada geceleri ve gündüzleri emniyet içerisinde gezin.

### [Sebe 34:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/34:34.md) — قَرْيَةٍ

وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ

Meal (IK): Uyarıcı gönderdiğimiz her kasabanın varlıklıları dediler ki: Biz, sizin gönderildiğiniz şeyi inkar edenleriz.

### [Yasin 36:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/36:13.md) — الْقَرْيَةِ

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحَابَ الْقَرْيَةِ إِذْ جَاءَهَا الْمُرْسَلُونَ

Meal (IK): Onlara misal olarak şu kasaba halkını anlat: Hani oraya elçiler gelmişlerdi.

### [Şura 42:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/42:7.md) — الْقُرَى

وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ

Meal (IK): Şehirlerin anasını ve onun çevresinde bulunanları uyarman ve hakkında hiç bir şüphe bulunmayan o toplanma günüyle korkutman için, sana böyle arabça bir Kur’an vahyettik. Bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir.

### [Zuhruf 43:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/43:23.md) — قَرْيَةٍ

وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ

Meal (IK): Senden önce de hangi kasabaya bir uyarıcı gönderdiysek; o kasabanın varlıklıları sadece dediler ki: Doğrusu biz, babalarımızı bir ümmet üzerinde bulduk ve biz de onların izlerine uymaktayız.

### [Zuhruf 43:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/43:31.md) — الْقَرْيَتَيْنِ

وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ

Meal (IK): Ve dediler ki: Bu Kur’an, o iki kasabanın birinden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?

### [Ahkaf 46:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/46:27.md) — الْقُرَى

وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Andolsun ki biz, çevrenizdeki kasabaları da yok ettik. Belki dönerler diye ayetleri takrar tekrar açıkladık.

### [Muhammed 47:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/47:13.md) — قَرْيَةٍ · قَرْيَتِكَ

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ

Meal (IK): Nice kasabaları yok ettik ki; onlar, seni sürüp çıkaran kasabadan daha kuvvetli idiler. Ve onlara yardım eden de bulunmadı.

### [Haşr 59:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/59:7.md) — الْقُرَى

مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Kasabalar halkından, Allah’ın Rasulüne fey’ olarak verdiği; Allah, peygamber, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalanlar içindir. Ta ki içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir devlet olmasın. Peygamber, size ne verirse onu alın, neden de nehyederse ondan sakının. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; azabı şiddetli olandır.

### [Haşr 59:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/59:14.md) — قُرًى

لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Onlar, sizinle topluca savaşı; ancak surla çevrilmiş kasabalarda veya duvarlar arasında kabul ederler. Kendi aralarındaki çekişmeleri şiddetlidir. Sen, onları toplu sanırsın, ama kalbleri darmadağınıktır. Bu; onların akletmez bir kavim olmalarındandır.

### [Talak 65:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/ayet/65:8.md) — قَرْيَةٍ

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَرُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِيدًا وَعَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُكْرًا

Meal (IK): Rabbının ve onun peygamberlerinin emrinden uzaklaşıp azmış nice kasabalar halkı vardır ki; Biz onları şiddetli bir hesaba çekmiş ve görülmemiş azaba çarptırmışızdır.

## Sözlükler (8)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ر ( وايء )
قرا ، قرأ ، قري ، قور ، قير ، ورق ، رقا ، أرق ، روق ، ريق ، وقر .
قرا : من ذوات الياء والواو .
قال الليث : القَرْو : مصدَرُ قولك : قَرَوْتُ إليهم أقْرُو قَرْواً ، وهو القَصْد نحو الشيء .
وأنشد :
أقْرُو إليهم أنابِيبَ القَنَا قِصَداً
قال : والقَرْو : مَسِيل المِعصَرة ومَثْعَبها ، والجميع القَرِيُّ والأقراء ولا فعْل له . والقَرْو : شِبْه حَوْض محدودٍ مستطيل إلى جَنْبِ حَوْض ضَخْم يُفَرَّغ فيه من الحَوْض الضَّخم تَرِدُه الإبلُ والغَنَم . وكذلك إنْ كان من خَشَب .
قال : والقَرْو : كلُّ شيءٍ على طريقة واحدة .
وقال الأصمعي : القَرْوُ : أصلُ النخلة يُنْقَر فيُنْبَذُ فيه . والقَرْوُ غير مهموز : مِيلَغُ الكلْب .
وقال ابن الأعرابيّ : هو القَرْوُ بلا هاء .
قال : ويقال : ما في الدار لاعِي قَرْوٍ .
قال : والقَرْوُ : الإناء الصغير .
أبو عبيد عن الكسائي : القَرْوُ : القَدَحُ .
وأنشد قول الأعشى :
وأنتَ بينَ القَرْوِ والعاصِرِ
ثعلب عن ابن الأعرابي : القِرْوَ ، والقَرْوَةُ والقُرْوَةُ : مِيلغَةُ الكلب .
أبو عبيد عن الأصمعي : القارِيَة : حَدُّ الرمْح والسَّيف .
ويقال : هُمْ أهلُ القارِيَة للحاضِرَة ، وهم أهل البادية لأهل البدو . والقارية هذا الطائر القصير الرِّجل الطويل المِنْقار
الأخضر الظهر . وقريت الماء في الحوض ، واسمُ ذلك الماء القَرِيّ . والمِقْرَى : الإناء العظيم الذي يُشرب فيه الماء . والقَرْوَة : مِيلَغ الكلب . والمِقْراة : الحَوْض العظيم . والمِقْراة : الموضع الذي يُقْرَى فيه الماء .
أبو حاتم عن الأصمعي : قَرَوْتُ الأرض : إذا تتبَّعْتَ ناساً بعدَ ناس ، فأنا أقْروها قَرْواً .
قال : وناقة قَرْوَاء : طويلةُ القَرَا ، وهو الظّهر .
وَيقال : الناسُ قَوارِي اللَّهِ في الأرض ، أي : شهُوده .
وَقال الليث : يقال فلانٌ يَقْتَرِي فلاناً بقوله ، وَيَقْتَرِي سبيلاً وَيَقْرُوهُ ، أي : يتّبعه .
وأنشد :
يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ
والإنسان يَقْتَرِي أرضاً ويستقريها ويَقْرُوها : إذا سارَ فيها ينظُر حالَها وأمرَها .
وقال بعضهم : ما زلتُ أستقرِي هذه الأرضَ قَرْيةً قرية .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الناسُ قَواري اللَّهِ في الأرض ، أي : شهداء الله ؛ أخذ من أنهم يَقْرُون الناسَ يتَّبِعُونهم فينظرون إلى أعمالهم .
وقال في قول الأعشى :
وأنتَ بَيْنَ القَرْوِ والمعاصِرِ
إنه أصل النخلة يُنْقَرُ فيُنْبَذُ فيه .
وقال الأخطل :
كأنها قاربٌ أَقْرَى حلائلَه
ذاتَ السَّلاسلِ حتى أيبَسَ العودُ
يقال : أقريته ، أي : جعلته يقرو المواضع يتتبّعها وينظر أحوالها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أقْرَى : إذا لَزم الشيءَ وأَلَحَّ عليه وأَقْرَى : إذا اشتَكَى قَراه . وأقْرَى لَزِمَ القُرَى . وأقْرَى : طَلَب القِرَى .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : رَجَع فلانٌ على قَرْوَاه ، أي : عادَ إلى طريقته الأُولى .
القَرْواء جاء به الفراء ممدوداً في حروف ممدودة مثل المَصْواء وهي الدُّبر . والقِرْوانُ : الظَّهر ، ويجمع قِرْوانات .
قال مالك الهذلي يصف الضبع :
إذا نَفَشَتْ قِروانها وتلفَّتت
أشَتَّ بها الشَّعْرُ الصُّدور القراهبُ
أراد بالقراهب أولادها التي قد تمّت ، الواحد قَرهَب . أراد أن أولادها تناهبُها لحومَ القتلى .
قال الأزهري : كأَنّ القِروان جمع القَرَى .
وقال الليث : القَرْيُ : جَبْيُ الماء في الحَوْض .
يقال : قَرَيْتُ في الْحَوض الماءَ قَرْياً . ويجوز في الشعر قِرَى . والمِقْراة : شِبْه حَوْض ضَخْم يُقْرَى فيه من البئر ثم يُفرَغ
في المِقْراة ، وجمعُها المَقارِي .
قال : والمَقارِي أيضاً : الجِفانُ التي يُقرَى فيها الأضياف ، الواحد يقْرَى .
ومنه قوله :
ولا يَضنُّون بالمِقْرَى وإنْ ثَمَدُوا
ويقال للناقة : هي تَقْرِي : إذا جَمَعَتْ جِرَّتها في شِدْقِها . وكذلك جمعُ الماء في الحَوْض ، واسمُ ذلك الماءِ القِرَى مقصور . وكذلك ما قُرِيَ الضَّيفُ قِرًى ، والمِقْرَى : الإناء العظيم ، لأنه يُشرب فيه الماء .
وقال الفراء : هو القِرَى والقَرَاء ، والقِلَى والقَلاَء ، والبِلَى والبَلاء ، والإيا والأياء : ضوء الشمس .
ثعلب عن ابن نجدة عن أبي زيد قال : القِريَّة والجِرِّيَّةُ : الحَوْصَلة ، وهي الزاوُورة والفُرْغُرة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : القَرَا : القَرْعُ الذي يؤكل .
وقال ابن شُميل : قال لي أعرابيٌّ : اقتَرِ سَلامي حتى ألقاك .
وقال : اقترِ سلاماً حتى ألقاك ، أي : كن في سَلام وخَير وسَعة .
الليث : هي القَرْية والقِرْية لُغَتان ، المكسورة يمانية . ومِن ثمّ اجتمعوا في جَمعِها على القُرَى فحَملوها على لغة من يقول كُسْوة وكُسًى ، والنسبة إليها قَرَوِيّ ، وأم القُرى : مَكة .
وقال غيره : هي القَرْية بفتح القاف لا غير ، وكسر القاف خطأ ، وجمعُها قُرَى ، جاءت نادرة .
وأخبرني المنذريّ عن الحرَّاني عن ابن السكيت قال : ما كان من جَمع فَعْلة مِن الياء والواو على فِعال كان ممدوداً ، مِثْل رَكْوَة ورِكاء ، وشَكْوَة وشِكاء ، وقَشْوة وقِشاء .
قال : ولم نَسمع في جمع شيءٍ من جميع هذا القَصْر إلا كَوَّة وكُوًى وقريةً وقُرَى ، جاءتا على غير قياس .
وقال الليث : المِدَّة تَقْرِي في الجَرْح ، أي : تجمَّعُ .
وفي الحديث : ( أن الشيطان يغدو بقيْرَوَانه إلى الأسواق ) .
قال الليث : القيْرَوان دَخيلٌ ، وهو مُعظَم العسكر ، ومعظم القافلة ، وأصل القيْرَوَان كاروان بالفارسية ، فأعرب .
والقُرِيُّ : مَجرَى الماءِ إلى الرياض ، وجمعُه قُرْيان وأقْراء .
وقال امرؤ القيس :
وَغارَةٍ ذاتِ قَيْرَوانٍ
كأنَّ قُرْيانَها الرحالُ
اللحيانيّ : إنه لمقراءٌ للضيف وإنها لمِقراءٌ للضيف ، وإنه لقَرِيٌّ للضيف وإنها لقرِيّةٌ للأضياف .
وقَريتُ في شِدْقي جَوْزَةً : ضَبأْتُها . وقَرَت الظبيَةُ تَقرِي : إذا جَمعتْ في شِدْقها شيئاً .
وقال بعضهم : يقال للإنسان إذا اشتكى صدغَه قَرَى يَقرِي .
وَأقرَت النّاقةُ تُقرِي فهي مُقرٍ : إذا استقرَّ الماءُ في رَحمها .
وقَرَوْتُ بني فلان ، أي : مَرَرْتُ بهم رجلاً رجلاً . واستقريْتُ الأرض وَبنِي فلان ، وَاقتريْتُ بمعنًى وَاحد واستقريْت فلاناً واقتريْتُه أي سألته أن يَقرِيني .
قرأ : قال أبو إسحاق الزجاج : يسمَّى كلامُ الله الذي أنزله على نبيه ( صلى الله عليه وسلم ) كِتاباً ، وقرآناً ، وفُرقاناً ، وذِكْراً .
قال : ومعنى قرآن معنَى الجمع . يقال : ما قرأتْ هذه الناقةُ سَلًى قطُّ ، إذا لم يضطمّ رَحِمُها على الولَدِ .
وأنشد :
هِجانِ اللَّوْنِ لم تقرأ جَنِينَا
قال : وَقال أكثر الناس : لم تجمع جنيناً ، أي : لم تضْطَمّ رَحِمها على الجَنين .
قال : وقال قطرب في القرآن قولين :
أحدهما : هذا وهو المعروف ، وَالذي عليه أكثر الناس .
والقول الآخر : ليس بخارج من الصحة وهو حسن .
قال : لم تقرأ جَنيناً لم تُلْقِه .
قال : ويجوز أن يكون معنى قرأتُ القرآن لفظْتُ به مجموعاً ، أي : ألقيتُه .
وأخبرني محمد بن يعقوب الأصمّ ، عن محمد بن عبد الله بن عبد الحكم أن الشافعي أخبرَه أنه قرأ القرآن على إسماعيل بن قُسْطَنْطين . وكان يقول : القرآنُ اسمٌ وليس بمهموز ، ولم يؤخذ مِن قرأتُ ، ولكنه اسمٌ لكتاب الله ، مثل التوراة والإنجيل .
قال : ويُهمز قرأت ولا يهمز القرآن ، كما تقول إذا قرأت القرآن .
وقال إسماعيل : قرأت على شِبل ، وقرأ شِبلٌ على عبد الله بن كثير ، وأخبر عبد الله بن كثير أنه قرأ على مجاهد ، وأخبر مجاهد أنه قرأ على ابن عباس ، وأخبر ابن عباس أنه قرأ على أُبَيّ ، وقرأ أبَيٌّ على النبي ( صلى الله عليه وسلم )
وقال أبو بكر بن مجاهد المقرىء : كان أبو عمرو بن العلاء لا يهمز القرآن ، وكان يقرؤه كما رُوي عن ابن كثير .
أبو عبيد : الأقراء : الحَيْض ، والأقراء : الأطهار ، وقد أقرأتِ المرأة في الأمرين جميعاً ، وأصلُه من دُنُوِّ وقت الشيء .
قلت : ونحو ذلك أخبرنا عبد الملك عن الربيع عن الشافعي ، أنّ القرءَ اسمٌ للوقت ، فلمّا كان الحَيض يجيء لوقت والطُّهر يجيء لوَقْت ، جاز أن يكون الأقراء حَيْضاً وأطهاراً .
قال : ودَلَّت سنةُ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) على أنَّ الله أَراد بقوله : ( وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ ) ( البقرة : 228 ) الأطهارَ ، وذلك أنَّ ابن عمر لمَّا طلَّق امرأَته وهي حائض فاستفتى عمر النبيَّ عليه السلام فيما فَعَل . قال : ( مُره فليراجعْها ، فإذا طَهُرتْ فليطلّقها ، فتلك العِدّة التي أَمَر اللَّهُ أَن يطلَّق لها النساء ) .
ذكر أبو حاتم عن الأصمعي أَنه قال في قول الله جل وعز : ( ثَلَاثَةَ قُرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ ( : جاء هذا على غير قياس . والقياس ثلاثة أَقْرؤ .
قال : ولا يجوز أَن تقول : ثلاثةُ فلوس ، إنما يقال : ثلاثة أفلُس ، فإذا كثرَتْ فهي الفُلوس .
قال : ولا يقال : ثلاثة رجال إنما هي ثلاثة رَجْلَة ، ولا يقال : ثلاثة كِلاب إنما هي ثلاثة أكلُب .
قال أَبو حاتم : والنحويون قالوا في قول الله جلَّ وعزَّ : ( ثَلَاثَةَ قُرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ ( أَراد ثلاثةً من القروء .
وقال أَبو إسحاق الزجاج : أخبرني مَن أثق به يَرفَعه إلى يُونس أن الأقراء عنده تصلحُ للحيض والأطهار .
قال : وذكر أبو عمرو بن العَلاء أن القرء : الوقت ، وهو يَصلح للحَيض ويصلح للطُّهر .
ويقال : هذا قارىء الرِّياح لوقت هُبوبها .
وَأنشد :
شَنِئتُ العَقر عَقر بني شُلَيلٍ
إِذا هَبّتْ لقارئها الرياحُ
أي : لوقت هُبوبها وشدة بردها .
قال أَبو إسحاق : والذي عندي في حقيقة هذا أَن القُرءَ في اللغة الجمع ؛ وأَنَّ قولهم : قريتُ الماءِ في الحوض وإِن كان قد أُلزِم الياء فهو جَمَعْتُ ، وقرأْتُ القرآنَ : لفظتُ به مجموعاً ، والقِرْدُ يقرِي ، أي : يجمع ما يأكل في فيه ، فإِنما القَرْء اجتماع الدَّم في الرَّحم ، وذلك إنما يكون في الطُّهر .
قلت : وقد روينا عن الشافعي بالإسناد المتقدّم في هذا الباب نحواً مما قاله أبو إسحاق .
وصح عن عائشة وَابن عمر أنَّهما قالا : الأقراء والقُروء : الأطهار . وحقق ما قالاه مِن كلام العرب .
قول الأعشى :
مُوَرِّثةٍ عِزّاً وفي الحيّ رِفْعَةً
لما ضاعَ فيها مِنْ قُرُوءِ نسائكا
لأنّ القُروء في هذا البيت الأطهار لا غير ، لأنَّ النِّساء إنما يؤْتَيْن في أطارهنَّ لا في حيضهن فإِنما ضاع بِغَيبته عنهنّ أطهارُهنّ .
وقال أبو عبيد : القُرْء يَصلح للحيض والطُّهْر . قال : وأظنُّه من أقرأتِ النجومُ :
إذا غابت .
وأخبرني الإياديُّ عن أبي الهيثم أنّه قال : يقال : ما قرأتِ الناقةُ سَلًى قطّ . وما قرأتْ مَلْقُوحاً قَطّ . فقال بعضهم : أي : لم تَحمِل في رَحِمِها وَلداً قطّ .
وقال بعضهم : ما أسقطَتْ ولداً قطّ ، أي : لم تَحمل . قال : ويقال : قرأَتِ المرأةُ : إذا طَهُرَتْ ، وقرأتْ : إذا حاضت . وقال حميد :
أراها غُلاماها الخَلاَ فتَشذَّرتْ
مِراحاً ولم تَقْرَأْ جنِيناً ولا دَما
يقال : معناه : لم تَحْمل عَلَقَةً ، أي : دَماً ولا جنيناً . قلت : وأهل العراق يقولون : القُرء : الحَيْض . وحجّتهم حديثٌ رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال لامرأة : ( دَعِي الصلاةَ أيام أقرائك ) ، أي : أيام حَيْضك .
وقال الكسائيّ والفراء معاً : اقْرَأَت المرأة : إذا حاضت ، فهي مقرىء .
وقال الفراء : أقرأتِ الحاجةُ : إذا تأخّرتْ .
وقال الأخفش أيضاً : أقرأت المرأة : إذا حاضت . وما قرأَتْ حيضةً ، أي : ما ضَمَّت رَحِمَها على حَيْضة .
وقال ابن شميل : يقال : ضَرَب الفحلُ الناقة على غير قُرْء . وقرء الناقة : ضَبَعتُها .
وقال أبو عبيدة : ما دامت الوَديقُ في وِداقها فهي في قَرْئِها وإقْرَائها .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا قَدِمْتَ بلاداً فمكثتْ بها خمسَ عشرةَ ليلةً فقد ذهبتْ عنك قِرأة البلاد . وأهل الحجاز يقولون : قِرَة البلاد بغير همز . ومعناه : إنّك إنْ مَرِضْت بعد ذلك فليس من وَباء البلاد .
قال : وقال أبو عمرو بن العلاء : دَفَع فلانٌ جاريتَه إلى فلانة تُقَرِّئها ، أي : تُمسِكها عندها حتى تحيض للاستبراء .
أبو الحسن اللحياني يقال : قرأتُ القرآن وأنا أقرؤه قَرْءاً وقراءة وقُرآناً ، وهو الاسم ، وأنا قارىءٌ من قومٍ قُرّاء وقَرَأة وقارئين ، وأقرأتُ غيري أقرئه إقراء ، ومنه قيل : فلان المقرىء . ويقال : أقرأتُ مِنْ سَفَري ، أي : انصرفْت ؛ وَأقرأتُ من أهْلي ، أي : دَنَوْتُ ، وأقرأَتْ حاجتُك وأقرأَ أمرُك ، قال بعضهم : دَنَا ، وقال بعضهم : استأخر . ويقال : أعْتَم فلان قِراهُ وأقرأه ، أي : حبسه . ويقال : قرأت ، أي : صرت قارئاً ناسكاً ، وتقرأت تقرؤاً بهذا المعنى . وقال بعضهم : تقرَّأَتُ : تَفقَّهْتُ .
ويقال : أقرأتُ في الشِّعْر . وهذا الشعر على قَرء هذا الشِّعر ، أي : على طريقته ومثاله .
وقال ابنُ بُزرج : هذا الشعر على قَرِيِّ هذا الشعر وغِرارِه .
وقال اللَّحياني : يقال : قارأتُ فلاناً مُقارأةً ، أي : دارسْتُه ، واستقرأتُ فلاناً .
ويقال للناقة : ما قرأتْ سَلًى قَطّ ، أي : ما
طَرَحَتْ ، تأويلُه ما حَمَلتْ . وهذه ناقةٌ قارىء ، وهذه نُوقٌ قوارىءُ يا هذا . وهو من إقراء المرأة ، إلاّ أنه يقال في المرأة بالألف ، وفي الناقة بغير ألف . ويقال للناسك : إنّه لقُرَّاءٌ مِثلُ حُسَّان وجُمّال .
وقال ابن السكيت : قال الفراء : رجلٌ قُرَّاء وامرأة قُرَّاءةٌ .
قال : ويقال : أقريْتُ الجُلَّ الفَرَسَ ، أي : ألزَمْتُه قَرَاهُ .
أبو حكم عن الأصمعي : يقال : اقرأ عليه السلامَ ولا يقال أقرئْه السلام ، لأنَّه خطأ . وسمعتُ أعرابيّاً أَملَى عليّ كتاباً ، وقال في آخره : اقترىء منِّي السلام .
قري : وقال ابن السكيت : سمعتُ أبا صاعدٍ الكلابيّ يقول : القَرِّية بلا همز : أن تؤخذ عُصَيَّتانِ طولهما ذراع ، ثم يُعْرَض على أطرافهما عُوَيْدٌ يُؤْسَر إليهما من كلِّ جانب بقدَ ، فيكون ما بين العُصيتين قدرَ أربع أصابع ، ثم يؤتى بعُوَيد فيه فَرْض فيُعْرَض في وَسَط القَرِّية ويُشَدُّ طَرَفاه القَرِيّة بقِدَ فيكون فيه رأس العَمُود .
ثعلب عن ابن الأعرابيَّ : تَنَحّ عن سنَن الطريق وقَرِيِّه وقِرْقِه بمعنًى واحد .
قور قير : قال الليث : القُور : جمع القارة ، والقِيرانُ : جماعة القارة أيضاً ، وهي الأصاغر من الجبال وأعاظمُ الآكام ، وهي متفرِّقة خشنة كثيرة الحجارة .
ومن أمثال العرب القديمة : ( قد أنصَفَ القارَةَ مَن راماها ) ، قال القارَة : حَيٌّ من العرب ، وَهم عَضَل والدِّيش مِن كنانة ، وكانوا رُماة الحَدِق ، وهم اليوم في اليَمَن ، والنسبة إليهم قاريٌّ . وزعموا أنَّ رجلين التقيَا أحدُهما قارِيّ والآخر أسَدِيّ ، فقال القاريّ : إن شئتَ راميتُك وإن شئتَ سَابقتُك ، وإن شئتَ صارعتك . فقال : اخترتُ المُراماةَ . فقال القاريّ : ( قد أنْصَفَ القارَةَ من راماها ) . ثم انتَزَع له سَهْماً فَشَكَّ به فؤادَه . وقيل : القارة في هذا المَثَل الدُّبّة . وقيل في مَثَل : ( لا يُفطَّن الدُّبّ إلاّ الحجارة ) .
وقيل : القارة مشتقَّةٌ من قُوَارة الأديم والقِرْطاس ، وهو ما قوَّرْتَ من وَسَطِه ورُمي ما حَوَالَيْه كقُوَارة الجيب إذا قَوَّرْته وقُرْته . والقُوَّارة أيضاً : اسمٌ لما قَطعتَ من جوانب الشيء المقوَّر وكل شيء قطعت من وسطِه خَرقاً مستديراً فقد قَوَّرْتَه .
ودارٌ قَوْراء : واسعة الجَوْف .
والاقوِرارُ : تَشَنُّجُ الجِلد وانحناء الصُّلْب
هُزالاً وكِبَراً كما قال رؤبة :
بَعْدَ اقوِرَار الْجِلدِ والتشنُّنِ
وناقة مُقَوَّرةٌ وقد اقوَرَّ جِلْدُها وانحنت وهُزِلت .
وقال ذو الرمة :
وإنْ حَبا من أنفِ رملٍ منخِرُ
أعنَقُ مقورُّ السَّراة أوعَرُ
واقورّت الأرض : ذهبَ نباتُها . واقورار الإبل : ضمرها وذبولها . وقال :
ثمَّ قَفَلن قَفَلاً مقورَّا
أي : يبِسنَ . وفلانٌ القاريّ محدّث .
قال محمد بن إسحاق : نُسب إلى القار ، وهي قرية خارج المدينة معروفة يقال لها : القار . وينسب إلى القارة . أعنِي القبيلة . فيقال : قاريٌّ أيضاً .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس أنّه قال : القارُ والقِيرُ : كلُّ شيء يُطلَى به ، مسموعٌ من العَرَب . قال : كلُّ ما طُلِيَ بشيء فقد قُيِّر به .
وقال الليث : القار والقِير : لغتان ، وصاحبُه قَيّار ، وهو صُعُدٌ يُذاب فيُستخرج منه القار ، وهو أسود يُطلَى به السُّفُن ، يَمنع الماء أن يَدخُل . ومنه ضَربٌ يُحْشَى به الخلاخيل والأسورة .
قال : وفَرَسٌ كان يسمَّى قَيّاراً ، لشدة سوادِه .
وأنشد غيره :
فمن يك أمسَى بالمدينة ثاوِياً
فإنِّي وقيَّارٌ لها لغريبُ
والقار : شجرٌ مُرّ .
وقال بشر :
يَسومُون الصِّلاحَ بذاتِ كَهْفٍ
وما فيها لهمْ سَلَعٌ وقارُ
شمر عن الأصمعيّ : القار : أصفر من الحَبَل .
وقال غيره : هي الجَبَل الصغير الأسودُ المنفرد شِبه الأكَمَة ، وهي القُورُ .
وقال ابن شميل : القارة : جُبَيل مستدِقٌّ ملحُومٌ طويلٌ في السماء لا يَقُور الأرض كأنَّه جُثْوَة ، وهوَ عظيمٌ مستدير .
وقال ابن هانىء في ( كتابه ) : من أمثال العرب : ( قَوِّرِي وألْطِفي ) قالها رجلٌ كان لامرأته خِدْنٌ فطَلبَ إليها أن يَتّخذ له شِراكَين مِن شَرَج است زوجها ، قال : ففَظِعتْ بذلك ، فأبَى أن يرضى دُونَ فعلِ ما سألها ، فنظرتْ فلم تجِدْ لها وَجْهاً ترجو به السبيلَ إليه إلاَّ بفَسَادِ ابنٍ لها منه ، فعَمَدتْ فعصّبَتْ على مَبالِه عَقْبة فأخْفَتْها ، فعَسُر عليه البَوْل ، فاستفاث بالبكاء فسألها أبوه : ما أبكاه . فقالت : أخَذَه الأُسْر وقد نُعِتَ له دواؤه . فقال : وما هو ؟ فقالت : طَرِيدَةٌ تُقَدّ له مِن شَرَج استك . فاستَعظَم ذلك ، والصّبيُّ يتضوّر ، فلما رأَى ذلك بَخَع لها به . وقال لها :
 ( قَوِّرِي وألطِفي ) ، فقطفتْ منه طَرِيدة ترضيةً لخليلها ، ولم تَنظُر سَدادَ بَعْلِها ، وأطلقتْ عن الصبيِّ ، وسلّمت الطَّريدة إلى خليلها . يقال ذلك عند الأمر بالاستبقاء مِن العَزيز أو عند المرْزئةِ في سوء التدبير ، أو طَلَبِ ما لا يُوصل إليه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : القَيِّر : الأسوار مِن الرُماةِ الحاذق ، مِنْ قارَ يَقُور .
وقال غيره : قُرْتُ خُفَّ البعير قَوَراً ، واقتَرَتْهُ : إذا قَوْرتَه . وقُرْتُ البِطّيخة : قَوَّرْتُها . واقتَرْتُ حديثَ القوم : إذا بحثتَ عنه وتَقوَّر الليلُ : إذا تَهَوَّر .
وقال ذو الرمة :
حتّى تَرَى أعجازَهُ تَقَوَّرُ
أي : تَذهب وتُدْبِر .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : القَوْرُ : التراب المجتَمع . والقَوَر : العَوَر وقد قُرْتُ فلاناً : إذا فقأْت عينَه .
وتقوَّرَت الحَيّةُ : إذا تَثَنَّت .
وقال الشاعر يصف حيّةً :
يَسرِي إلى الصَّوت والظّلماءُ داجيةٌ
تَقَوُّرَ السَّيْلِ لاقَى الحَيْدَ فاطّلَعا
أبو عبيد عن الفراء : انقارت الركيَّةُ انقياداً : إذا تَهدّمَتْ .
قلتُ : وهذا مأخوذ من قولك : قُرْتُه فانقارَ .
وقال الهُذَليّ :
حَارَ وعَقّتْ مُزْنَه الرّيحُ وانْ
قارَ به العَرْضُ ولَم يُشمَلِ
أراد كأنّ عَرْض السحابِ انقارَ ، أي : وَقعتْ منه قِطعةٌ لكثرة انصباب الماء . وأصله مِن قُرتُ عينَه : إذا قلعْتَها .
وقال الليث : القاريَة : طائر من السُّودانيّات ، أكثر ما يأكل العِنَب والزيتون ، وجمعُها قَوَارٍ ، سمِّيتْ قاريَةً لسوادِها .
قلت : هذا غلطٌ ، لو كان كما قال أنّها سمِّيت قاريةً لسوادها تشبيهاً بالقار ، لقيل : قاريّةٌ بتشديد الياء ، كما قالوا عاريَّة مِن أعار يُعير . وهي عند العرب قارِيَة بتخفيف الياء .
أبو عبيد عن الكسائي : القارية : طيرٌ خُضْر ، وهي التي تُدعى القَوارِير ، وهي أوَّلُ الطّير قُطوعاً سُودُ المَناقير طوالها ضَخْمُ تحبُّها الأعراب ، يشبهون الرجل السخيَّ بها .
وأخبرني الإياديّ عن شمر أنه قال : قال أبو عمرو : القواري واحدها قارية طيرٌ خضرٌ ، وهي التي تدعى القوارير ، وهي أوَّل الطَّير قُطوعاً سُودُ المناقير طِوالها ، أضخم من الخطّاف .
أبو حاتم عن الأصمعي : القاريَةِ : طَير أخْضَر ، وليس بالطائر الذي نعرفه نحن .
وقال ابن الأعرابي : القاريةَ : طائر مشؤوم
عند العرب ، وهو الشِّقِرّاق .
أبو عبيد عن أبي عبيدة قال : القار : الإبل . وأنشد للأغلب :
ما إنْ رأيْنا مَلِكاً أغارا
أكثر مِنْ قِرَة وقارا
قال : والقرَة والوقير : الغَنَم .
وقال أبو عبيد : قال الكسائي : لقِيتُ منه الأمَرِّينَ والبُرَحِينَ والأقْوَرِينَ والأقوريَّات ، أي : الدواهي .
وقال أبو زيدٍ نحواً من ذلك .
واقورّت الأرضِ اقوراراً : إذا ذهب نباتُها .
وجاءت الإبل مُقْوَرَّة ، أي : شاسِفَة . وأنشد :
ثم قَفَلْن قَفَلاً مُقْوَرَّا
قَفَلن : أي : ضَمَرنَ ويَبِسْن .
وقال أبو وجْزةَ يصف ناقةً قد ضَمَرت :
كأنَّما اقورَّ في أنْساعِها لَهَقٌ
مُزَمَّعٌ بسوادِ الليل مَكْحولُ
وقر : الحراني عن ابن السكيت : الوَقْر : الثقل في الأُذُن .
يقال : من قد وُقِرَتْ أُذنُه تُوقَر فهي موقُورة .
ويقال : اللهمَّ قِرْ أذُنَه .
ويقال أيضاً : قد وَقِرَتْ أذنهُ تَوْقَرُ وقَراً .
قال : والوِقْر : الثِقْل يُحمَل على ظَهْرٍ أو على رأس .
يقال : جاء يَحْمِل وِقْره .
قال الفراء : يقال : هذه نخلة مُوقِرة ومُوقَرة وموقِرٌ . وامرأة مُوقَرَة : إذا حَملتْ حمْلاً ثقيلاً .
وقال الله تعالى : ( ذَرْواً فَالْحَامِلَاتِ وِقْراً ) ( الذاريات : 2 ) ، يعني السحابَ تَحمِل الماءَ الذي أوقَرَها .
وقال جل وعز : ( إِلَيْهِ وَفِىءَاذانِنَا ) ( فصلت : 5 ) .
قال : ووَقَرَ الرجُل من الوقَار يَقِر فهو وَقُور ، ووَقُر يَوْقُر .
قال العجّاج :
ثَبْتٌ إذا ما صِيحَ بالقَوْمِ وَقَرْ
أبو نصر عن الأصمعي : يقال : وَقَر يَقِر وَقاراً : إذا سَكَن .
قلتُ : والأمر منه قِرْ .
ومنه قول الله جل وعز : ( قَوْلاً مَّعْرُوفاً وَقَرْنَ فِى بُيُوتِكُنَّ وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الاُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَواةَ وَءَاتِينَ الزَّكَواةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ ) ( الأحزاب : 33 ) ، وقد تغيره في مضاعف القاف .
قال : ووَقُر يوقرُ والأمرُ منه أوقُرْ .
وقال الأصمعي : يقال : ضَرَبَه ضَرْبةً وقَرَتْ في عَظْمه ، أي : هَزَمَتْ وكلمتُه كلمةً وقَرَتْ في أذنه ، أي : ثبتَتْ . والوَقْرة : تُصِيبُ الحافر ، وهي أن تَهزِم العَظْم .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( أَنْهَاراً مَّا لَكُمْ لاَ تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَاراً ) ( نوح : 13 ) .
فإنَّ الفراء قال : ما لكم لا تخافون لله عظمةً . ووقَّرْتُ الرجل : إذا عظّمته . ومنه قوله جل وعزّ : ( وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ ) ( الفتح : 9 ) .
وقال الليث : الوَقار : السكينة والوداعة . ورجلٌ وَقُور ووَقَّارٌ ومتوقِّر : ذو حِلمٍ ورَزانة .
ورجل فقير وَقِيرٌ ، جُعِل آخرُه عِماداً لأوّله .
ويقال : يُعنَى به ذِلَّته ومهانَته ، كما أنَّ الوقير صغار الشاء .
قال أبو الهيثم :
نَبْحُ كلابِ الشَّاءِ عن وَقِيرِها
قال : وبعضهم يقول : فقير وَفير : قد أوقره الدَّينُ .
قال : والتَّيْقُور : لغة في التَّوقير .
وأنشد قول العجّاج :
فإنْ يكن أمسى البِلَى تَيْقُور
قال : وقيل : كان في الأصل ويقُوراً فأبدَلَ الواو تاءً وحَمَله على فَيعول ، ويقال : حَمَله على تَفعول مثل التَّذْنوب ونحوه ، فكَرِه الواوَ مع الواو فَأَبدلها ياء لئلاّ يشبه فَوعُولاً فيخالف البناء ألا ترى أنَّهم أبدلوا الواو حينَ أعْرَبوا فقالوا : نَيرُوز .
قال : والوَقْر في العَظْم : شيءٌ من الكَسْر وهو الهَزْم ، وربّما كُسِرت يد الرجلِ أو رِجْلُه : إذا كان بها وَقْر ثم يُجبَر ؛ فهو أصلَب لها . والوقْر لا يزال واهياً أبداً .
قال : والوَقِير : الجماعة من الناس وغيرهم . وقال غيره : الوَقير : الشاء براعيها وكَلْبها .
وقال أبو عبيد : الوَقير : الغَنَم التي بالسَّواد .
قال ذو الرُمة يصف بقرةً :
مُوَلَّعةً خَنْساءَ ليست بنَعْجةٍ
يُدَمِّنُ أَجوافَ المِياه وَقِيرُها
وقال الليث : الوَقْرة : شِبه وَكْتَة إلاّ أنَّ لها حُفْرة تكون في العَيْن وفي الحافر وفي الحجَر . والوَقْرة : أعظَم من الوَكْتَة .
وقال ابن السكيت : قال العُذْرِيّ : الوَقيرة : النُقْرة في الصَّخرة العظيمة تُمسِك الماءَ . ورجلٌ مُوَقَّر : إذا وقَحَتْه الأمورُ واستمرّ عليها وقد وقَرَتْني الأسفار ، أي : صلَّبَتْني ومرَّنتني عليها .
وقال ساعدةُ الهُذَليُّ يصف شُهْدة :
أُتيحَ لها شَثْنُ البَراثِن مُكْزَمٌ
أخو حُزَنٍ قد وَقَّرَتْه كُلُومُها
لها : للنَّحْل : مُكزَم : قصير . حُزَنٌ من الأرض ، واحدتُها حُزنة .
اللِّحيانيّ : ما عليّ منك قِرَة ، أي : ثقل .
وأنشد :
لما رأتْ حَليلتي عَيْنيَّهْ
ولمَّتي كأنّها حَلِيهْ
تقول : هذا قِرَة عَلَيَّهْ .
الأصمعي : بينهم وقَرة ووغرةٌ أي ضغْنٌ وعداوة . وتَوَقَّرَ الرجل : إذا تَرَزَّن . واستَوقَر : إذا حَمَل حِمْلاً ثقيلاً .
روق ريق : قال الليث : الرَّوْق : القَرْن من كل ذي قَرْنٍ . قال : وَرَوق الإنسان هَمُّه ونَفْسُه : إذا ألقاه على الشيء حِرْصاً قيل : ألقَى عليه أرواقَه ، كقول رؤبة :
والأَرْكُب الرَّامُون بالأرْواقِ
والسحابة إذا ألحَّت بالمطر وثَبتتْ بأرضٍ قيل : ألقت عليها أرواقَهَا وأنشد :
وباتت بأوراقٍ علينا سَوارِيا
أبو عبيد عن الأصمعي يقال : أكل فلانٌ رَوْقَة : إذا طال عمره حتَّى تحاتّت أسنانُه . وألقَى عليه أوراقَه وشَراشِرَه ، وهو أن يُحبَّه حتى يَسْتَهْلك في حُبه . وألقَى أرواقَه : إذا اشتدَّ عَدْوُه .
وأخبرني الإياديّ عن شمر يقال للسحابة : ألقت أرواقها : إذا جَدَّت في المطر . وإنَّه لَيركَبُ النَّاسَ بأرواقه .
وأرواق الرجل : أطرافُه وجسَدُه . وألقَى علينا أرواقَه ، أي : غطّانا بنفسه .
يقال : رقونا بأوراقهم ، أي : رَمَوْنا بأنفسهم .
وقال شمر : لا أعرف قوله ألقَى أَرواقَه : إذا اشتدَّ عَدْوَه ، ولكن أعرِفه بمعنى الجدّ في الشيء .
قال تأبّط شراً :
نجوتُ منها نجاتي من بجيلة إذْ
أرسلتُ ليلة جَنْب الرَّعْنِ أرواقي
يقال : أرسل أرواقَه : إذا عدا . ورمى أرواقَه : إذا قام وضرب بنفسه الأرض .
وفي ( النوادر ) : رَوْقُ المَطَر ورَوْقُ الجيش ورَوْقُ البيت ورَوْقُ الجَبَل : مقدَّمُه . ورَوْق الرجل : شَبابُه ، وهو أوَّل كلِّ شيءٍ مما ذكرتُ .
ويقال : جاءنا رَوقٌ من بني فلان ، أي : جماعة .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : الرَّوْق : السَّيد . والرَّوْق : الصافي من الماء وغيره . والرَّوْق : العُمْر ، يقال : أكل رَوْقَه . والرَّوْق : نَفْس النَّزْعِ . والرَّوْق : المعجِب . يقال : رَوْقٌ ورَيق .
وأنشد المفضّل :
على كلّ رَيْقٍ ترى مُعَلّماً
يُهدِّرُ كالجملِ الأجرَبِ
قال : الرَّيْق ها هنا : الفرس الشريف .
قال : والرَّوْق : الحُبُّ الخالص . والرُّوق : الطِّوال الأسنان . والرُّوق : الغِلمان المِلاح .
قلت : أمَّا قوله : الرُوق : الطِّوال الأسنان ، فهو جمع الأَرْوَق . ويقال : رَوِقَ يَرْوَقُ رَوَقاً فهو أروَقُ : إذا طالت أسنانهُ .
قال لبيد :
تُكْلحُ الأرْوَقَ منهم والأيَلّ
وأما الرُّوق : الغِلمان الملاح فالواحد رائق . ويقال : غِلْمانٌ رُوقة كما يقال صاحب وصُحْبة ، وفارِهٌ وفُرْهةٌ .
وقال الليث : الرِّوَاق : بيتٌ كالفُساطُ يُحمَل على سِطاعٍ واحد في وَسَطَه ، والجميع الأرْوِقة .
ورُوِي عن عائشة في حديث رُوِي عنها أنها قالت : وضَرَبَ الشَّيطان رَوْقَه .
قلتَ : رَوْق البيت ورِوقُه ، واحد ، وهي الشُّقة التي دون الشّقة العُلْيا .
ومنه قول ذي الرمة :
وميّتةٍ في الأرض إلاّ حُشاشةً
ثَنَيْتُ بها حَيّاً بمَيْسُورِ أربَعِ
بِثنتَيْن إنْ تَضْرِبْ ذِهِ تنصرفْ ذِهِ
لكتيهما رَوْقٌ إلى جَنْبِ مُخْدَعِ
قال الباهلي : أراد بالميِّتة الأثرة ثنيتُ بها حيّاً ، أي : بعيراً . يقول : اتّبعتُ أثره حتّى ردَدْتُه . والأثْرة : مِيسمٌ في خُفّ البعير . ميِّتة أي خفية ، وذلك أنها لا تكون بيِّنة ، ثم ثبتت مع الخُفّ فتكاد تستوي حتى تُعاد . إلاَّ بقيةً منها بميسور ، أي : بشقَ ميسور ، يعني أنه رأى الناحية اليسرى فعَرَفه . ثَنيتَين ، يعني عينين . رَوْقَ ، يعني رِواقاً واحداً ، وهو حِجاجُها المشْرِف عليها . وأراد بالمخْدع داخلَ العَين .
وقال الليث : الرَّوْق : الإعجاب ، يقال : راقني هذا الأمر يَرُوقُني رَوْقاً ، أي : أعجَبَني فهو رائقُ وأنا مَرْوق ، واشتُقَّتْ منه الرُّوقة ، وهو ما حَسُن من الوصائف والوصَفاء ، يقال : وصيفٌ رُوقة ووُصَفاء رُوقة .
وقال بعضهم : وُصفاء رُوق . ويوصف به الخيلُ في الشِّعر .
وقال غيره : أرواق الليل : أثناء ظُلَمه .
وقال الراجز :
وليلةٍ ذات قَتَامٍ أطباقْ
وذاتِ أرواقٍ كأثناء الطَّاقْ
ويقال : أسبلت أرواقُ العَيْن : إذا سالت دموعُها .
وقال الطِّرِمَّاح :
عيناك غَرْبَاشَنةٍ أسبلَتْ
أرواقُها من كَبْنِ أخصامها
ويقال : أرخت السماء أرواقَها وعَزَالِيَها .
وقال ابن الأعرابي : من الأخبية ما يُرَوَّق ومنها ما لا يُرَوَّق . فإذا كان بيتاً ضخماً جُعل له رِواقٌ وكفاء . وقد يكون الرِّواق من شُقّة وشقتين وثلاث شقائق .
أبو عبيد عَن الأصمعي : رِوَاق البيت : سماوته وهي الشفة التي دون العُليا .
وقال أبو زيد : رواق البيت : سترة مقدّمه من أعلاه إلى الأرض ، وكفاؤه : سترةُ أعلاه إلى أسفله من مؤخره . وستر البيت أصغر من الرّواق . وفي البيت في جوفه
ستر آخر يدعى الحجَلة .
وقال غيره : رواق البيت : مقدّمه . وكِفاؤه . مؤخَّرُه ، سمِّيَ كِفاءً لأنه يكافىء الرِواق . وخالِفَتاه : جانِباه .
وقال ذو الرمّة يصف الفَجْر :
وقد هَتَكَ الصُّبحُ الجَلِيّ كِفاءَه
ولكنَّه جَوْن السَراةِ مُرَوَّقُ
شبَّه ما بدا من الصُّبح ولمَّا ينسفِر الظّلامُ ببيتٍ رُفع كِفاؤه وأسبِل رِواقُه .
أبو عبيد عن الكسائي : هو يَرِيق بنفسه ويَفُوق بنفسه ، وهو يَسُوق نفسَه .
وقال ابن مُقبل في راقَ :
راقَتْ على مُقْلَتَيْ سُوذانِق خَرِصٍ
طاو تنَقَّضَ من طَلَ وأمطار
وصفَ عَينَ نفسه أنها زادت على عينَي سُواذنِق .
ويقال : راقَ فلانٌ على فلان : إذا زاد عليه فضلاً يَرُوق عليه ، فهو رائق عليه .
وقال الشاعر يصف جارية :
راقت على البِيض الحِسا
نِ بحُسْنها وبَهائها
وقال ذو الرمَّة يصف ثوراً :
حتّى إِذا شمَّ الصَّبا وأوردا
سَوْفَ العَذَارَى الرّائق المجسَّدا
قيل : أراد بالرائق ثوباً قد عُجِن بالمسك . والمجسَّد : المشبَع صبغاً .
وقيل : الرائق : الشَّبابُ الذي يعجبها حسنُه وشبابه .
ويقال : رَمَى فلانٌ بأرواقه على الدّابة : إذا ركِبها ، ورَمَى بأرواقه عن الدابة : إذا نزل عنها .
وقال الأصمعي : جَاءنا رَوْقٌ من بني فلان ، أي جماعةٌ منهم ، كما يقال جاءنا رأسٌ ، لجماعة القوم .
وقال الليث : الرَوْق : طول الأسنان وإشْرَافُ العُلاَ على السُّفلى ، والنَّعت أَروَق ، ورَوْقاء ، والجميع رُوق .
وأنشد :
إذا ما حال كُسُّ القومِ رُوقا
أبو عبيد : الراووق : المِصفاة .
وقال الليث : الراووق : ناجود الشَّراب الذي يُرَوَّق به فيُصفّى ، والسراب يتروَّق من غير عَصْرٍ .
وقال الأعشى :
راووقَه خَضِلُ
قال شمر : قال ابن الأعرابي : الراووق : الكأس بعينها .
قال شمر : وخالفَه في ذلك جميعُ الناس . وجمعه روَائق .
أبو عبيد : راقَ الشراب يَروق ، ورَوَّقْته .
وقال الليث : الرَّيْق : ترَدُّدُ الماء على وجه الأرض من الضَّحضاح ونحوه إذا انصبَّ الماء .
وقال غيره : راقَ الماءُ يَريق رَيْقاً ، وأرقْتُه أنا إراقةً . وراقَ الشرابُ يَرِيق رَيْقاً : إذا تضحضح فوق الأرض .
قال رؤبة :
إِذا جَرَى من آلها الرَّقْراق
رَيْقٌ وضحضاحٌ على القياقي
قال : ورَيِّقُ كل شيء : أفضَلُه ، تقول : رَيِّق الشباب ، ورَيِّق المطر : ناحيته وطرفه . يقال : كان ريّقُه علينا وحِمِرُّه على بني فلان . وحِمِرُّه : معظمه . ويقال : ريّق المطر : أوّل شؤبوبه .
وقال شمر : روق السَّحاب : سيله .
وأنشد :
مثل السحاب إذا تحدَّرَ رَوقُه
ودنا أُمِرَّ وكان مما يُمنَع
أي : أُمِرَّ عليه فمرّ ولم يصبه منه شيء بعد ما رجاه .
وقال الليث : الرِّيق : ماء الفَمِ .
ويؤنث في الشعر فيقال ريقتها .
ويقال : شربتُ الماء رائقاً ، وهو أن يشربه شاربُه غدوة بلا ثقل ، ولا يقال إلا للماء .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : ريق ، مثل : فيعل : الذي على الرّيق .
وقال الليث : الريق : ماء الفم غُدوةً قبل الأكل .
وقال أبو عثمان المازني : لم يصح عندنا أنَّ علي بن أبي طالب رضي الله عنه تَكلم بشيء من الشعر إلاّ هذين البيتين :
تلكمْ قريش تمناني لتقتلني
فلا وجَدِّك ما بروا ولا ظفروا
فإِن هلكتُ فرهنٌ ذِمتي لهم
بذاتِ رَوْقَين لا يعْفُو لها أَثَر
قال : ويقال : داهية ذاتُ رَوْقين وذات وَدْقين : إذا كانت عظيمة .
وقال غيره : الترْياق : اسم على تفْعال ، تسمى بالرِّيق ، لما فيه من ريق الحيات ، ولا يقال : ترْياق ، ويقال : درْياق .
ويقال : ذهب رَيْقاً ، أي : باطلاً . وقال الشاعر :
حمارَيْكِ سُوقِي وازجري إنْ أطعتنِي
ولا تَذهبي في رَيْق لُبَ مضلَّلِ
ويقال : اقصر عن رَيْقك ، أي : عن باطلك .
عمرو عن أبيه : جاءنا فلانٌ رائقاً عَثْريّاً : إذا جاء فارغاً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : التروِيق : أن يَبيع الرجل سِلْعةً ويَشتري أجودَ منها . يقال : باع سِلْعته فرَوَّقُ أي اشتَرى أجود منها . ويقال : كان هذا الأمر وبنا رَيْقٌ ، أي : قوّة . وكذلك كان هذا الأمر وفينا رَمَق
وبُلَّة ، كلُّه الرّخاء والرِفْق .
ورق : قال الليث : الوَرَق : وَرَق الشجر والشوك . ورقَّت الشجرةُ توريقاً ، وأورقتْ إيراقاً : إذا أخرجتْ ورقَهَا . وشجرةٌ وَرِيقَة : كثيرة الوَرَق .
أبو عبيد : شجرة وارقة ، وهي الخضراء الورق الحسنَتُهُ .
قال : وأمَّا الوراق فخضرة الأرض من الحشيش ، وليسَ الوَرَق . وقال أوس بن زُهير :
كأنَّ جِيادَهُنْ بِرَعْنِ زُمَ
جَرَادٌ قد أطَاعَ له الوَرَاقُ
وأنشد غيره :
قل لنُصَيْب يَحْتلِبْ نابَ جعفرٍ
إذا شَكِرَتْ عند الوَرَاق جِلامُها
الجِلام : الجِداء .
وقال الليث : الوَرَق : الدَمُ الذي يَسقُط من الجِراح عَلَقاً قِطَعاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الوَرْقة : العَيْبُ في الغُصْن ، فإذا زادت فهي الأُبنة ، فإذا زادت فهي السَّحْتنة .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا كان في القوس مَخرَجُ غُصْن فهو أُبْنة ، فإذا كان أخفى من ذلك فهو وَرْقة .
وقال ابن الأعرابيّ : الوَرقة : الخَسيسُ من الرجال ، والوَرَقة : الكريم من الرجال ، والوَرَقة : مقدار الدِّرهم مِن الدَمِ . والوَرَق : المال الناطق كلُّه ، والوَرَق : الأحداث من الغِلْمان .
ابن السكيت : الورَق من القوم : أحداثهم . وأنشد :
إذا وَرَقُ الفتيان صاروا كأنّهم
دراهمُ منها جائزاتٌ وزُيَّفُ
والورق : المال من الإبل والغنم . والورق من الدم : ما استدار . وقال أبو سعيد : فتًى ورَق ، أي : ظريف ، وفتيانٌ وَرَق . وأنشد البيت . قال عمرو بن الأهتم في ناقته وكان قدمَ المدينة :
طال التِّواء عليها بالمدينة لا
ترعى وبِيع لها البيضاءُ والوَرقُ
أراد بالبيضاء الحَلِيَّ ، وبالورق : الخبَط . وبيع ، أي : اشترى .
وقال الليث : الوَرَق : أَدَمٌ رِقاق ، منها وَرَق المُصحَف ، الواحدة وَرَقة . قال : والوَرِق : اسمٌ للدَّراهم وكذلك الرِّقَة ؛ يقال : أعطاه ألفَ درهمٍ رِقَةً لا يخالطها شيءٌ من المال غيرها . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( وفي الرِّقَة رُبْع
العُشْر ) .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنّه قال : الوَرِق والرِّقَة : الدّراهم خالصةً . والورّاق : الرجل الكثير الوَرِق .
قال : الورق : المالُ كلّه . وأنشد :
اِغفِرْ خَطايايَ وثَمِّرْ وَرِقِي
أي : مالي .
قال شمر : قال أبو عبيدة : الوَرِق : الفضّة كانت مضروبة دَراهم أوْ لا .
وأخبَرَني أبو الحسين المُزَني عن أبي العباس أحمد بن يحيى أنّه قال : تُجمَع الرِّقَة رِقِينَ ؛ ومنه قولهم : ( وجْدانُ الرِّقِينَ ، يُغَطّي أفْنَ الأفين ) .
وقال أبو سعيد : يقال : رأيتهُ وَرَقاً ، أي : حيّاً ، وكلّ حَيّ وَرَق ؛ لأنّهم يقولون : يموتُ كما يَموت الوَرَق ، أي : يَيْبَسُ كما يَيْبس الورَق . وقال الطائي :
وهزَّت رأسَها عَجَباً وقالت
أنا العَبْرَى أإيَّانا تُريدُ
ومَا يَدْرِي الوَدُودُ لعلّ قلبي
ولو خُبِّرتَهُ وَرَقاً جَليدُ
أي : ولو خُبِّرْتَه حيّاً فإنّه جليد .
عمرو عن أبيه : الوَرِيقة : الشجرة الحَسَنة الوَرَق .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للنِّصِيّ والصِّلِّيان إذا نَبَتَا رِقةٌ ، خفيفةً ، ما داما رَطْبَيْن . والرِّقَة أيضاً : رِقة الكلأ إذا خرجَ له وَرَق .
قال : والأوْرَق مِن كلِّ شيء : ما كان لونُه لونَ الرماد . وأنشد :
ولا تَكُوني يا ابنةَ الأشَمِّ
وَرْقاءَ دَمَّي ذِئبَها المدمِّي
قال : والذِّئابُ إذا رأت ذئباً قد عُقِر وظَهَر دَمُه أكبَّتْ عليه فقطَعْته وأُنثاه معها . فيقول هذا الرجل لامرأته : لا تكوني إذا رأيتِ الناسَ قد ظَلموني ، معهم عليّ فتكوني كَذِئبة السَّوء .
قال : والأورَق من الناس : الأسمر . ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في ولد المُلاعَنة : ( إِنْ جاءت به أمُّه أَوْرَق ) ، أي : أسمر .
قال : والسُّمْرة : الوَرْقة . والسَّمْرة : الأُحْدُوثة باللَّيل .
وقال أبو عبيد : الأوْرَق الذي لونهُ بين السَّواد والغُبْرة ، ومنه قيل للرَّماد أَورَق وللحمامة وَرْقاءَ ، وإِنَّما وصَفَه بالأدْمة .
أبو عبيد من أمثالهم : ( إنّه لأشأمُ من ورقاء ) ، وهي مشؤومة . يعني الناقة ربَّما نفرتْ فذهبت في الأرض .
ويقال للحمامة ورقاء للونها .
وقال الأصمعي : جاء فلانٌ بالرُّبيق على أُرَيق : إذا جاء بالداهية الكبيرة .
قال الأزهري : أرَيق تصغر أورَق على الترخيم ، كما صغّروا أسوَد سُوَيد . وأُرَيق في الأصل وُرَيق ، فقلبت الواو ألفاً للضمَّة ، كما قال : ( نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) ( المرسلات : 11 ) والأصل وُقّتت . ويقال : رعَينا رِقَة الطَّريفة ، وهي الصِّلّيانُ والنَّصيّ مرّة . والرِّقَة : أول خروج نباتها رطباً . رواه المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي .
وقال غيره : تَوَرَّقَت الناقة : إذا رَعَت الرِّقَة .
ويقال : رِقْ لي هذه الشجرةَ وَرْقاً ، أي : خُذ وَرَقَها ، وقد وَرَقْتُها أرِقُها وَرْقاً فهي مَوْروقة .
ويقال : أَورَقَ الحابِل يُورِق إيراقاً فهو مُورِق : إذا لم يَقَعْ في حِبالته صَيْد ، وكذلك الغازي إذا لم يَغنَم ، فهو مُورِق ومُخْفِق .
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
فلا تلحيَا الدُّنيا إليَّ فإنني
أرى ورق الدُّنيا يَسُلّ السخائما
ويا ربّ مُلتاثٍ يجرُّ نساءَه
نفَى عنه وِجدانُ الرِّقين العزائما
يقول : ينفي عنه كثرةُ المال عزائمَ الناس فيه أنه أحمق مجنون .
قال الأزهري : لا تلحيا : لا تذمَّا . والملتاث : الأحمق .
وقال النضر : يقال : إيراقّ العِنَب يَوْراقُّ ايرِيقاقاً : إذا لوَّن فهو مُورَاقٌّ .
وقال اللحياني : إنْ تَتْجُرْ فإِنّه مَوْرَقَةٌ لمالِك ، أي : مَكثَرة . وزمانٌ أورَق ، أي : جَدْب . وقال جندلٌ :
إنْ كانَ عَمِّي لكريمَ المَصْدَقِ
عَفّا هَضوماً في الزَّمانِ الأورَقِ
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا كان البعير أسودَ يخالط سوادَهُ بياضٌ كدُخان الرِّمْث ، فتلك الوُرْقة ؛ فإن اشتدَّت وُرْقته حتّى يذهب البياض الذي فيه فهو أدهم .
وقال ابن الأعرابي : قال أبو نصرٍ النَّعاميّ : هَجِّرْ بحمراءَ ، وأَسْرِ بوَرْقاء ، وصَبّحِ القومَ على صَهْباء ، قيل له : ولم ذلك ؟ قال : لأنَّ الحمراء أصبَرُ على الهَواجِر ، والوَرْقاء : أصبَرُ على طول السُّرَى ، والصِّهْباء أشهر وأحسن حينَ ينظر إليها .
شَمِر عن ابن سِمْعان وغيره : الرِّقة : الأرض التي يُصِبها المَطَر في الصَّفَريّة أو في القَيْظ ، فتنبت فتكون خضراء .
فيقال : هي رِقَةٌ خضراء .
والرِّقَة : رِقَةُ النَّصِيِّ والصِّلِّيان : إذا اخضرَّ في الربيع .
وقال شمِر : الرِّقَة : العَيْن ؛ ويقال : هي من الفضَّة خاصَّة .
قلت : الرِّقَة أصلُها وِرْقة ، مثل : العِدَة والصِّلَة والزّنَة .
والوَرقاء : شجرة معروفة تسمو قدر قامةِ رجل ، لها ورق مدوَّر واسع رقيق ناعم .
أرق : قال الليث : الأَرَق : ذَهابُ النوم باللَّيل ؛ يقال : أَرِقْت آرَقُ أَرَقاً فأنا أرِقٌ ، وأرَّقَني كذا وكذا فأنا مؤرَّق . وزَرْعٌ مأروق ، ونخلةٌ مأروقة . والْيَرَقان والأَرقان : آفةٌ تصيب الزّرعَ ، يقال : زَرْعٌ مَيْرُوق . وقد يُرِق أيضاً . والْيَرَقان والأَرَقان أيضاً : داءٌ يصيب النّاسَ شِبهُ الصُّفار يَصْفَرّ منه حَدَقُ الإنسان وبَشَرَتُه .
رقا : قال الليث : يقال : رَقأ الدم فهو يَرْقأُ رُقوءاً . ورقأَ العِرْق : إذا سَكَنَ . ورَقأَ الدَمعُ رُقوءاً : إذا انقطع .
وقال ابن السكيت : الرَّقُوء : الدواء الذي يُرقأ به الدم . والعرب تقول : لا تَسُبُّوا الإبل فإنَّ فيها رَقُوءَ الدماء ، أي : تُعطى في الدِّيات فتَحقِن الدماء .
ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : ارْقَ على ظَلْعِك ، فيقول : رَقِيتُ رُقِيّاً ، ويقال : ارْقَأ على ظَلْعِك فيقول : رَقأْتُ رَقئاً . ومعناه : أصلِحْ أمركَ أولاً ويقال : رَقِي على ظلْعك بالهمز ، فيُجيبُه وَقَيْتُ أقي وُقِيّاً .
ويقال : رقَى الراقي رَقْيةً وَرَقْياً : إذا عَوَّذ ونَفَثَ في عُوذتِه ، وصاحبُها رقَّاءٌ . والمَرْقيّ يَسترْقي ، وهم الراقُون .
وقال النابغة :
تناذَرَها الرَّاقونَ مِن سَوءِ سَمِّها
ويقال : رَقِيَ فلانٌ في الجبل يَرقى رُقِيّاً : إذا صَعِد .
ويقال : ارتَقى يَرْتَقي .
والمَرْقاة : واحدة مراقي الدرجة . ويقال : هذا جبلٌ لا مَرقَى فيه ولا مُرْتقَى .
ويقال : ما زال فلانٌ يترقَّى به الأمر حتى بلغ غايتَه .
وَالرَّقْوَة : فُوَيق الدِّعْص من الرمل .
ويقال : رَقُوٌ ، بلا هاء . وأكثر ما يكون الرُّقْوُ إلى جَنب الأودية . وقال الشاعر :
لها أُمٌّ مُوَقَّفةٌ وَكُوبٌ
بحيثُ الرَّقْوُ مَرْتَعْها البَريرُ
يصف ظبيَة وخِشْفها . والمُوَقَّفة التي في ذراعيها بياض . والوكوب : التي واكبَتْ ولدَها ولازمتْه . وقال آخر :
مِن البيض مِبْهاج كأنَّ ضَجِيعَها
يَبيتُ إلى رَقْوٍ مِن الرَمْلِ مُصعَبِ
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الرَّقْوة : القُمزَة من التُّراب تجتمع على شَفير الوادي ، وجمعُها الرُّقَى .
وقال أبو عمرو : الرُقّي هي الشَّحمة البيضاء النقيَّة تكون في مَرجع الكَتِف وعليها أخرى مِثلُها يقال لها المأَناتُ . فلما يَرَها الآكل يأخذها مُسابَقةً . قال : ومَثَلٌ يضربُه النِّحرير لِلخَوْعَم حسِبْتَني الرُقَّي عليها المأنات .
أبو عبيد عن الكسائي في باب لزوم الإنسان أمره : ارقأ على ظلعك ، وارقَ على ظلعك ، وقِ على ظَلْعك بغير همزة
من وقيت ، أي : الزمْه واربعْ عليه . وقال شمر : معناها كلّها ، أي : اسكت على ما فيك من العيب . وذلك أن الظَّلْع العيب .
أخبرني المنذريُّ عن أبي طالب في قولهم : لا أرقَأَ الله دَمعتَه .
قال : معناه : لا رفَع الله دمْعَتَه . ومنه رَقأتُ الدرجة ، ومن هذا سُمِّيت المِرْقاة . يقال : رقأتُ ورقيتُه ، وتَرْك الهمز أكثر .
قال : وقال الأصمعيُّ : مثلَ ذلك في الدم إذا قَتل رجلٌ رجلاً فأخذ وليُّ الدمِ الدِّيةَ رَقأَ دَمُ القاتل ، أي : ارتفَع ، ولو لم تُؤخذ الدِّية لَهُرِيقَ دَمُه فانحدَر .
قال : وكذلك قال المفضَّل الضبيّ .
وأنشد :
وتَرقَأُ في مَعاقِلها الدِّماءُ

##### Türkçe

ق ر ( **وايء** )
**قرا** ، **قرأ** ، **قري** ، **قور** ، **قير** ، **ورق** ، **رقا** ، **أرق** ، **روق** ، **ريق** ، **وقر** .
**قرا** : **الياء** ve **الواو** sahibi olanlardandır .
Leys dedi : **القَرْو** : “onlara doğru yöneldim” sözünün masdarıdır: **قَرَوْتُ** onlara **أقْرُو** **قَرْواً**; o, bir şeye doğru yöneliştir .
Ve inşad etti :
أقْرُو إليهم أنابِيبَ القَنَا قِصَداً
Dedi : ve **القَرْو** : sıkma yerinin akıntısı ve onun oluğudur; hepsi **القَرِيُّ** ve **الأقراء**’dır; onun için fiil yoktur . Ve **القَرْو** : büyük bir havuzun yanında, sınırlı, uzunumsu bir havuz benzeridir; büyük havuzdan onda boşaltılır; develer ve koyunlar ona gelir . Aynı şekilde eğer ağaçtan olursa da .
Dedi : ve **القَرْو** : tek bir yol üzere olan her şeydir .
Asmaî dedi : **القَرْوُ** : hurma ağacının köküdür; oyulur da içine nebîz konur . Hemzesiz **القَرْوُ** : köpeğin yalaklığıdır .
İbnü’l-A‘râbî dedi : o, **القَرْوُ**’dur, **هاء**sız .
Dedi : ve denir: evde **لاعِي قَرْوٍ** yoktur .
Dedi : ve **القَرْوُ** : küçük kaptır .
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **القَرْوُ** : **القَدَحُ**’tır .
A‘şâ’nın sözünü inşad etti :
وأنتَ بينَ القَرْوِ والعاصِرِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القِرْوَ** , **القَرْوَةُ** ve **القُرْوَةُ** : köpeğin yalaklığıdır .
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **القارِيَة** : mızrağın ve kılıcın ucudur .
Ve denir: onlar, yerleşik olana göre **أهلُ القارِيَة**’dir; ve onlar, bedevîlere göre çöl halkıdır . Ve **القارية**: bu, kısa bacaklı, uzun gagalı, sırtı yeşil olan kuştur . Ve havuzda suyu **قريت**; o suyun adı **القَرِيّ**’dir . Ve **المِقْرَى** : içinde su içilen büyük kaptır . Ve **القَرْوَة** : köpeğin yalaklığıdır . Ve **المِقْراة** : büyük havuzdur . Ve **المِقْراة** : suyun içinde toplandığı yerdir .
Ebû Hâtim, Asmaî’den: **قَرَوْتُ** yeri: eğer insanları bir topluluktan sonra bir topluluğu izlediysen; ben onu **أقْروها** **قَرْواً** .
Dedi : ve **ناقة قَرْوَاء** : **القَرَا**’sı uzun olan; o da sırttır .
Ve denir: insanlar, yeryüzünde Allah’ın **قَوارِي**’leridir; yani: O’nun şahitleridir .
Ve Leys dedi : denir: falan, sözüyle falanı **يَقْتَرِي**; ve bir yolu **يَقْتَرِي** ve onu **يَقْرُوهُ**; yani: onu izler .
Ve inşad etti :
يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ
Ve insan bir yeri **يَقْتَرِي** ve onu **يستقريها** ve onu **يَقْرُوها**: eğer onda yürür de hâlini ve işini gözetirse .
Bazıları dedi : ben bu yeri, köy köy, hâlâ **أستقرِي** durdum .
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: insanlar, yeryüzünde Allah’ın **قَواري**’leridir; yani: Allah’ın şahitleridir; insanların amellerine bakmak için onları izlediklerinden, onların insanları **يَقْرُون** olmalarından alınmıştır .
A‘şâ’nın sözü hakkında dedi :
وأنتَ بَيْنَ القَرْوِ والمعاصِرِ
O, hurma ağacının köküdür; oyulur da içine nebîz konur .
Ahtal dedi :
كأنها قاربٌ أَقْرَى حلائلَه
ذاتَ السَّلاسلِ حتى أيبَسَ العودُ
Denir: onu **أقريته**; yani: onu, yerleri **يقرو** kılar; onları izler ve hâllerine bakar .
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أقْرَى** : eğer şeye yapıştı ve onda ısrar ettiyse; ve **أقْرَى** : eğer **قَراه**’ından şikâyet ettiyse . Ve **أقْرَى** **القُرَى**’ya yapıştı . Ve **أقْرَى** : **القِرَى** istedi .
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: falan, **قَرْوَاه**’ı üzerine döndü; yani: ilk yoluna geri döndü .
**القَرْواء**’yı Ferrâ, **المَصْواء** gibi, **حروف ممدودة** içinde medli olarak getirdi; o da dübürdür . Ve **القِرْوانُ** : sırttır; **قِرْوانات** diye çoğul yapılır .
Mâlik el-Hüzelî, sırtlanı vasfederek dedi :
إذا نَفَشَتْ قِروانها وتلفَّتت
أشَتَّ بها الشَّعْرُ الصُّدور القراهبُ
**القراهب** ile, tamamlanmış olan yavrularını kastetti; tekili **قَرهَب**’dir . Yavrularının, ölülerin etlerini ona kapıştıklarını kastetti .
Ezherî dedi : sanki **القِروان** , **القَرَى**’nın cem‘idir .
Leys dedi : **القَرْيُ** : havuzda suyu toplamak/derlemek .
Denir: havuzda suyu **قَرَيْتُ** **قَرْياً** . Şiirde **قِرَى** caiz olur . Ve **المِقْراة** : kuyudan onda su toplandığı, sonra **المِقْراة**’ye boşaltıldığı büyük havuz benzeridir; çoğulu **المَقارِي**’dir .
Dedi : ve **المَقارِي** ayrıca: misafirlerin içinde ağırlanıp doyurulduğu büyük kaplardır; tekili **يقْرَى** .
Ve ondan, onun sözü:
ولا يَضنُّون بالمِقْرَى وإنْ ثَمَدُوا
Ve deveye denir: o **تَقْرِي**; eğer gevişini yanağında topladıysa . Aynı şekilde havuzda suyu toplamak; o suyun adı **القِرَى**’dır, maksûrdur . Aynı şekilde misafire ikram edilen şey **قِرًى**’dır; ve **المِقْرَى** : büyük kaptır; çünkü onda su içilir .
Ferrâ dedi : o, **القِرَى** ve **القَرَاء**; ve **القِلَى** ve **القَلاَء**; ve **البِلَى** ve **البَلاء**; ve **الإيا** ve **الأياء**’dır: güneşin ışığı .
Sa‘leb, İbn Necde’den, Ebû Zeyd’den dedi: **القِريَّة** ve **الجِرِّيَّةُ** : kursaktır; o, **الزاوُورة** ve **الفُرْغُرة**’dır .
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَرَا** : yenilen kabaktır .
İbn Şümeyl dedi : bir bedevî bana dedi: beni buluncaya kadar selâmımı **اقتَرِ** .
Ve dedi: beni buluncaya kadar bir selâmı **اقترِ**; yani: selâmda, hayırda ve genişlikte ol .
Leys: o, **القَرْية** ve **القِرْية**’dir; iki lugattır; kesrelisi Yemenlidir . Bundan dolayı, cem‘inde **القُرَى** üzerinde birleştiler; onu, **كُسْوة** ve **كُسًى** diyenin lugatine hamlettiler; ona nisbet **قَرَوِيّ**’dir; ve **أم القُرى** : Mekke’dir .
Başkası dedi : o, **القَرْية**’dir, **القاف**’ın fethasıyla, başka değil; **القاف**’ın kesri hatadır; cem‘i **قُرَى**’dır; nadir olarak geldi .
Münzirî bana, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi: **الياء** ve **الواو**’dan olan **فَعْلة** cem‘inden **فِعال** üzerine olan her şey medli olur; **رَكْوَة** ve **رِكاء** gibi; ve **شَكْوَة** ve **شِكاء**; ve **قَشْوة** ve **قِشاء** .
Dedi : bu cem‘lerin tamamından hiçbir şeyin kısaltmasını işitmedik; yalnız **كَوَّة** ve **كُوًى** ve **قريةً** ve **قُرَى**; ikisi de kıyasa aykırı geldi .
Leys dedi : **المِدَّة** yarada **تَقْرِي**; yani: toplanır .
Hadiste: (şeytan, çarşılara **بقيْرَوَانه** ile erkenden gider) .
Leys dedi : **القيْرَوان** dâhildir (yabancıdır); o, ordunun büyüğüdür ve kervanın büyüğüdür; **القيْرَوَان**’ın aslı Farsçada **كاروان**’dır; sonra Arapçalaştırıldı .
Ve **القُرِيُّ** : suyun çayırlıklara akacağı mecradır; cem‘i **قُرْيان** ve **أقْراء**’dır .
İmruü’l-Kays dedi :
وَغارَةٍ ذاتِ قَيْرَوانٍ
كأنَّ قُرْيانَها الرحالُ
Lihyânî: o, misafir için elbette **لمقراءٌ**’dır; ve o (kadın) misafir için elbette **لمِقراءٌ**’dır; ve o (erkek) misafir için elbette **لقَرِيٌّ**’dir; ve o (kadın) misafirler için elbette **لقرِيّةٌ**’dir .
Ve yanağımda bir cevizi **قَريتُ**: onu yanağıma bastırdım . Ve ceylan dişisi **تَقرِي**: eğer yanağında bir şeyi topladıysa .
Bazıları dedi : insan için, eğer şakağından şikâyet ederse, **قَرَى يَقرِي** denir .
Ve dişi deve **أقرَت** **تُقرِي**; o hâlde o **مُقرٍ**’dir: eğer su rahminde durulup yerleştiyse .
Ve falanın oğullarını **قَرَوْتُ**; yani: onların yanından adam adam geçtim . Ve yeri ve falanın oğullarını **استقريْتُ**; ve **اقتريْتُ** tek bir mânâ iledir; ve falanı **استقريْت** ve onu **اقتريْتُ**: yani ondan, beni ağırlamasını (**يَقرِيني**) istedim .
**قرأ** : Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: Allah’ın, peygamberine ( صلى الله عليه وسلم ) indirdiği kelâma **كِتاباً** ve **قرآناً** ve **فُرقاناً** ve **ذِكْراً** adı verilir .
Dedi : ve **قرآن**’ın mânâsı, toplamanın mânâsıdır . Denir: bu deve hiçbir zaman **سَلًى** **قرأتْ** değil; eğer rahmi yavru üzerine büzülüp toplanmadıysa .
Ve inşad etti :
هِجانِ اللَّوْنِ لم تقرأ جَنِينَا
Dedi : ve insanların çoğu dedi: cenini toplamadı; yani: rahmi cenin üzerine büzülüp toplanmadı .
Dedi : ve Kutrub, Kur’an hakkında iki söz söyledi:
Birincisi: bu; ve o, bilinen olandır; ve insanların çoğunun üzerinde bulunduğu da odur .

Ve diğer söz: sıhhatten çıkmış değildir ve o güzeldir.

Dedi: **جَنيناً** okumadın; onu atmadın.

Dedi: **قرأتُ القرآن**’ın mânâsı, onu toplu hâlde telaffuz ettim olabilir; yani: onu attım.

Bana Muhammed b. Ya‘kūb el-Esamm, Muhammed b. Abdullah b. Abdülhakem’den haber verdi ki Şâfiî ona haber vermiş: **القرآن**’ı İsmâîl b. **قُسْطَنْطين**’e okumuştur. Ve derdi ki: **القرآن** bir isimdir ve hemzeli değildir; **قرأتُ**’tan alınmış değildir; fakat o, Allah’ın kitabının ismidir; **التوراة** ve **الإنجيل** gibi.

Dedi: **قرأت** hemzelenir, **القرآن** hemzelenmez; senin “**قرأت القرآن**” dediğin gibi.

İsmâîl dedi: Şibl’e okudum; Şibl, Abdullah b. Kesîr’e okudu; Abdullah b. Kesîr ona haber verdi ki Mücâhid’e okudu; Mücâhid ona haber verdi ki İbn Abbâs’a okudu; İbn Abbâs ona haber verdi ki Übeyy’e okudu; Übeyy de Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) okudu.

Ebû Bekir b. Mücâhid el-mukrî dedi: Ebû Amr b. el-Alâ **القرآن**’ı hemzelemezdi; onu, İbn Kesîr’den rivayet olunduğu gibi okurdu.

Ebû Ubeyd: **الأقراء**: hayızdır; **الأقراء**: temizliklerdir; kadın her iki işte de **أقرأتِ** olmuştur; aslı, şeyin vaktinin yaklaşmasındandır.

Dedim: Bunun benzerini, bu bâbda geçen isnadla Abdülmelik bize Rebî‘den, o da Şâfiî’den haber verdi: **القرء** vaktin ismidir; hayız bir vakit için geldiği ve temizlik bir vakit için geldiği zaman, **الأقراء**’ın hayızlar ve temizlikler olması câiz oldu.

Dedi: Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sünneti, Allah’ın şu sözüyle murad ettiğine delâlet etti: ( **وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءٍ )** ) (el-Bakara: 228) temizliklerdir. Bu, İbn Ömer karısını hayızlı iken boşayınca, Ömer Peygamber’e (aleyhisselâm) yaptığı şey hakkında fetvâ sordu. Dedi: ( “Ona emret; ona dönsün; sonra temizlenince onu boşasın; işte bu, Allah’ın kadınların onun için boşanmasını emrettiği iddettir.” ).

Ebû Hâtim, Asmaî’den zikretti: Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: ( **ثَلَاثَةَ قُرُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءٍ** (: Bu, kıyasa aykırı olarak gelmiştir. Kıyas: üç **أَقْرؤ**’dür.

Dedi: “Üç **فلوس**” demen câiz değildir; ancak “üç **أفلُس**” denir; çoğalınca o **الفُلوس**’tur.

Dedi: “Üç **رجال**” denmez; ancak o “üç **رَجْلَة**”dir; “üç **كِلاب**” denmez; ancak o “üç **أكلُب**”dür.

Ebû Hâtim dedi: Nahivciler, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dediler: ( **ثَلَاثَةَ قُرُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءٍ** ( “**القروء**’dan üç”ü murad etti.

Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: Güvendiğim bir kimse bana haber verdi; onu Yûnus’a yükseltiyor: **الأقراء** onun yanında hayız ve temizlikler için elverişlidir.

Dedi: Ebû Amr b. el-Alâ zikretti ki **القرء**: vakittir; hayız için elverişlidir ve temizlik için elverişlidir.

Ve denir: Bu, rüzgârların esme vaktinin **قارىء**’idir.

Şiir okudu:
شَنِئتُ العَقر عَقر بني شُلَيلٍ
إِذا هَبّتْ لقارئها الرياحُ

Yani: esme vakti ve soğuğunun şiddeti için.

Ebû İshâk dedi: Benim yanımda bunun hakikatinde olan: **القُرءَ** dilde toplamadır; ve onların “**قريتُ الماءِ في الحوض**” sözü, her ne kadar **الياء**’ya ilzâm edilmişse de, o “topladım”dır; ve “**قرأْتُ القرآنَ**”: onu toplu hâlde telaffuz ettimdir; ve **القِرْدُ** **يقرِي**; yani yediğini ağzında toplar; öyleyse **القَرْء** ancak kanın rahimde toplanmasıdır; bu da ancak temizlikte olur.

Dedim: Bu bâbda geçen isnadla Şâfiî’den, Ebû İshâk’ın dediğine benzer bir şeyi rivayet ettik.

Âişe ve İbn Ömer’den sahih oldu ki ikisi dediler: **الأقراء** ve **القُروء**: temizliklerdir. Ve Arapların sözünden ikisinin dediğini tahkik etti.

A‘şâ’nın sözü:
مُوَرِّثةٍ عِزّاً وفي الحيّ رِفْعَةً
لما ضاعَ فيها مِنْ قُرُوءِ نسائكا

Çünkü **القُروء** bu beyitte yalnız temizliklerdir; zira kadınlara ancak temizliklerinde varılır, hayızlarında değil; öyleyse onlardan gıybeti sebebiyle zayi olan, onların temizlikleridir.

Ebû Ubeyd dedi: **القُرْء** hayız ve temizlik için elverişlidir. Dedi: Onu, “**أقرأتِ النجومُ**”dan zannediyorum: kayboldukları zaman.

Bana el-İyâdî, Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki dedi: Denir: Dişi deve hiç **سَلًى** okumadı. Ve hiç **مَلْقُوحاً** okumadı. Bazıları dedi: yani rahminde hiç çocuk taşımadı. Bazıları dedi: hiç çocuk düşürmedi; yani hamile kalmadı. Dedi: Denir: **قرأَتِ المرأةُ**: temizlendiği zaman; ve **قرأتْ**: hayız gördüğü zaman. Humeyd dedi:
أراها غُلاماها الخَلاَ فتَشذَّرتْ
مِراحاً ولم تَقْرَأْ جنِيناً ولا دَما

Denir: mânâsı: ne **عَلَقَةً** taşıdı; yani ne kan ne cenin. Dedim: Irak ehli der ki: **القُرء**: hayızdır. Delilleri, Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olunan bir hadistir: bir kadına dedi ki: ( “**أقرائك** günlerinde namazı bırak.” ) yani: hayız günlerinde.

Kisâî ve Ferrâ birlikte dediler: **اقْرَأَت** kadın: hayız gördüğü zaman; o hâlde o **مقرىء**’dür.

Ferrâ dedi: **أقرأتِ الحاجةُ**: geciktiği zaman.

Ahfeş de dedi: **أقرأت** kadın: hayız gördüğü zaman. Ve “bir hayız **قرأَتْ** etmedi”; yani rahmini bir hayız üzerine toplamadı.

İbn Şümeyl dedi: Denir: erkek deve dişi deveye **قُرْء** olmaksızın vurdu. Ve devenin **قرء**’ü: onun **ضَبَعتُها**’sıdır.

Ebû Ubeyde dedi: **الوَديقُ** onun **وِداق**’ında durduğu müddetçe, o, kendi **قَرْئِ**’inde ve **إقْرَائها**’sındadır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Bir beldeye geldiğinde ve onda on beş gece kaldığında, senden beldenin **قِرأة**’si gitmiştir. Hicaz ehli der: hemzesiz beldenin **قِرَة**’si. Mânâsı: bundan sonra hastalanırsan, beldenin vebasından değildir.

Dedi: Ebû Amr b. el-Alâ dedi: Falan, cariyesini falancaya verdi; onu **تُقَرِّئها**; yani istibrâ için hayız görsün diye onu yanında tutar.

Ebû’l-Hasen el-Lihyânî: Denir: **قرأتُ القرآن** ve ben onu **قَرْءاً** ve **قراءة** ve **قُرآناً** okurum; o isimdir. Ve ben, **قارىءٌ**’im; **قُرّاء** ve **قَرَأة** ve **قارئين** olan bir kavimdendir. Ve başkasına **أقرأتُ**; onu **إقراء** ile **أقرئه**. Ondandır ki “falan **المقرىء**” denildi. Ve denir: **أقرأتُ** seferimden; yani döndüm. Ve **أقرأتُ** ehlimden; yani yaklaştım. Ve senin ihtiyacın **أقرأَتْ** ve işin **أقرأَ**; bazıları dedi: yaklaştı; bazıları dedi: geri kaldı. Ve denir: falan, onun **قِراهُ**’unu **أعْتَم** etti ve onu **أقرأه**; yani onu hapsetti. Ve denir: **قرأت**; yani âbid bir okuyucu oldum; ve bu mânâ ile **تقرأت** **تقرؤاً**. Bazıları dedi: **تقرَّأَتُ**: fıkıh öğrendim.

Ve denir: Şiirde **أقرأتُ**. Ve bu şiir, bu şiirin **قَرء**’ü üzerinedir; yani onun yolu ve misali üzerinedir.

İbn Büzerc dedi: Bu şiir, bu şiirin **قَرِيِّ**’si ve **غِرارِه** üzerinedir.

Lihyânî dedi: Denir: Falanla **قارأتُ** onu **مُقارأةً**; yani onunla ders yaptım. Ve falanı **استقرأتُ**.

Ve dişi deve için denir: Hiç **سَلًى** **قرأتْ** etmedi; yani atmadı; te’vili: hamile kalmadı. Ve bu, **ناقةٌ قارىء**’dir; ve bu, ey sen, **نُوقٌ قوارىءُ**’dür. Bu, kadının **إقراء**’sındandır; ancak kadında elif ile söylenir, dişi devede elifsiz söylenir. Ve âbid için denir: O, **قُرَّاءٌ**’dır; **حُسَّان** ve **جُمّال** gibi.

İbn Sikkît dedi: Ferrâ dedi: **رجلٌ قُرَّاء** ve **امرأة قُرَّاءةٌ**.

Dedi: Denir: Atın sırtına örtüyü **أقريْتُ**; yani onun **قَرَاهُ**’unu ona ilzâm ettim.

أبو حكم, **الأصمعي**’den: Denir: “Ona selâmı oku” ve “Ona selâmı okut” denmez; çünkü o hatadır. Ve bir bedevîyi işittim; bana bir mektup imlâ etti ve onun sonunda dedi ki: “Benden selâmı **اقترىء**.”

**قري**: Ve **ابن السكيت** dedi: **أبو صاعدٍ الكلابيّ**’yi işittim, derdi ki: **القَرِّية** (hemzesiz): İki çubuk alınmasıdır; ikisinin uzunluğu bir arşın; sonra uçları üzerine bir küçük çubuk enlemesine konur; her iki yandan birer deri kayışıyla ikisine bağlanır; böylece iki çubuk arasındaki (mesafe) dört parmak kadar olur; sonra içinde bir yarık bulunan bir küçük çubuk getirilir; **القَرِّية**’nin ortasına enlemesine konur; iki ucu **القَرِيّة**’ye deri kayışıyla sıkıca bağlanır; böylece onda direğin başı olur.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيَّ**’den: “Yolun **سنن**’inden, **قَرِيِّه**’inden ve **قِرْقِه**’inden uzaklaş” (denir); (bunlar) tek bir mânâdadır.

**قور قير**: **الليث** dedi: **القُور**: **القارة**’nin çoğuludur; **القِيرانُ**: **القارة**’nin topluluğudur da; o, dağların küçükleri ve tepelerin büyükleridir; o, dağınık, sert, taşları çoktur.

Ve Arapların eski darbımesellerindendir: “**قد أنصَفَ القارَةَ مَن راماها**”; **القارَة** dedi ki: Araplardan bir kabiledir; onlar **عَضَل** ve **الدِّيش**’tir, **كنانة**’dendir; onlar göz bebeği nişancılarıydı; onlar bugün Yemen’dedir; onlara nisbet **قاريٌّ**’dir. Ve zannettiler ki iki adam karşılaştı; birisi **قارِيّ** diğeri **أَسَدِيّ**; **القاريّ** dedi ki: “İstersen seni ok atışında yarıştırırım, istersen seni koştururum, istersen seni güreştiririm.” O dedi ki: “Ok atışını seçtim.” **القاريّ** dedi ki: “**قد أنْصَفَ القارَةَ من راماها**.” Sonra onun için bir ok çekti; onunla kalbini deldi. Ve denildi: Bu meselde **القارة**: ayıdır. Ve bir meselde denildi: “**لا يُفطَّن الدُّبّ إلاّ الحجارة**.”

Ve denildi: **القارة**; derinin ve kâğıdın **قُوَارة**’sından türemiştir; o, onun ortasından oyduğun ve çevresindekini attığın şeydir; **قُوَارة** cepten (gömlek cebinden) gibidir; onu oyduğun ve **قُرْته** ettiğin zaman. Ve **القُوَّارة** da: Oyulmuş şeyin yanlarından kestiğin şeye isimdir; ve her şey ki onun ortasından yuvarlak bir delik kestin, muhakkak onu **قَوَّرْتَه** etmişsindir.

Ve **دارٌ قَوْراء**: iç boşluğu geniş (ev).

Ve **الاقوِرارُ**: derinin kasılması ve belin eğilmesidir;
zayıflık ve ihtiyarlık sebebiyle; **رؤبة**’nin dediği gibi:
بَعْدَ اقوِرَار الْجِلدِ والتشنُّنِ

Ve **ناقة مُقَوَّرةٌ**: derisi **اقوَرَّ** olmuş, eğilmiş ve zayıflamış (dişi deve).

Ve **ذو الرمة** dedi:
وإنْ حَبا من أنفِ رملٍ منخِرُ
أعنَقُ مقورُّ السَّراة أوعَرُ

Ve “**اقورّت الأرض**”: bitkisi gitti. Ve “**اقورار الإبل**”: onların zayıflığı ve solmasıdır. Ve dedi:
ثمَّ قَفَلن قَفَلاً مقورَّا
Yani: kurudular. Ve falan **القاريّ**: muhaddistir.

**محمد بن إسحاق** dedi: **القار**’a nisbet edildi; o, Medine’nin dışında bilinen bir köydür; ona “**القار**” denir. Ve **القارة**’ye nisbet edilir; yani kabileye. Böylece “**قاريٌّ**” de denir.

Ve bana **المنذري**, **أبو العباس**’tan haber verdi; dedi ki: **القارُ** ve **القِيرُ**: kendisiyle boyanan her şeydir; Araplardan işitilmiştir. Dedi: Her ne ki bir şeyle boyandı, muhakkak onunla **قُيِّر** edilmiştir.

Ve **الليث** dedi: **القار** ve **القِير**: iki lehçedir; onun sahibi **قَيّار**’dır; o, eritilen bir yükseltidir; ondan **القار** çıkarılır; o siyahtır; gemiler onunla boyanır; suyun girmesini engeller. Ve ondan bir tür vardır; halhallar ve bilezikler onunla doldurulur.

Dedi: Ve bir at vardı; ona **قَيّاراً** denirdi; siyahlığının şiddetinden dolayı.

Ve başkası inşad etti:
فمن يك أمسَى بالمدينة ثاوِياً
فإنِّي وقيَّارٌ لها لغريبُ

Ve **القار**: acı bir ağaçtır.

Ve **بشر** dedi:
يَسومُون الصِّلاحَ بذاتِ كَهْفٍ
وما فيها لهمْ سَلَعٌ وقارُ

**شمر**’den, **الأصمعيّ**’den: **القار**: **الحَبَل**’den sarıdır.

Ve başkası dedi: O, tek başına olan siyah küçük dağdır; tepeciğe benzer; o, **القُورُ**’dur.

Ve **ابن شميل** dedi: **القارة**: ince, bitişik, göğe doğru uzun bir küçük dağdır; yeri oymaz; sanki bir yığın gibidir; ve o, büyük, yuvarlaktır.

Ve **ابن هانىء** (kitabında) dedi: Arapların darbımesellerindendir: “**قَوِّرِي وألْطِفي**”; onu, karısının bir dostu olan bir adam söyledi; ondan, kocasının makatının **شَرَج**’inden kendisi için iki kayış edinmesini istedi. Dedi: Bundan dehşete düştü; o ise, ondan istediğini yapmaktan aşağısına razı olmadı. Baktı; ona, ondan bir oğlunu bozmakla (hastalandırmakla) dışında, ona yol bulmayı umacağı bir yüz bulamadı. Derken, onun idrar yoluna bir düğüm bağladı; onu gizledi; ona idrar zorlaştı; ağlayarak imdat istedi; babası ona sordu: “Onu ne ağlattı?” Dedi: “Ona **الأُسْر** geldi; ve ona ilacı vasfedildi.” Dedi: “O nedir?” Dedi: “Senin makatının **شَرَج**’inden ona kesilecek bir şerit.” Bunu büyük gördü; çocuk kıvranıyordu; bunu görünce, ona bununla boyun eğdi. Ve ona dedi ki:
( **قَوِّرِي وألطِفي** )
Böylece, dostunu hoşnut etmek için ondan bir şerit kopardı; kocasının doğruluğunu gözetmedi; çocuktan bağı çözdü; ve şeridi dostuna teslim etti. Bu, azizden (değerli olandan) elde tutmayı emretme sırasında yahut kötü tedbirde musibete uğrama sırasında, yahut ulaşılamayana talep sırasında söylenir.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den; dedi: **القَيِّر**: mahir okçulardan, okçuların çevresi (kuşatması)dır; **قارَ يَقُور**’dan.

Ve başkası dedi: Devenin ayağının altını **قَوَراً** olarak **قُرْتُ** ettim; ve onu **اقتَرَتْهُ**: onu oyduğun zaman. Ve karpuzu **قُرْتُ**: onu **قَوَّرْتُ** ettim. Ve kavmin sözünü **اقتَرْتُ**: onu araştırdığın zaman. Ve gece **تَقوَّر** oldu: çöktüğü zaman.

Ve **ذو الرمة** dedi:
حتّى تَرَى أعجازَهُ تَقَوَّرُ
Yani: gider ve geri döner.

**ثعلبٌ**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: **القَوْرُ**: toplanmış topraktır. Ve **القَوَر**: körlüktür; ve falanı **قُرْتُ**: gözünü çıkardığım zaman.

Ve yılan **تقوَّرَت**: kıvrıldığı zaman.

Ve bir şair, bir yılanı vasfederek dedi:
يَسرِي إلى الصَّوت والظّلماءُ داجيةٌ
تَقَوُّرَ السَّيْلِ لاقَى الحَيْدَ فاطّلَعا

**أبو عبيد**’den, **الفراء**’dan: Kuyu **انقارت** (çökerek) **انقياداً**: yıkıldığı zaman.

Dedim: Bu, senin “Onu **قُرْتُ** ettim de o **انقارَ** oldu” sözünden alınmıştır.

Ve **الهُذَليّ** dedi:
حَارَ وعَقّتْ مُزْنَه الرّيحُ وانْ
قارَ به العَرْضُ ولَم يُشمَلِ
İstedi ki: Sanki bulutun **عَرْض**’ı **انقارَ** oldu; yani: suyun çokça boşalmasından ondan bir parça düştü. Ve aslı, “Gözünü **قُرتُ** ettim”: onu söktüğüm zaman, sözündendir.

Ve **الليث** dedi: **القاريَة**: Sudanîlerden bir kuştur; en çok üzüm ve zeytin yer; onun çoğulu **قَوَارٍ**’dır; siyahlığından dolayı **قاريَة** diye adlandırıldı.

Dedim: Bu yanlıştır; eğer dediği gibi, siyahlığından dolayı, **القار**’a benzetilerek **قارية** diye adlandırılmış olsaydı, “**قاريّةٌ**” (yâ şeddeli) denirdi; “**عاريَّة**” dedikleri gibi; **أعار يُعير**’den. O ise Araplar katında “**قارِيَة**” (yâ hafif)tir.

**أبو عبيد**’den, **الكسائي**’den: **القارية**: yeşil kuşlardır; onlar, **القَوارِير** diye çağrılanlardır; kuşların ilk göçenidir; gagaları siyah, boyları uzun, iri; bedevîler onu sever; cömert adamı ona benzetirler.

Ve bana **الإياديّ**, **شمر**’den haber verdi; dedi ki: **أبو عمرو** dedi: **القواري**; tekili **قارية**; yeşil kuştur; o, **القوارير** diye çağrılanlardır; kuşların ilk göçenidir; gagaları siyah, boyları uzun; kırlangıçtan daha iridir.

**أبو حاتم**’den, **الأصمعي**’den: **القاريَةِ**: yeşil bir kuştur; bizim bildiğimiz kuş değildir.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **القاريةَ**: Araplar katında uğursuz bir kuştur; o, **الشِّقِرّاق**’tır.

**أبو عبيد**’den, **أبو عبيدة**’den; dedi: **القار**: develerdir. Ve **الأغلب**’e ait olarak inşad etti:
ما إنْ رأيْنا مَلِكاً أغارا
أكثر مِنْ قِرَة وقارا

Dedi: **القرَة** ve **الوقير**: koyun(lar).

Ebû Ubeyd dedi: el-Kisâî dedi: Ondan **الأمَرِّينَ** ve **البُرَحِينَ** ve **الأقْوَرِينَ** ve **الأقوريَّات** ile karşılaştım; yani: **الدواهي**.

Ebû Zeyd de bunun benzeri bir şey söyledi.

**واقورّت** yer, **اقوراراً**: bitkisi gittiği zaman.

Develer **مُقْوَرَّة** geldi; yani: **شاسِفَة**. Şu şiiri okudu:
ثم قَفَلْن قَفَلاً مُقْوَرَّا

**قَفَلن**: yani: zayıfladılar ve kurudular.

Ebû Vecze, zayıflamış bir dişi deveyi vasfederken dedi:
كأنَّما اقورَّ في أنْساعِها لَهَقٌ
مُزَمَّعٌ بسوادِ الليل مَكْحولُ

**وقر**: el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: **الوَقْر**: kulakta ağırlık.

Denir ki: kimin kulağı **وُقِرَتْ** ise **تُوقَر**; o da **موقُورة**dur.

Ve denir ki: Allah’ım, onun kulağını **قِرْ**.

Yine denir ki: kulağı **وَقِرَتْ**; **تَوْقَرُ** ve **وقَراً**.

Dedi: **الوِقْر**: bir sırtın üzerine yahut bir başın üzerine taşınan ağırlık.

Denir ki: **وِقْره**ni taşıyarak geldi.

el-Ferrâ dedi: denir ki: bu hurma ağacı **مُوقِرة** ve **مُوقَرة** ve **موقِرٌ**dur. Ve **مُوقَرَة** bir kadın: ağır bir yük taşıdığı zaman.

Allah Teâlâ dedi: ( ذَرْواً فَالْحَامِلَاتِ وِقْراً ) ( الذاريات : 2 )؛ yani: bulut; onu **أوقَرَها** eden suyu taşır.

Ve Azîz ve Celîl dedi: ( إِلَيْهِ وَفِىءَاذانِنَا ) ( فصلت : 5 ) .

Dedi: Adam, vakar’dan **وَقَرَ** eder; **يَقِر**; o da **وَقُور**dur; ve **وَقُر** eder, **يَوْقُر**.

el-Acّâc dedi:
ثَبْتٌ إذا ما صِيحَ بالقَوْمِ وَقَرْ

Ebû Nasr, el-Asma‘î’den: denir ki: **وَقَر** eder, **يَقِر** **وَقاراً**: sakinleştiği zaman.

Dedim: bunun emri **قِرْ**’dir.

Ve ondan, Allah Azîz ve Celîl’in sözü: ( قَوْلاً مَّعْرُوفاً وَقَرْنَ فِى بُيُوتِكُنَّ وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الاُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَواةَ وَءَاتِينَ الزَّكَواةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ ) ( الأحزاب : 33 )؛ ve onu **مضاعف القاف**’ta değiştirmiştir.

Dedi: **وَقُر** eder, **يوقرُ**; bunun emri **أوقُرْ**’dur.

el-Asma‘î dedi: denir ki: ona bir vuruş vurdum ki kemiğinde **وقَرَتْ**; yani: kırdı ve ona bir söz söyledim ki kulağında **وقَرَتْ**; yani: yerleşti. Ve **الوَقْرة**: toynağa isabet eder; o da kemiği kırmandır.

Ama Allah Azîz ve Celîl’in sözü: ( أَنْهَاراً مَّا لَكُمْ لاَ تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَاراً ) ( نوح : 13 ):

Şüphesiz el-Ferrâ dedi: size ne oluyor ki Allah için bir azamet korkmuyorsunuz. Ve adamı **وقَّرْتُ**: onu yücelttiğim zaman. Ve ondan, Azîz ve Celîl’in sözü: ( وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ ) ( الفتح : 9 ) .

el-Leys dedi: **الوَقار**: sükûnet ve yumuşaklıktır. Ve **وَقُور** bir adam ve **وَقَّارٌ** ve **متوقِّر**: hilm ve ağırbaşlılık sahibi.

Ve fakir bir adam **وَقِيرٌ**dur; sonu, evvelinin direği kılınmıştır.

Ve denir ki: onunla kastedilen zilleti ve aşağılanmasıdır; tıpkı **الوقير**’in küçük koyunlar olması gibi.

Ebû’l-Heysem dedi:
نَبْحُ كلابِ الشَّاءِ عن وَقِيرِها

Dedi: Bazıları da der ki: fakir **وفير**: borç onu **أوقره** etmiştir.

Dedi: **التَّيْقُور**: **التَّوقير** hakkında bir lehçedir.

Ve el-Acّâc’ın sözünü okudu:
فإنْ يكن أمسى البِلَى تَيْقُور

Dedi: Ve denildi ki: asılda **ويقُوراً** idi; **الواو**’u **تاء** ile değiştirdi ve onu **فَيعول** üzerine taşıdı; ve denir ki: onu **تَفعول** üzerine taşıdı; **التَّذْنوب** ve benzeri gibi; böylece **الواو**’dan, **الواو** ile birlikte hoşlanmadı da onu **ياء** ile değiştirdi; ta ki **فَوعُولاً**’a benzemesin de bina’ya muhalefet etmesin; görmüyor musun ki onlar, i‘rab ettikleri zaman **الواو**’yu değiştirdiler de **نَيرُوز** dediler.

Dedi: Kemikte **الوَقْر**: kırığın bir şeyidir; o da kırmadır; ve bazen adamın eli yahut ayağı kırılır: onda **وَقْر** olduğu zaman, sonra alçıya alınır; o, ona daha serttir. Ve **الوقْر** daima gevşek kalır.

Dedi: **الوَقِير**: insanlardan ve başkalarından bir topluluktur. Başkası dedi: **الوَقير**: çobanı ve köpeğiyle birlikte koyunlardır.

Ebû Ubeyd dedi: **الوَقير**: siyahlıkta olan koyunlardır.

Zû’r-Rumme, bir ineği vasfederken dedi:
مُوَلَّعةً خَنْساءَ ليست بنَعْجةٍ
يُدَمِّنُ أَجوافَ المِياه وَقِيرُها

el-Leys dedi: **الوَقْرة**: **وَكْتَة** benzeridir; ancak onda bir çukur vardır; gözde, toynakta ve taşta olur. Ve **الوَقْرة**, **الوَكْتَة**’den daha büyüktür.

İbn es-Sikkît dedi: el-‘Uذْرِيّ dedi: **الوَقيرة**: büyük kayada suyu tutan oyuktur. Ve **مُوَقَّر** bir adam: işler onu kabalaştırdığı ve onun üzerinde devam ettiği zaman. Ve seferler beni **وقَرَتْ**: yani beni sertleştirdi ve ona alıştırdı.

Sâ‘ide el-Huzelî, bir bal peteğini vasfederken dedi:
أُتيحَ لها شَثْنُ البَراثِن مُكْزَمٌ
أخو حُزَنٍ قد وَقَّرَتْه كُلُومُها

**لها**: arı için. **مُكزَم**: kısa. **حُزَنٌ**: yerden; onun teki **حُزنة**’dir.

el-Lihyânî: benden sana karşı **قِرَة** yoktur; yani: ağırlık.

Ve şu şiiri okudu:
لما رأتْ حَليلتي عَيْنيَّهْ
ولمَّتي كأنّها حَلِيهْ
تقول : هذا قِرَة عَلَيَّهْ .

el-Asma‘î: aralarında **وقَرة** ve **وغرةٌ** vardır; yani kin ve düşmanlık. Ve adam **تَوَقَّرَ**: ağırbaşlılaştığı zaman. Ve **استَوقَر**: ağır bir yük taşıdığı zaman.

**روق ريق**: el-Leys dedi: **الرَّوْق**: boynuzlu her şeyin boynuzudur. Dedi: insanın **رَوق**’u, onun kaygısı ve nefsidir: onu bir şeye hırsla bıraktığı zaman denir ki: onun üzerine **أرواقَه**’ını attı; Ru’be’nin sözü gibi:
والأَرْكُب الرَّامُون بالأرْواقِ

Ve bulut, yağmurda ısrar edip bir yerde sabit kaldığı zaman denir ki: onun üzerine **أرواقَهَا**’yı attı. Ve şu şiiri okudu:
وباتت بأوراقٍ علينا سَوارِيا

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: denir ki: falan kimse bir **رَوْقَة** yedi: ömrü uzayıp dişleri dökülünceye kadar. Ve onun üzerine **أوراقَه**’ını ve **شَراشِرَه**’ini attı: onu sevip sevgisinde tükenmesidir. Ve **أرواقَه**’ını attı: koşusu şiddetlendiği zaman.

Ve bana el-İyâdî, Şemr’den haber verdi: buluta denir: **ألقت أرواقها**: yağmurda ciddileştiği zaman. Ve şüphesiz o, insanlara **بأرواقه** biner.

Ve adamın **أرواق**’ı: uçları ve bedenidir. Ve üzerimize **أرواقَه**’ını attı; yani: bizi nefsiyle örttü.

Denir ki: bizi onların **بأوراقهم** ile örttüler; yani: bizi nefisleriyle attılar.

Şemr dedi: onun sözü **ألقَى أَرواقَه**’ı, “koşusu şiddetlendiği zaman” diye bilmiyorum; fakat onu, “bir şeyde ciddiyet” manasında bilirim.

Teebbata Şerran dedi:
نجوتُ منها نجاتي من بجيلة إذْ
أرسلتُ ليلة جَنْب الرَّعْنِ أرواقي

Denir ki: **أرسل أرواقَه**: koştuğu zaman. Ve **رَمى أرواقَه**: kalkıp nefsiyle yere vurduğu zaman.

Ve **( النوادر )**’de: **رَوْقُ المَطَر** ve **رَوْقُ الجيش** ve **رَوْقُ البيت** ve **رَوْقُ الجَبَل**: onun önü. Ve adamın **رَوْق**’u: onun gençliği; ve o, zikrettiğim şeylerin her birinin evvelidir.

Ve denir ki: bize falanoğullarından bir **رَوقٌ** geldi; yani: bir topluluk.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَّوْق**: efendi. Ve **الرَّوْق**: suyun ve başkasının safı. Ve **الرَّوْق**: ömür; denir ki: **أكل رَوْقَه**. Ve **الرَّوْق**: çekişin bizzat kendisi. Ve **الرَّوْق**: beğenilen. Denir ki: **رَوْقٌ** ve **رَيق**.

el-Mufaddal okudu:
على كلّ رَيْقٍ ترى مُعَلّماً
يُهدِّرُ كالجملِ الأجرَبِ

Dedi: Burada **الرَّيْق**: asil attır.

Dedi: **الرَّوْق**: halis sevgidir. Ve **الرُّوق**: uzun dişlilerdir. Ve **الرُّوق**: güzel oğlanlardır.

Dedim: Ama onun sözü: **الرُوق**: uzun dişliler; o, **الأَرْوَق**’un cem‘idir. Ve denir ki: **رَوِقَ** eder, **يَرْوَقُ** **رَوَقاً**; o da **أروَقُ**tur: dişleri uzadığı zaman.

Lebîd dedi:
تُكْلحُ الأرْوَقَ منهم والأيَلّ

Ve أما **الرُّوق**: güzel oğlanlar; tekili **رائق**. Ve denilir: **غِلْمانٌ رُوقة**; nasıl ki denilir **صاحب** ve **صُحْبة**; ve **فارِهٌ** ve **فُرْهةٌ**.

Ve **الليث** dedi: **الرِّوَاق**: **الفُساطُ** gibi bir evdir; ortasında tek bir **سِطاعٍ** üzerine taşınır; çoğulu **الأرْوِقة**.

Ve **عائشة**’den, ondan rivayet olunan bir hadiste rivayet olundu ki o dedi: “Ve şeytan onun **رَوْق**’unu vurdu.”

Dedim: evin **رَوْق**’u ve **رِوقُه** birdir; ve o, üst **الشّقة**’dan aşağı olan **الشُّقة**’dır.

Ve ondan, **ذي الرمة**’nin sözü:
وميّتةٍ في الأرض إلاّ حُشاشةً
ثَنَيْتُ بها حَيّاً بمَيْسُورِ أربَعِ
بِثنتَيْن إنْ تَضْرِبْ ذِهِ تنصرفْ ذِهِ
لكتيهما رَوْقٌ إلى جَنْبِ مُخْدَعِ

**الباهلي** dedi: **الميِّتة** ile **الأثرة**’yi kastetti; “onunla bir canlıyı büktüm”, yani: bir deve. Diyor ki: izini takip ettim, ta ki onu geri döndürünceye kadar. Ve **الأثْرة**: devenin ayağının tabanında bir **مِيسمٌ**’dur. **ميِّتة** yani gizli; çünkü o açık olmaz; sonra ayak tabanıyla sabitlenir de neredeyse dümdüz olur, ta ki tekrar edilinceye kadar. “İllâ bir kalıntı, **بميسور** ile”, yani: sol bir yarıkla; yani sol tarafı gördü de onu tanıdı. **ثَنيتَين**: iki göz demektir. **رَوْقَ**: tek bir **رِواقاً** demektir; o da onun üzerlerine çıkıntı yapan **حِجاجُها**’sıdır. Ve **المخْدع** ile gözün içini kastetti.

Ve **الليث** dedi: **الرَّوْق**: beğenme; denilir: “Bu iş bana **راقني**; bana **يَرُوقُني رَوْقاً**”, yani: beni beğendirdi; o halde o **رائقُ**tur ve ben **مَرْوق**um. Ve ondan **الرُّوقة** türetildi; o, hizmetçi erkeklerden ve hizmetçi kızlardan güzel olan şeydir; denilir: **وصيفٌ رُوقة** ve **وُصَفاء رُوقة**.

Ve bazısı dedi: **وُصفاء رُوق**. Ve şiirde atlar onunla nitelenir.

Ve başkası dedi: **أرواق الليل**: karanlığının araları.

Ve **الراجز** dedi:
وليلةٍ ذات قَتَامٍ أطباقْ
وذاتِ أرواقٍ كأثناء الطَّاقْ

Ve denilir: gözün **أرواقُ**’u sarktı: gözyaşları aktığı zaman.

Ve **الطِّرِمَّاح** dedi:
عيناك غَرْبَاشَنةٍ أسبلَتْ
أرواقُها من كَبْنِ أخصامها

Ve denilir: gök **أرواقَها** ve **عَزَالِيَها**’yı saldı.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: çadırlardan kimi **يُرَوَّق** edilir, kimi **لا يُرَوَّق** edilmez. Eğer iri bir ev olursa ona **رِواقٌ** ve **كفاء** yapılır. Ve **الرِّواق** bir **شُقّة**’den, iki **شقتين**’den ve üç **شقائق**’ten olabilir.

**أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den: evin **رِوَاق**’ı: onun tavanıdır; ve o, üsttekinden aşağı olan dudaktır.

Ve **أبو زيد** dedi: evin **رواق**’ı: önünün üstünden yere kadar olan örtüsüdür; ve onun **كفاؤه**’su: arkasının üstünden altına kadar olan örtüsüdür. Ve evin **ستر**’i **الرّواق**’tan daha küçüktür. Ve evin içinde, iç boşluğunda, başka bir **ستر** vardır; ona **الحجَلة** denir.

Ve başkası dedi: evin **رواق**’ı: önüdür. Ve **كِفاؤه**: arka tarafıdır; **كِفاءً** diye adlandırıldı, çünkü **الرِواق**’a karşılık gelir. Ve onun iki yanı: **خالِفَتاه**’dır.

Ve **ذو الرمّة** fecri vasfederken dedi:
وقد هَتَكَ الصُّبحُ الجَلِيّ كِفاءَه
ولكنَّه جَوْن السَراةِ مُرَوَّقُ

Karanlık henüz açılmamışken sabahın görünen kısmını, **كِفاؤه**’su kaldırılmış ve **رِواقُه**’u salınmış bir eve benzetti.

**أبو عبيد**’den, **الكسائي**’den: o, kendisiyle **يَرِيق** eder ve kendisiyle **يَفُوق** eder; ve o, nefsini **يَسُوق** eder.

Ve **ابن مُقبل** **راقَ** hakkında dedi:
راقَتْ على مُقْلَتَيْ سُوذانِق خَرِصٍ
طاو تنَقَّضَ من طَلَ وأمطار

Kendi gözünün, **سُواذنِق**’in iki gözünden fazla olduğunu vasfetti.

Ve denilir: falan, falanın üzerine **راقَ** etti: faziletçe onun üzerine arttığı zaman; onun üzerine **يَرُوق** eder; o halde o, onun üzerinde **رائق**tir.

Ve şair bir cariyeyi vasfederken dedi:
راقت على البِيض الحِسا
نِ بحُسْنها وبَهائها

Ve **ذو الرمَّة** bir boğayı vasfederken dedi:
حتّى إِذا شمَّ الصَّبا وأوردا
سَوْفَ العَذَارَى الرّائق المجسَّدا

Denildi: **الرائق** ile miskle yoğrulmuş bir elbiseyi kastetti. Ve **المجسَّد**: boyaca doyurulmuş olandır.

Ve denildi: **الرائق**: güzelliği ve gençliği onu beğendiren gençtir.

Ve denilir: falan, binek üzerine **بأرواقه** attı: ona bindiği zaman; ve binekten **بأرواقه** attı: ondan indiği zaman.

Ve **الأصمعي** dedi: bize falan oğullarından bir **رَوْقٌ** geldi; yani onlardan bir topluluk; nasıl ki “bize bir **رأسٌ** geldi” denir, kavmin topluluğu için.

Ve **الليث** dedi: **الرَوْق**: dişlerin uzunluğu ve üstlerin altlara çıkıntı yapmasıdır; sıfatı **أَروَق** ve **رَوْقاء**; çoğulu **رُوق**.

Ve okudu:
إذا ما حال كُسُّ القومِ رُوقا

**أبو عبيد**: **الراووق**: süzgeçtir.

Ve **الليث** dedi: **الراووق**: içkinin **ناجود**’udur; onunla **يُرَوَّق** edilir de süzülür; ve serap, sıkma olmaksızın **يتروَّق** eder.

Ve **الأعشى** dedi:
راووقَه خَضِلُ

**شمر** dedi: **ابن الأعرابي** dedi: **الراووق**: bizzat kadehin kendisidir.

**شمر** dedi: ve bu hususta ona bütün insanlar muhalefet etti. Çoğulu **روَائق**.

**أبو عبيد**: içki **راقَ** eder, **يَروق**; ve ben onu **رَوَّقْته**.

Ve **الليث** dedi: **الرَّيْق**: su döküldüğü zaman, sığ su ve benzeri şeylerden suyun yer yüzü üzerinde gidip gelmesidir.

Ve başkası dedi: su **راقَ** eder, **يَريق رَيْقاً**; ve ben onu **أرقْتُه** **إراقةً**. Ve içki **راقَ** eder, **يَرِيق رَيْقاً**: yerin üstünde yayıldığı zaman.

**رؤبة** dedi:
إِذا جَرَى من آلها الرَّقْراق
رَيْقٌ وضحضاحٌ على القياقي

Dedi: her şeyin **رَيِّقُ**’u: onun en faziletlisidir; dersin: **رَيِّق الشباب** ve **رَيِّق المطر**: onun yönü ve ucu. Denilir: onun **ريّقُه** bize idi, ve onun **حِمِرُّه** falan oğullarına idi. Ve **حِمِرُّه**: onun çoğudur. Ve denilir: **ريّق المطر**: onun ilk sağanağı.

Ve **شمر** dedi: bulutun **روق**’u: onun akışıdır.

Ve okudu:
مثل السحاب إذا تحدَّرَ رَوقُه
ودنا أُمِرَّ وكان مما يُمنَع

Yani: onun üzerine **أُمِرَّ** olundu da geçti; ondan, umduktan sonra, ona hiçbir şey isabet etmedi.

Ve **الليث** dedi: **الرِّيق**: ağzın suyudur.

Ve şiirde müennes yapılır da **ريقتها** denilir.

Ve denilir: suyu **رائقاً** içtim; o, içenin onu sabahleyin ağırlık olmaksızın içmesidir; ve yalnız su için denilir.

**أبو عبيد**’den, **أبي عبيدة**’den: **ريق**, “**فيعل**” gibi: **الذي على الرّيق**.

Ve **الليث** dedi: **الريق**: yemekten önce sabahleyin ağzın suyudur.

Ve **أبو عثمان المازني** dedi: bizde, **علي بن أبي طالب رضي الله عنه**’un şu iki beyit dışında şiirden bir şey söylediği sahih olmadı:
تلكمْ قريش تمناني لتقتلني
فلا وجَدِّك ما بروا ولا ظفروا
فإِن هلكتُ فرهنٌ ذِمتي لهم
بذاتِ رَوْقَين لا يعْفُو لها أَثَر

Dedi: ve denilir: büyük olduğu zaman, **ذاتُ رَوْقين** ve **ذات وَدْقين** olan bir felaket.

Ve başkası dedi: **الترْياق**: **تفْعال** üzere bir isimdir; **الرِّيق** ile adlandırılır; onda yılanların **ريق**’inden olduğu için. Ve denilmez: **ترْياق**; ve denilir: **درْياق**.

Ve denilir: **ذهب رَيْقاً**; yani: bâtıl olarak. Ve şair dedi:
حمارَيْكِ سُوقِي وازجري إنْ أطعتنِي
ولا تَذهبي في رَيْق لُبَ مضلَّلِ

Ve denilir: **اقصر عن رَيْقك**; yani: bâtılından.

**عمرو** babasından: falan bize **رائقاً عَثْريّاً** geldi: boş olarak geldiği zaman.

**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: **التروِيق**: kişinin bir malı satıp ondan daha iyisini satın almasıdır. Denilir: malını sattı da **فرَوَّقُ**; yani ondan daha iyisini satın aldı. Ve denilir: bu iş oldu ve bizde **رَيْقٌ** vardı; yani: kuvvet. Ve yine: bu iş oldu ve bizde **رَمَق** ve **بُلَّة** vardı; hepsi bolluk ve yumuşaklıktır.

**ورق**: **الليث** dedi: **الوَرَق**: ağacın ve dikenin yaprağıdır. Ve ağaç **ورقَّت** eder, **توريقاً**; ve **أورقتْ** eder, **إيراقاً**: yaprağını çıkardığı zaman. Ve **شجرةٌ وَرِيقَة**: yaprağı çok olan.

**أبو عبيد**: **شجرة وارقة**: o, yaprağı yeşil, güzeli olandır.

Dedi: ama **الوراق**: otlardan yerin yeşilliğidir; **الوَرَق** değildir. Ve **أوس بن زُهير** dedi:
كأنَّ جِيادَهُنْ بِرَعْنِ زُمَ

**جَرَادٌ**: çekirge; **قد أطَاعَ له الوَرَاقُ**: **الوَرَاقُ** ona itaat etmiştir.

Ve başkası şöyle inşad etti:
**قل لنُصَيْب يَحْتلِبْ نابَ جعفرٍ**
**إذا شَكِرَتْ عند الوَرَاق جِلامُها**
**الجِلام**: **الجِداء**.

Ve Leys dedi: **الوَرَق**: yaralardan pıhtı hâlinde, parça parça düşen kandır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الوَرْقة**: dalda ayıptır; artarsa o **الأُبنة**’dir; artarsa o **السَّحْتنة**’dir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: yayda bir dalın çıkıntısı olursa o **أُبْنة**’dir; bundan daha gizli olursa o **وَرْقة**’dir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَرقة**: erkeklerin aşağılık olanıdır; **الوَرَقة**: erkeklerin kerim olanıdır; **الوَرَقة**: kandan bir dirhem miktarıdır. **الوَرَق**: konuşan malın hepsidir; **الوَرَق**: oğlanların genç olanlarıdır.

İbnü’s-Sikkît: kavimden **الورَق**: onların gençleridir. Ve inşad etti:
**إذا وَرَقُ الفتيان صاروا كأنّهم**
**دراهمُ منها جائزاتٌ وزُيَّفُ**

Ve **الورق**: develerden ve koyunlardan olan maldır. Ve kandan **الورق**: yuvarlaklaşan şeydir. Ebû Sa‘îd dedi: **فتًى ورَق** denir; yani: zarif. Ve **فتيانٌ وَرَق**. Ve beyti inşad etti. Amr b. el-Ehtem, devesi hakkında—Medine’ye gelmişti—dedi:
**طال التِّواء عليها بالمدينة لا**
**ترعى وبِيع لها البيضاءُ والوَرقُ**
**البيضاء** ile **الحَلِيَّ**yi kastetti; **الورق** ile: **الخبَط**ı. Ve **بيع**: yani satın aldı.

Leys dedi: **الوَرَق**: ince derilerdir; ondan **وَرَق المُصحَف**; bir tanesi **وَرَقة**. Dedi: ve **الوَرِق**: dirhemlerin adıdır; aynı şekilde **الرِّقَة**; denir ki: ona, başka bir maldan hiçbir şey karışmayan, bin dirhem **رِقَةً** verdi. Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: **( وفي الرِّقَة رُبْع العُشْر )**.

Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki: **الوَرِق** ve **الرِّقَة**: hâlis olarak dirhemlerdir. Ve **الورّاق**: **الوَرِق**i çok olan adamdır.

Dedi: **الورق**: malın hepsidir. Ve inşad etti:
**اِغفِرْ خَطايايَ وثَمِّرْ وَرِقِي**
Yani: malım.

Şemmer dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الوَرِق**: gümüş; ister dirhem olarak basılmış olsun ister olmasın.

Ebû’l-Hüseyn el-Müzenî bana, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi: dedi ki: **الرِّقَة** **رِقِينَ** olarak cem‘ edilir; ve ondan onların sözü: **( وجْدانُ الرِّقِينَ ، يُغَطّي أفْنَ الأفين )**.

Ebû Sa‘îd dedi: **رأيتهُ وَرَقاً** denir; yani: diri. Ve her diri **وَرَق**tır; çünkü derler ki: **يموتُ كما يَموت الوَرَق**; yani: **الورق** kuruduğu gibi kurur. Tâî dedi:
**وهزَّت رأسَها عَجَباً وقالت**
**أنا العَبْرَى أإيَّانا تُريدُ**
**ومَا يَدْرِي الوَدُودُ لعلّ قلبي**
**ولو خُبِّرتَهُ وَرَقاً جَليدُ**
Yani: ona diri olarak haber verilse bile, o donuktur.

Amr, babasından: **الوَرِيقة**: yaprağı güzel olan ağaçtır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النِّصِيّ** ve **الصِّلِّيان** için, ikisi de bitince, yaş kaldıkları müddetçe, hafif olarak **رِقةٌ** denir. Ve **الرِّقَة** ayrıca: yaprak çıktığında otun **رِقة**sidir.

Dedi: her şeyden **الأوْرَق**: rengi kül rengi olan şeydir. Ve inşad etti:
**ولا تَكُوني يا ابنةَ الأشَمِّ**
**وَرْقاءَ دَمَّي ذِئبَها المدمِّي**
Dedi: kurtlar, bir kurdu yaralanmış ve kanı görünmüş olarak gördüklerinde, onun üzerine üşüşürler; onu parçalarlar; dişisi de onunla beraberdir. Bu adam karısına der ki: insanlar beni zulmetmiş olarak gördüğünde, benim aleyhimde onlarla birlikte olup, kötü dişi kurt gibi olma.

Dedi: insanlardan **الأورَق**: esmerdir. Ve ondan, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **ولد المُلاعَنة** hakkında sözü: **( إِنْ جاءت به أمُّه أَوْرَق )**; yani: esmer.

Dedi: ve **السُّمْرة**: **الوَرْقة**dır. Ve **السَّمْرة**: geceleyin anlatılan hikâyedir.

Ebû Ubeyd dedi: **الأوْرَق**: rengi siyahlık ile toz rengi arasında olandır; ondan dolayı küle **أَورَق** denildi ve güvercine **وَرْقاءَ**; onu ancak esmerlikle vasfetti.

Ebû Ubeyd, onların darb-ı mesellerinden: **( إنّه لأشأمُ من ورقاء )**; ve o uğursuzdur. Yani: deve bazen ürker de yeryüzünde gider.

Ve güvercine, rengi sebebiyle **ورقاء** denir.

Asma‘î dedi: falan kimse **بالرُّبيق على أُرَيق** ile geldi: büyük felaketle geldiği zaman.

Ezherî dedi: **أرَيق**; terhîm üzere **أورَق**ın küçültmesidir; tıpkı **أسوَد**’ü **سُوَيد** diye küçülttükleri gibi. Ve **أُرَيق** aslında **وُرَيق** idi; damme sebebiyle vav elife çevrildi; tıpkı onun sözü gibi: **( نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ )** (المرسلات: 11); aslı **وُقّتت**tir. Ve denir ki: biz **رِقَة الطَّريفة**yi otlattık; o, bir defa **الصِّلّيانُ** ve **النَّصيّ**dir. Ve **الرِّقَة**: bitkisinin yaş olarak ilk çıkışıdır. Münzirî bunu Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti.

Ve başkası dedi: **تَوَرَّقَت الناقة**: **الرِّقَة**yi otladığı zaman.

Ve denir: bu ağacı bana **وَرْقاً** olarak **رِقْ**; yani: onun yaprağını al. Ve ben onu **وَرَقْتُها**; onu **أرِقُها وَرْقاً**; o da **مَوْروقة**dir.

Ve denir: **أَورَقَ الحابِل يُورِق إيراقاً فهو مُورِق**: av, ağına düşmediği zaman; aynı şekilde gazi ganimet elde etmediği zaman; o **مُورِق** ve **مُخْفِق**tir.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: ona inşad etti:
**فلا تلحيَا الدُّنيا إليَّ فإنني**
**أرى ورق الدُّنيا يَسُلّ السخائما**
**ويا ربّ مُلتاثٍ يجرُّ نساءَه**
**نفَى عنه وِجدانُ الرِّقين العزائما**
Der ki: malın çokluğu, insanların onun hakkında “ahmak, deli” olduğuna dair azimlerini ondan uzaklaştırır.

Ezherî dedi: **لا تلحيا**: yermeyin. Ve **الملتاث**: ahmaktır.

Nadr dedi: denir: **إيراقّ العِنَب يَوْراقُّ ايرِيقاقاً**: renklendiği zaman; o **مُورَاقٌّ**tur.

Lihyânî dedi: eğer ticaret yaparsan, o, Mâlik için **مَوْرَقَةٌ**dur; yani: çoğaltıcı. Ve **زمانٌ أورَق**: yani: kıtlık. Cündel dedi:
**إنْ كانَ عَمِّي لكريمَ المَصْدَقِ**
**عَفّا هَضوماً في الزَّمانِ الأورَقِ**

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: deve siyah olup siyahlığına **الرِّمْث** dumanı gibi bir beyazlık karışırsa, işte o **الوُرْقة**dır; eğer onun **وُرْقته**si şiddetlenir de içindeki beyazlık gidince, o **أدهم**dir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Ebû Nasr en-Ne‘âmî dedi: **هَجِّرْ بحمراءَ**; ve **أَسْرِ بوَرْقاء**; ve kavme **صَبّحِ** olarak **صَهْباء** üzerinde var. Ona: niçin? denildi. Dedi: çünkü **الحمراء** öğle sıcağına daha sabırlıdır; ve **الوَرْقاء** uzun gece yürüyüşüne daha sabırlıdır; ve **الصِّهْباء** bakıldığı zaman daha meşhur ve daha güzeldir.

Şemmer, İbn Sim‘ân ve başkasından: **الرِّقة**: **الصَّفَريّة**de veya **القَيْظ**da yağmurun isabet ettiği yerdir; böylece biter ve yeşil olur.
Buna: **رِقَةٌ خضراء** denir.
Ve **الرِّقَة**: **النَّصِيِّ** ve **الصِّلِّيان**ın **رِقَة**sidir: ilkbaharda yeşerdiği zaman.

Şemmer dedi: **الرِّقَة**: gözdür; ve denir ki: o, özellikle gümüştendir.

Dedim: **الرِّقَة**nın aslı **وِرْقة**dır; tıpkı: **العِدَة** ve **الصِّلَة** ve **الزّنَة** gibi.

Ve **الوَرقاء**: bilinen bir ağaçtır; bir adam boyu kadar yükselir; onun yuvarlak, geniş, ince, yumuşak yaprağı vardır.

**أرق**: Leys dedi: **الأَرَق**: geceleyin uykunun gitmesidir; denir: **أَرِقْت**; **آرَقُ أَرَقاً**; ben **أرِقٌ**im. Ve falan ve falan beni **أرَّقَني**; ben **مؤرَّق**um. Ve **زَرْعٌ مأروق**; ve **نخلةٌ مأروقة**. Ve **الْيَرَقان** ve **الأَرقان**: ekine isabet eden bir afettir; denir: **زَرْعٌ مَيْرُوق**. Ve bazen **يُرِق** de olur. Ve **الْيَرَقان** ve **الأَرَقان** ayrıca: insanlara isabet eden, sarılığa benzer bir hastalıktır; ondan insanın göz bebeği ve derisi sararır.

رقا : Leys dedi: Denilir: **رَقأ** kan; o da **يَرْقأُ** **رُقوءاً**. Ve **رقأَ العِرْق**: sakinleştiği zaman. Ve **رَقأَ الدَمعُ رُقوءاً**: kesildiği zaman.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّقُوء**: kanın onunla **يُرقأ** edildiği ilaçtır. Ve Araplar der ki: Develere sövmeyin; çünkü onlarda **رَقُوءَ الدماء** vardır; yani: diyetlerde verilir de kanları tutar.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denilir: **ارْقَ على ظَلْعِك**; o da der ki: **رَقِيتُ رُقِيّاً**. Ve denilir: **ارْقَأ على ظَلْعِك**; o da der ki: **رَقأْتُ رَقئاً**. Manası: Önce işini düzelt. Ve denilir: **رَقِي على ظلْعك** hemze ile; ona da **وَقَيْتُ أقي وُقِيّاً** diye cevap verir.

Ve denilir: **رقَى الراقي رَقْيةً وَرَقْياً**: ta‘vîz ettiği ve ta‘vîzinde üflediği zaman; onun sahibi **رقَّاءٌ**dur. Ve **المَرْقيّ** **يَسترْقي** eder; onlar **الراقُون**dur.

Nâbiga dedi:
تناذَرَها الرَّاقونَ مِن سَوءِ سَمِّها

Ve denilir: **رَقِيَ** falan kimse dağda **يَرقى رُقِيّاً**: çıktığı zaman.

Ve denilir: **ارتَقى يَرْتَقي**.

Ve **المَرْقاة**: merdiven basamaklarının **مراقي**sinden bir tanedir. Ve denilir: Bu, içinde ne **مَرقَى** bulunan ne de **مُرْتقَى** bulunan bir dağdır.

Ve denilir: Falan kimse, iş onu yükselte yükselte, nihayetine varıncaya kadar durmadan yükselip durdu.

Ve **الرَّقْوَة**: kumdan **الدِّعْص**ın küçükçe üst kısmıdır.

Ve denilir: **رَقُوٌ**; **هاء**sız. Çoğunlukla **الرُّقْوُ** vadilerin yanına olur. Şair dedi:
لها أُمٌّ مُوَقَّفةٌ وَكُوبٌ
بحيثُ الرَّقْوُ مَرْتَعْها البَريرُ

Bir ceylan dişisini ve yavrusunu vasfeder. Ve **المُوَقَّفة**: iki ön kolunda beyazlık bulunan. Ve **الوكوب**: yavrusuna eşlik eden ve ona yapışıp kalan. Bir başkası dedi:
مِن البيض مِبْهاج كأنَّ ضَجِيعَها
يَبيتُ إلى رَقْوٍ مِن الرَمْلِ مُصعَبِ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الرَّقْوة**: vadinin kenarında toplanan topraktan **القُمزَة**dir; çoğulu **الرُّقَى**dır.

Ebû ‘Amr dedi: **الرُقّي**: küreğin dönüş yerinde bulunan, saf beyaz iç yağdır; onun üzerinde de onun gibi bir başkası vardır, ona **المأَناتُ** denilir. Yiyen onu görünce onu kapışarak alır. Dedi: Ve **النِّحرير**in **لِلخَوْعَم** için vurduğu bir mesel: **حسِبْتَني الرُقَّي عليها المأنات**.

Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den, insanın kendi işine bağlı kalması babında: **ارقأ على ظلعك** ve **وارقَ على ظلعك** ve hemzesiz **وقِ على ظَلْعك**; **من وقيت**’ten; yani: ona yapış ve onun üzerinde ağır davran. Şemmer dedi: Manaları hepsi birdir; yani: sende bulunan ayıp üzerine sus. Çünkü **الظَّلْع** ayıptır.

Münzirî bana, Ebû Tâlib’den, onların şu sözünde haber verdi: **لا أرقَأَ الله دَمعتَه**.

Dedi: Manası: Allah onun gözyaşını yükseltmesin. Ve ondan: **رَقأتُ الدرجة**; ve bundan dolayı **المِرْقاة** isimlendirilmiştir. Denilir: **رقأتُ** ve **رقيتُه**; hemzeyi terk etmek daha çoktur.

Dedi: Ve Asma‘î dedi: Kan hakkında da bunun gibisi: Bir adam bir adamı öldürdüğünde, kan velisi diyeti aldığında, katilin kanı **رَقأَ** eder; yani: yükselir; eğer diyet alınmasaydı kanı dökülürdü de aşağı inerdi.

Dedi: Mufaddal ed-Dabbî de böyle dedi.

Ve şu beyit okundu:
وتَرقَأُ في مَعاقِلها الدِّماءُ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والراء وما يثلثهما)
(قرس)  القاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على برد. من ذلك القَرْس: البَرد. وقَرِس الإنسانُ قَرَساً، إذا لم يستطع أن يعمل بيديه من شِدّة البَرد. قال أبو زُبَيد:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ ***  كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
يقال أقرسَه البرد. ومما ليس من هذا الباب القُرَاسِية: الجملُ الضَّخم.
(قرش)  القاف والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على الجمع والتجمُّع. فالقَرْش: الجمع، يقال تَقَرَّشُوا، إذا تجمَّعوا. ويقولون: إنَّ قُريشاً سمِّيت بذلك. والمُقَرِّشة: السَّنة المَحْل، لأنَّ النّاسَ يضمُّون مواشِيَهم. ويقال: تقارَشَت الرِّماح في الحَرْب، إذا تداخَلَ بعضُها في بعض. ويقولون: إنَّ قريشاً: دابَّةٌ تسكن البحر تغلبُ سائرَ الدَّوابّ. قال:
وقريشٌ هي التي تَسْكُن البحـ *** ـرَ بها سمِّيت قريشٌ قريشا([1])
(قرص)  القاف والراء والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على قبضِ شيء بأطراف الأصابع مع نبْرٍ([2]) يكون. من ذلك: قَرَصتُه أقرُصُه قَرْصاً. والقُرْص معروفٌ، لأنّه عجينٌ يُقرَص قَرْصاً. وقرَّصت المرأةُ العجين: قَطَّعته قُرصةً قُرصة. ولَبَن قارصٌ: يَحذِي اللِّسان، كأنَّه يقرُصه قرصاً. ومن الباب: القوارص، وهي الشَّتائم، كأنَّ العِرْضَ يُقرَص قرصاً إذا قيل فيه ما لا يَحسُن. قال:

قوارصُ تأتِيني وتَحتقرونها *** وقد يملأُ القطرُ الإناءَ فيُفعِمُ([3])
قال ابن دُريد: "حُلِيٌّ مقرَّص، أي مرصَّع بالجواهر([4])"، وكأنَّ ذلك يكون مستديراً على صُورة القُرص.
ومما ليس من هذا الباب القُرَّاص: نبات([5]).
(قرض)  القاف والراء والضاد أصلٌ صحيحٌ، وهو يدلُّ على القطع. يقال: قَرَضت الشيءَ بالمقراض. والقَرْض: ما تُعطيه الإنسانَ من مالك لتُقْضَاه، وكأنَّه شيء قد قطعتَه من مالك. والقِراض في التِّجارة، هو من هذا، وكأنَّ صاحب المال قد قَطَع من ماله طائفةً وأعطاها مُقارِضَهُ ليتّجر فيها. ويقولون: [القريض([6])]: الجرة، في قولهم: "حالَ الجريضُ دُونَ القريض"؛ [والظاهر أنه أريد به([7])] الشِّعر، وهو أصح. ويقال: إنَّ فلاناً وفلاناً يتقارضان الثَّناء، إذا أثنَى كلُّ واحدٍ منهما على صاحبه. وكأنَّ معنى هذا أنَّ كلَّ واحدٍ منهما أقْرَضَ صاحبَه ثناءً كقَرضِ المال. وهو يَرْجع إلى القياس الذي ذكرناه.
(قرط)  القاف والراء والطاء ثلاثُ كلماتٍ عن غير قياس.
فالأولَى القُرْط، وهو معروفٌ، وقَرَّطَ فلانٌ فرسَه العنانَ، إذا طَرحَ اللِّجام في رأسه.
والثانية القُِرْطانُ والقُِرطاطُ للسَّرج، بمنْزلة الوَلِيَّة للرَّحْل. وربما استُعمل للرَّحل.
ويقال: ما جادَ فلانٌ بِقرْطيطةٍ، أي بشيءٍ يسير.
(قرع)  القاف والراء والعين معظمُ البابِ ضربُ الشيء. يقال قَرَعْتُ الشيءَ أقرَعُه: ضربتُه. ومُقارَعة الأبطال: قَرعُ بعضِهم بعضاً. والقَريع: الفَحْل، لأنَّه يَقرع الناقة. والإقراع والمُقارَعة: هي المساهمَة. وسمِّيت بذلك لأنَّها شيءٌ كأنَّه يُضرَب. وقارعتُ فلاناً فقرعتُه، أي أصابتني القُرعةُ دونَه. والقارعة: الشَّديدة من شدائد الدهر؛ وسمِّيت بذلك لأنَّها تقرع الناس، أي تضربُهم بشدَّتها. والقارعة: القِيامةُ، لأنَّها تَضرِبُ وتُصيب النَّاسَ بإقراعها. وقوارِعُ القرآن: الآياتُ التي مَن قَرأها لم يُصِبْه فزَع. وكأنها -واللهُ أعلمُ- سمِّيت بذلك لأنَّها تَقْرَع الجِنّ: والشَّاربُ يَقرَعُ بالإناء جبهته، إذا اشتفَّ ما فيه. ويقال* أقرَعَ الدَّابةَ بلجامِهِ، إذا كَبَحه.
ومن الباب: قولهم: رجلٌ قَرِعٌ، إذا كان يَقبل مشورةَ المُشير. ومعنى هذا أنَّه قُرِع بكلامٍ في ذلك فقبِله. فإنْ كان لا يقبلُها قيل: فلانٌ لا يُقرَع. ويقولون: أقرَعْتُ إلى الحقِّ إقراعاً: رجَعت.
ومن الباب القَرِيع، وهو السيِّد، سمِّي بذلك لأنه يعوَّلُ عليه في الأمور، فكأنَّهُ يقرَع بكثرةِ ما يُسأل ويستعان بهِ فيه. والدَّليل على هذا أنَّهم يسمُّونه مقروعاً أيضاً.
ثم يُحمَل على هذا ويستعار، فقالوا: أقرَعَ فلانٌ فلاناً: أعطاه خيرَ مالِه.
وخيارُ المال: قُرعتُه، وسمِّي لأنَّه يعَوَّل عليه في النَّوائب كما قلناه في القَرِيع.
وممّا اتّسعوا فيه والأصل ما ذكرناه: القَريعة، وهو خير بيتٍ في الرّبع، إن كان بَرْدٌ فخيارُ كِنِّهِ، وإن كان حرٌّ فخِيارُ ظلِّه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَرَع، وفَصِيلٌ مقرَّع. قال أوس:
لدى كلِّ أُخدودٍ يغادرنَ دارعاً ***  يُجَرُّ كما جُرَّ الفصيلُ المقرَّعُ([8])
والقَرَع أيضاً: ذَهابُ الشَّعَْر([9]) من الرأس.
(قرف)  القاف والراء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على مخالطةِ الشيء والالتباس به وادِّراعِه. وأصل ذلك القَرْف، وهو كلُّ قَشْر. ومنه قِرْفُ الخُبْز، وسمِّي قِرفاً وقَرْفاً([10]) لأنه لباسُ ما عليه.
ومن الباب القَرْف: شيءٌ يُعمَل من جلودٍ يعمل فيه الخَلْع. والخلْع: أن يُؤخذ اللحمُ فيُطبخَ ويجعلَ فيه توابل، ثم يُفرَغ في هذا الخَلْع. قال:
وذُبْيانيَّةٍ وَصَّتْ بَنِيها ***  بأنْ كَذَب القراطفُ والقُروف([11])
ومن الباب: اقترفْتُ الشيء: اكتسبتُه، وكأنه لابَسَه وادَّرَعه. وكذلك قولهم: فلانٌ يُقرَف بكذا، أي يُرمَى به. ويقال للَّذِي يُتَّهم بالأمر: القِرْفةُ، يقول الرّجلُ إذا ضاع لـه شيءٌ: فلانٌ قِرْفَتي، أي الذي أتَّهِمُه، كأنَّه قد ألبسه الظِّنَّة. و [بنو([12])] فلانٍ قِرْفَتِي، أي الذي عندهم أظنُّ طَلِبَتي وبُغيتي. ويقولون: سَلْ بني فلانٍ عن ناقتك فإنَّهم قِرْفةٌ، أي تجدُ خَبَرها عنْدهم. وقياسُه ما قد ذكرناه. والفَرسُ المُقْرِف: المُدانِي الهُجْنة. يقولون: إن الْمُقرِف: الذي أبوهُ هجينٌ وأمُّه عربيّة. قال الشاعر([13]):
فإنْ نُتِجَتْ مُهراً كريماً فبالحَرَى *** وإن يكُ إقرافٌ فمن قِبَلِ الفَحلِ([14])
وقارفَ فلانٌ الخطيئةَ: خالَطَها. وقارفَ امرأتَه: جامَعَها؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما لباسُ صاحبِهِ. والقَرَفُ: الوَباء يكون بالبلد، كأنَّه شيء يصير مرضاً لأهله كاللِّباس. وفي الحديث أنَّ قوماً [شَكَوْا إليه([15])] وَبأَ أرضِهم فقال: "تَحوَّلُوا فإنَّ مِن القَرَف التَّلَفَ".
(قرق)  القاف والراء والقاف كلمةٌ واحدة. يقولون: القَرِق: القاع الأملس. قال:
كأنَّ أيديهنَّ بالقاعِ القَرِقْ *** أيدي جوَارٍ يتعاطَيْنَ الوَرِقْ([16])
(قرم)  القاف والراء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حزٍّ أو قطعٍ في شيء. من ذلك القَرْم: قَرْم أنفِ البعير، وهو قطعُ جُليدةٍ منه للسِّمة والعلامةِ، وتلك القُطَيعة القُرامة. وقولهم: القَرْم: السيِّد، وكذلك المُقْرَم، فهو الذي ذكرناه، إنما يُقرَم لكرمه عندهم حتَّى يصير فحلاً، ثم يسمَّى بالقَرْم الذي يُقرَم به. وقال أوس:

إذا مُقْرَمٌ منا ذَرَا حدُّ نابِه ***  تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقرَمِ([17])
ويقولون: إنَّ القُرَامةَ شيءٌ  يُقطَع من كِركرة البعير، يُنتفَعُ به عند القحط ويؤكل. ومنه القُرَامة، وهو ما لَزِق بالتَنُّور من الخبز. وسمِّي بذلك لأنَّه يُقرَم من التَّنُّور، أي ينحَّى عنه.
ومن الباب القَرْم، وهو تناوُلُ الحَمَلِ الحشيشَ أولَ ما يقْرِمُ أطرافَ الشَّجَر. والقِرام: السِّتْر: الرّقيق، وهو من قياس الباب، كأنَّه شيءٌ قد غُشِّيَ به الباب، فهو كالقُرمة التي تُقرَم من أنف البعير.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَرَم: شدَّةُ شهوةِ اللَّحم.
(قرن)  القاف والراء والنون* أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على جَمعِ شيءٍ إلى شيء، والآخَر شيءٌ ينْتَأ بقُوّة وشِدّة.
فالأوّل: قارنتُ بين الشَّيئين. والقِران: الحبلُ يُقرَن به شيئانِ. والقَرَن: الحَبْل أيضاً. قال جرير:
بلِّغْ خليفَتَنا إنْ كنتَ لاقِيَه *** أنِّي لدَى البابِ كالمشدود في قَرَنِ([18])
والقَرَن: جُعَيْبَةٌ صغيرة تُضَمُّ إلى الجَعبة الكبيرة. قال:
* فكلُّهمْ يَمشِي بقَوسٍ وقَرَنْ([19]) *
والقَرَن في الحاجبين، إذا التقَيا. وهو مقرونُ الحاجِبين بيِّنُ القَرَن. والقِرْن: قِرنُك في الشَّجاعة. والقَرْن: مثلُك في السِّنِّ. وقياسُهما واحد، وإنَّما فُرِق بينهما بالكسر والفتح لاختلاف الصِّفتين. والقِرَان: أن تقرن بين تَمرتين تأكلهما. والقِرانُ: أن تَقْرِن حَجَّةً بعُمرة. والقَرُون من النُّوق: المُقرَّنة القادِمَين والآخِرَين من أخلافها. والقَرون: التي إذا جَرَتْ وضعت يديها ورجليها معاً. وقولهم: فلان مُقْرِنٌ لكذا، أي مطيقٌ لـه. قال الله تعالى: ]سُبْحَانَ الَّذي سَخَّرَ لنا هذا وما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ[ [الزخرف 13]؛ وهو القياس، لأنَّ معناه أنَّه يجوز أن يكون قِرناً له. والقَرِينة: نَفْس الإنسان، كأنهما قد تقارَنَا. ومن كلامهم: فلانٌ إذا جاذبَتْه قَرينةٌ بَهَرَها، أي إذا قُرِنت به الشَّديدة أطاقَها. وقَرِينةُ الرَّجُلِ: امرأتُه. ويقولون: سامحته قَرِينته وقَرُونته وقَرُونه، أي نفسه. والقارِنُ: الذي معه سَيفٌ ونَبْل.
والأصلُ الآخر: القَرْن للشّاةِ وغيرها، وهو ناتئ قويّ، وبه يسمَّى على معنى التشبيه الذَّوائبُ قروناً. ومن ذلك قول أبي سفيان في الرُّوم: "ذات القُرون([20])". كان الأصمعيُّ يقول: أراد قرونَ شُعورِهم، وكانوا يطوِّلون ذلك يُعرَفون به. قال مُرقِّش:
لات هَنَّا وليتني طَرَفَ الزُّ *** جِّ وأهلي بالشَّام ذاتِ القُرونِ([21])
ومن هذا الباب: القَرْن: عَفَلة الشَّاة تخرج من ثَفْرها. والقَرْن: جُبَيْلٌ صغيرٌ منفرد. ويقولون: قد أقرَنَ رُمحَهُ([22])، إذا رفَعَه. ومما شذَّ عن هذين البابين: القَرْن: الأمَّة من الناس، والجمع قُرون. قال الله سبحانه: ]وَقُرُوناً بَيْنَ ذلكَ كَثِيراً([23])[ [الفرقان 38].
والقَرْن: الدُّفعة من العَرَق، والجمع قُرون. قال زُهَير:
نعوِّدُها الطِّرادَ فكلَّ يومٍ *** يُسَنُّ على سنابِكها قُرونُ([24])
ومن النَّبات: القَرْنُوَة، والجلد المُقَرْنَى: المدبوغُ بها.
(قره)  القاف والراء والهاء كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: القَرَه في الجلد كالقَلَح في الأسنان، وهو الوَسَخ. يقال: رجلٌ أقْرَهُ وامرأةٌ قرهاء.
(قري)  القاف والراء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جمعٍ واجتماعٍ. من لك القَرْية، سمِّيت قريةً لاجتماع النَّاس فيها. ويقولون: قَرَيت الماء في المِقْراةِ: جمعتُه، وذلك الماءُ المجموع قَرِيٌّ. وجمع القَرية قُرىً، جاءت على كُسْوةٍ وكُسىً. والمِقْراة: الجفْنة، سمِّيت لاجتماع الضَّيف عليها، أو لما جُمع فيها من طعام.
ومن الباب القَرْو، وهو كالمِعْصَرة([25]). قال:
أرمِي بها البَيداءَ إذْ أعرَضَتْ *** وأنت بين القَرْوِ والعاصر([26])
والقرو: حوضٌ معروفٌ ممدودٌ عند الحوض العظيم، تَرِدُه الإبل. ومن الباب القَرْو، وهو كلُّ شيءٍ على طريقةٍ واحدة. تقول: رأيت القوم على قَرْوٍ واحد. وقولهم إنَّ القَرْو: القصدُ؛ تقول: قروتُ وقرَيْت، إذا سلكت. وقال النابغة:
* يَقْرُوا الدَّكادِكَ من ذنبان([27]) والأكَما *

وهذا عندنا من الأوّل، كأنه يتبعها قريةً قرية. ومن الباب القَرَى: الظَّهر، وسمِّي قرىً لما اجتمع فيه من العِظام. وناقةٌ قَرْواءُ: شديدة الظَّهر. قال:
* مضبورةٍ قَرواء هِرْجابٍ فُنُقْ([28]) *
و*لا يقال للبعير أقْرَى.
وإذا هُمِز هذا الباب كان هو والأوّلُ سواءً. يقولون: ما قرأَتْ هذه النّاقةُ سَلَىً، كأنَّه يُراد أنَّها ما حَملَتْ قطُّ. قال:
ذِراعَيْ عَيطلٍ أدماءَ بِكرٍ *** هجانِ اللَّونِ لم تَقرأْ جنينا([29])
قالوا: ومنه القُرآن، كأنَّه سمِّي بذلك لجَمعِه ما فيه من الأحكام والقِصَص وغيرِ ذلك. فأمَّا أقْرأَتِ المرأةُ فيقال إنَّها من هذا أيضاً. وذكروا أنَّها تكون كذا في حال طُهرها، كأنَّها قد جَمَعَتْ دمها في جوفها فلم تُرْخِه. وناسٌ يقولون: إنما إقراؤها: خروجُها من طُهرٍ إلى حيض، أو حيضٍ إلى طُهْر. قالوا: والقُرْء: وقْتٌ، يكونُ للطُّهر مرَّةً وللحيض مرة. ويقولون: هبَّت الرِّياح لقارئها: لوقتِها. وينشدون:
شَنِئت العَقْرَ عَقْرَ بنِي شُليلٍ *** إذا هبَّت لقارِئها الرِّياحُ([30])
وجملة هذه الكلمة أنَّها مشكلة. وزعم ناسٌ من الفقهاء أنها لا تكون إلا في الطُّهر فقالوا:([31])...............................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
وهو من الباب الأول: القارئة، وهو الشَّاهد. ويقولون: الناس قواري الله تعالى في الأرض، هم الشُّهود. وممكنٌ أنْ يُحمَل هذا على ذلك القياس، أي إنَّهم يَقْرُون الأشياءَ حتَّى يجمعوها علماً ثمَّ يشهدون بها.

ومن الباب القِرةُ([32]): المال، من الإبل والغنم. والقِرَة: العِيال. وأنشدَ في القرة التي هي المال:
ما إنْ رأينا ملكاً أغارا *** أكثرَ منه قِرَةً وقارا([33])
ومما شذَّ عن هذا الباب القارية، طرف السِّنان. وحدُّ كلِّ شيءٍ: قارِيَتُه.
(قرب)  القاف والراء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خلاف البُعد. يقال قَرُبَ يَقْرُبُ قُرباً. وفلانٌ ذو قرابتي، وهو من يَقْرُبُ منك رحِماً. وفلانٌ قَرِيبِي، وذو قَرابتي. والقُرْبة والقُرْبَى: القَرابة. والقِراب: مُقارَبة الأمر. وتقول: ما قَرِبْتُ هذا الأمرَ ولا أقْرَبُه، إذا لم تُشَامَّهُ([34]) ولم تلتَبِسْ به. ومن الباب القَرَب، وهي ليلةُ ورودِ الإبلِ الماءَ؛ وذلك أنَّ القومَ يُسِيمون([35]) الإبلَ وهم في ذلك
يسيرونَ نحو الماء، فإذا بقيَ بينهم وبين الماء عشِيَّةٌ عجَّلوا نحوه، فتلك اللَّيلة ليلةُ القَرَب. والقارِب: الطَّالب الماءَ ليلاً. قال الخليل: ولا يقال ذلك لطالبهِ نهاراً. وقد صرَّفوا الفعلَ من القَرَب فقالوا: قَرَبْت الماء أقرُبهُ قَرَباً. وذلك على مثال طَلْبتُ أطْلُبُ طَلَباً، وحَلَبْتُ أحلُب حَلَباً. ويقولون: إنّ القارِب: سفينةٌ صغيرة تكون مع أصحاب السُّفن البَحْرية، تستَخَفُّ لحوائجهم؛ وكأنَّها سمِّيت بذلك لقُرْبِها منهم. والقُرْبانُ: ما قُرِّب إلى الله تعالى من نَسِيكةٍ أو غيرها.
ومن الباب: قُربانُ الملِك وقَرابِينه: وزراؤه وجُلساؤه. وفرسٌ مُقْرَبة، وهي التي تُرْتَادُ([36]) وتقرَّب ولا تُترَك أن تَرُود. قال ابنُ دريد: إنَّما يُفعَل ذلك بالإناث لئلاَّ يقرعَها فحلٌ لئيمٌ.
ويقال: قَرَّبَ الفرسُ تقريباً، وهو دون الحُضْر، وقيل تقريبٌ لأنَّه إذا أحْضَرَ كان أبعدَ لمداه. وله فيما يقالُ تقريبان: أدنى وأعلى. ويقال: أقرَبت الشَّاة، دنا نِتاجُها. قال ابن السِّكِّيت: ثوب مُقارِبٌ، إذا لم يكن جيِّداً. وهذا على معنى أنَّه مقارِبٌ في ثَمَنِه غيرُ بعيدٍ ولا غالٍ. وحكى غيرُه: ثوبٌ مُقارِبٌ: غير جيد، وثوب مقاربٌ: رخيص، والقياس في كلِّه واحد. وأمَّا الخاصرة فهي القُرْب، سمِّيت لقُرْبها من الجنب. وقال* قوم: سمِّيت تشبيهاً لها بالقِرْبة. قالوا: وهذا قياسٌ آخر، إنما هو من أن يضُمَّ الشيءَ ويحويَه. قالوا: ومنه القِراب: قرابُ السَّيف، والجمع قُرُب. قال الشّاعر([37]):
يا ربَّةَ البيتِ قُومِي غيرَ صاغرةٍ *** ضُمي إليكِ رِحالَ القومِ والقُرُبا
وقال الشاعر([38]) في القُرْب، وهي الخاصرة:
وكنتُ إذا ما قُرِّبَ الزّادُ مولعاً *** بكلِّ كميتٍ جَلْدةٍ لم تُوَسَّفِ([39])
مُدَاخَلةِ الأقرابِ غيرِ ضئيلةٍ *** كُميتٍ كأنَّها مزادةُ مُخْلِفِ
(قرت)  القاف والراء والتاء أُصَيلٌ يدلُّ على قُبْح في سَحْنة([40]). يقولون: قرِت وجه الرجل: تغيّر من حُزْن. وأصل ذلك من قَرَِت الدَّم، إذا يَبِس بين الجلد واللّحم. وهو دمٌ قارت. وقَرِتَ الجلدُ، إذا ضُرِبَ فاسودَّ.
(قرح)  القاف والراء والحاء ثلاثةُ أصولٍ صحيحةٍ: أحدُها يدلُّ على ألمٍ بجراحٍ أو ما أشبَهها، والآخَر يدلُّ على شيءٍ من شَوْب، والآخِر على استنباطِ شيء.
فالأوَّل القَرْح: قَرْح الجِلد يُجرَح([41]). والقَرْح: ما يخرُجُ به من قُروحٍ تؤلمه. قال الله تعالى: ]إنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ القَوْمُ قَرْحٌ مِثْلُه[ [آل عمران 140]. يقال قَرَحَه، إذا جَرحَه، والقريح: الجريح. والقَرِح([42]): الذي خَرَجَتْ به القُروح.
والأصل الثاني: الماء القَرَاح: الذي لا يشُوبُه غيره. قال:
بِتْنا عُذوباً وباتَ البقُّ يَلسَِبُنا *** نَشْوِي القَراحَ كأَنْ لا حيَّ بالوادِي([43])
والأرض القَرَاح: الطيِّبة التُّربة: التي لا يَخْلِطُ ترابَها شيءٌ. ومن الباب: رجل قُرْحانٌ وقومٌ قُرْحانونَ، إذا لم يُصِبْهم جُدَريٌّ ولا مرض. وهذا من الماء القَراح والأرضِ القَراح. والقِرْواحُ مثل القَراح. ويقال: القِرواح: الواسعةُ. وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّه تشوبها حُزُونة.
والأصل الثالث القريحة، وهو أوّل ما يُستنبَطُ من البِئر، ولذلك يقال: فلانٌ جيِّد القريحة؛ يراد به استنباط العِلم. ومنه اقترحت الجَمَل: ركبتُه قبل أن يُرْكِب([44]). واقترحتُ الشيءَ: استنبطتُه عن غير سَماعٍ.
ومما شذَّ عن هذه الأصولِ الثلاثة: القارح من الدَّوابِّ: ما انتهى سنُّه. قال الفرَّاء: قَرَحَ يَقْرُح قُرُوحاً، من خيل قُرحٍ([45]). وكلُّ الأسنانِ بالألف، مثل أَثْنَى وأرْبَعَ، إلا قرَح.
ومن الشاذّ القُرحة: ما دون الغُرَّة من البياض بوجه الفَرَس. قال: وروضةٌ قرحاء: في وسطها نَورٌ أبيض. قال ذو الرُّمّة:

حَوّاءُ قَرحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ ***بها الذِّهابُ وحَفَّتْها البراعيمُ([46])
ويقولون: قَرَحَ فلانٌ فلاناً بالحقِّ، إذا استقبَله به. وهذا ممكنٌ أن يكون من باب الإبدال، والأصل قرَعه. وممكنٌ أن يكون كأنَّه جرحه بذلك.
 (قرد)  القاف والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّعٍ في شيءٍ مع تقطُّع. من ذلك السحابُ القَرِد: المتقطِّع في أقطار السماء يركبُ بعضُه بعضاً.
والصُّوف القَرِد: المتداخِلُ بعضُه في بعض. و [الأرض] القَرْدَدُ إذا ارتفعت إلى جنب وَهْدة([47]). وقُرْدُودةُ الظَّهْر: ما ارتفع من ثَبَجِه. وكلُّ هذا قياسُه واحد. وممكنٌ أن يكون القُرَادُ من هذا، لتجمُّع خَلْقِه.
وممَّا يشتقُّونه من لفظ القُراد: أقْرَدَ الرّجُل: لَصِقَ بالأرض من فزعٍ أو ذُلّ([48]). وقرِدَ: سَكَت([49]). ومنه قرَّدْتُ الرّجلَ تقريداً، إذا خدَعتَه لتُوقِعَه في مكروه.
--------------ـــ
([1]) البيت للمشمرخ بن عمرو الحميري، كما في الخزانة (1: 98) حيث تجد جملة الأقوال في تعليل تسمية قريش. وأنشده في المجمل واللسان (قرش) بدون نسبة. وانظر صبح الأعشى (1: 35).
([2]) نبر، أي ارتفاع، وفي الأصل: "نتر".
([3]) الفرزدق في ديوانه 657 واللسان (قرص). وقبله:
تصرم عني ود بكر بن وائل *** وما كاد عني ودهم يتصرم
([4]) الجمهرة (2: 357).
([5]) قيل إنه "البابونج".
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) ديوان أوس 11 واللسان (قرع).
([9]) في الأصل: "الشيء"، صوابه في المجمل.
([10]) كذا في الأصل. وفي المجمل وسائر المعاجم: "القرف" بالكسر فقط.
([11]) البيت لمعقر بن حمار البارقيّ، كما في اللسان (قرف، كذب) وإصلاح المنطق 17، 77، 324.
([12]) التكملة من اللسان.
([13]) هو حميدة بنت النعمان بن بشير، زوج روح بن زنباع. الأغاني (14: 125) وتنبيه البكري 31. وفي اللسان (سلل، هجن) أنها هند بنت النعمان بن بشير تقوله لزوجها روح بن زنباع.
([14]) كذا على الإقواء، ويطابقه ما في اللسان (هجن) وروى البكري: "فما أنجب الفحل" بلا إقواء، وقبله:
وما هند إلا مهرة عربية *** سليلة أفراس تجللها بغل
([15]) التكملة من المجمل.
([16]) الرجز في اللسان (قرق) وإصلاح المنطق 464.
([17]) ديوان أوس 27 واللسان (قرم، ذرا، خمط)؛ وقد سبق في (ذرا).
([18]) ديوان جرير 588 واللسان (قرن) والبيان (1: 329). بقوله لعون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في الديوان والبيان. وفي اللسان: "أبلغ أبا مسمع".
([19]) قبله في الصحاح واللسان والتاج (قرن) وتنبيه السكري 19 والبيان (3: 107): * يا ابن هشام أهلك الناس اللبن *
([20]) في اللسان: "وقال أبو سفيان بن حرب للعباس بن عبد المطلب، حين رأى المسلمين وطاعتهم لرسول الله صلى الله عليه وسلم واتباعهم إياه حين صلى بهم: ما رأيت كاليوم طاعة قوم ولا فارس الأكارم، ولا الروم ذات القرون".
([21]) المفضليات (2: 8) واللسان (قرن) ومعجم البلدان (الزج).
([22]) في الأصل: "ريحه"، صوابه في المجمل.
([23]) في الأصل: "بين ذلك سبيلا"، تحريف.
([24]) ديوان زهير 187 واللسان (قرن). ويروى: "تضمر بالأصائل كل يوم".
([25]) ويقال أيضاً لمسيل المعصرة ومثعبها، كما في اللسان والقاموس.
([26]) البيت للأعشى في ديوانه 245 واللسان (قرا).
([27]) كذا وردت الكلمة في الأصل. وفي الديوان 69: "من لبنان والأكما". وصدره: * حتى غدا مثل نصل السيف منصلتا *
([28]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 104 واللسان (غلا، قرا، هرجب، فنق) وقبله: * تنشطته كل مغلاة الوهق *
([29]) البيت لعمرو بن كلثوم في معلقته المشهورة.
([30]) لمالك بن الحارث الهذلي في ديوان الهذليين (3: 83) واللسان (قرأ). وشليل، بهيئة التصغير: جد جرير بن عبد الله البجلي. الاشتقاق 302 وشرح الديوان.
([31]) بعده بياض في الأصل بمقدار أربعة أسطر.
([32]) الحق أن الكلمة من مادة (وقر)، وهي كالعدة من وعد. ومنه الوقير للغنم.
([33]) الرجز للأغلب العجلي، كما في اللسان (وقر، قور). وأنشده في المخصص (7: 133/ 8: 13).
([34]) شاممته مشامة: قاربته وتعرفت ما عنده بالاختبار والكشف.
([35]) يسيمونها: يرعونها. وفي الأصل: "يسمون".
([36]) وكذا وردت العبارة في المجمل، وصوابه "التي تدنى"، كما في الجمهرة (1: 272) واللسان والقاموس.
([37]) هو مرة بن محكان السعدي. الحماسة (2: 253) والحيوان (2: 352) والأغاني (20: 10) ومعجم المرزباني 383.
([38]) هو الأسود بن يعفر، كما في اللسان والتاج (وسف).
([39]) أنشده في اللسان (جلد) بدون نسبة.
([40]) السحنة، بالفتح، اللون. وفي الأصل: "سمجة"، تحريف.
([41]) في المجمل: "بجراح".
([42]) والقريح أيضاً.
([43]) أنشده في اللسان (لسب، شوا). وانظر مثيل هذا البيت في (عذب).
([44]) يركب، من قولهم أركب أي حان له أن يركب. وضبط في المجمل بفتح الكاف خطأ.
([45]) ويقال قُرَّح أيضاً بضم القاف وتشديد الراء المفتوحة.
([46]) ديوان ذي الرمة 53 واللسان (قرح، شرط، ذهب). وقد سبق في (ذهب).
([47]) في المجمل: "وأرض قردد إذا ارتفعت إلى جنب وهدة".
([48]) في الأصل: "وذل"، صوابه في المجمل.
([49]) في المجمل: "سكت من عي".

ـ

##### Türkçe

(قاف ve **راء** ve ikisini üçleyenlerin bâbı)

(**قرس**)  **القاف** ve **الراء** ve **السين** sağlam bir asıldır; soğuğa delâlet eder. Bundan: **القَرْس**: soğuk. Ve insan **قَرِس** olur, **قَرَساً**; şiddetli soğuktan elleriyle çalışmaya güç yetiremediği zaman. Ebû Zübeyd dedi:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ ***  كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
Denir: soğuk onu **أقرس** etti. Ve bundan olmayan şey: **القُرَاسِية**: iri deve.

(**قرش**)  **القاف** ve **الراء** ve **الشين** sağlam bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder. Şu hâlde **القَرْش**: toplama; denir: **تَقَرَّشُوا**, toplandıkları zaman. Ve derler: **قُريش** bununla adlandırılmıştır. Ve **المُقَرِّشة**: kıtlık yılı; çünkü insanlar hayvanlarını bir araya toplarlar. Ve denir: savaşta mızraklar **تقارَشَت**, bir kısmı bir kısmının içine girdiği zaman. Ve derler: **قريش**: denizde oturan, diğer bütün hayvanlara galip gelen bir hayvandır. Dedi:
وقريشٌ هي التي تَسْكُن البحـ *** ـرَ بها سمِّيت قريشٌ قريشا([1])

(**قرص**)  **القاف** ve **الراء** ve **الصاد** sağlam bir asıldır; parmak uçlarıyla, bir **نبْرٍ**([2]) bulunarak, bir şeyi kavramaya delâlet eder. Bundan: onu **قَرَصتُه**; onu **أقرُصُه**; **قَرْصاً**. Ve **القُرْص** bilinir; çünkü o, **قَرْصاً** ile **يُقرَص** edilen bir hamurdur. Ve kadın hamuru **قرَّصت**: onu, **قُرصةً قُرصة** parçaladı. Ve **لَبَن قارصٌ**: dili yakar; sanki onu bir **قرصاً** ile **يقرُص** eder. Ve bâbdan: **القوارص**; o da sövgülerdir; sanki hakkında güzel olmayan şey söylendiğinde ırz **قرصاً** ile **يُقرَص** edilir. Dedi:

قوارصُ تأتِيني وتَحتقرونها *** وقد يملأُ القطرُ الإناءَ فيُفعِمُ([3])
İbn Düreyd dedi: "**حُلِيٌّ مقرَّص**: yani mücevherlerle süslenmiş([4])"; ve sanki bu, **القُرص** sûreti üzere yuvarlak olur.
Ve bundan olmayan şey: **القُرَّاص**: bir bitki([5]).

(**قرض**)  **القاف** ve **الراء** ve **الضاد** sağlam bir asıldır; ve o, kesmeye delâlet eder. Denir: şeyi makasla **قَرَضت**. Ve **القَرْض**: malından insana verdiğin şeydir ki sana geri ödensin; sanki malından kestiğin bir şeydir. Ve ticarette **القِراض**, bundandır; sanki mal sahibi malından bir topluluğu kesmiş ve onu, onunla ticaret etsin diye, **مُقارِضَهُ**’na vermiştir. Ve derler: **[القريض([6])]: الجرة**; “**حالَ الجريضُ دُونَ القريض**” sözlerinde; **[والظاهر أنه أريد به([7])]** şiirdir; ve o daha doğrudur. Ve denir: falan ile falan övgüyü **يتقارضان**, her biri arkadaşını övdüğü zaman. Ve sanki bunun mânası: her biri arkadaşına, malı kesmek gibi, bir övgü **أقْرَضَ** etmiştir. Ve bu, zikrettiğimiz kıyasa döner.

(**قرط**)  **القاف** ve **الراء** ve **الطاء** kıyas dışı üç kelimedir.
Birincisi **القُرْط**; o bilinir. Ve falan atının dizginini **قَرَّطَ**, gemi başına attığı zaman.
İkincisi: eyer için **القُِرْطانُ** ve **القُِرطاطُ**; semer için **الوَلِيَّة** menzilesindedir. Bazen semer için kullanılır.
Ve denir: falan bir **بِقرْطيطةٍ** ile cömertlik etmedi; yani pek az bir şeyle.

(**قرع**)  **القاف** ve **الراء** ve **العين**: bâbın çoğu bir şeyi vurmaktır. Denir: şeyi **قَرَعْتُ**; onu **أقرَعُه**: onu vurdum. Ve yiğitlerin **مُقارَعة**’si: onların bazısının bazısını vurmasıdır. Ve **القَريع**: damızlık erkek; çünkü o, dişiyi vurur. Ve **الإقراع** ve **المُقارَعة**: kura çekmedir. Bununla adlandırıldı; çünkü o, sanki vurulan bir şeydir. Ve falanla **قارعتُ** da onu **قرعتُ**; yani kura bana, ona değil, isabet etti. Ve **القارعة**: zamanın şiddetlerinden şiddetli olan; bununla adlandırıldı; çünkü insanları **تقرع** eder; yani şiddetiyle onları vurur. Ve **القارعة**: kıyamettir; çünkü o, **إقراع**’ıyla insanlara vurur ve isabet eder. Ve **قوارِعُ القرآن**: onu okuyan kimseye korku isabet etmeyen âyetlerdir. Ve sanki -Allah daha iyi bilir- bununla adlandırıldı; çünkü cinleri **تَقْرَع** eder: ve içen, içinde olanı tamamen içtiği zaman, kapla alnını **يَقرَع** eder. Ve denir: hayvanı gemiyle **أقرَعَ**, onu dizginlediği zaman.
Ve bâbdan: “adam **قَرِعٌ**” sözleri; danışanın öğüdünü kabul ettiği zaman. Bunun mânası: o hususta bir sözle **قُرِع** edildi de onu kabul etti. Eğer onu kabul etmezse: falan **لا يُقرَع** denir. Ve derler: hakka **أقرَعْتُ**; **إقراعاً**: döndüm.
Ve bâbdan **القَرِيع**; o, efendidir; bununla adlandırıldı; çünkü işlerde ona dayanılır; sanki çokça sorulup ondan yardım istendiği için **يقرَع** edilir. Bunun delili: onların ona **مقروعاً** da ad vermeleridir.
Sonra bu üzerine taşınır ve mecaz yapılır; şöyle dediler: falan falana **أقرَعَ**: ona malının hayırlısını verdi.
Ve malın seçkini: onun **قُرعتُه**’dur; ve bununla adlandırıldı; çünkü **القَرِيع** hakkında dediğimiz gibi musibetlerde ona dayanılır.
Onların genişlettikleri ve aslı zikrettiğimiz şeyden olan: **القَريعة**; o, konak yerinde en iyi evdir: soğuk varsa sığınağının en iyisi; sıcak varsa gölgesinin en iyisi.
Bu asıldan şâz olan: **القَرَع** ve **فَصِيلٌ مقرَّع**. Evs dedi:
لدى كلِّ أُخدودٍ يغادرنَ دارعاً ***  يُجَرُّ كما جُرَّ الفصيلُ المقرَّعُ([8])
Ve **القَرَع** ayrıca: baştan saçın([9]) gitmesidir.

(**قرف**)  **القاف** ve **الراء** ve **الفاء** sağlam bir asıldır; bir şeyle karışmaya, ona bulaşmaya ve onu giyinmeye delâlet eder. Bunun aslı **القَرْف**’tır; o, her kabuktur. Ondan: ekmeğin **قِرْفُ**’u; ve ona **قِرفاً** ve **قَرْفاً**([10]) denildi; çünkü üzerindekinin giysisidir.
Ve bâbdan **القَرْف**: derilerden yapılan bir şeydir; onda **الخَلْع** yapılır. Ve **الخلْع**: etin alınması, pişirilmesi ve içine baharat konulması, sonra bu **الخَلْع** içine boşaltılmasıdır. Dedi:
وذُبْيانيَّةٍ وَصَّتْ بَنِيها ***  بأنْ كَذَب القراطفُ والقُروف([11])
Ve bâbdan: şeyi **اقترفْتُ**: onu kazandım; sanki ona bulaştı ve onu giyindi. Yine onların sözü: falan şununla **يُقرَف**; yani onunla itham edilir. Ve bir işle itham edilene **القِرْفةُ** denir. Adam, bir şeyi kaybolduğunda der ki: falan benim **قِرْفَتي**’mdir; yani itham ettiğim kimsedir; sanki ona zan giydirmiştir. Ve **[بنو([12])]** falanın benim **قِرْفَتِي**’mdir; yani talebimi ve isteğimi onların yanında zannediyorum. Ve derler: falanın oğullarına deveni sor; çünkü onlar **قِرْفةٌ**’dir; yani onun haberini onların yanında bulursun. Ve kıyası, zikrettiğimiz şeydir. Ve **الفَرسُ المُقْرِف**: melezliğe yakın olan. Derler: **الْمُقرِف** babası melez, annesi Arap olan kimsedir. Şair([13]) dedi:
فإنْ نُتِجَتْ مُهراً كريماً فبالحَرَى *** وإن يكُ إقرافٌ فمن قِبَلِ الفَحلِ([14])
Ve falan günaha **قارفَ** etti: ona karıştı. Ve karısıyla **قارفَ** etti: onunla cinsel birleşmede bulundu; çünkü her biri arkadaşının giysisidir. Ve **القَرَفُ**: beldede olan salgın; sanki o, ehline giysi gibi bir hastalık olur. Hadiste: bir kavim **[شَكَوْا إليه([15])]** topraklarının salgınını şikâyet etti; o da dedi ki: “Göç edin; çünkü **القَرَف**’ten helâk vardır.”

(**قرق**)  **القاف** ve **الراء** ve **القاف** tek bir kelimedir. Derler: **القَرِق**: düz, kaygan taban. Dedi:
كأنَّ أيديهنَّ بالقاعِ القَرِقْ *** أيدي جوَارٍ يتعاطَيْنَ الوَرِقْ([16])

(**قرم**)  **القاف** ve **الراء** ve **الميم** sağlam bir asıldır; bir şeyde yarma yahut kesmeye delâlet eder. Bundan: **القَرْم**: devenin burnunun **قَرْم**’u; o, damga ve işaret için ondan bir deri parçası kesmektir; ve o kesik parça **القُرامة**’dır. Ve onların sözü: **القَرْم**: efendi; yine **المُقْرَم**; o, zikrettiğimizdir: ancak onların yanında kereminden dolayı **يُقرَم** edilir, ta ki damızlık erkek olsun; sonra, onunla **يُقرَم** edilen **القَرْم** adıyla adlandırılır. Evs dedi:

إذا مُقْرَمٌ منا ذَرَا حدُّ نابِه ***  تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقرَمِ([17])
Ve derler: **القُرَامة** devenin gıdısından kesilen bir şeydir; kıtlıkta ondan faydalanılır ve yenir. Ondan: **القُرَامة**; o da tandıra yapışan ekmektir. Bununla adlandırıldı; çünkü tandırdan **يُقرَم** edilir; yani ondan uzaklaştırılır.
Ve bâbdan **القَرْم**: kuzunun ot yemesi; ilk defa ağaçların uçlarını **يقْرِم** ettiği zaman. Ve **القِرام**: ince perde; o, bâbın kıyasındandır; sanki kapı onunla örtülmüş bir şeydir; o da devenin burnundan **تُقرَم** edilen **القُرمة** gibidir.
Bu bâbdan şâz olan: **القَرَم**: et iştahının şiddeti.

(**قرن**)  **القاف** ve **الراء** ve **النون** iki sağlam asıldır; birisi bir şeyi bir şeye toplamaya delâlet eder; diğeri, kuvvet ve şiddetle kabaran bir şeye.
Birincisi: iki şey arasında **قارنتُ**. Ve **القِران**: iki şeyin onunla birleştirildiği ip. Ve **القَرَن**: ip de. Cerîr dedi:
بلِّغْ خليفَتَنا إنْ كنتَ لاقِيَه *** أنِّي لدَى البابِ كالمشدود في قَرَنِ([18])
Ve **القَرَن**: büyük sadaka eklenen küçük bir ok kılıfıdır. Dedi:
* فكلُّهمْ يَمشِي بقَوسٍ وقَرَنْ([19]) *
Ve **القَرَن** kaşlarda; birleştiği zaman. O, kaşları birleşik olandır; **القَرَن**’ı açıkça belli. Ve **القِرْن**: yiğitlikte senin dengin. Ve **القَرْن**: yaşta senin benzerin. İkisinin kıyası birdir; ancak iki sıfatın farklılığı için kesre ve fetha ile ayrıldı. Ve **القِرَان**: iki hurmayı birleştirip yemendir. Ve **القِرانُ**: bir haccı bir umre ile birleştirmen. Ve develerden **القَرُون**: memelerinin ön ikisini ve arka ikisini birleştirilmiş olan. Ve **القَرون**: koştuğu zaman ellerini ve ayaklarını birlikte koyan. Ve onların sözü: falan şuna **مُقْرِنٌ**’dir; yani ona güç yetirendir. Allah Teâlâ dedi: ]سُبْحَانَ الَّذي سَخَّرَ لنا هذا وما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ[ [الزخرف 13]; ve o kıyastır; çünkü mânası: ona bir **قِرْن** olması caiz olur. Ve **القَرِينة**: insanın nefsi; sanki ikisi **تقارَنَا** etmiştir. Ve onların sözünden: falan, onu bir **قَرينةٌ** çekiştirdiğinde onu yener; yani ona şiddetli olan birleştirildiğinde ona güç yetirir. Ve erkeğin **قَرِينةُ**’si: karısıdır. Ve derler: onun **قَرِينته**’si ve **قَرُونته**’si ve **قَرُونه**’si ona müsamaha etti; yani nefsi. Ve **القارِنُ**: yanında kılıç ve ok bulunan.
Diğer asıl: koyun ve başkası için **القَرْن**; o, güçlü bir çıkıntıdır; ve benzetme mânasıyla saç tutamlarına **قروناً** adı verilir. Bundan: Ebû Süfyân’ın Rumlar hakkında sözü: “**ذات القُرون**([20])”. Asmaî derdi ki: onların saçlarının boynuzlarını kastetti; ve onlar onu uzatırlardı, onunla tanınırlardı. Muraqqiş dedi:
لات هَنَّا وليتني طَرَفَ الزُّ *** جِّ وأهلي بالشَّام ذاتِ القُرونِ([21])
Ve bu bâbdan: **القَرْن**: koyunun makatından çıkan bir et parçası. Ve **القَرْن**: tek başına küçük bir tepecik. Ve derler: mızrağını **أقرَنَ**([22]) etti; onu kaldırdığı zaman. Bu iki bâbdan şâz olan: **القَرْن**: insanlardan bir ümmet; çoğulu **قُرون**. Allah سبحانه dedi: ]وَقُرُوناً بَيْنَ ذلكَ كَثِيراً([23])[ [الفرقان 38].
Ve **القَرْن**: terden bir itiş; çoğulu **قُرون**. Züheyr dedi:
نعوِّدُها الطِّرادَ فكلَّ يومٍ *** يُسَنُّ على سنابِكها قُرونُ([24])
Ve bitkiden: **القَرْنُوَة**; ve **الجلد المُقَرْنَى**: onunla tabaklanmış olan.

(**قره**)  **القاف** ve **الراء** ve **الهاء** bir kelimedir; eğer sahihse. Derler: deride **القَرَه**, dişlerdeki **القَلَح** gibidir; o, kir pasdır. Denir: **رجلٌ أقْرَهُ** ve **امرأةٌ قرهاء**.

(**قري**)  **القاف** ve **الراء** ve illetli harf sağlam bir asıldır; toplama ve birleşmeye delâlet eder. Bundan: **القَرْية**; insanların orada toplanması sebebiyle köy diye adlandırıldı. Ve derler: suyu **المِقْراةِ** içinde **قَرَيت**: onu topladım; ve o toplanmış su **قَرِيٌّ**’dür. **القَرية**’nin çoğulu **قُرىً**’dır; **كُسْوةٍ** ve **كُسىً** üzere geldi. Ve **المِقْراة**: çanak; misafirin onun üzerinde toplanması sebebiyle, yahut içinde toplanmış yemekten dolayı böyle adlandırıldı.
Ve bâbdan **القَرْو**; o, **المِعْصَرة**([25]) gibidir. Dedi:
أرمِي بها البَيداءَ إذْ أعرَضَتْ *** وأنت بين القَرْوِ والعاصر([26])
Ve **القرو**: büyük havuz yanında uzatılmış, develerin geldiği bilinen bir havuzdur. Ve bâbdan **القَرْو**: tek bir yol üzere olan her şey. Dersin: kavmi tek bir **قَرْوٍ** üzere gördüm. Ve onların sözü: **القَرْو**: kasıttır; dersin: **قروتُ** ve **قرَيْت**; yürüdüğün zaman. Nâbiga dedi:
* يَقْرُوا الدَّكادِكَ من ذنبان([27]) والأكَما *

Ve bu, bizim katımızda birincidendir; sanki onu köy köy izler. Ve babdan **القَرَى**: sırt; onda kemiklerden toplanmış olan şey sebebiyle **قرىً** diye adlandırıldı. Ve **ناقةٌ قَرْواءُ**: sırtı şiddetli (olan). Dedi ki:
* مضبورةٍ قَرواء هِرْجابٍ فُنُقْ([28]) *
Ve deve için **أقْرَى** denilmez.

Ve bu bab hemzelenirse, o ve birinci eşit olur. Derler: Bu dişi deve **ما قرأَتْ** bir **سَلَىً**; sanki murad, onun asla yük taşımamış olmasıdır. Dedi ki:
ذِراعَيْ عَيطلٍ أدماءَ بِكرٍ *** هجانِ اللَّونِ لم تَقرأْ جنينا([29])
Dediler: Ve ondan **القُرآن**; sanki onda bulunan hükümler, kıssalar ve bunun dışındakileri toplaması sebebiyle bununla adlandırıldı. Amma kadının **أقْرأَتِ** (olmasına) gelince, bunun da bundan olduğu söylenir. Ve onun, temizlik hâlinde böyle olduğu zikredildi; sanki kanını karnında toplamış da onu salıvermemiştir. Ve bir topluluk der ki: Onun **إقراؤها**’sı ancak, bir temizlikten hayza çıkması, yahut bir hayzdan temizliğe (çıkmasıdır). Dediler: Ve **القُرْء**: bir vakittir; bir defa temizlik için olur, bir defa hayz için. Ve derler: Rüzgârlar **لقارئها** esti: onun vakti için. Ve şu şiiri okurlar:
شَنِئت العَقْرَ عَقْرَ بنِي شُليلٍ *** إذا هبَّت لقارِئها الرِّياحُ([30])
Ve bu kelimenin cümlesi, onun müşkil olduğudur. Ve fakihlerden bir topluluk, onun ancak temizlikte olacağını iddia etti; böylece dediler:([31])...............................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
Ve o, birinci babdandır: **القارئة**; ve o, şâhiddir. Ve derler: İnsanlar, yeryüzünde Allah Teâlâ’nın **قواري**’leridir; onlar şâhitlerdir. Ve bunu o kıyasa hamletmek mümkündür; yani, onlar şeyleri ilim olarak toplayıncaya kadar **يَقْرُون**; sonra onunla şehâdet ederler.

Ve babdan **القِرةُ**([32]): mal; develerden ve koyunlardan. Ve **القِرَة**: iyâl. Mal olan **القرة** hakkında şu şiiri okudu:
ما إنْ رأينا ملكاً أغارا *** أكثرَ منه قِرَةً وقارا([33])
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: **القارية**; mızrak ucunun (demirinin) ucu. Ve her şeyin sınırı: onun **قارِيَتُه**’dur.

(**قرب**) **القاف** ve **الراء** ve **الباء**, uzaklığın zıddına delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **قَرُبَ يَقْرُبُ قُرباً**. Ve falan, benim **ذو قرابتي**’mdir; o, senden rahim bakımından yakın olandır. Ve falan, benim **قَرِيبِي**’mdir; ve **ذو قَرابتي**’mdir. Ve **القُرْبة** ve **القُرْبَى**: akrabalık. Ve **القِراب**: işin yaklaşması. Ve dersin: **ما قَرِبْتُ هذا الأمرَ ولا أقْرَبُه**; onu koklamadığın([34]) ve ona bulaşmadığın zaman. Ve babdan **القَرَب**; o, develerin suya varış gecesidir; bu, kavmin develeri otlatması([35]) ve bu hâlde suya doğru yürümeleri sebebiyledir; su ile aralarında bir akşam kalınca ona doğru acele ederler; işte o gece, **ليلةُ القَرَب**’dir. Ve **القارِب**: geceleyin su isteyen. Halîl dedi: Gündüz isteyen için bu söylenmez. Ve fiili **القَرَب**’den tasrif ettiler; böylece dediler: **قَرَبْت الماء أقرُبهُ قَرَباً**. Bu, **طَلْبتُ أطْلُبُ طَلَباً** ve **حَلَبْتُ أحلُب حَلَباً** misali üzeredir. Ve derler: **القارِب**: deniz gemileri sahipleriyle birlikte bulunan küçük bir gemidir; ihtiyaçları için hafifçe kullanılır; sanki onlara yakınlığı sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve **القُرْبانُ**: Allah Teâlâ’ya bir kurban yahut başkası olarak yaklaştırılan şeydir.

Ve babdan: **قُربانُ الملِك** ve onun **قَرابِينه**’i: vezirleri ve meclis arkadaşlarıdır. Ve **فرسٌ مُقْرَبة**; o, aranan([36]) ve yaklaştırılan, dolaşmasına bırakılmayan attır. İbn Düreyd dedi: Bu, ancak dişilerle yapılır; aşağılık bir aygır onu aşmasın diye.

Ve denir: At **قَرَّبَ** bir **تقريباً** ile; o, **الحُضْر**’dan aşağıdır. Ve “**تقريبٌ**” denildi; çünkü **أحْضَرَ** ettiği zaman, menzili sebebiyle daha uzak olur. Ve onun, denildiğine göre, iki **تقريبان**’ı vardır: daha aşağı ve daha yukarı. Ve denir: Koyun **أقرَبت**; doğumu yaklaştı. İbnü’s-Sikkît dedi: **ثوب مُقارِبٌ**; iyi olmadığı zaman. Bu, onun fiyatında yakın olması, uzak olmaması ve pahalı olmaması mânâsı üzeredir. Başkası nakletti: **ثوبٌ مُقارِبٌ**: iyi değil; ve **ثوب مقاربٌ**: ucuz; ve kıyas, hepsinde birdir. Amma böğür (kalça yanı) ise o, **القُرْب**’dür; böğre yakınlığı sebebiyle adlandırıldı. Bir kavim dedi: Ona, **القِرْبة**’ye benzetilerek ad verildi. Dediler: Bu, başka bir kıyastır; ancak, şeyi birleştirip içine alması babındandır. Dediler: Ve ondan **القِراب**: kılıç kını; çoğulu **قُرُب**. Şair([37]) dedi:
يا ربَّةَ البيتِ قُومِي غيرَ صاغرةٍ *** ضُمي إليكِ رِحالَ القومِ والقُرُبا
Ve şair([38]), böğür olan **القُرْب** hakkında dedi:
وكنتُ إذا ما قُرِّبَ الزّادُ مولعاً *** بكلِّ كميتٍ جَلْدةٍ لم تُوَسَّفِ([39])
مُدَاخَلةِ الأقرابِ غيرِ ضئيلةٍ *** كُميتٍ كأنَّها مزادةُ مُخْلِفِ

(**قرت**) **القاف** ve **الراء** ve **التاء**, sîmâda([40]) çirkinliğe delâlet eden bir asıldır. Derler: Adamın yüzü **قرِت**; hüzünden değişti. Bunun aslı, kanın **قَرَِت**’inden gelir; deri ile et arasında kuruduğu zaman. Ve o, **دمٌ قارت**’tır. Ve deri **قَرِتَ**; vurulduğu zaman karardığında.

(**قرح**) **القاف** ve **الراء** ve **الحاء** üç sahih asıldır: birincisi, yaralar yahut onlara benzer şeylerle bir acıya delâlet eder; diğeri, bir karışım şeyine; diğeri, bir şeyin çıkarılıp elde edilmesine.

Birincisi **القَرْح**: derinin **قَرْح**’ı; yaralanır([41]). Ve **القَرْح**: onunla çıkan ve onu acıtan yaralardır. Allah Teâlâ dedi ki: ]إنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ القَوْمُ قَرْحٌ مِثْلُه[ [Âl-i İmrân 140]. Denir: Onu **قَرَحَه**; onu yaraladığı zaman. Ve **القريح**: yaralı. Ve **القَرِح**([42]): yaralar çıkan kimse.

İkinci asıl: **الماء القَرَاح**; ona başkası karışmayan (su). Dedi ki:
بِتْنا عُذوباً وباتَ البقُّ يَلسَِبُنا *** نَشْوِي القَراحَ كأَنْ لا حيَّ بالوادِي([43])
Ve **الأرض القَرَاح**: toprağı temiz olan; toprağına bir şey karışmayan. Ve babdan: **رجل قُرْحانٌ** ve **قومٌ قُرْحانونَ**; onlara çiçek hastalığı yahut hastalık isabet etmediği zaman. Bu, **الماء القَراح** ve **الأرضِ القَراح**’tandır. Ve **القِرْواحُ** tıpkı **القَراح** gibidir. Ve denir: **القِرواح**: geniş olan. Ve o, birinciye yakındır; çünkü ona bir pürüzlülük karışır.

Üçüncü asıl **القريحة**; o, kuyudan ilk çıkarılıp elde edilendir; bu sebeple denir: Falan, **جيِّد القريحة**’dir; bununla ilmin çıkarılıp elde edilmesi murad edilir. Ve ondan: Deveyi **اقترحت**; onu, henüz bindirilmeden önce bindim([44]). Ve şeyi **اقترحتُ**: onu, işitme olmaksızın çıkarıp elde ettim.

Bu üç asıldan şâz olan şeylerden: binek hayvanlarından **القارح**; yaşı sona eren. Ferrâ dedi: **قَرَحَ يَقْرُح قُرُوحاً**; **خيل قُرحٍ**’dendir([45]). Ve bütün yaşlar, **أَثْنَى** ve **أرْبَعَ** gibi, elif iledir; **قرَح** hariç.

Şâzdan: **القُرحة**; atın yüzündeki beyazlığın, **الغُرَّة**’den aşağı olanı. Dedi ki: Ve **روضةٌ قرحاء**: ortasında beyaz çiçek bulunan (çayır). Zü’r-Rumme dedi:

حَوّاءُ قَرحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ ***بها الذِّهابُ وحَفَّتْها البراعيمُ([46])
Ve derler: Falan, falanı hak ile **قَرَحَ**; onunla yüz yüze geldiği zaman. Bu, ibdâl babından olabilir; aslı **قرَعه**’dır. Ve olabilir ki, sanki onu bununla yaralamıştır.

(**قرد**) **القاف** ve **الراء** ve **الدال**; bir şeyde, parçalanma ile birlikte toplanmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **السحابُ القَرِد**; göğün taraflarında parçalanmış olup bir kısmı bir kısmına binen (bulut).

Ve **الصُّوف القَرِد**: bir kısmı bir kısmına girmiş (yün). Ve **[الأرض] القَرْدَدُ**; bir çukurun yanına doğru yükseldiği zaman([47]). Ve **قُرْدُودةُ الظَّهْر**: sırtın orta kısmından yükselen şey. Ve bütün bunun kıyası birdir. Ve **القُرَادُ**’ın da bundan olması mümkündür; yaratılışının toplanması sebebiyle.

Ve **القُراد** lafzından türettikleri şeylerden: Adam **أقْرَدَ**; korkudan yahut zillet sebebiyle yere yapıştı([48]). Ve **قرِدَ**: sustu([49]). Ve ondan: Adamı **قرَّدْتُ** bir **تقريداً** ile; onu, onu bir kötülüğe düşürmek için aldattığın zaman.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: قرى

- القرية: اسم للموضع الذي يجتمع فيه الناس، وللناس جميعا، ويستعمل في كل واحد منهما. قال تعالى: ﴿واسأل القرية﴾ [يوسف/82] قال كثير من المفسرين معناه: أهل القرية. وقال بعضهم (هو المبرد في كتابه ما اتفق لفظه ص 77) بل القرية ههنا: القوم أنفسهم، وعلى هذا قوله: ﴿وضرب الله مثلا قرية كانت آمنة مطمئنة﴾ [النحل/112]، وقال: ﴿وكأين من قرية هي أشد قوة من قريتك﴾ [محمد/13] وقوله: ﴿وما كان ربك ليهلك القرى﴾ [هود/117] فإنها اسم للمدينة، وكذا قوله: ﴿وما أرسلنا قبلك إلا رجالا نوحي إليهم من أهل القرى﴾ [يوسف/109]، ﴿ربنا أخرجنا من هذه القرية الظالم أهلها﴾ [النساء /75]، وحكي أن بعض القضاة دخل على علي بن الحسين رضي الله عنهما فقال: أخبرني عن قول الله تعالى: ﴿وجعلنا بينهم وبين القرى التي باركنا فيها قرى ظاهرة﴾ [سبأ/18] ما يقول فيه علماؤكم؟ قال: يقولون إنها مكة (المعروف أن المراد بها بلاد الشام. انظر: الدر المنثور 6/693؛ وروح المعاني 22/129؛ وتفسير القرطبي 14/289؛ وتفسير الماوردي 3/357)، فقال: وهل رأيت؟ فقلت: ما هي؟ قال: إنما عني الرجال، فقال: فقلت: فأين ذلك في كتاب الله؟ فقال: ألم تسمع قوله تعالى: ﴿وكأين من قرية عتت عن أمر ربها ورسله...﴾ الآية [الطلاق/8] (وهذه القصة في البصائر 4/266؛ وعمدة الحفاظ: قرى). وقال: ﴿وتلك القرى أهلكناهم لما ظلموا﴾ [الكهف/59]، ﴿وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية﴾ [البقرة/58]، وقريت الماء في الحوض، وقريت الضيف قرى، وقرى الشيء في فمه: جمعه، وقريان الماء: مجتمعه.

##### Türkçe

- **القرية**: insanların toplandığı yerin adı; ve insanların hepsinin adı; ve ikisinin her birinde kullanılır. Yüce Allah dedi ki: ﴿واسأل **القرية**﴾ [Yusuf/82]. Müfessirlerin çoğu dedi ki: onun manası: **أهل القرية**. Bazıları dedi ki (o, kitabında **ما اتفق لفظه** s. 77’de **المبرد**’dir): bilakis **القرية** burada: kavmin kendileridir. Ve bunun üzerine O’nun sözü: ﴿وضرب الله مثلا **قرية** كانت آمنة مطمئنة﴾ [Nahl/112]. Ve dedi ki: ﴿وكأين من **قرية** هي أشد قوة من **قريتك**﴾ [Muhammed/13]. Ve O’nun sözü: ﴿وما كان ربك ليهلك **القرى**﴾ [Hud/117]; çünkü o, şehrin adıdır. Ve yine bunun gibi O’nun sözü: ﴿وما أرسلنا قبلك إلا رجالا نوحي إليهم من **أهل القرى**﴾ [Yusuf/109], ﴿ربنا أخرجنا من هذه **القرية** الظالم **أهلها**﴾ [Nisa/75]. Ve hikâye edildi ki kadılardan bazısı Ali b. el-Hüseyin’in yanına —Allah ikisinden de razı olsun— girdi de dedi ki: Bana Yüce Allah’ın sözü hakkında haber ver: ﴿وجعلنا بينهم وبين **القرى** التي باركنا فيها **قرى** ظاهرة﴾ [Sebe/18]; âlimleriniz onda ne diyor? Dedi ki: diyorlar ki o Mekke’dir (bilinen, onunla kastedilenin Şam beldeleri olduğudur. bkz.: **الدر المنثور** 6/693; ve **روح المعاني** 22/129; ve **تفسير القرطبي** 14/289; ve **تفسير الماوردي** 3/357). Dedi ki: Peki gördün mü? Ben dedim ki: O nedir? Dedi ki: ancak erkekler kastedildi. Dedi ki: Ben dedim ki: Peki bu Allah’ın kitabında nerede? Dedi ki: Yüce Allah’ın sözünü işitmedin mi: ﴿وكأين من **قرية** عتت عن أمر ربها ورسله...﴾ ayet [Talak/8] (ve bu kıssa **البصائر** 4/266’dadır; ve **عمدة الحفاظ**: **قرى**). Ve dedi ki: ﴿وتلك **القرى** أهلكناهم لما ظلموا﴾ [Kehf/59], ﴿وإذ قلنا ادخلوا هذه **القرية**﴾ [Bakara/58]. Ve **قريت** suyu havuzda; ve **قريت** misafiri **قرى** (olarak); ve **قرى** şeyi ağzında: onu topladı; ve suyun **قريان**’ı: onun toplandığı yer.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ر ي * * القضرَا * الظهر و * القَرْيةُ * معروفة والجمع * القُرَى * والقياس * قِرَاءٌ * كظبية وظباء و * القِرْية * بالكسر لغة يمانية ولعلها جمعت على ذلك كذروة ذرا وكلحية ولحى والنسبة إليها * قَرَوِيّ * و * القَرْيَتَيْنِ * في قوله تعالى ﴿على رجل من القريتين عظيم﴾ مكة والطائف و * استقرى * البلاد تتبعها يخرج من أرض الى أرض و * قَرَى * الضيف يقريه * قِرَى * بالكسر و * قَراءً * بالفتح والمد أحسن لايه و * القِرَى * أيضا ما قري به الضيف و * القَيْرُوانُ * بضم الراء القافلة فارسي معرب وفي حديث مجاهد ﴿يغدو الشيطان بقيروانه الى السوق﴾

##### Türkçe

* ق ر ي * **القضرَا**: öğle vakti ve **القَرْيةُ**: bilinen (yerleşim yeri); çoğulu **القُرَى**’dır; kıyas (kaideye göre) **قِرَاءٌ**’dır; **ظبية** ve **ظباء** gibi. **القِرْية** ise, kesre ile, Yemenî bir dildir; sanki bunun üzerine cem‘ edilmiştir: **ذروة**–**ذرا** ve **كلحية**–**لحى** gibi. Ona nisbet **قَرَوِيّ**’dir. Ve **القَرْيَتَيْنِ**, Yüce Allah’ın sözü olan ﴿على رجل من القريتين عظيم﴾ içinde: Mekke ve Tâif. Ve **استقرى**: beldeleri izledi; onları takip etti; bir yerden bir yere, bir topraktan bir toprağa çıkar. Ve **قَرَى**: misafiri ağırladı; ona **قِرَى** (kesre ile) ve **قَراءً** (fetha ile ve med ile) ikram etti; onun için daha güzeldir. Ve **القِرَى** ayrıca, misafirin kendisiyle ağırlandığı şeydir. Ve **القَيْرُوانُ**: **الراء**’ın dammesiyle; kervan; Farsça, Arapçalaştırılmıştır. Mücâhid’in hadîsinde: ﴿يغدو الشيطان بقيروانه الى السوق﴾.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!القَرْيَةُ ) ، بالفَتْح ، وهي اللُّغَة المَشْهورَةُ الفُصْحى ، ( ويُكْسَرُ ) ، يمانِيَّةٌ ؛ نقلَهُما اللّيْثُ . وقالَ غيرُهُ : الكَسْرُ خَطَأٌ . ( المِصْرُ الجامِعُ ) .
( وفي كفايَةِ المُتَحَفّظ : القَرْيَةُ : كلُّ مَكانٍ اتَّصَلَتْ به الأبْنيةُ واتُّخِذَ قَراراً وتَقَعُ على المُدُنِ وغيرِها اه .
ومنه قولُه تعالى : ﴿واسْأَلِ القَرْيَةَ التي كنَّا فيها﴾ .
قال سِيْبَوَيْه : هذا ممَّا جاءَ على اتِّساعِ الكَلامِ والاخْتِصارِ ، وإنَّما يُريدُ أَهْلَ القَرْيةِ فاخْتَصَر وعَملَ الفِعْل في القَرْيةِ كما كانَ عامِلاً في الأهْل لو كانَ ههنا .
قالَ ابنُ جنِّي : فيه ثلاثُ معانٍ : الاتِّساعُ والتَّشْبيهُ والتّوْكيدُ .
أَمَّا الاتِّساعُ : فلأنَّه اسْتَعْمل لَفْظَ السُّؤالِ مع ما لا يَصحُّ في الحَقيقَةِ سُؤَالُه ؛ وأَمَّا التَّشْبيه : فلأنَّها شُبِّهت بمَنْ يصحُّ سُؤاله لما كانَ بها ومُؤالِفاً لها ؛ وأَمَّا التَّوْكِيد : فلأنَّه في ظاهِرِ اللّفْظ إحَالة بالسُّؤَالِ على مَنْ ليسَ مِن عادَتِه الإجابَة ، فكأَنَّهم تضمنوا لأبيهِم ، عليه السّلام ، أنَّه إنْ سَأَلَ الجَمادَات والجِمالَ أَجابَتْ بصحَّةِ قوْلِهم ، وهذا تَناهٍ في تَصْحيحِ الخَبرِ ، أَي لو سَأَلْتَها لأَنْطَقَها اللّهُ بصِدْقِنا ، فكيفَ لو سَأَلْت مَن عادَته الجَواب ؟ .
( والنِّسْبَةُ *!قَرئِيٌّ ) ، بالهَمْزةِ ، وهو في النُّسخِ بالتّحْريكِ ، وضُبِطَ في المُحْكم بفَتْحٍ فسكونٍ ، قالَ : وهذا قَوْلُ أَبي عَمْرٍ و .
قُلْت : وهو مَذْهَبُ سِيْبَوَيْه ويُوافِقُه القِياسُ .
( *!وقَرَوِيٌّ ) بالواوِ ، في قوْلِ يُونس ، وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهرِي ؛ ( ج *!قُرًى ) ، بالضَّمِّ مَقْصورٌ على غيرِ قياسٍ .
قالَ ابنُ

السِّكِّيت : لأنَّ ما كانَ على فَعْلَة بفَتْح الفاءِ مِن المُعْتل فجمْعُه مَمْدودٌ مِثْلُ رَكْوةٍ ورِكاءٍ وظَبْيَةٍ وظِباءٍ ، وجاءَ *!القُرَى مُخالِفاً لبابِهِ لا يقاسُ عليه .
وقالَ اللّيْثِ ، بعدَما نقلَ الكَسْر الذي هو لُغَةُ اليَمَنِ : ومِن ثم اجْتَمَعُوا على قُرًى فَجَمَعُوها على لُغَةِ مَنْ يقولُ كِسْوة وكُساً .
وقالَ الجَوْهرِي : ولعلّها جُمِعَتْ على ذلكَ مِثْلُ ذَرْوَةٍ وذُراً ولَحْيَةٍ ولُحًى .
وقولُ بعضِهم : ما رأَيْتُ *!قَرَوِيًّا أَفْصَحُ مِن الحجَّاج ، إنَّما نَسَبه إلى القَرْيةِ التي هي المِصْر .
( *!وأَقْرَى ) الرَّجُلُ : ( لَزِمَها ) ، أَي *!القُرَى .
( *!والقارِي : ساكِنُها ) ، كما يقالُ لساكِنِ البادِيَةِ البادِي ؛ ومنه قوْلُهم : جاءَني كلُّ *!قارٍ وبادٍ .
( *!والقَرْيَتَيْن ، مُثَنَّى ) القَرْيةِ في قولِه تعالى : ﴿إلى رجُلٍ مِن *!القَرْيَتَيْن عظِيمٍ﴾ . ( وأَكْثَرُ ما يُتَلَفَّظُ به بالياءِ ) ، هكذا : ( مكَّةُ والطَّائِفُ ) ؛ ) قالَهُ المفسِّرُونَ ، ونقلَهُ نَصْرٌ وغيرُهُ .
( و ) أَيْضاً : ( ة قُرْبَ النِّباجِ ) .
( وقالَ نَصْر : موضِعٌ دُونَ النِّباجِ ( بينَ مكَّةَ والبَصْرَةّ ) تُنْسَبُ إلى ابنِ عامِرِ بنِ كريز .
( و ) أَيْضاً : ( ة بحِمْصَ .
( و ) أَيْضاً : ( ع باليَمامَةِ ) ، وهُما قُرّان ومَلْهَم لبَني سُحَيْم .
( *!وقَرْيَةُ النَّمْل : مُجْتَمَعُ تُرابِها ) ، والجَمْعُ قُرًى ؛ قال أبو النجْمِ :
وأَتَتِ النَّملُ *!القُرَى بعِيرها
من حَسَكِ التَّلْع ومن خافُورِهاوهو مجازٌ .
( *!وقَرْيةُ الأَنْصارِ : المدِينَةُ ) ، على ساكِنِها أَفْضَلُ الصَّلاةِ والسَّلامِ .

( *!والقارِيَةُ : الحاضِرَةُ الجامِعَةُ ، *!كالقَاراةِ ) . ) يقالُ : أَهلُ *!القارِيَةِ للحاضِرَةِ وأَهْلُ البادِيَةِ لأهْلِ البِداءِ .
( *!وقَرَى الماءَ في الحَوْضِ *!يَقْرِيهِ *!قَرْياً *!وقَرًى ) : ) إذا ( جَمَعَهُ ) في الحَوْضِ .
وقالَ الأزْهرِي : يَجوزُ في الشِّعْرِ *!قِرًى فجعَلَهُ في الشِّعْر خاصَّةً .
( و ) *!قَرَى ( البَعِيرُ وكلُّ ما اجْتَرَّ ) كالشَّاةِ والضَّائِنَةِ والوَبْرِ *!يَقْرِي *!قَرْياً : ( جَمَعَ جِرَّتَهُ في شِدْقِه ) .
( وفي الصِّحاح : البَعيرُ *!يَقْرِي العَلَف في شِدْقِه : أَي يَجْمَعُه .
( و ) قَرَى ( الضَّيفَ *!قِرًى ، بالكسْرِ والقَصْر ) ، كقَلَيْته قِلىً ، ( والفَتْحِ والمَدِّ ) ؛ ) قالَ الجَوْهرِي : إذا كَسَرْتَ القافَ قَصَرْتَ وإذا فَتَحْتَ مَدَدْتَ ؛ ( أَضافَهُ ) .
( وفي الصِّحاح : أَحْسَنَ إليه .
وقالَ أَبو عليَ القالِي : قالَ الكِسائي : سَمِعْتُ القاسِمَ بنَ مَعْن يَرْوِي عن العَرَبِ : هو *!قِراءُ الضَّيْفِ .
( *!كاقْتَراهُ ) ، وقيلَ : *!اقْتَراهُ طَلَبَ منه *!القِرَى .
( و ) *!قَرَتِ ( النَّاقَةُ ) *!تَقْرُو وتَقْرِي : ( وَرِمَ شِدْقاها من وجَعِ الأَسْنانِ ) .
( وفي التّهذيبِ : قالَ بعضُهم : يقالُ للإنْسانِ إذا اشْتَكَى شِدْقَه : قَرَى يَقْرِي .
( و ) قَرَا ( البِلادَ ) يَقْرُوها : إذا ( تَتَبَّعَها يَخْرُجُ مِن أَرضٍ إِلى أَرْضٍ ) يَنْظُرُ حالَها وأَمْرَها ، *!وقَراها *!قَرْياً ، كَذلكَ واوِيٌّ يائيٌّ ؛ ( *!كاقْتَرَاها *!واسْتَقْرَاها ) .
( وقالَ اللّحْياني : قَرَوْتُ الأرضَ : سِرْتُ فيها ، وهو أن تمرَّ بالمَكانِ ثم تَجُوزَه إلى غيرِهِ ثم إلى موضِعٍ آخر .
وقالَ الأصْمعي : قَرَوْتُ الأرْضَ إذا تَتَبَّعْتُ ناساً بعْدَ ناسٍ .
( *!والمَقْرَى *!والمَقْراةُ ) ؛ ) صَرِيحُ سِياقِه أَنَّه بفَتْحِهِما والصَّوابُ

بالكسْرِ فيهما كما هو نَصُّ الصِّحاح وغيرِهِ ؛ ( كلُّ ما اجْتَمَعَ فيه الماءُ ) مِن حَوْضٍ وغيرِهِ ؛ وخَصَّه بعضُهم بالحَوْضِ .
وفي الصِّحاح : *!المِقْراةُ المَسِيلُ وهو المَوضِعُ الذي يَجْتَمِعُ فيه ماءُ المَطَرِ من كلِّ جانِبٍ .
وفي التّهْذيبِ : *!المِقْرَى الإناءُ العَظِيمُ يُشْرَبُ به الماءُ ؛ *!والمِقْراةُ : الموضِعُ الذي يُقْرَى فيه الماءُ ؛ وقيلَ : المِقْراةُ : شِبْهُ حَوْضٍ ضَخْمٍ يُقْرَى فيه مِن البِئْرِ ثم يُفْرَغُ في المِقْراةِ ؛ والجَمْعُ المَقارِي .
( *!وقَرِيُّ الماءِ ، كغَنِيَ : مَسِيلُه من التِّلاعِ ) .
( وفي الصِّحاح : مَجْرَى الماءِ في الرَّوْض ؛ وقالَ غيرُهُ : في الحَوْضِ ؛ وفي التّهْذِيبِ : إلى الرِّياضِ .
( أَو مَوْقِعُه ) ؛ ) كذا في النسخِ والصَّوابُ مَدْفَعُه ؛ ( من الرَّبْوِ إلى الرَّوْضَةِ ) ، كما هو نصُّ اللّحْياني ؛ هكذا قالَ الرَّبْو بغيرِ هاءٍ ؛ ( ج *!أَقْرِيَةٌ ) ؛ ) ومنه قولُ الجعْدِي :
ومِنْ أَيَّامِنا يَوْمٌ عَجيبٌ
شَهِدْناهُ *!بأَقْرِيةِ الرّداعِ ( *!وأَقْراءٌ ) ، كشَريفٍ وأَشْرافٍ ؛ ومنه قولُ مُعاوِيَةَ بنِ شَكَل يذمُّ حَجْل بنَ نَضْلَةَ بينَ يَدَي النُّعْمان : إنَّه مُقْبَلُ النَّعْلينِ مُنْتَفِخُ الساقَيْنِ قَعْو الأَلْيَينِ مَشَّاءُ *!بأَقْراءٍ قَتَّالُ ظِباءٍ بَيَّاعُ إماءٍ ؛ فقالَ له النّعْمان : أَرَدْتَ أَن تَذِيمَه فمدحته ، وَصَفَه بأنَّه صاحِبُ صَيْدٍ لا صاحِبَ إِبِلٍ .
( *!وقُرْيانٌ ) ، بالضَّمِّ ، وهو الأكْثَرُ ؛ ومنه قولُ ذي الرُّمة :
تَسْتَنُّ أَعْداءُ *!قُرْيانٍ تَسَنَّمَها
غُرُّ الغَمامِ ومُرْتَجَّاتُه السُّودُواقْتَصَر الجَوْهرِي على الأَوَّل والأخيرِ ، والأَخيرُ مَضْبوطٌ في

كتابِه بالضمِّ والكَسْر .
وفي حديثِ قُسِّ : ( ورَوْضَة ذاتُ *!قُرْيانٍ ) . وفي حدِيثِ ظبيان : ( رَعَوْا *!قُرْيانه ) .
( و ) *!القَرِيُّ ، كغَنِيَ أَيْضاً : ( اللّبَنُ الخاثِرُ ) الذي ( لم يُمْخَضْ .
( *!وقَرِيُّ الخَيْلِ ) : ) اسْمُ ( وادٍ .
( *!والقَرِيَّانِ ) ، مُثَنَّى *!قَرِيَ : ( ع ) لبَني سُلَيْم بدِيارِ مُضَرَ بَفْرُقُ بَيْنهما وادٍ عظيمٌ قالَهُ نَصْر .
( *!واسْتَقْرَى *!واقْتَرَى *!وأَقْرَى : طَلَبَ ضِيافَةً ) ؛ ) كذا في المُحْكم .
( وهو *!مِقْرًى للضَّيْفِ ) ، كمِنْبَرٍ ( *!ومِقْراءٌ ) ، كمِحْرابٍ ، ( وهي *!مِقْراةٌ *!ومِقْراءٌ ) ، كمِسْحاةٍ ومِحْرابٍ ، الأخيرَةُ عن اللّحْياني . يقالُ : إنَّه *!لمِقْرًى للضيْفِ *!ومِقْراءٌ للأضْيافِ .
( *!والمِقْراةُ أَيْضاً : القَصْعَةُ ) أَو الجَفْنَةُ ( *!يُقْرَى فيها ) الضَّيْفُ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي :
حتى تَبُولَ عَبُورُ الشِّعْرَ بَيْنِ دَماً
صَرْداً ويَبْيَضَّ في *!مِقْراتِه القارُوقالَ اللّحْياني : المِقْرَى ، مَقْصورٌ بغير هاءٍ كلُّ ما يُؤْتَى به مِن *!قِرَى الضَّيْفِ مِن قَصْعَةٍ أَو جَفْنةٍ أَو عُسَ ؛ ومنه قولُ الشاعرِ :
ولا يَضَنُّون *!بالمِقْرَى وإن ثَمِدُوا ( *!والمَقارِي : القُبورُ ) ؛ ) كذا في النسخِ ، والصَّوابُ القُدُورُ ؛ كما هو نَصُّ ابنِ الأعْرابي ؛ وهو في المُحْكم هكذا ؛ وأَنْشَدَ :
تَرَى فُصْلانَهم في الوَرْدِ هَزْلَى
وتَسْمَنُ في *!المَقارِي والحِبالِأَي أَنّهم إذا نَحَرُوا لم يَنْحَروا إلاَّ سَمِيناً ، وإذا وَهَبُوا لم يَهِبُوا إلاَّ كَذلكَ ؛ هكذا فسَّرَه ابنُ الأَعرابي .

( *!والقَرِيَّةُ ، كغَنِيَّةٍ : العَصَا .
( و ) أَيْضاً : ( قَرْيَةُ النَّملِ .
( و ) أَيْضاً : ( أَعْوادٌ فيها فُرَضٌ يَجْعَلُ فيها رأْسُ عُودِ البَيْتِ ) ؛ ) كذا في النسخِ ، والصَّوابُ رأَسُ عَمُودِ البَيْتِ ، كما هو نَصُّ الصِّحاحِ عن ابنِ السِّكِّيتِ .
وفي المُحْكَم : *!القَرِيَّةُ أن يُؤْتَى بعُودَيْن طُولُهما ذِرَاعٌ ثم يُعْرَض على أَطْرَافِهما عُوَيْدٌ يُؤْسَرُ إليهما من كلِّ جانِبٍ بقدَ فيكونُ ما بينَ العُصَيَّتين قَدْرَ أَرْبَع أُصابِع ، ثم يُؤْتَى بعُوَيْدٍ فيه فَرْض فيُعْرَض في وَسَطِ القَرِيَّةِ ويُشَدُّ طَرَفاهُ إليهما بقِدَ فيكونُ فيه رأْسُ العَمُودِ ؛ قالَ : كذا حَكَاهُ يَعْقوب ، وعبَّر عن القرِيَّةِ بالمَصْدَرِ الذي هو قوْلُه : أَنْ يُؤْتَى ، وكانَ حَقَّه أن يقولَ القَرِيَّةُ عُودَانِ طُولُهما ذِرَاع يُصْنَعُ بهما كذا .
قُلْت : ونَصُّ الصِّحاح عن يَعْقوب : *!القَرِيَّة على فَعِيلَةٍ خَشَبَاتٌ فيها فُرَضٌ يُجْعَلُ فيها رأْسُ عَمُودِ البَيْتِ .
( و ) *!القَرِيَّةُ أَيْضاً : ( عُودُ الشِّراعِ الذي ) يكونُ ( في عُرْضِهِ مِن أَعْلاهُ ) .
( قُلْت : والعامَّة تقولُ القَرِيَةُ بالتخْفِيفِ .
( أَو في أَعْلَى الهَوْدَجِ ) ؛ ) والجَمْعُ *!القَرِيَّاتُ .
( و ) قُرَيَّةٌ ، ( كسُمَيَّة : ثلاثُ مَحالَّ ببَغْدادَ ) مِن الجانِبِ الغَرْبي واحِدَةُ ؛ وثِنْتانِ مِن الجانِبِ الشَّرْقي .
( و ) أَيْضاً : ( ع لطيِّىءٍ ) بينَ الجَبَليْن ؛ عن ابنِ الكَلْبي .
( *!وقَرَيْتُ الصَّحيفةَ فهي *!مَقْرِيَّةٌ ، لُغَةٌ في قَرَأْتُها ) بالهَمْزةِ عن أَبي زيْدٍ .
وحكَى ثَعْلبٌ : صَحِيفَةٌ *!مَقْرِيَّةٌ .
( *!والقارِيَةُ : أَسْفَلُ الرُّمْح .
( أَو ) *!قارِيَةُ السِّنانِ : ( أَعْلاهُ ) ؛ ) كما في المُحْكم .
وفي الصِّحاح : قارِيَةُ

السِّنانِ أَعْلاهُ ( وحَدُّهُ ) ؛ ) عن أَبي عبيدٍ .
( و ) كَذلكَ ( حَدُّ السَّيْفِ ) ونحوِهِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي أَيْضاً .
( و ) *!القارِيَّةُ ( بالتَّشْديدِ : طائِرٌ ) قصيرُ الرِّجْلِ طويلُ المِنْقارِ أَصْفَرَهُ أَخْضَر الظهْرِ تحبُّه الأعْرابُ وتَتَيَمَّنُ به ، ويُشَبِّهونَ الرَّجُلَ السَّخِيَّ به .
قالَ الجَوْهرِي : وهي مُخفَّفَةٌ .
قالَ يَعْقوب : والعامَّةُ تُشَدِّدُه ؛ وأَنْشَدَ :
أَمِنْ تَرّجيعِ *!قارِيَةٍ تَرَكْتُمْ
سَبَاياكُمْ وأُبْتُمْ بالعَناقِ ؟ يقال : ( إذا رَأَوْهُ اسْتَبْشَرُوا بالمَطَرِ كأَنَّه رَسُولُ الغَيْثِ ، أَو مُقَدِّمَةُ السَّحابِ ، ج *!قوارِيُّ ) ؛ ) وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه لابنِ مُقْبل :
لبَرْقٍ شامٍ كلَّما قلتُ قد وَنَى
سَنَا *!والقَوارِي الخُضْرُ في الدَّجْنِ جُنّحُ وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!القَرَوِيَّة : التمْرَةُ ؛ وبه فسَّرَ ثَعلب قولَ الشصاعرِ :
رَمَتْني بسَهْمٍ ريشُه قَرَوِيَّةٌ
وفُوقاهُ سَمْنٌ والنَّضِيُّ سَوِيق ُوأُمُّ *!القُرَى : مكَّةَ ، شرَّفَها اللّهُ تعالى .
وأَكالة القرى : المدِينَةُ ، على ساكِنِها أَفْضَلُ الصّلاة والسّلام .
*!وقَرْيَةُ النَّمْلِ : مِن أَسْماءِ زَمْزَم .
*!والقُرَى المُبارَكَةُ : قيلَ : بَيْتُ المَقْدِس ، وقيلَ : الشامُ .
*!وقَرَى الجُرْحُ *!يَقْرِي : تَفَجَّرَ .
*!وقَرِيُّ الطَّريقِ ، كغَنِيِّ : سَنَنُه ، عن ابنِ الأعْرابي .
*!وقرَيْتُ في شِدْقي جَوْزةً : خَبَأْتُها .
والمِدَّةُ *!تَقْرِي في الجُرْحِ : أَي تَجْتَمِعُ .

*!وأَقْرَتِ الناقَةُ فهي *!مُقْرٍ : اجْتَمَعَ الماءُ في رَحِمِها واسْتَقَرَّ .
*!وقَرِيٌّ ، كغَنِيَ : اسْمُ رجُلٍ ؛ قالَ ابنُ جنِّي : يُحْتَملُ لامُه أَنْ تكونَ مِن الياءِ ومِن الواوِ ومِن الهَمْزةِ على التَّخْفيفِ .
*!وقَرَيْتُ لهم مَطِيَّتي ؛ نقلَهُ الزَّمَخْشري .
والمُسْلمونَ *!قَوارِي اللّهِ في الأرضِ : أَي أُمَناؤُه وشُهَداؤُه المَيامِين شُبِّهوا *!بالقَوارِي من الطَّيْرِ ؛ أَو هو مَأْخُوذٌ مِن *!يَقْرُونَ الناسَ يَتَتبَّعُونَهم فيَنْظرُونَ إلى أَعْمالِهم ، فإذا شَهِدُوا لإنْسانٍ بخَيْرٍ أَو شَرَ فقد وَجَبَ ، واحِدُهم *!قَارٍ ، وهي أَحَدُ ما جاءَ مِن فاعِلٍ الذي للمُذكَّرِ الآدَمي مكسَّراً على فَواعِل نحْو فارِسٍ وفوارِسَ وناكِسٍ ونَواكِسَ .
ووادِي القرَى : بَلَدٌ بينَ المدِينَةِ والشامِ .
*!والقَرْيُ : بفتحٍ فسكونٍ : موضِعٌ في شِعْرٍ .
*!والقُرَيَّةُ ، كسُمَيَّة : قَرْيةٌ باليَمَنِ ، وقد دَخَلْتها .
وأَيْضاً باليَمامَةِ ؛ قال امْرؤُ القَيْس :
تبيت لَبُوني *!بالقُرَيَّةِ آمِناً
وأسرحها غِبًّا لأكْنافِ حائِل ِ*!وقُرَيَّةٌ : اسْمُ لليَمامَةِ كُلّها .
وقيلَ : بَلَدٌ بينَ الفلج ونَجْران .
وتَقَرَّى المِياه : تَتَبَّعَها .
*!واقْتَرَى فلاناً بقوْلِه : تَتَبَّعَهُ .
*!والقِرَى ، بالكَسْرِ مَقْصورٌ : ذلكَ الماءُ المَجْموعُ في الحَوْضِ .
*!وأَقْرَى : إذا لَزِمَ الشيءَ .
وأَيْضاً : طَلَبَ *!القِرَى ؛ وقد ذَكَره المصنِّف في التي تَلِيه ، وهذا مَوْضِعُه .
وقالَ ابنُ شُمَيْل : قالَ لي أعْرابِيٌّ :

*!اقْتَرِ سَلامي حتى أَلْقاكَ ، بِلا هَمْزً ؛ أَي كُنْ في سَلامٍ وفي خيْرٍ وفي سَعَةٍ .
*!وقَرِيَ ، كرَضِيَ : اجْتَمَعَ .
والناقَةُ : *!تُقَّرِّي ببوْلِها على فَخِذها مِنَ العَطَشِ ، مُشَدَّدٌ .
(

##### Türkçe

: ( **القَرْيَةُ** ) , fetha ile; ve o, meşhur fasih dildir; ( ve kesrelenir ), Yemenîdir; ikisini de Lîs nakletti. Başkası dedi ki: kesre hatadır. ( toplayıcı şehir ) .

( Ve **كفايَةِ المُتَحَفّظ**’da: **القَرْيَةُ**: binaların kendisine bitiştiği, yerleşim edinilip karar kılınan her mekân; şehirlere ve başkalarına vâki olur, h.
Ve ondan O’nun, yüce, sözü: ﴿ve içinde bulunduğumuz **القَرْيَةَ**’ye sor﴾ .
Sîbeveyh dedi: bu, sözün genişliği ve ihtisarı üzere gelenlerdendir; ancak **القَرْيةِ**’nin ehlini murad eder; kısalttı ve fiili **القَرْيةِ**’de âmil kıldı; burada olsaydı ehl’de âmil olduğu gibi.
İbn Cinnî dedi: onda üç mânâ vardır: genişlik, teşbih ve te’kîd.
Genişlik ise: hakikatte kendisine soru sormak sahih olmayan şeyle soru lafzını kullanmış olması sebebiyledir; teşbih ise: onda bulunan ve ona ünsiyet eden sebebiyle, kendisine soru sormak sahih olan kimseye benzetilmiş olması sebebiyledir; te’kîd ise: lafzın zahirinde, âdeti cevap vermek olmayan kimseye soru havalesi vardır; sanki onlar babalarına—aleyhi’s-selâm—şunu tekeffül etmişlerdir: eğer cansızlara ve develere sorsa, sözlerinin sıhhatiyle cevap verirler; bu, haberin tashihinde nihayettir; yani: eğer ona sorsaydın, Allah onu doğruluğumuzla konuştururdu; öyleyse cevabı âdeti olan kimseye sorsan nasıl olur? .
( Nisbeti **قَرئِيٌّ** ), hemze ile; ve o, nüshalarda harekeleme iledir; **المُحْكم**’de fetha sonra sükûn ile ضبط edildi; dedi ki: bu, Ebû Amr’ın sözüdür ve.
Dedim: o, Sîbeveyh’in mezhebidir ve kıyas ona muvafık olur.
( **وقَرَوِيٌّ** ) vav ile, Yûnus’un sözüne göre; Cevherî bununla iktisar etti; ( çoğulu **قُرًى** ), damme ile, قياس dışı olarak maksûrdur.
İbnü’s-Sikkît dedi: çünkü fâ’sı fetha ile olan mu‘tel **فَعْلَة** vezninde olanın cemi memdûddur; **رَكْوة** ve **رِكاء** ve **ظَبْيَة** ve **ظِباء** gibi; **القُرَى** ise babına muhalif gelmiştir, ona kıyas edilmez.
Lîs, Yemen lügati olan kesreyi naklettikten sonra dedi: ve bundan dolayı **قُرًى** üzerinde toplandılar; onu, **كِسْوة** ve **كُساً** diyenin lügati üzere cem‘ ettiler.
Cevherî dedi: belki de o, **ذَرْوَة** ve **ذُراً** ve **لَحْيَة** ve **لُحًى** gibi bunun üzere cem‘ edilmiştir.
Bazılarının sözü: “Haccâc’dan daha fasih bir **قَرَوِيًّا** görmedim”; ancak onu, şehir olan **القَرْيةِ**’ye nisbet etti.
( **وأَقْرَى** ) adam: ( ona yapıştı ), yani **القُرَى**’ya.
( **والقارِي**: onun sakini ), tıpkı bedevînin sakinine **البادِي** denildiği gibi; ve ondan onların sözü: bana her **قارٍ** ve **بادٍ** geldi.
( **والقَرْيَتَيْن** , tesniye ) **القَرْيةِ**’nin, O’nun, yüce, sözü içinde: ﴿büyük bir adam’a, **القَرْيَتَيْن**’den﴾ . ( En çok onunla **الياءِ** ile telaffuz edilir ), şöyle: ( Mekke ve Tâif ); bunu müfessirler söyledi; Nasr ve başkası onu nakletti.
( Ve ) ayrıca: ( **ة** Nibâc yakınında ) .
( Nasr dedi: Nibâc’ın berisinde bir yer ( Mekke ile Basra arasında ) Âmir b. Kurayz’ın oğlu İbn Âmir’e nisbet edilir.
( Ve ) ayrıca: ( **ة** Humus’ta .
( Ve ) ayrıca: ( **ع** Yemâme’de ), ve onlar, Benî Suhaym için Kurrân ve Melhem’dir.
( **وقَرْيَةُ النَّمْل**: onun toprağının birikimi ), ve cem‘i **قُرًى**’dır; Ebû’n-Necm dedi:
Ve karınca, yüküyle **القُرَى**’ya geldi
Vadinin dikeninden ve onun kâfûrundan
ve o mecazdır.
( **وقَرْيةُ الأَنْصارِ**: Medine’dir ), onun sakini üzerine en faziletli salât ve selâm.

( **والقارِيَةُ**: toplayıcı yerleşik merkez, **كالقَاراةِ** ) . Denilir: yerleşik merkeze **القارِيَةِ** ehli; bedevîliğin ehline **البادِيَةِ** ehli.
( **وقَرَى** suyu havuzda **يَقْرِيهِ** **قَرْياً** **وقَرًى** ): ( onu topladı ) havuzda.
Ezherî dedi: şiirde **قِرًى** câiz olur; onu özellikle şiirde kıldı.
( Ve ) **قَرَى** ( deve ve geviş getiren her şey ) koyun ve koyun (dişisi) ve **الوَبْر** gibi, **يَقْرِي** **قَرْياً**: ( gevişini yanağında topladı ).
( **الصِّحاح**’ta: deve, yemi yanağında **يَقْرِي**: yani onu toplar.
( Ve ) **قَرَى** ( misafiri **قِرًى** , kesre ve kasr ile ), “onu kızarttım” **قِلىً** gibi; ( fetha ve med ile ); Cevherî dedi: kâf’ı kesrelediğinde kısaltırsın; fetha yaptığında uzatırsın; ( onu misafir etti ).
( **الصِّحاح**’ta: ona iyilik etti.
Ebû Ali el-Kâlî dedi: Kisâî dedi: Kâsım b. Ma‘n’ın Araplardan rivayet ettiğini işittim: o, **قِراءُ الضَّيْفِ**’tir.
( **كاقْتَراهُ** ), ve denildi ki: **اقْتَراهُ**, ondan **القِرَى**’yı talep etti.
( Ve ) **قَرَتِ** ( dişi deve ) **تَقْرُو** ve **تَقْرِي**: ( diş ağrısından iki yanağı şişti ).
( **التّهذيب**’de: bazısı dedi: insan için, yanağından şikâyet ettiğinde denilir: **قَرَى** **يَقْرِي**.
( Ve ) **قَرَا** ( beldeleri ) **يَقْرُوها**: ( onları takip etti; bir yerden bir yere çıkar ) hâlini ve işini gözetir; ve **قَراها** **قَرْياً**; كذلك vâvî yâîdir; ( **كاقْتَرَاها** **واسْتَقْرَاها** ).
( Lihyânî dedi: **قَرَوْتُ** yeri: onda yürüdüm; o, bir mekândan geçmen, sonra onu aşıp başkasına, sonra başka bir yere (varman)dır.
Asma‘î dedi: **قَرَوْتُ** yeri, bir topluluğu topluluktan sonra takip ettiğimde.
( **والمَقْرَى** **والمَقْراةُ** ); siyakının sarih olanı, ikisinin de fetha iledir; ve doğru olan…

İkisinde de kesre iledir; **الصِّحاح**’ın ve başkasının nassı olduğu üzere; (içinde suyun toplandığı her şey) havuzdan ve başkasından; bazıları onu havuza tahsis etti.

**الصِّحاح**’ta: **المِقْراةُ** sel yatağıdır; o, her yandan yağmur suyunun toplandığı yerdir.

**التّهْذيب**’de: **المِقْرَى** su içilen büyük kaptır; **والمِقْراةُ**: suyun toplandığı yerdir; ve denildi ki: **المِقْراةُ**: kuyudan ona su çekilen, sonra **المِقْراة**’ye boşaltılan, büyük bir havuz benzeri; çoğulu **المَقارِي**’dir.

( **وقَرِيُّ الماءِ** , **كغَنِيَ**: vadiciklerden akış yeridir).

( **الصِّحاح**’ta: çayırda suyun aktığı yer; başkası dedi ki: havuzda; **التّهْذِيب**’de: çayırlara doğru.
( **أَو مَوْقِعُه** ); ) nüshalarda böyledir; doğrusu **مَدْفَعُه**’dur; (yüksek yerden çayırlığa doğru), **اللّحْياني**’nin nassı olduğu üzere; **الرَّبْو**’yu هاء’sız böyle söyledi; (çoğulu **أَقْرِيَةٌ**); ) ve ondan **الجعدي**’nin sözü:

ومِنْ أَيَّامِنا يَوْمٌ عَجيبٌ
شَهِدْناهُ **بأَقْرِيةِ** الرّداعِ

( **وأَقْراءٌ** ), **شَريفٍ** ve **أَشْرافٍ** gibi; ve ondan **مُعاوِيَةَ بنِ شَكَل**’in, **النُّعْمان**’ın huzurunda **حَجْل بنَ نَضْلَةَ**’yi yermesi: “O, ayakkabıları önden aşınmış, baldırları şişkin, kalçaları çukur, **بأَقْراءٍ** yürüyen, ceylan öldüren, cariye satan biridir”; bunun üzerine **النّعْمان** ona dedi: “Onu ayıplamak istedin de övdün; onu, deve sahibi değil av sahibi diye niteledin.”

( **وقُرْيانٌ** ), damme iledir ve o daha çoktur; ve ondan **ذو الرُّمة**’nin sözü:

تَسْتَنُّ أَعْداءُ **قُرْيانٍ** تَسَنَّمَها
غُرُّ الغَمامِ ومُرْتَجَّاتُه السُّودُ

**الجوهري** yalnız birinci ve sonuncu ile yetindi; sonuncusu kitabında damme ve kesre ile ضبط edilmiştir.

**قُسّ** hadîsinde: ( **قُرْيانٍ** sahibi bir ravza). **ظبيان** hadîsinde: (onun **قُرْيانه**’sini otlattılar).

( ve ) **القَرِيُّ**, **كغَنِيَ** ayrıca: (çalkalanmamış) (yoğun süt).

( **وقَرِيُّ الخَيْلِ**: ) (bir vadi) adıdır.

( **والقَرِيَّانِ** ), **قَرِيَ**’nin tesniyesi: (Beni Süleym’e ait bir yer) Mudar diyarında; ikisinin arasında büyük bir vadi ayırır; bunu **نَصْر** söyledi.

( **واسْتَقْرَى** **واقْتَرَى** **وأَقْرَى**: misafirlik istedi); ) **المُحْكم**’de böyledir.

( o, misafir için bir **مِقْرًى**’dır), **مِنْبَرٍ** gibi; ( **ومِقْراءٌ** ) **مِحْرابٍ** gibi; ( o, **مِقْراةٌ** **ومِقْراءٌ**’dır) **مِسْحاةٍ** ve **مِحْرابٍ** gibi; sonuncusu **اللّحْياني**’dendir. Denir ki: o, misafir için bir **لمِقْرًى**’dır ve misafirler için bir **مِقْراءٌ**’dır.

( **والمِقْراةُ** ayrıca: (içinde) misafire ikram edilen (büyük çanak) yahut büyük kâsedir); İbn Berrî inşad etti:

حتى تَبُولَ عَبُورُ الشِّعْرَ بَيْنِ دَماً
صَرْداً ويَبْيَضَّ في **مِقْراتِه** القارُ

**اللّحْياني** dedi: **المِقْرَى**, هاء’sız, kısaltılmıştır; misafir ikramından getirilen her şeydir: büyük çanak yahut büyük kâse yahut **عُسَ**; ve ondan şairin sözü:

ولا يَضَنُّون **بالمِقْرَى** وإن ثَمِدُوا

( **والمَقارِي**: kabirlerdir); ) nüshalarda böyledir; doğrusu tencerelerdir; İbnü’l-A‘râbî’nin nassı olduğu üzere; **المُحْكم**’de de böyledir; ve inşad etti:

تَرَى فُصْلانَهم في الوَرْدِ هَزْلَى
وتَسْمَنُ في **المَقارِي** والحِبالِ

Yani: kestiklerinde ancak semiz olanı keserler; bağışladıklarında da ancak böyle olanı bağışlarlar; İbnü’l-A‘râbî onu böyle tefsir etti.

( **والقَرِيَّةُ** , **كغَنِيَّةٍ**: asadır.
( ve ) ayrıca: (karıncanın yuvası).
( ve ) ayrıca: (içinde yarıklar bulunan, evin direğinin başının içine konulduğu ağaç parçaları); ) nüshalarda böyledir; doğrusu “evin direğinin başı”dır; **الصِّحاح**’ın İbnü’s-Sikkît’ten nassı olduğu üzere.

**المُحْكَم**’de: **القَرِيَّةُ**: uzunlukları birer zira‘ olan iki çubuk getirilmesidir; sonra uçlarına, her yandan kayışla onlara bağlanan küçük bir çubuk enlemesine konur; böylece iki çubuk arasındaki (mesafe) dört parmak kadarı olur; sonra içinde bir yarık bulunan küçük bir çubuk getirilir; **القَرِيَّة**’nin ortasına enlemesine konur ve iki ucu kayışla onlara bağlanır; böylece direğin başı onun içinde olur; dedi ki: bunu Yakub böyle nakletti; ve **القَرِيَّة** hakkında, “getirilmesi” sözü olan masdar ile ifade etti; hakkı, “**القَرِيَّةُ** uzunlukları bir zira‘ olan iki çubuktur; onlarla şöyle yapılır” demesiydi.

Dedim: **الصِّحاح**’ın Yakub’dan nassı: **القَرِيَّة** “**فَعِيلَة** vezninde”, içinde yarıklar bulunan, evin direğinin başının içine konulduğu tahta parçalarıdır.

( ve ) **القَرِيَّةُ** ayrıca: (üst tarafından enine olan) yelken direğidir.

( Dedim: avam, hafifletme ile **القَرِيَةُ** der.
( yahut hevdicin üst tarafında); ) çoğulu **القَرِيَّاتُ**’tır.

( ve ) **قُرَيَّةٌ**, **سُمَيَّة** gibi: Bağdat’ta üç mahalledir; batı tarafında biri; doğu tarafında ikisi.

( ve ) ayrıca: (Tayy kabilesine ait bir yer) iki dağ arasındadır; İbnü’l-Kelbî’den.

( **وقَرَيْتُ الصَّحيفةَ فهي مَقْرِيَّةٌ** , onu hemzeyle “okudum” demekteki bir lugattır) Ebû Zeyd’den.

Sa‘leb nakletti: **صَحِيفَةٌ مَقْرِيَّةٌ**.

( **والقارِيَةُ**: mızrağın alt tarafıdır.
( yahut ) **قارِيَةُ السِّنانِ**: (üst tarafıdır); ) **المُحْكم**’de olduğu gibi.

**الصِّحاح**’ta: **قارِيَةُ**…

**السِّنانِ**: onun üst kısmı (ve ucu); Ebû Ubeyd’den.

Ve aynı şekilde (kılıcın ucu) ve benzeri; onu Cevherî de nakletmiştir.

Ve **القارِيَّةُ** (şeddeli: bir kuştur): bacağı kısa, gagası uzun; sarısı, sırtı yeşildir; Araplar onu sever ve onunla uğur dilerler; cömert adamı ona benzetirler.
Cevherî dedi: O, hafifletilmiş (şeddesiz)dir.
Ya‘kūb dedi: Avam onu şeddeler; ve şu beyti okudu:
أَمِنْ تَرّجيعِ **قارِيَةٍ** تَرَكْتُمْ
سَبَاياكُمْ وأُبْتُمْ بالعَناقِ ؟
Denir ki: (Onu gördüklerinde yağmurla sevinirler; sanki o, yağmurun elçisi yahut bulutun öncüsüdür; çoğulu **قوارِيُّ**); ve İbn Sîde, İbn Mukbil’den şu beyti okudu:
لبَرْقٍ شامٍ كلَّما قلتُ قد وَنَى
سَنَا **والقَوارِي** الخُضْرُ في الدَّجْنِ جُنّحُ

Ve ona ilâve olarak (gözden kaçan) şeylerdendir:
**القَرَوِيَّة**: hurma tanesi; Sa‘leb, şairin sözünü bununla tefsir etti:
رَمَتْني بسَهْمٍ ريشُه قَرَوِيَّةٌ
وفُوقاهُ سَمْنٌ والنَّضِيُّ سَوِيقٌ

Ve **أُمُّ القُرَى**: Mekke’dir; Allah Teâlâ onu şereflendirsin.
Ve **أَكالة القرى**: Medine’dir; sakin(ler)i üzerine en faziletli salât ve selâm.
**وقَرْيَةُ النَّمْلِ**: Zemzem’in isimlerindendir.
Ve **القُرَى المُبارَكَةُ**: denildi ki: Beytü’l-Makdis; ve denildi ki: Şam.
Ve **قَرَى** yara **يَقْرِي**: fışkırdı.
Ve **قَرِيُّ الطَّريقِ**, Ganî gibi: onun izi/sünneti; İbnü’l-A‘râbî’den.
Ve “Şiddkımda bir cevizi **قرَيْتُ**”: onu sakladım.
Ve irin **تَقْرِي** yarada: yani toplanır.

Ve deve **أَقْرَتِ**; o hâlde o **مُقْرٍ**dür: su onun rahminde toplandı ve yerleşti.
Ve **قَرِيٌّ**, Ganî gibi: bir adam adıdır; İbn Cinnî dedi: lâmının, hafifletme üzere, yâ’dan da vâv’dan da hemze’den de olması muhtemeldir.
Ve “Onlar için binitimi **قَرَيْتُ**”; Zemahşerî onu nakletti.
Ve Müslümanlar, yeryüzünde Allah’ın **قَوارِي**leridir: yani O’nun eminleri ve şahitleri, uğurlu kimselerdir; kuşlardan **بالقَوارِي**ye benzetildiler; yahut o, “insanları **يَقْرُونَ**: onları takip ederler de amellerine bakarlar; bir insana hayırla yahut şerle şahitlik ettiklerinde artık (hüküm) vacip olur”dan alınmıştır; onların bir teki **قَارٍ**dır; ve bu, müzekker âdemî için olan fâ‘il’den, fawâ‘il üzere kırık çoğul gelen şeylerdendir; فارس ve فوارس ve ناكِس ve نَواكِس gibi.
Ve Vâdî’l-Kurâ: Medine ile Şam arasında bir beldedir.
Ve **القَرْيُ**: fetha sonra sükûn ile: bir şiirde bir yerdir.
Ve **القُرَيَّةُ**, Sümeyye gibi: Yemen’de bir köydür; ona girdim.
Ve ayrıca Yemâme’dedir; İmruü’l-Kays dedi ki:
تبيت لَبُوني **بالقُرَيَّةِ** آمِناً
وأسرحها غِبًّا لأكْنافِ حائِلِ

Ve **قُرَيَّةٌ**: Yemâme’nin tamamının adıdır.
Ve denildi ki: Felc ile Necrân arasında bir beldedir.
Ve sular **تَقَرَّى**: onları takip etti.
Ve falanı sözüyle **اقْتَرَى**: onu takip etti.
Ve **القِرَى**, kesre ile, maksûr: havuzda toplanmış olan o sudur.
Ve **أَقْرَى**: bir şeye yapışıp kaldığı zaman.
Ve ayrıca: **القِرَى**yı talep etti; musannif onu bir sonrakinde zikretmiştir; burası onun yeridir.
İbn Şümeyl dedi: Bana bir bedevî dedi ki:

**اقْتَرِ** selâmımı, seni buluncaya kadar; hemzesiz; yani selâmette, hayırda ve genişlikte ol.
Ve **قَرِيَ**, Razıyye gibi: toplandı.
Ve deve: susuzluktan, idrarıyla uyluğu üzerine **تُقَّرِّي**; şeddelidir.

(

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: قرى

قَرَى الضَّيْفَ
1 قَرَى الضَّيْفَ ذ is doubly trans.: see a verse cited voce قُوهٌ.

اِفْتَرَى
8 اِفْتَرَى ذ [meaning تَتَبَّعَ: see a verse of Aboo Dhu-eyb, voce خَافَةٌ, in art. خوف.] It also means He investigated a country or countries. (S, * K, * TA, all in art. قرى; and TA in art. قرو.) He made much and diligent search. (KL.) See also 10 in art. قرأ.

قِرًى
قِرًى ذ Entertainment for a guest; that with which a guest is entertained. (S.) ― -b2- Water collected in a trough, or tank, for the drinking of beasts: see بَيُّوتٌ: thus explained in the M in art. بيت.

قَرِىٌّ
قَرِىٌّ ذ A place where water runs, (T, S,) to, (T,) or in, or into, (S,) meadows, (T,) or a meadow. (S.) See شَيْخٌ (last sentence). ― -b2- Pl. أَقْرِيَةٌ: see قَرْءٌ.

قَرْيَةٌ
قَرْيَةٌ ذ A town, or village; (Msb, TA;) a small بَلَد, smaller than a مَدِينَة: (MF, voce تِرْمِذ:) not well applied to a مَدِينَة unless qualified by an epithet denoting greatness. (TA in art. مَدِينَة.) See Bd, ii. 261.

نَاقَةٌ فِى قِرْوَتِهَا
نَاقَةٌ فِى قِرْوَتِهَا ذ : see 4 in art. قرأ.

قَرِيَّةٌ
قَرِيَّةٌ ذ [vulg. قَرْيَة The yard of a ship;] a squared piece of wood upon the head of the mast of a ship. (Az, TA in art. رنح.)

قَارِيَهٌ
قَارِيَهٌ ذ A certain bird. See خُضَارِىٌّ and تَنَوُّطٌ.

قَارٍ
قَارٍ ذ for قَارِئٌ, q. v.

نَاقَةٌ قَرْوَاءُ
نَاقَةٌ قَرْوَاءُ ذ A long-backed she-camel. (IB, in TA, voce هِرْجَابٌ.)

مَقْرًى
مَقْرًى ذ : see 2 in art. حجل.

مَقْرُوٌّ
مَقْرُوٌّ ذ and مَقْرِىٌّ for مَقْرُوْءٌ: see art. قرأ.

##### Türkçe

**قَرَى الضَّيْفَ**
1 **قَرَى الضَّيْفَ** ذ iki kez geçişli fiildir: **قُوهٌ** maddesinde zikredilen bir beyte bak.

**اِفْتَرَى**
8 **اِفْتَرَى** ذ [**تَتَبَّعَ** mânâsında: **خَافَةٌ** maddesinde, خوف maddesinde, Ebû Züeyb’in bir beytine bak.] Ayrıca, bir ülkeyi yahut ülkeleri araştırdı mânâsına gelir. (S, K, TA; hepsi قرى maddesinde; ve TA قرو maddesinde.) Çokça ve gayretli arama yaptı. (KL.) Ayrıca قرأ maddesinde 10’a da bak.

**قِرًى**
**قِرًى** ذ Misafir için ağırlama; misafirin kendisiyle ağırlandığı şey. (S.) ― -b2- Hayvanların içmesi için bir yalakta yahut havuzda toplanmış su: **بَيُّوتٌ**’a bak: böylece M’de بيت maddesinde açıklanmıştır.

**قَرِىٌّ**
**قَرِىٌّ** ذ Suyun aktığı yer; (T, S,) (T’ye göre) çayırlara, yahut (T’ye göre) bir çayıra; (S’ye göre) çayırlarda, yahut bir çayırda, yahut bir çayıra. (S.) **شَيْخٌ**’a bak (son cümle). ― -b2- Çoğulu **أَقْرِيَةٌ**: **قَرْءٌ**’e bak.

**قَرْيَةٌ**
**قَرْيَةٌ** ذ Bir kasaba yahut köy; (Msb, TA;) **بَلَد**’in küçüğü, **مَدِينَة**’den daha küçük: (MF, **تِرْمِذ** maddesinde:) büyüklüğü bildiren bir sıfatla kayıtlanmadıkça **مَدِينَة**’ye iyi uygulanmaz. (TA, **مَدِينَة** maddesinde.) Bd, ii. 261’e bak.

**نَاقَةٌ فِى قِرْوَتِهَا**
**نَاقَةٌ فِى قِرْوَتِهَا** ذ: قرأ maddesinde 4’e bak.

**قَرِيَّةٌ**
**قَرِيَّةٌ** ذ [avamca **قَرْيَة**: geminin avlusu;] geminin direğinin başı üzerinde bulunan karelenmiş bir tahta parçası. (Az, TA, رنح maddesinde.)

**قَارِيَهٌ**
**قَارِيَهٌ** ذ Belli bir kuş. **خُضَارِىٌّ** ve **تَنَوُّطٌ**’a bak.

**قَارٍ**
**قَارٍ** ذ **قَارِئٌ** yerine, ona bak.

**نَاقَةٌ قَرْوَاءُ**
**نَاقَةٌ قَرْوَاءُ** ذ Sırtı uzun dişi deve. (IB, TA’da, **هِرْجَابٌ** maddesinde.)

**مَقْرًى**
**مَقْرًى** ذ: حجل maddesinde 2’ye bak.

**مَقْرُوٌّ**
**مَقْرُوٌّ** ذ ve **مَقْرِىٌّ**, **مَقْرُوْءٌ** yerine: قرأ maddesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَرَى
قَرَى I ( n. ac. قِرًى [ 7 ] ,  قَرَآء [ 22A ] ),
a.  Received, lodged, entertained; sheltered.

b.  Offered to, set   before ( food ).

c.  ( n. ac. قَرْي 1 ,

قَرًى
قَرًى [ 4 ] )
a.  [ acc. &  Fī ], Collected in ( a reservoir ).

d.  Traversed ( country ).

أَقْرَيَ
أَقْرَيَ IV ,
a.  Asked for lodging, for shelter; sought hospitality of.

b.  Lived, stayed in a village.

تَقَرَّيَ
تَقَرَّيَ V ,
a.  see I (d) .

اِقْتَرَيَ
اِقْتَرَيَ VIII ,
a.  see I (a) , ( d ) & IV ( a ).

اِسْتَقْرَيَ
اِسْتَقْرَيَ X ,
a.  see I (d) & IV ( a ).

قَرْيَة
قَرْيَة [ 1t ] , ( pl. قُرًى [ 9 ] &
a.  قَرَايَا ), Village, hamlet; town, borough.

قَرَوِيّ
قَرَوِيّ [ 4yiU ],
a.  Villager; rustic.

قِرًى
قِرًى [ 7 ],
a.  Entertainment; food, refreshment.

b.  Water collected in a trough &c.

مَقْرًى
مَقْرًى [ 17 ],
a.  Tank, trough, cistern.

مَقْرَاة
مَقْرَاة [ 17tA ],
a.  see 17 .

مِقْرًى
مِقْرًى [ 20 ],
a.  Hospitable.

b.  ( pl. مَقَارٍ [ مَقَاْرِيُ 44 ]), Basin, bowl.

مِقْرَاة
مِقْرَاة [ 20t ],
a.  see 20 .

قَارٍ
قَارٍ [ 21 ],
a.  Villager; townsman.

قَارِيَة
قَارِيَة [ 21t ],
a.  fem. of قَاْرِي 21 .

b.  Point.

c.  ( pl. قَوَارٍ [ قَوَاْرِيُ 41 ],  قَوَارِىّ ), A certain bird.

قَرِيّ
قَرِيّ [ 25 ] , ( pl. أَقْرِيَة [ 15t ] ,

قُرْيَان
قُرْيَان [ 35 ] ,  أَقْرَآء [ 38A ] ),
a.  Curdled, clotted ( milk ).

b.  Basin, place where the waters meet.

قَرِيَّة
قَرِيَّة [ 25t ] , ( pl. قَرَايَا ),
a.  Stick.

b.  Socket ( of a pillar ).

c.  Ant-hill.

مَقَارٍ
مَقَارٍ [ 44 ],
a.  Cooking-utensils, pots, saucepans.

مِقْرَآء
مِقْرَآء [ 45A ],
a.  Hospitable.

قَارِيَّة
قَارِيَّة
a.  see 21t (c) .

قَرْيَة الْنَّمْل
قَرْيَة الْنَّمْل
a.  Ant-hill, ant-nest.

##### Türkçe

**قَرَى**
**قَرَى** I ( n. ac. **قِرًى** [ 7 ] ,  **قَرَآء** [ 22A ] ),
a. Almış, konaklatmış, ağırlamış; barındırmış.

b. (Yiyeceği) sunmuş, (önüne) koymuş.

c. ( n. ac. **قَرْي** 1 ,

**قَرًى**
**قَرًى** [ 4 ] )
a. [ acc. &  Fī ], (bir haznede) toplamış.

d. (Ülkeyi) katetmiş.

**أَقْرَيَ**
**أَقْرَيَ** IV ,
a. Konaklama, barınak istemiş; (birinin) misafirperverliğini aramış.

b. Bir köyde yaşamış, kalmış.

**تَقَرَّيَ**
**تَقَرَّيَ** V ,
a. I (d)’ye bak.

**اِقْتَرَيَ**
**اِقْتَرَيَ** VIII ,
a. I (a), (d) ve IV (a)’ya bak.

**اِسْتَقْرَيَ**
**اِسْتَقْرَيَ** X ,
a. I (d) ve IV (a)’ya bak.

**قَرْيَة**
**قَرْيَة** [ 1t ] , ( pl. **قُرًى** [ 9 ] &
a. **قَرَايَا** ), Köy, mezra; kasaba, belde.

**قَرَوِيّ**
**قَرَوِيّ** [ 4yiU ],
a. Köylü; kırsal.

**قِرًى**
**قِرًى** [ 7 ],
a. Ağırlama; yiyecek, ikram.

b. Bir yalakta vb. toplanmış su.

**مَقْرًى**
**مَقْرًى** [ 17 ],
a. Depo, yalak, sarnıç.

**مَقْرَاة**
**مَقْرَاة** [ 17tA ],
a. 17’ye bak.

**مِقْرًى**
**مِقْرًى** [ 20 ],
a. Misafirperver.

b. ( pl. **مَقَارٍ** [ **مَقَاْرِيُ** 44 ]), Leğen, kâse.

**مِقْرَاة**
**مِقْرَاة** [ 20t ],
a. 20’ye bak.

**قَارٍ**
**قَارٍ** [ 21 ],
a. Köylü; şehirli.

**قَارِيَة**
**قَارِيَة** [ 21t ],
a. **قَاْرِي** 21’in müennesi.

b. Nokta.

c. ( pl. **قَوَارٍ** [ **قَوَاْرِيُ** 41 ],  **قَوَارِىّ** ), Belli bir kuş.

**قَرِيّ**
**قَرِيّ** [ 25 ] , ( pl. **أَقْرِيَة** [ 15t ] ,

**قُرْيَان**
**قُرْيَان** [ 35 ] ,  **أَقْرَآء** [ 38A ] ),
a. Kesilmiş, pıhtılaşmış (süt).

b. Havza, suların birleştiği yer.

**قَرِيَّة**
**قَرِيَّة** [ 25t ] , ( pl. **قَرَايَا** ),
a. Sopa.

b. (Bir direğin) yuvası.

c. Karınca yuvası.

**مَقَارٍ**
**مَقَارٍ** [ 44 ],
a. Pişirme kapları, tencereler, sos tencereleri.

**مِقْرَآء**
**مِقْرَآء** [ 45A ],
a. Misafirperver.

**قَارِيَّة**
**قَارِيَّة**
a. 21t (c)’ye bak.

**قَرْيَة الْنَّمْل**
**قَرْيَة الْنَّمْل**
a. Karınca yuvası, karınca yuvası.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قري
قَرَى - يَقْرِي - قَرْيَة - قَرْيَتَيْن - قُرى
قَرَى - يَقْرِي + الكائن أو الشيء + في مكان: يتجمع ويستقر فيه مدة طويلة: وهو للبشر التجمع للسكن والعيش والاستقرار وخاصة حول ماء: السكن في بلدة أو مدينة والعمل بالزراعة والاعمال الحضرية
قَرْيَة: عاى وزن " فَعلة" اسم فعل للمرة من " قَرَى - يَقْرِي ": التجمع المخصوص لفئة أو مجموعة أشياء: وهو اصطلاحاً تجمع الناس للسكن والعيش في مكان فيه حوض ماء، ويسمى سكانه: أهل القرية: وتسمى به كل بلدة يغلب على أهلها الزراعة والحضر، وهي ضد " بدو، وبداوة "
قَرْيَتَيْن: مثنى " قَرْيَة "
قُرَى: جمع " قَرْيَة"
أقرى - يقري (الضيف): ضمه وجمعه إليه وآواه في مسكن وآتاه الماء والغذاء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الإقامة الطويلة في موقع واحد"، وهي:
وَطَنَ - يَطِنُ، قَرَى - يَقْرِي، بَلَدَ - يَبْلُدُ، مَدَنَ - يَمْدُنُ، ثَوَى - يَثْوِي، قَامَ - يَقِيْمُ
القرية
 	﴿وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجدا وقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد المحسنين(58)﴾ البقرة ﴿وإذ قيل لهم اسكنوا هذه القرية وكلوا منها حيث شئتم وقولوا حطة وادخلوا الباب سجدا نغفر لكم خطيئاتكم سنزيد المحسنين(161)﴾ الأعراف
 	﴿وما لكم لا تقاتلون في سبيل الله والمستضعفين من الرجال والنساء والولدان الذين يقولون ربنا أخرجنا من هذه القرية الظالم أهلها واجعل لنا من لدنك وليا واجعل لنا من لدنك نصيرا(75)﴾ النساء
 	﴿وكأين من قرية هي أشد قوة من قريتك التي أخرجتك أهلكناهم فلا ناصر لهم (13)﴾ محمد
 	﴿فلولا كانت قرية آمنت فنفعها إيمانها إلا قوم يونس لما آمنوا كشفنا عنهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا ومتعناهم إلى حين(98)﴾ يونس ﴿ما آمنت قبلهم من قرية أهلكناها أفهم يؤمنون (6)﴾ الأنبياء
 	﴿وحرام على قرية أهلكناها أنهم لا يرجعون (95)﴾ الأنبياء ﴿ولقد أهلكنا ما حولكم من القرى وصرفنا الآيات لعلهم يرجعون (27)﴾ الأحقاف
سنة الله في إهلاك القرى
كتاب معلوم للهلاك﴿وما أهلكنا من قرية إلا ولها كتاب معلوم (4)﴾ الحجر ﴿وإن من قرية إلا نحن مهلكوها قبل يوم القيامة أو معذبوها عذابا شديدا كان ذلك في الكتاب مسطورا(58)﴾ الإسراء
موعد للهلاك	﴿وتلك القرى أهلكناهم لما ظلموا وجعلنا لمهلكهم موعدا (59)﴾ الكهف ﴿وإن من قرية إلا نحن مهلكوها قبل يوم القيامة أو معذبوها عذابا شديدا كان ذلك في الكتاب مسطورا(58)﴾ الإسراء
سبب الهلاك هو الظلم	﴿وما كان ربك مهلك القرى حتى يبعث في أمها رسولا يتلوا عليهم آياتنا وما كنا مهلكي القرى إلا وأهلها ظالمون (59)﴾ القصص
ترتيب عملية الإهلاك
الإنذار
الإنذار﴿ذلك أن لم يكن ربك مهلك القرى بظلم وأهلها غافلون (131)﴾ الأنعام ﴿وما كان ربك ليهلك القرى بظلم وأهلها مصلحون (117)﴾ هود
بالمرسلين والنذر	﴿ولو شئنا لبعثنا في كل قرية نذيرا (51)﴾ الفرقان ﴿واضرب لهم مثلا أصحاب القرية إذ جاءها المرسلون (13)﴾ يس
لكل قرية منذرون من أهل القرى	﴿وما أهلكنا من قرية إلا لها منذرون (208)﴾ الشعراء ﴿وما أرسلنا من قبلك إلا رجالا نوحي إليهم من أهل القرى أفلم يسيروا في الأرض فينظروا كيف كان عاقبة الذين من قبلهم ولدار الآخرة خير للذين اتقوا أفلا تعقلون(109)﴾ يوسف
ومنذر عام في أمها	﴿وما كان ربك مهلك القرى حتى يبعث في أمها رسولا يتلوا عليهم آياتنا وما كنا مهلكي القرى إلا وأهلها ظالمون(59)﴾ القصص
ثم رفض الإنذار
 ﴿وكذلك أخذ ربك إذا أخذ القرى وهي ظالمة إن أخذه أليم شديد (102)﴾ هود ﴿وكأين من قرية أمليت لها وهي ظالمة ثم أخذتها وإلي المصير (48)﴾ الحج
 	﴿وكم قصمنا من قرية كانت ظالمة وأنشأنا بعدها قوما آخرين(11)﴾ الأنبياء ﴿فكأين من قرية أهلكناها وهي ظالمة فهي خاوية على عروشها وبئر معطلة وقصر مشيد (45)﴾ الحج
البطر والكفر	﴿وضرب الله مثلا قرية كانت آمنة مطمئنة يأتيها رزقها رغدا من كل مكان فكفرت بأنعم الله فأذاقها الله لباس الجوع والخوف بما كانوا يصنعون (112)﴾ النحل ﴿وكم أهلكنا من قرية بطرت معيشتها فتلك مساكنهم لم تسكن من بعدهم إلا قليلا وكنا نحن الوارثين(58)﴾ القصص
عتت عن أمر ربها ورسله	﴿وكأين من قرية عتت عن أمر ربها ورسله فحاسبناها حسابا شديدا وعذبناها عذابا نكرا (8)﴾ الطلاق ﴿ولو أن أهل القرى آمنوا واتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء والأرضولكن كذبوا فأخذناهم بما كانوا يكسبون(96)﴾ الأعراف
الاستكبار وإخراج الصالحين	﴿قال الملأ الذين استكبروا من قومه لنخرجنك ياشعيب والذين آمنوا معك من قريتنا أو لتعودن في ملتنا قال أولو كنا كارهين(88)﴾ الأعراف
 	﴿فما كان جواب قومه إلا أن قالوا أخرجوا آل لوط من قريتكم إنهم أناس يتطهرون (56)﴾ النمل ﴿وما كان جواب قومه إلا أن قالوا أخرجوهم من قريتكم إنهم أناس يتطهرون(82)﴾ الأعراف
 	﴿ولوطا آتيناه حكما وعلما ونجيناه من القرية التي كانت تعمل الخبائث إنهم كانوا قوم سوء فاسقين(74)﴾ الأنبياء ﴿ولما جاءت رسلنا إبراهيم بالبشرى قالوا إنا مهلكو أهل هذه القرية إن أهلها كانوا ظالمين (31)﴾ العنكبوت
الفسق	﴿إنا منزلون على أهل هذه القرية رجزا من السماء بما كانوا يفسقون (34)﴾ العنكبوت ﴿ولقد أتوا على القرية التي أمطرت مطر السوء أفلم يكونوا يرونها بل كانوا لا يرجون نشورا(40)﴾ الفرقان
المترفون هم الذين عتوا	﴿وما أرسلنا في قرية من نذير إلا قال مترفوها إنا بما أرسلتم به كافرون (34)﴾ سبأ ﴿وكذلك ما أرسلنا من قبلك في قرية من نذير إلا قال مترفوها إنا وجدنا آباءنا على أمة وإنا على آثارهم مقتدون (23)﴾ الزخرف
المكر والفسق من المترفين وأكابر المجرمين	﴿وكذلك جعلنا في كل قرية أكابر مجرميها ليمكروا فيها وما يمكرون إلا بأنفسهم وما يشعرون(123)﴾ الأنعام ﴿وإذا أردنا أن نهلك قرية أمرنا مترفيها ففسقوا فيها فحق عليها القول فدمرناها تدميرا (16)﴾ الإسراء
ثم الإهلاك
يملي لها أولاً  ﴿وكأين من قرية أمليت لها وهي ظالمة ثم أخذتها وإلي المصير (48)﴾ الحج ﴿وما أرسلنا في قرية من نبي إلا أخذنا أهلها بالبأساء والضراء لعلهم يضرعون (94)﴾ الأعراف
ثم أخذ شديد	﴿وكذلك أخذ ربك إذا أخذ القرى وهي ظالمة إن أخذه أليم شديد (102)﴾ هود
توقيت الهلاك	﴿وكم من قرية أهلكناها فجاءها بأسنا بياتا أو هم قائلون (4)﴾ الأعراف ﴿أفأمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا بياتا وهم نائمون (97)﴾ الأعراف
 	﴿أوأمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا ضحى وهم يلعبون (98)﴾ الأعراف
خاوية على عروشها	﴿فكأين من قرية أهلكناها وهي ظالمة فهي خاوية على عروشها وبئر معطلة وقصر مشيد (45)﴾ الحج ﴿أو كالذي مر على قرية وهي خاوية على عروشها قال أنى يحيي هذه الله بعد موتها فأماته الله مائة عام ثم بعثه قال كم لبثت قال لبثت يوما أو بعض يوم قال بل لبثت مائة عام فانظر إلى طعامك وشرابك لم يتسنه وانظر إلى حمارك ولنجعلك آية للناس وانظر إلى العظام كيف ننشزها ثم نكسوها لحما فلما تبين له قال أعلم أن الله على كل شيء قدير(259)﴾ البقرة

قرى ظاهرة﴿وجعلنا بينهم وبين القرى التي باركنا فيها قرى ظاهرة وقدرنا فيها السير سيروا فيها ليالي وأياما آمنين (18)﴾ سبأ
قرية حاضرة البحر	﴿واسألهم عن القرية التي كانت حاضرة البحر إذ يعدون في السبت إذ تأتيهم حيتانهم يوم سبتهم شرعا ويوم لا يسبتون لا تأتيهم كذلك نبلوهم بما كانوا يفسقون(163)﴾ الأعراف
قرى محصنة	﴿لا يقاتلونكم جميعا إلا في قرى محصنة أو من وراء جدر بأسهم بينهم شديد تحسبهم جميعا وقلوبهم شتى ذلك بأنهم قوم لا يعقلون(14)﴾ الحشر
أهل القرى	﴿فانطلقا حتى إذا أتيا أهل قرية استطعما أهلها فأبوا أن يضيفوهما فوجدا فيها جدارا يريد أن ينقض فأقامه قال لو شئت لاتخذت عليه أجرا(77)﴾ الكهف ﴿قالت إن الملوك إذا دخلوا قرية أفسدوها وجعلوا أعزة أهلها أذلة وكذلك يفعلون(34)﴾ النمل ﴿ما أفاء الله على رسوله من أهل القرى فلله وللرسول ولذي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل كي لا يكون دولة بين الأغنياء منكم وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا واتقوا الله إن الله شديد العقاب(7)﴾ الحشر
 	﴿واسأل القرية التي كنا فيها والعير التي أقبلنا فيها وإنا لصادقون(82)﴾ يوسف

 ﴿وقالوا لولا نزل هذا القرآن على رجل من القريتين عظيم (31)﴾ الزخرف
القرى
القرى﴿تلك القرى نقص عليك من أنبائها ولقد جاءتهم رسلهم بالبينات فما كانوا ليؤمنوا بما كذبوا من قبل كذلك يطبع الله على قلوب الكافرين(101)﴾ الأعراف ﴿ذلك من أنباء القرى نقصه عليك منها قائم وحصيد (100)﴾ هود
أخذ القرى	﴿وكذلك أخذ ربك إذا أخذ القرى وهي ظالمة إن أخذه أليم شديد (102)﴾ هود
أهلكنا  من القرى	﴿وتلك القرى أهلكناهم لما ظلموا وجعلنا لمهلكهم موعدا (59)﴾ الكهف ﴿ولقد أهلكنا ما حولكم من القرى وصرفنا الآيات لعلهم يرجعون (27)﴾ الأحقاف
قرى محصنة	﴿لا يقاتلونكم جميعا إلا في قرى محصنة أو من وراء جدر بأسهم بينهم شديد تحسبهم جميعا وقلوبهم شتى ذلك بأنهم قوم لا يعقلون(14)﴾ الحشر ﴿وجعلنا بينهم وبين القرى التي باركنا فيها قرى ظاهرة وقدرنا فيها السير سيروا فيها ليالي وأياما آمنين (18)﴾ سبأ
أهل القرى	﴿ما أفاء الله على رسوله من أهل القرى فلله وللرسول ولذي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل كي لا يكون دولة بين الأغنياء منكم وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا واتقوا الله إن الله شديد العقاب(7)﴾ الحشر ﴿ولو أن أهل القرى آمنوا واتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء والأرضولكن كذبوا فأخذناهم بما كانوا يكسبون(96)﴾ الأعراف ﴿وما أرسلنا من قبلك إلا رجالا نوحي إليهم من أهل القرى أفلم يسيروا في الأرض فينظروا كيف كان عاقبة الذين من قبلهم ولدار الآخرة خير للذين اتقوا أفلا تعقلون(109)﴾ يوسف
 	﴿أوأمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا ضحى وهم يلعبون (98)﴾ الأعراف ﴿أفأمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا بياتا وهم نائمون (97)﴾ الأعراف
 	﴿وما كان ربك مهلك القرى حتى يبعث في أمها رسولا يتلوا عليهم آياتنا وما كنا مهلكي القرى إلا وأهلها ظالمون(59)﴾ القصص ﴿وما كان ربك مهلك القرى حتى يبعث في أمها رسولا يتلوا عليهم آياتنا وما كنا مهلكي القرى إلا وأهلها ظالمون (59)﴾ القصص
 	﴿ذلك أن لم يكن ربك مهلك القرى بظلم وأهلها غافلون (131)﴾ الأنعام ﴿وما كان ربك ليهلك القرى بظلم وأهلها مصلحون (117)﴾ هود
أم القرى
 ﴿وهذا كتاب أنزلناه مبارك مصدق الذي بين يديه ولتنذر أم القرى ومن حولها والذين يؤمنون بالآخرة يؤمنون به وهم على صلاتهم يحافظون(92)﴾ الأنعام ﴿وكذلك أوحينا إليك قرآنا عربيا لتنذر أم القرى ومن حولها وتنذر يوم الجمع لا ريب فيه فريق في الجنة وفريق في السعير(7)﴾ الشورى
مختار الصحاح
● [قرا] ق ر ا: القرَا الظهر و القَرْيةُ معروفة والجمع القُرَى والقياس قِرَاءٌ كظبية وظباء و القِرْية بالكسر لغة يمانية ولعلها جمعت على ذلك كذروة ذرا وكلحية ولحى والنسبة إليها قَرَوِيّ و القَرْيَتَيْنِ في قوله تعالى ﴿على رجل من القريتين عظيم﴾ مكة والطائف و استقرى البلاد تتبعها يخرج من أرض إلى أرض و قَرَى الضيف يقريه قِرَى بالكسر و قَراءً بالفتح والمد أحسن لايه و القِرَى أيضا ما قري به الضيف و القَيْرُوانُ بضم الراء القافلة فارسي معرب وفي حديث مجاهد ﴿يغدو الشيطان بقيروانه إلى السوق﴾
الراغب
قرى
- القرية: اسم للموضع الذي يجتمع فيه الناس، وللناس جميعا، ويستعمل في كل واحد منهما. قال تعالى: }واسأل القرية﴿[يوسف/82] قال كثير من المفسرين معناه: أهل القرية. وقال بعضهم (هو المبرد في كتابه ما اتفق لفظه ص 77) بل القرية ههنا: القوم أنفسهم، وعلى هذا قوله:﴾وضرب الله مثلا قرية كانت آمنة مطمئنة﴿[النحل/112]، وقال:﴾وكأين من قرية هي أشد قوة من قريتك﴿[محمد/13] وقوله:﴾وما كان ربك ليهلك القرى﴿[هود/117] فإنها اسم للمدينة، وكذا قوله:﴾وما أرسلنا قبلك إلا رجالا نوحي إليهم من أهل القرى﴿[يوسف/109]،﴾ربنا أخرجنا من هذه القرية الظالم أهلها﴿[النساء /75]، وحكي أن بعض القضاة دخل على علي بن الحسين رضي الله عنهما فقال: أخبرني عن قول الله تعالى:﴾وجعلنا بينهم وبين القرى التي باركنا فيها قرى ظاهرة﴿[سبأ/18] ما يقول فيه علماؤكم؟ قال: يقولون إنها مكة (المعروف أن المراد بها بلاد الشام. انظر: الدر المنثور 6/693؛ وروح المعاني 22/129؛ وتفسير القرطبي 14/289؛ وتفسير الماوردي 3/357)، فقال: وهل رأيت؟ فقلت: ما هي؟ قال: إنما عني الرجال، فقال: فقلت: فأين ذلك في كتاب الله؟ فقال: ألم تسمع قوله تعالى:﴾وكأين من قرية عتت عن أمر ربها ورسله... ﴿الآية [الطلاق/8] (وهذه القصة في البصائر 4/266؛ وعمدة الحفاظ: قرى). وقال:﴾وتلك القرى أهلكناهم لما ظلموا﴿[الكهف/59]،﴾وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية{ [البقرة/58]، وقريت الماء في الحوض، وقريت الضيف قرى، وقرى الشيء في فمه: جمعه، وقريان الماء: مجتمعه.
ملخص اللسان:
1.     قَرَى الشيءَ يَقْرِيه قَرياً إِذا جمعه قرا: القَرْو: من الأَرض الذي لا يكاد يَقْطعه شيء، والجمع قُرُوٌّ
2.     والقَرْوُ: شبه حَوْض ،حوض طويل مثل النهر ترده الإِبْل
3.     قَرْواً؛ يعني قدَحاً من خشب
4.     والقَرْوُ والقَرِيُّ: كل شيء على طريق واحد
5.     وقَرَا إِليه قَرْواً: قَصَد. القَرْوُ مصدر قولك  قَرَوْتُ إِليهم أَقْرُو قَرْواً، وهو القَصْدُ نحو الشيء
6.     والقَرْية من  المساكن والأَبنية والضِّياع وقد تطلق على المدن.إِنه قَرَوِيٌّ أَي من أَهل القُرى، يعني إِنما يأْكله أَهل القُرى  والبَوادي والضِّياع دون أَهل المدن.
7.     وقَرْية النمل: ما  تَجمعه من التراب، والجمع قُرى؛
8.     والقارِيةُ والقاراةُ: الحاضرة الجامعة. ويقال: أَهل القارِية للحاضرة،  وأَهل البادية لأَهل البَدْوِ. وجاءني كل قارٍ وبادٍ أَي الذي ينزل  القَرْية والبادية
9.     وقَرى الضيف قِرّىًّ وقَراء:  أَضافَه. واسْتَقْراني واقتراني وأَقْراني: طلب مني القِرى. وإِنه لقَرِيٌّ  للضيف
لسان العرب
● - قرا: القَرْو: من الأَرض الذي لا يكاد يَقْطعه شيء، والجمع قُرُوٌّ  والقَرْوُ: شبه حَوْض. التهذيب: والقَرْوُ شِبه حوضٍ ممْدود مستطيل إِلى جنب  حوض ضَخْم يُفرغ فيه من الحوض الضخم ترده الإِبل والغنم، وكذلك إِن كان  من خشب؛ قال الطرماح:  مُنْتَأًىً كالقَرْو رهْن انْثِلامِ  شبه النؤْيَ حول الخَيْمة بالقَرْو، وهو حوض مستطيل إِلى جنب حوض ضخم.  الجوهري: والقَرْوُ حوض طويل مثل النهر ترده الإِبْل. والقَرْوُ: قدَحٌ من  خشب. وفي حديث أُم معبد: أَنها أَرسلت إِليه بشاة وشَفْرةٍ فقال ارْدُدِ  الشَّفْرة وهاتِ لي قَرْواً؛ يعني قدَحاً من خشب. والقَرْوُ: أَسْفَلُ  النخلة ينقر وينبذ فيه، وقيل: القَرْوُ يردّد إناء صغير، في الحوائج. ابن  سيده: القَرْوُ أَسفَلُ النخلة، وقيل: أَصلها يُنْقَرُ ويُنْبَذُ فيه،  وقيل: هو نَقِيرٌ يجعل فيه العصير من أَي خشب كان. والقَرْوُ: القَدح،  وقيل: هو الإِناء الصغير. والقَرْوُ: مَسِيل المِعْصَرةِ ومَثْعَبُها والجمع  القُرِيُّ والأَقْراء، ولا فِعْل له؛ قال الأَعشى:  أَرْمي بها البَيْداءَ، إِذ أَعْرَضَتْ،  وأَنْتَ بَيْنَ القَرْوِ والعاصِرِ  وقال ابن أَحمر:  لَها حَبَبٌ يُرى الرَّاوُوقُ فيها،  كما أَدْمَيْتَ في القَرْوِ الغَزالا  يصف حُمْرة الخَمْر كأَنه دَم غَزال في قَرْو النخل. قال الدِّينَوري:  ولا يصح أَن يكون القدحَ لأَن القدح لا يكون راووقاً إِنما هو مِشْربةٌ؛  الجوهري: وقول الكميت:  فاشْتَكَّ خُصْيَيْهِ إِيغالاً بِنافِذةٍ،  كأَنما فُجِرَتْ مِنْ قَرْو عَصَّارِ  (* قوله« فاشتك» كذا في الأصل بالكاف، والذي في الصحاح وتاج العروس:  فاستل، من الاستلال.)  يعني المعصرة؛ وقال الأَصمعي في قول الأَعشى:  وأَنت بين القَرْو والعاصر  إِنه أسفل النخلة يُنْقَرُ فيُنبذ فيه. والقَرْوُ: مِيلَغةُ الكلب،  والجمع في ذلك كله أَقْراء وأَقْرِ وقُرِيٌّ. وحكى أَبو زيد: أَقْرِوةٌ، مصحح  الواو، وهو نادر من جهة الجمع والتصحيح.  والقَرْوةُ غير مهموز: كالقَرْوِ الذي هو مِيلَغةُ الكلب. ويقال: ما في  الدار لاعِي قَرْوٍ. ابن الأَعرابي: القِرْوَةُ والقَرْوةُ والقُرْوةُ  مِيلغة الكلب. والقَرْوُ والقَرِيُّ: كل شيء على طريق واحد. يقال: ما زال  على قَرْوٍ واحد وقَرِيٍّ واحد. ورأَيت القوم على قَرْوٍ واحد أَي على  طريقة واحدة. وفي إسلام أَبي ذر: وضعت قوله على أَقْراء الشِّعر فليس هو  بشعر؛ أَقْراءُ الشعرِ: طَرائقُه وأَنواعُه، واحدها قَرْوٌ وقِرْيٌ  وقَرِيٌّ. وفي حديث عُتبة ابن ربيعة حين مدَح القرآن لما تَلاه رسولُ الله، صلى  الله عليه وسلم، فقالت له قريش: هو شعر، قال: لا لأَني عَرضْته على  أَقْراء الشعر فليس هو بشعر، هو مِثل الأَوَّل. وأَصبحت الأَرض قَرْواً واحداً  إِذا تَغَطى وجْهُها بالماء. ويقال: ترَكتُ الأَرض قَرْواً واحداً إِذا  طَبَّقَها المطر. وقَرَا إِليه قَرْواً: قَصَد. الليث: القَرْوُ مصدر قولك  قَرَوْتُ إِليهم أَقْرُو قَرْواً، وهو القَصْدُ نحو الشيء؛ وأَنشد:  أَقْرُو إِليهم أَنابيبَ القَنا قِصَدا  وقَراه: طعَنه فرمى به؛ عن الهجري؛ قال ابن سيده: وأُراه من هذا كأَنه  قَصَدَه بين أَصحابه؛ قال:  والخَيْل تَقْرُوهم على اللحيات  (* قوله «على اللحيات» كذا في الأصل والمحكم بحاء مهملة فيهما .)  وقَرَا الأَمر واقْتَراه: تَتَبَّعَه. الليث: يقال الإِنسان يَقْترِي  فلاناً بقوله ويَقْتَرِي سَبيلاً ويَقْرُوه أَي يَتَّبعه؛ وأَنشد:  يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ  وقَرَوْتُ البلاد قَرْواً وقَرَيْتُها قَرْياً واقْتَرَيْتها  واسْتَقْرَيتها إِذا تتبعتها تخرج من أَرض إِلى أَرض. ابن سيده: قَرا الأَرضَ  قَرْواً واقْتراها وتَقَرَّاها واسْتَقْراها تَتَبَّعها أَرضاً أَرضاً وسار  فيها ينظر حالهَا وأَمرها. وقال اللحياني: قَرَوْت الأَرض سرت فيها، وهو  أَن تمرّ بالمكان ثم تجوزه إِلى غيره ثم إِلى موضع آخر. وقَرَوْت بني فلان  واقْتَرَيْتهم واسْتَقْرَيتهم: مررت بهم واحداً واحداً، وهو من الإِتباع،  واستعمله سيبويه في تعبيره فقال في قولهم أَخذته بدرهم فصاعداً: لم ترد  أَن تخبر أَن الدرهم مع صاعد ثمن لشيء، كقولهم بدرهم وزيادة، ولكنك  أَخبرت بأَدنى الثمن فجعلته أَوّلاً، ثم قَرَوْت شيئاً بعد شيء لأَثمان شتى.  وقال بعضهم: ما زلت أَسْتَقْرِي هذه الأَرض قَرْيَةً قرْية. الأَصمعي:  قَرَوْتُ الأَرض إِذا تَتَبَّعت ناساً بعد ناس فأَنا أَقْرُوها قَرْواً.  والقَرَي: مجرى الماء إِلى الرياض، وجمعه قُرْيانٌ وأَقْراء؛ وأَنشد:  كأَنَّ قُرْيانَها الرِّجال  وتقول: تَقَرَّيْتُ المياه أَي تتبعتها. واسْتَقْرَيْت فلاناً: سأَلته  أَن يَقْرِيَني. وفي الحديث: والناسُ قَوارِي الله في أَرضه أَي شُهَداء  الله، أُخذ من أَنهم يَقْرُون الناس يَتَتَبَّعونهم فينظرون إِلى  أَعمالهم، وهي أَحد ما جاء من فاعل الذي للمذكر الآدمي مكسراً على فواعل نحو  فارِسٍ وفوارِسَ وناكِس ونواكِسَ. وقيل: القارِيةُ الصالحون من الناس. وقال  اللحياني: هؤلاء قَوارِي الله في الأَرض أَي شهود الله لأَنه يَتَتَبَّع  بعضهم أَحوال بعض، فإِذا شهدوا لإِنسان بخير أَو فقد شر وجب، واحدهم قارٍ،  وهو جمع شاذ حيث هو وصف لآدمي ذكَر كفوارِسَ؛ ومنه حديث أَنس:  فَتَقَرَّى حُجَرَ نسائه كُلِّهِنَّ، وحديث ابن سلام: فما زال عثمان يَتَقَرَّاهم  ويقول لهم ذلك ومنه حديث عمر، رضي الله عنه: بلغني عن أُمهات المؤمنين  شيء فاسْتَقْرَيْتُهنَّ أَقول لَتَكْفُفنَ عن رسول الله، صلى الله عليه  وسلم، أَو ليُبَدِّلَنَّه الله خيراً منكن؛ ومنه الحديث: فجعل يَسْتَقْرِي  الرِّفاقَ؛ قال: وقال بعضهم هم الناس الصالحون، قال: والواحد قارِيَةٌ  بالهاء.  والقَرا: الظهر؛ قال الشاعر:  أُزاحِمُهُمْ بالبابِ، إِذ يَدْفَعُونَني،  وبالظَّهْرِ منِي مِنْ قَرا الباب عاذِرُ  وقيل: القَرا وسط الظهر، وتثنيته قَرَيان وقرَوان؛ عن اللحياني، وجمعه  أَقْراء وقِرْوانٌ؛ قال مالك الهذلي يصف الضبع:  إِذا نفَشَتْ قِرْوانَها ،وتَلَفَّتَتْ،  أَشَبَّ بها الشُّعْرُ الصُّدورِ القراهبُ  (* قوله« أشب» كذا في الأصل والمحكم، والذي في التهذيب: أشت.)  أَراد بالقَراهِب أَولادها التي قد تَمَّت، الواحد قرهَب، أَراد أَن  أَولادها تُناهِبها لحُوم القَتْلى وهو القَرَوْرَى. والقِرْوانُ: الظهر،  ويجمع قِرْواناتٍ. وجمل أَقرَى: طويل القَرا، وهو الظهر، والأُنثى قَرْواء.  الجوهري: ناقة قَرْواء طويلة السنام؛ قال الراجز:  مَضْبُورَةٌ قَرْواءُ هِرْجابٌ فُنُقْ  ويقال للشديدة الظهر: بيِّنة القَرا، قال: ولا تقل جمل أَقْرَى. وقد قال  ابن سيده: يقال كما ترى وما كان أَقْرَى، ولقد قَريَ قَرًى، مقصور؛ عن  اللحياني. وقَرا الأَكَمةِ: ظهرها. ابن الأَعرابي: أَقْرَى إِذا لزم الشيء  وأَلَحَّ عليه، وأَقْرَى إِذا اشتكى قَراه، وأَقْرَى لزِم القُرَى،  وأَقْرَى طلب القِرَى. الأَصمعي: رجع فلان إِلى قَرْواه أَي عادَ إِلى طريقته  الأُولى. الفراء: هو القِرى والقَراء ،والقِلى والقَلاء والبِلى  والبَلاء والإِيا والأَياء ضوء الشمس.  والقَرْواء، جاء به الفراء ممدوداً في حروف ممدودة مثل المَصْواء: وهي  الدبر.  ابن الأَعرابي: القَرا القرع الذي يؤكل. ابن شميل: قال لي أَعرابي  اقْتَرِ سلامي حتى أَلقاك، وقال: اقْتَرِ سلاماً حتى أَلقاك أَي كن في سَلام  وفي خَير وسَعة.  وقُرَّى، على فُعْلى: اسم ماء بالبادية.  والقَيْرَوان: الكثرة من الناس ومعظم الأَمر، وقيل: هو موضع الكَتيبة،  وهو معرَّب أَصله كاروان، بالفارسية، فأُعرب وهو على وزن الحَيْقُطان. قال  ابن دريد: القَيْرَوان، بفتح الراء الجيش، وبضمها القافلة؛ وأَنشد ثعلب  في القَيْرَوان بمعنى الجيش:  فإِنْ تَلَقَّاكَ بِقَيرَوانِه،  أَو خِفْتَ بعضَ الجَوْرِ من سُلْطانِه،  فاسْجُد لقِرْدِ السُّوء في زمانِه  وقال النابغة الجعدي:  وعادِيةٍ سَوْم الجَرادِ شَهِدْتها،  لهَا قَيْرَوانٌ خَلْفَها مُتَنَكِّبُ  قال ابن خالويه: والقَيْرَوان الغبار، وهذا غريب ويشبه أَن يكون شاهده  بيت الجعدي المذكور؛ وقال ابن مفرغ:  أَغَرّ يُواري الشمسَ، عِندَ طُلُوعِها،  قَنابِلُه والقَيْرَوانُ المُكَتَّبُ  وفي الحديث عن مجاهد: إِن الشيطانَ يَغْدُو بقَيْرَوانه إِلى الأَسواق.  قال الليث: القَيْرَوان دخيل، وهو معظم العسكر ومعظم القافلة؛ وجعله امرؤ  القيس الجيش فقال:  وغارةٍ ذاتِ قَيْرَوانٍ،  كأَنَّ أَسْرابَها الرِّعالُ  وقَرَوْرى: اسم موضع؛ قال الراعي:  تَرَوَّحْن مِنْ حَزْمِ الجُفُولِ فأَصْبَحَتْ  هِضابُ قَرَوْرى، دُونها، والمُضَيَّخُ  (* قوله« قرورى» وقع في مادة جفل: شرورى بدله.)  الجوهري: والقَرَوْرى موضع على طريق الكوفة، وهو مُتَعَشًّى بين  النُّقْرة والحاجر؛ قال:  بين قَرَوْرى ومَرَوْرَيانِها  وهو فَعَوْعَلٌ؛ عن سيبويه. قال ابن بري: قَرَوْرًى منونة لأَن وزنها  فَعَوْعَلٌ. وقال أَبو علي: وزنها فَعَلْعَل من قروت الشيء إذا تتبعته،  ويجوز أن يكون فَعَوْعَلاً من القرية، وامتناع الصرف فيه لأَنه اسم بقعة  بمنزلة شَرَوْرَى؛ وأَنشد:  أَقولُ إِذا أَتَيْنَ على قَرَوْرى،  وآلُ البِيدِ يَطْرِدُ اطِّرادا  والقَرْوةُ: أَنْ يَعظُم جلد البيضتين لريح فيه أَو ماء أَو لنزول  الأَمعاء، والرجل قَرْواني. وفي الحديث: لا ترجع هذه الأُمة على قَرْواها أَي  على أَوّل أَمرها وما كانت عليه، ويروى على قَرْوائها، بالمد. ابن سيده:  القَرْية والقِرْية لغتان المصر الجامع؛ التهذيب: المكسورة يمانية، ومن  ثم اجتمعوا في جمعها على القُرى فحملوها على لغة من يقول كِسْوة وكُساً،  وقيل: هي القرية، بفتح القاف لا غير، قال: وكسر القاف خطأٌ، وجمعها قُرّى،  جاءَت نادرة. ابن السكيت: ما كان من جمع فَعْلَة يفتح الفاء معتلاًّ من  الياء والواو على فِعال كان ممدوداً مثل رَكْوة ورِكاء وشَكْوة وشِكاء  وقَشْوة وقِشاء، قال: ولم يسمع في شيء من جميع هذا القصرُ إِلاَّ كَوَّة  وكُوًى وقَرْية وقُرًى، جاءَتا على غير قياس. الجوهري: القَرْية معروفة،  والجمع القُرى على غير قياس. وفي الحديث: أَن نبيّاً من الأَنبياء أَمر  بقَرية النمل فأُحْرقتْ؛ هي مَسْكَنُها وبيتها، والجمع قُرًى، والقَرْية من  المساكن والأَبنية والضِّياع وقد تطلق على المدن. وفي الحديث: أُمِرْتُ  بقَرْية تأْكل القُرى؛ وهي مدينة الرسول، صلى الله عليه وسلم، ومعنى  أَكلها القرى ما يُفتح على أَيدي أَهلها من المدن ويصيبون من غَنائمها، وقوله  تعالى: واسأَل القرية التي كنّا فيها؛ قال سيبويه: إِنما جاء على اتساع  الكلام والاختصار، وإنما يريد أَهل القرية فاختصر وعمل الفعل في القرية  كما كان عاملاً في الأَهل لو كان ههنا؛ قال ابن جني: في هذا ثلاثة معانٍ:  الاتساع والتشبيه والتوكيد، وأَما الاتساع فإِنه استعمل لفظ السؤال مع ما  لا يصح في الحقيقة سؤاله، أَلا تراك تقول وكم من قرية مسؤولة وتقول القرى  وتسآلك كقولك أَنت وشأْنُك فهذا ونحوه اتساع، وأَما التشبيه فلأَنها  شبهت بمن يصح سؤاله لما كان بها ومؤالفاً لها، وأَما التوكيد فلأَنه في ظاهر  اللفظ إِحالة بالسؤال على من ليس من عادته الإِجابة، فكأَنهم تضمنوا  لأَبيهم، عليه السلام، أَنه إِن سأَل الجمادات والجِمال أَنبأَته بصحة  قولهم، وهذا تَناهٍ في تصحيح الخبر أي لو سأَلتها لأَنطقها الله بصدقنا فكيف  لو سأَلت ممن عادته الجواب؟ والجمع قُرًى. وقوله تعالى: وجعلنا بينهم وبين  القُرى التي باركْنا فيها قُرًى ظاهرة؛ قال الزجاج: القُرَى المبارك  فيها بيت المقدس، وقيل: الشام، وكان بين سبَإٍ والشام قرى متصلة فكانوا لا  يحتاجون من وادي سبإٍ إِلى الشام إِلى زاد، وهذا عطف على قوله تعالى: لقد  كان لسبإٍ في مسكنهم آيةٌ جُنّتان وجعلنا بينهم. والنسب إِلى قَرْية  قَرْئيٌّ، في قول أَبي عمرو، وقَرَوِيٌّ، في قول يونس. وقول بعضهم: ما رأَيت  قَرَوِيّاً أَفصَح من الحجاج إِنما نسبه إِلى القرية التي هي المصر؛ وقول  الشاعر أَنشده ثعلب:  رَمَتْني بسَهْمٍ ريشُه قَرَوِيَّةٌ،  وفُوقاه سَمْنٌ والنَّضِيُّ سَوِيقُ  فسره فقال: القروية التمرة. قال ابن سيده: وعندي أَنها منسوبة إِلى  القرية التي هي المصر، أَو إِلى وادي القُرى، ومعنى البيت أَن هذه المرأَة  أَطعمته هذا السمن بالسويق والتمر.  وأُمُّ القُرى: مكة، شرفها الله تعالى، لأَن أَهل القُرى يَؤُمُّونها  أَي يقصدونها. وفي حديث علي، كرم الله وجهه: أَنه أُتي بضَبّ فلم يأْكله  وقال إِنه قَرَوِيٌّ أَي من أَهل القُرى، يعني إِنما يأْكله أَهل القُرى  والبَوادي والضِّياع دون أَهل المدن. قال: والقَرَوِيُّ منسوب إِلى  القَرْية على غير قياس، وهو مذهب يونس، والقياس قَرْئيٌّ. والقَرْيَتَين، في  قوله تعالى: رجلٍ من القَرْيَتَيْن عظيمٍ؛ مكة والطائف. وقَرْية النمل: ما  تَجمعه من التراب، والجمع قُرى؛ وقول أَبي النجم:  وأَتَتِ النَّملُ القُرى بِعِيرها،  من حَسَكِ التَّلْع ومن خافُورِها  والقارِيةُ والقاراةُ: الحاضرة الجامعة. ويقال: أَهل القارِية للحاضرة،  وأَهل البادية لأَهل البَدْوِ. وجاءني كل قارٍ وبادٍ أَي الذي ينزل  القَرْية والبادية. وأَقْرَيْت الجُلَّ على ظهر الفرس أَي أَلزمته  إِياه.والبعير يَقْري العَلَف في شِدْقه أَي يجمعه. والقَرْيُ: جَبْيُ الماء  في الحوض. وقَرَيتُ الماء في الحوض قَرْياً وقِرًى  (* قوله« وقرى» كذا ضبط  في الأصل والمحكم والتهذيب بالكسر كما ترى، وأطلق المجد فضبط بالفتح.) :  جمعته. وقال في التهذيب: ويجوز في الشعر قِرًى فجعله في الشعر خاصة،  واسم ذلك الماء القِرى، بالكسر والقصر، وكذلك ما قَرَى الضيفَ قِرًى.  والمِقْراة: الحوض العظيم يجتمع فيه الماء، وقيل: المِقْراة والمِقْرَى  ما اجتمع فيه الماء من حوض وغيره. والمِقْراةُ والمِقْرى: إِناء يجمع فيه  الماء. وفي التهذيب: المِقْرَى الإِناء العظيم يُشرب به الماء.  والمِقْراة: الموضع الذي يُقْرَى فيه الماء. والمِقْراة: شبه حوض ضخم يُقْرَى فيه  من البئر ثم يُفرغ في المِقْراة، وجمعها المَقارِي. وفي حديث عمر، رضي  الله عنه: ما وَلِيَ أَحدٌ إِلاَّ حامَى على قَرابَته وقَرَى في عَيْبَتِه  أَي جَمَع؛ يقال: قَرَى الشيءَ يَقْرِيه قَرياً إِذا جمعه، يريد أَنه  خانَ في عَمَله. وفي حديث هاجر، عليها السلام، حين فَجَّرَ الله لها  زَمْزَم: فَقَرَتْ في سِقاء أَو شَنَّةٍ كانت معها. وفي حديث مُرَّة بن  شراحيلَ: أَنه عُوتِبَ في ترك الجمعة فقال إِنَّ بي جُرْحاً يَقْرِي ورُبَّما  ارْفَضَّ في إِزاري، أَي يَجْمع المِدَّة ويَنْفَجِرُ. الجوهري:  والمِقْراةُ المَسيل وهو الموضع الذي يجتمع فيه ماء المطر من كُلِّ جانب. ابن  الأَعرابي: تَنَحَّ عن سَنَنِ الطريق وقَريِّه وقَرَقِه بمعنى واحد. وقَرَتِ  النملُ جِرَّتها: جَمَعَتْها في شِدْقها. قال اللحياني: وكذلك البعير  والشاة والضائنة والوَبْرُ وكل ما اجْتَرَّ. يقال للناقة: هي تَقْرِي إِذا  جمعت جِرَّتها في شِدقِها، وكذلك جمعُ الماء في الحوض. وقَرَيْتُ في شِدقي  جَوْزةً: خَبَأْتُها. وقَرَتِ الظبيةُ تَقْرِي إِذا جمعت في شِدْقها  شيئاً، ويقال للإِنسان إِذا اشتكى شدقَه: قَرَى يَقْرِي. والمِدَّةُ تَقْرِي  في الجرح: تَجْتَمع. وأَقْرَتِ الناقة تُقْرِي، وهي مُقْرٍ: اجتمع الماء  في رحمها واستقرّ. والقَرِيُّ، على فَعِيل: مَجْرَى الماءِ في الروض،  وقيل: مجرى الماء في الحوض، والجمع أَقْرِيةٌ وقُرْيانٌ؛ وشاهد الأَقْرِية  قول الجعدي:  ومِنْ أَيَّامِنا يَوْمٌ عَجِيبٌ،  شَهِدْناه بأَقْرِيةِ الرّداع  وشاهد القُربانِ قول ذي الرمة:  تَسْتَنُّ أَعْداءَ قُرْيانٍ، تَسَنَّمَها  غُرُّ الغَمامِ ومُرْتَجَّاتُه السُّودُ  وفي حديث قس: ورَوْضَة ذات قُرْيانٍ، ويقال في جمع قَرِيٍّ أَقْراء. قال  معاوية بن شَكَل يَذُمُّ حَجْلَ بن نَضْلَة بين يدي النعمان: إِنه  مُقْبَلُ النعلين مُنْتَفِخُ الساقين قَعْوُ الأَلْيَتَين مَشَّاء بأَقْراء  قَتَّال ظِباء بَيَّاع إِماء، فقال له النعمان: أَردت أَن تَذِيمَه  فَمَدَحْتَه؛ القَعْو: الخُطَّاف من الخشب مما يكون فوق البئر، أَراد أَنه إِذا  قعد التزقت أَليتاه بالأَرض فهما مثل القَعْو، وصفه بأَنه صاحب صيد وليس  بصاحب إِبل. والقَرِيُّ: مَسِيلُ الماء من التِّلاع: وقال اللحياني:  القَرِيُّ مَدْفَعُ الماء من الرَّبْوِ إِلى الرَّوْضة؛ هكذا قال الربو، بغير  هاء، والجمع أَقْرِيةٌ وأَقْراء وَقُرْيان، وهو الأَكثر. وفي حديث ابن  عمر: قام إِلى مَقْرى بستان فقعد يَتَوَضَّأُ؛ المَقْرَى والمقْراة: الحوض  الذي يجتمع فيه الماء. وفي حديث ظبيان: رَعَوْا قُرْيانه أَي مَجارِيَ  الماء، واحدها قَرِيٌّ بوزن طَرِيٍّ. وقَرى الضيف قِرّىًّ وقَراء:  أَضافَه. واسْتَقْراني واقتراني وأَقْراني: طلب مني القِرى. وإِنه لقَرِيٌّ  للضيف، والأُنْثى قَرِيَّةٌ؛ عن اللحياني. وكذلك إِنه لمِقْرىً للضيف  ومِقْراءٌ، والأُنثى مِقْراةٌ ومِقْراء؛ الأَخيرة عن اللحياني. وقال: إِنه  لمِقْراء للضيف وإِنه لمِقْراء للأَضْياف، وإِنه لقَرِيٌّ للضيف وإِنها  لقَرِيَّة للأَضْياف. الجوهري: قرَيت الضيف قِرًى، مثال قَلَيْتُه قِلًى،  وقَراء: أَحسنت إِليه، إِذا كسرت القاف قصرت، وإِذا فتحت مددت. والمِقْراةُ:  القصعة التي يُقْرى الضيف فيها. وفي الصحاح: والمِقْرَى إِناء يُقْرَى فيه  الضيف. والجَنْفَةُ مِقْراة؛ وأَنشد ابن بري لشاعر:  حتى تَبُولَ عَبُورُ الشِّعْرَيَيْنِ دَماً  صَرْداً، ويَبْيَضَّ في مِقْراتِه القارُ  والمَقارِي: القُدور؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  تَرَى فُصْلانَهم في الوِرْدِ هَزْلَى،  وتَسْمَنُ في المَقارِي والجِبالِ  يعني أَنهم يَسْقُون أَلبان أُمَّهاتها عن الماء، فإِذا لم يفعلوا ذلك  كان عليهم عاراً، وقوله: وتسمن في المَقارِي والحِبال أَي أَنهم إِذا  نَحروا لم يَنحروا إِلا سميناً، وإِذا وهبوا لم يَهبوا إِلا كذلك؛ كل ذلك عن  ابن الأَعرابي. وقال اللحياني: المِقْرى، مقصور بغير هاء، كل ما يؤتى به  من قِرى الضيف قصْعَة أَو جَفْنة أَو عُسٍّ؛ ومنه قول الشاعر:  ولا يَضَنُّون بالمِقْرَى وإِن ثَمِدُوا  قال: وتقول العرب لقد قَرَوْنا في مِقْرًى صالح. والمَقارِي: الجِفان  التي يُقْرَى فيها الأَضْيافُ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  وأَقضِي قُروضَ الصّالِحينَ وأَقْتَرِي  فسره فقال: أَنَّى أَزِيدُ  (* قوله« أنى أزيد» هذا ضبط المحكم.) عليهم  سوى قَرْضهم. ابن سيده: والقَرِيَّةُ، بالكسر، أَن يُؤْتَى بعُودين طولهما  ذراع ثم يُعرَض على أَطرافهما عُوَيدٌ يُؤْسَرُ إِليهما من كل جانب  بقِدٍّ، فيكون ما بين العُصَيَّتين قدر أَربع أَصابع، ثم يؤْتى بعُوَيد فيه  فَرْض فيُعْرض في وسط القَرِيّة ويشد طرفاه إِليهما بقِدّ فيكون فيه رأْس  العمود؛ هكذا حكاه يعقوب، وعبر عن القرِيّةِ بالمصدر الذي هو قوله أَن  يؤْتى، قال: وكان حكمه أَن يقول القَرِيَّةُ عُودان طولهما ذراع يصنع بهما  كذا. وفي الصحاح: والقرِيَّةُ على فَعيلة خَشبات فيها فُرَض يُجعل فيها  رأْس عمود البيت؛ عن ابن السكيت.  وقَرَيْتُ الكتاب: لغة في قرأْت؛ عن أَبي زيد، قال: ولا يقولون في  المستقبل إِلا يَقرأ. وحكى ثعلب: صحيفة مَقْرِيَّة؛ قال ابن سيده: فدلّ هذا  على أَن قَرَيْت لغة كما حكى أَبو زيد، وعلى أَنه بَناها على قُرِيَت  المغيَّرة بالإِبدال عن قُرِئت، وذلك أَن قُرِيت لما شاكلت لفظ قُضِيت قيل  مَقْرِيَّة كما قيل مَقْضِيَّة.  والقارِيةُ: حدّ الرمح والسيف وما أَشبه ذلك، وقيل: قارِيةُ السِّنان  أَعلاه وحَدّه. التهذيب: والقاريةُ هذا الطائر القصير الرجل الطويل المنقار  الأَخضر الظهر تحبه الأَعراب، زاد الجوهري: وتَتَيَمَّن به ويُشَبِّهون  الرجل السخيَّ به، وهي مخففة؛ قال الشاعر:  أَمِنْ تَرْجيعِ قارِيَةٍ تَرَكْتُمْ  سَباياكُمْ، وأُبْتُمْ بالعَناق؟  والجمع القَواري. قال يعقوب: والعامة تقول قارِيَّة، بالتشديد. ابن  سيده: والقاريةُ طائر أَخضر اللون أَصفر المِنقار طويل الرجل؛ قال ابن  مقبل:لِبَرْقٍ شآمٍ كُلَّما قلتُ قد وَنَى  سَنَا، والقَواري الخُضْرُ في الدِّجْنِ جُنَّحُ  وقيل: القارية طير خضر تحبها الأَعراب، قال: وإنما قضيت على هاتين  الياءَين أَنهما وضع ولم أَقض عليهما أَنهما منقلبتان عن واو لأَنهما لام،  والياء لاماً أَكثر منها واواً.  وقَرِيُّ: اسم رجل. قال ابن جني: تحتْمل لامه أَن تكون من الياء ومن  الواو ومن الهمزة، على التخفيف. ويقال: أَلقه في قِرِّيَّتِك.  والقِرِّيَّةُ: الحَوْصَلة، وابن القِرِّيَّةِ مشتق منه؛ قال: وهذان قد يكونان  ثنائيين، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(قري) القاف والراء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جمعٍ واجتماعٍ. من لك القَرْية، سمِّيت قريةً لاجتماع النَّاس فيها. ويقولون: قَرَيت الماء في المِقْراةِ: جمعتُه، وذلك الماءُ المجموع قَرِيٌّ. وجمع القَرية قُرىً، جاءت على كُسْوةٍ وكُسىً. والمِقْراة: الجفْنة، سمِّيت لاجتماع الضَّيف عليها، أو لما جُمع فيها من طعام.
ومن الباب القَرْو، وهو كالمِعْصَرة([25]). قال:
أرمِي بها البَيداءَ إذْ أعرَضَتْ *** وأنت بين القَرْوِ والعاصر([26])
والقرو: حوضٌ معروفٌ ممدودٌ عند الحوض العظيم، تَرِدُه الإبل. ومن الباب القَرْو، وهو كلُّ شيءٍ على طريقةٍ واحدة. تقول: رأيت القوم على قَرْوٍ واحد. وقولهم إنَّ القَرْو: القصدُ؛ تقول: قروتُ وقرَيْت، إذا سلكت. وقال النابغة:
* يَقْرُوا الدَّكادِكَ من ذنبان([27]) والأكَما *
وهذا عندنا من الأوّل، كأنه يتبعها قريةً قرية. ومن الباب القَرَى: الظَّهر، وسمِّي قرىً لما اجتمع فيه من العِظام. وناقةٌ قَرْواءُ: شديدة الظَّهر. قال:
* مضبورةٍ قَرواء هِرْجابٍ فُنُقْ([28]) *
و*لا يقال للبعير أقْرَى.
وإذا هُمِز هذا الباب كان هو والأوّلُ سواءً. يقولون: ما قرأَتْ هذه النّاقةُ سَلَىً، كأنَّه يُراد أنَّها ما حَملَتْ قطُّ. قال:
ذِراعَيْ عَيطلٍ أدماءَ بِكرٍ *** هجانِ اللَّونِ لم تَقرأْ جنينا([29])
قالوا: ومنه القُرآن، كأنَّه سمِّي بذلك لجَمعِه ما فيه من الأحكام والقِصَص وغيرِ ذلك. فأمَّا أقْرأَتِ المرأةُ فيقال إنَّها من هذا أيضاً. وذكروا أنَّها تكون كذا في حال طُهرها، كأنَّها قد جَمَعَتْ دمها في جوفها فلم تُرْخِه. وناسٌ يقولون: إنما إقراؤها: خروجُها من طُهرٍ إلى حيض، أو حيضٍ إلى طُهْر. قالوا: والقُرْء: وقْتٌ، يكونُ للطُّهر مرَّةً وللحيض مرة. ويقولون: هبَّت الرِّياح لقارئها: لوقتِها. وينشدون:
شَنِئت العَقْرَ عَقْرَ بنِي شُليلٍ *** إذا هبَّت لقارِئها الرِّياحُ([30])
وجملة هذه الكلمة أنَّها مشكلة. وزعم ناسٌ من الفقهاء أنها لا تكون إلا في الطُّهر فقالوا:([31])...............................................................................................................................................
وهو من الباب الأول: القارئة، وهو الشَّاهد. ويقولون: الناس قواري الله تعالى في الأرض، هم الشُّهود. وممكنٌ أنْ يُحمَل هذا على ذلك القياس، أي إنَّهم يَقْرُون الأشياءَ حتَّى يجمعوها علماً ثمَّ يشهدون بها.
ومن الباب القِرةُ([32]): المال، من الإبل والغنم. والقِرَة: العِيال. وأنشدَ في القرة التي هي المال:
ما إنْ رأينا ملكاً أغارا *** أكثرَ منه قِرَةً وقارا([33])
ومما شذَّ عن هذا الباب القارية، طرف السِّنان. وحدُّ كلِّ شيءٍ: قارِيَتُه.
القاموس المحيط:
ي القَرْيَةُ، ويُكْسَرُ المِصْرُ الجامِعُ، والنِّسْبَةُ قَرَئِيٌّ وقَرَوِيٌّ ج قُرًى. وأقْرَى لَزِمَها.
والقارِي: ساكِنُها. والقَرْيَتَيْنِ مُثَنًّى، وأكثرُ ما يُتَلَفَّظُ به بالياءِ: مكةُ والطائِفُ، و ة قُرْبَ النِّباجِ بين مَكَّةَ والبَصْرَةِ، و ة بِحِمْصَ، و ع باليمامةِ. وقَرْيَةُ النَّمْلِ: مُجْتَمَعُ تُرابِها. وقَرْيَةُ الأنْصارِ: المدينةُ. والقاريَةُ: الحاضِرَةُ الجامِعَةُ، كالقاراةِ. وقَرَى الماءَ في الحوضِ يَقْرِيهِ قَرْياً وقَرًى: جَمَعَهُ، و البعيرُ وكلُّ ما اجْتَرَّ: جَمَعَ جِرَّتَهُ في شِدْقِه، و الضَّيْفَ قِرًى، بالكسر والقَصْرِ والفتح والمَدِّ: أضافَهُ، كاقْتراهُ، و الناقةُ: ورِمَ شِدْقاها من وَجَعِ الأسْنانِ، و البلادَ: تَتَبَّعَها يَخْرُجُ من أرضٍ إلى أرضٍ، كاقْتراها واسْتَقْراها. والمَقْرَى والمَقْراةُ: كلُّ ما اجْتَمَعَ فيه الماءُ.
وقَرِيُّ الماءِ، كَغَنِيٍّ: مَسيلُهُ من التِّلاعِ، أو موقِعُه، من الرَّبْوِ إلى الرَّوْضَةِ ج: أقْرِيةٌ وأقْراءٌ وقُرْيانٌ، واللَّبَنُ الخاثِرُ لم يُمْخَضْ.وقَرِيُّ الخَيْلِ: وادٍ. والقَرِيَّانِ: ع. واسْتَقْرَى واقْتَرَى وأقْرَى: طَلَبَ ضِيافَةً. وهو مِقْرًى للضَّيْفِ ومِقْراءٌ، وهي مِقْراةٌ ومِقْراءٌ. والمِقْراةُ أيضاً: القَصْعَةُ يُقْرَى فيها. والمَقارِي: القُبورُ. والقَرِيَّةُ، كغَنِيَّةٍ: العَصا، وقَرْيَةُ النَّمْلِ، وأعوادٌ فيها فُرَضٌ، يُجْعَلُ فيها رأسُ عُودِ البَيْتِ، وعُودُ الشِّراعِ الذي في عُرْضِهِ من أعلاهُ، أو في أعْلَى الهَوْدَجِ. وكسُمَيَّةَ: ثَلاثُ مَحالَّ بِبَغْدَادَ، و ع لطَيِّىءٍ. وقَرَيْتُ الصَّحيفةَ، فهي مَقْرِيَّةٌ: لُغَةٌ في قَرَأْتُها. والقارِيَةُ: أسْفَلُ الرُّمْحِ، أو أعْلاهُ، وحَدُّهُ، وحَدُّ السَّيْفِ، وبالتشديدِ: طائِرٌ إذا رَأَوْهُ، اسْتَبْشَروا بالمَطَرِ، كأَنَّهُ رسولُ الغَيْثِ، أو مُقَدِّمَةُ السَّحابِ ج: قوارِيُّ.
و القَرْوُ القَصْدُ، والتَّتَبُّعُ، كالاقْتراءِ والاسْتِقْراءِ، والطَّعْنُ، وحَوْضٌ طَوِيلٌ تَرِدُهُ الإِبِلُ، والأرضُ لا تَكادُ تُقْطَعُ ج قُرُوٌّ، ومَسِيلُ المَعْصَرَةِ، ومَثْعَبُها، وأسْفَلُ النَّخْلَةِ يُنْقَرُ فَيُنْبَذُ فيه، أو يُتَّخَذُ منه المِرْكَنُ، والإِجَّانَةُ للشُّرْبِ، وقَدَحٌ أو إناءٌ صَغيرٌ، ومِيلَغَةُ الكَلْبِ، ويُثَلَّثُ، جَمْعُ الكُلِّ أقْراءٌ وأقْرٍ وأقْرُوَةٌ وقُرِيٌّ، وأن يَعْظُمَ جِلْدُ البَيْضَتَيْنِ لِريحٍ أو ماءٍ أو نُزولِ الأمْعاءِ، كالقَرْوَةِ. ورجُلٌ قَرْوانِيٌّ. وقُرَّى، كفُعْلَى ماءٌ بالبادِيَةِ. والقَرَا الظَّهْرُ، كالقَرَوانِ، والقَرْعُ يُؤْكَلُ.
وناقَةٌ قَرْواءُ: طويلَةُ السَّنامِ، ولا تَقُلْ: جَمَلٌ أقْرَى. والقَرْواءُ: العادَةُ، والدُّبُرُ. والقَرَوْرَى، كخَجَوْجَى: ع بِطَرِيقِ الكوفَةِ. وأقْرَى: اشْتَكَى قَراهُ، وطَلَبَ القِرَى، ولَزِمَ القُرَى، و الجُلَّ على الفَرَسِ: ألْزَمَهُ. ومَقْرَى، كسَكْرَى: ة بِدِمَشْقَ، وبالضم: د بالنُّوبَةِ. ومَقْرِيَّةُ، كمَحْمِيَّةٍ: حِصْنٌ باليمنِ. والمَقارِي: رُؤُوسُ الإِكامِ. والقَيْرَوانُ: القافلةُ، مُعَرَّبٌ، و د بالمَغْرِبِ. وتَرَكْتُهُمْ قَرْواً واحِداً: على طريقةٍ واحدةٍ. وشاةٌ مَقْرُوَّةٌ: جُعِلَ رَأْسُها في خَشَبَةٍ لِئلاً تَرْضَعَ نَفْسَها.
والمُقْرَوْرِي: الطويلُ الظَّهْرِ. وقَرْوَةُ الرَّأسِ: طَرَفُهُ. واسْتَقْرَى الدُّمَّلُ: صارت فيه المِدَّةُ.
تاج العروس:
( ى القرية ) بالفتح وهى اللغة المشهورة الفصحى ( ويكسر ) يمانية نقلهما الليث وقال غيره الكسر خطأ ( المصر الجامع ) وفى كفاية المتحفظ القرية كل مكان اتصلت به الابنية واتخذ قرارا وتقع على المدن وغيرها اه ومنه قوله تعالى واسأل القرية التى كنا فيها قال سيبويه هذا مما جاء على اتساع الكلام والاختصار وانما يريد أهل القرية فاختصر وعمل الفعل في القرية كما كان عاملا في الاهل لو كان ههنا قال ابن جنى فيه ثلاث معان الاتساع والتشبيه والتوكيد اما الاتساع فلانه استعمل لفظ السؤال مع ما لا يصح في الحقيقة سؤاله واما التشبيه فلانها شبهت بمن يصح سؤاله لما كان بها ومؤالفا لها وأما التوكيد فلانه في ظاهر اللفظ احالة بالسؤال على من ليس من عادته الاجابة فكأنهم تضمنوا لابيهم عليه السلام انه ان سأل الجمادات والجمال أجابت بصحة قولهم وهذا تناه في تصحيح الخبر أي لو سألتها لا نطقها الله بصدقنا فكيف لو سألت من عادته الجواب ( والنسبة قرئى ) بالهمزة وهو في النسخ بالتحريك وضبط في المحكم بفتح فسكون قال وهذا قول أبى عمرو * قلت وهو مذهب سيبويه ويوافقه القياس ( وقروي ) بالواو في قول يونس وعليه اقتصر الجوهرى ( ج قرى ) بالضم مقصور على غير قياس قال ابن السكيت لان ما كان على فعلة بفتح الفاء من المعتل فجمعه ممدود مثل ركوة وركاء وظبية وظباء وجاء القرى مخالفا لبابه لا يقاس عليه وقال الليث بعد ما نقل الكسر الذى هو لغة اليمن ومن ثم اجتمعوا على قرى فجمعوها على لغة من يقول كسوة وكسا وقال الجوهرى ولعلها جمعت على ذلك مثل ذروة وذرا ولحية ولحى وقول بعضهم ما رأيت قرويا أفصح من الحجاج انما نسبه الى القرية التى هي المصر ( وأقرى ) الرجل ( لزمها ) أي القرى ( والقارى ساكنها ) كما يقال لساكن البادية البادى ومنه قولهم جاءني كل قاروباد ( والقريتين مثنى ) القرية في قوله تعالى الى رجل من القريتين عظيم ( وأكثر ما يتلفظ به بالياء ) هكذا ( مكة والطائف ) قاله المفسرون ونقله نصر وغيره ( و ) أيضا ( ة قرب النباج ) وقال نصر موضع دون النباج ( بين مكة والبصرة ) تنسب الى
ابن عامر بن كريز ( و ) أيضا ( ة بحمص و ) أيضا ( ع باليمامة ) وهما قران وملهم لبنى سحيم ( وقرية النمل مجتمع ترابها ) والجمع قرى قال أبو النجم وأتت النمل القرى بعيرها * من حسك التلع ومن خافورها وهو مجاز ( وقرية الانصار المدينة ) على ساكنها أفضل الصلاة والسلام ( والقارية الحاضرة الجامعة كالقاراة ) يقال أهل القارية للحاضرة وأهل البادية لاهل البداء ( وقرى الماء في الحوض يقريه قريا وقرى ) إذا ( جمعه ) في الحوض وقال الازهرى يجوز في الشعر قرى فجعله في الشعر خاصة ( و ) قرى ( البعير وكل ما اجتر ) كالشاة والضائنة والوبر يقرى قريا ( جمع جرته في شدقه ) وفى الصحاح البعير يقرى العلف في شدقه أي يجمعه ( و ) قرى ( الضيف قرى بالكسر والقصر ) كقليته قلى ( والفتح والمد ) قال الجوهرى إذا كسرت القاف قصرت وإذا فتحت مددت ( أضافه ) وفى الصحاح أحسن إليه وقال أبو على القالى قال الكسائي سمعت القاسم بن معن يروى عن العرب هو قراء الضيف ( كاقتراه ) وقيل اقتراه طلب منه القرى ( و ) قرت ( الناقة ) تقرو وتقري ( ورم شدقاها من وجع الاسنان ) وفى التهذيب قال بعضهم يقال للانسان إذا شتكى شدقه قرى يقرى ( و ) قرا ( البلاد ) يقروها إذا ( نتبعها يخرج من أرض الى أرض ) ينظر حالها وأمرها وقراها قريا كذلك واوى يائى ( كاقتراها واستقراها ) وقال اللحيانى قروت الارض سرت فيها وهو ان تمر بالمكان ثم تجوزه الى غيره ثم الى موضع آخر وقال الاصمعي قروت الارض إذا تتبعت ناسا بعد ناس ( والمقرى والمقراة ) صريح سياقه انه بفتحهما والصواب بالكسر فيهما كما هو نص الصحاح وغيره ( كل ما اجتمع فيه الماء ) من حوض وغيره وخصه بعضهم بالحوض وفى الصحاح المقراة المسيل وهو الموضع الذى يجتمع فيه ماء المطر من كل جانب وفى التهذيب المقرى الاناء العظيم يشرب به الماء والمقراة الموضع الذى يقرى فيه الماء وقيل المقراة شبه حوض ضخم يقرى فيه من البئر ثم يفرغ في المقراة والجمع المقارى ( وقرى الماء كغنى مسيله من التلاع ) وفى الصحاح مجرى الماء في الروض وقال غيره في الحوض وفى التهذيب الى الرياض ( أو موقعه ) كذا في النسخ والصواب مدفعه ( من الربو الى الروضة ) كما هو النص اللحيانى هكذا قال الربو بغير هاء ( ج أقرية ) ومنه قول الجعدى ومن أيامنا يوم عجيب * شهدناه بأقرية الرداع ( واقراء ) كشريف وأشراف ومنه قول معاوية بن شكل يذم حجل بن نضلة بين يدى النعمان انه مقبل النعلين منتفخ الساقين قعوالا ليتين مشاء باقراء قتال ظباء بياع اماء فقال له النعمان أردت ان تذيمه فمدهته وصفه بانه صاحب صيد لا صاحب
ابل ( وقريان ) بالضم وهو الاكثر ومنه قول ذى الرمة تستن أعداء قريان تسنمها * غر الغمام ومرتجاته السود واقتصر الجوهري على الاول والاخير والاخير مضبوط في كتابه بالضم والكسر وفي حديث قس وروضة ذات قريان وفي الحديث ظبيان رعوا قريانه ( و ) القرى كغنى أيضا ( اللبن الخاثر ) الذي ( لم يمخض وقرى الخيل ) اسم ( واد والقريان ) مثنى قرى ( ع ) لبنى سليم بديار مضر يفرق بينهما واد عظيم قاله نصر ( واستقرى واقترى وأقرى طلب ضيافة ) كذا في المحكم ( وهو مقرى للضيف ) كمنبر ( ومقراء ) كمحراب ( وهي مقراة ومقراء ) كمسحاة ومحراب الاخيرة عن اللحيانى يقال انه لمقرى للضيف ومقراء للاضياف ( والمقراة أيضا القصعة ) أو الجفنة ( يقرى فيها ) الضيف وأنشد ابن برى حتى تبول عبور الشعر بين دما * صردا ويبيض في مقراته القار وقال اللحيانى المقرى مقصور بغير هاء كل ما يؤتى به من قرى الضيف من قصعة أو جفنة أو عس ومنه قول الشاعر * ولا يضنون بالمقرى وان ثم دار * ( والمقارى القبور ) كذا في النسخ والصواب القدور كما هو نص ابن الاعرابي وهو في المحكم هكذا وأنشد ترى فصلانهم في الورد هزلى * وتسمن في المقارى والحبال أي انهم إذا نحروا لم ينحروا الا سمينا وإذا وهبوا الا كذلك هكذا فسره ابن الاعرابي ( والقرية كغنية العصا و ) أيضا ( قرية النمل و ) أيضا ( أعواد فيها فرض يجعل فيها رأس عود البيت ) كذا في النسخ والصواب رأس عمود البيت كما هو نص الصحاح عن ابن السكيت وفى المحكم القرية ان يؤتى بعودين طولهما ذراع ثم يعرض على أطرافهما عويد يؤسر اليهما من كل جانب بقد فيكون ما بين العصيتين قدر أربع أصابع ثم يؤتى بعويد فيه فرض فيعرض في وسط القرية ويشد طرفاه اليهما بقد فيكون فيه رأس العمود قال كذا حكاه يعقوب وعبر عن القرية بالمصدر الذى هو قوله ان يؤتى وكان حقه ان يقول القرية عودان طولهما ذراع يصنع بهما كذا * قلت ونص الصحاح عن يعقوب القرية على فعيله خشيات فيها فرض يجعل فيها رأس عمود البيت ( و ) القرية أيضا ( عود الشراع الذى ) يكون ( في عرضه من أعلاه ) * قلت والعامة تقول القرية بالتخفيف ( أو في أعلى الهودج ) والجمع القريات
( و ) قرية ( كسمية ثلاث محال ببغداد ) من الجانب الغربي واحدة وثنتان من الجانب الشرقي ( و ) أيضا ( ع لطئ ) بين الجبلين عن ابن الكلبى ( وقريت الصحيفة فهى مقرية لغة في قرأتها ) بالهمزة عن أبى زيد وحكى ثعلب صحيفة مقرية ( والقارية أسفل الرمح أو ) قارية السنان ( أعلاه ) كما في المحكم وفى الصحاح قارية السنان أعلاه ( وحده ) عن أبى عبيد ( و ) كذلك ( حد السيف ) ونحوه نقله الجوهرى أيضا ( و ) القارية ( بالتشديد طائر ) قصير الرجل طويل المنقار أصفره أخضر الظهر تحبه الاعراب وتتيمن به ويشبهون الرجال السخى به قال الجواهري وهى مخففة قال يعقوب والعامة تشدده وأنشد أمن ترجيع فارية تركتم * سبايا كم أبتم بالعناق يقال ( إذا رأوه استشر وابالمطر كانه رسول الغيث أو مقدمة السحاب ج قوارى ) وأنشد ابن سيده لا بن مقبل لبرق شام كلما قلت قدونى * سنا والقوارى الخضر في الدجن جنح * ومما يستدرك عليه القروية الثمرة وبه فسر قعلب قول الشاعر رمتني بسهم ريشه قروية * وفوقاه سمن النضى سويق وأم القرى مكة شرفها الله تعالى واكالة القرى المدينة على كنها أفضل الصلاة والسلام وقرية النمل من أسماء زمزم والقرى المباركة قيل بيت المقدس وقيل الشام وقرى الجرح يقرى نفجر وقرى الطريق كغنى سننه عن ابن الاعرابي وقريت في شدقى جوزة خبأتها والمدة تقرى في الجرح أي تجتمع وأقرت الناقة فهى مقر اجتمع الماء في رحمها واستقرو قرى كغنى اسم رجل قال ابن جنى يحتمل لامه ان تكون من الياء ومن الواو ومن الهمزة على التخفيف وقريت لهم مطيتي نقله الزمخشري والمسلمون قوارى الله في الارض أي أمناؤه وشهداؤه الميامين شبهوا بالقوارى من الطير أو هومأ خوذ من يقرون الناس يتتبعونهم فينظرون الى أعمالهم فإذا شهد والانسان بخير أو شر فقد وجب واحدهم فار وهى أحد ما جاء من فاعل الذى للمذكر الادمى مكسرا على فواعل نحو فارس وفوارس وناكس ونواكس ووادى القرى بلد بين المدينة والشام والقرى بفتح فسكون موضع في شعر والقرية كسمية قرية باليمن وقد دخلتها وأيضا باليمامة قال امر والقيس تبيت لبونى بالقرية آمنا * وأسرحها غبالا كناف حائل وقريه اسم لليمامة كلها وقيل بلد بين الفلج ونجران وتقري المياه تتبعها واقترى فلانا بقوله تتبه والقرى بالكسر مقصور ذلك الماء المجموع في الحوض وأقرى إذ الزم الشئ وأيضا طلب القرى وقد ذكره المصنف في التى تليه وهذا موضعه وقال ابن شميل قال لى اعرابي اقتر سلامى حتى ألقاك بلا همزأى كن في سلام وفى خير وفى سعة وقرى كرضى اجتمع والناقة تقرى ببولها على فخذها من العطش مشدد ( والقر والقصد ) نحو الشئ يقال قر إليه يقر وقروا إذا قصده عن الليث ( ر ) القرو ( التتبع كالاقتراء والاستقراء )
يقال قرا الامر واقتراه تتبعه وقروت البلاد قروا تتبعتها أرضا وسرت فيها كاقتر يتها واستفريتها وتقريتها وقال اللحيانى قروت الارض سرت فيها وهوان تمر بالمكان ثم تجوزه الى ثم الى موضع آخر وقال الاصمعي قروت الارض إذا تتبعت ناسا بعد ناس ( و ) القرو ( الطعن ) يقال قراه إذا طعنه فرماه عن الهجرى قال ابن سيده وأراه من القصد كأنه قصده بين أصحابه قال * والخيل تقروهم على اللحيات * ( و ) القرو ( حوض طويل ) مثل النهر ( ترده الابل ) كما في الصحاح وفى التهذيب شبه حوض ممدود مستطيل الى جنب حوض ضخم بفرغ فيه من الحض الضخم ترده الابل والغنم وكذلك ان كان من خشب قال الطرماح * منتاى كالقرور هن انثلام * ( و ) القرو ( الارض ) التى ( لا تكاد تقطع ج قرو ) كعلو ( و ) القرو ( مسيل المعصرة ومثعبها ) ولا فعل له وقال الجوهرى وقول الكميت فاستل خصييه ايغالا بنافذة * كأنما فجرت من قروعصار يعنى المعصرة ( و ) قال الاصمعي القرو ( أسفل النخلة ينقر فينتبذ فيه ) ومنه قول الاعشى ارمى بها البيداء إذ أعرضت * وأنت بين القرو والعاصر وقيل هو أصل النخلة وقيل هو نقير يجعل فيه العصير من أي خشب كان ( أو يتخذ منه المركن والا جانة للشرب ) وقال ابن أحمر لها حبب يرى الراووق فيها * كما أدميت في القروا الغزالا يصف حمرة الخمر كأنه دم غزال في قرو النخل قال أبو حنيفة ولا يصح ان يكون القدح لان القدح لا يكون راووقا انما هو مشربة ( و ) القرو أيضا ( قرح ) من خشب ومنه حديث أم معبد وهات له قروا ( أو اناء صغير ) يردد في الحوائج * قلت والعامة تقوله القروة ( و ) القرو ( ميلغة الكلب ويثلث ) الضم والكسر عن ابن الاعرابي ( جمع الكل اقراء وأقرو ) حكى أبو زيد ( اقروة ) مصحح الواو وهو نادر من جهة الجمع والتصحيح ( وقرى ) كدلو وأدلاء وأدل ودلى ( و ) القرو ( ان يعظم جلد البيضتين لريح ) فيه ( أو ماء أو نزول الا معاء كالقروة ) بالهاء فيه وفى ميلغة الكلب ( ورجل قروانى ) بالفتح به ذلك نقله الجوهرى ( وقرى كفعلي ماء بالبادية ) يقال له قرى سحبل في بلاد الحرث بن كعب وأنشد أبو على القالى لطفيل
غشيت بقرى قرط حول مكمل * رسوم ديار من سعاد ومنزل ( والقرا الظهر ) وقيل وسطه قال الشاعر ازاحمهم بالباب إذ يدفعونني * وبالظهر منى من قرا الباب عاذر وتثنيته قريان وقروان بالتحريك فيهما عن اللحيانى والجمع اقراء وقروان قال مالك الهذلى يصف الضبع إذا نفشت قروانها وتلفتت * أشب بها الشعر الصدور القراهب ( كالقروان ) بالكسر والجمع قروانات نقله الصاغانى ( و ) القرا ( القرع ) الذى ( يؤكل ) عن ابن الاعرابي كان عينه مبدلة من الالف ( وناقة قرواء طويلة ) القرا وهو الظهر وفي الصحاح طويلة ( السنام ) ويقال الشديدة الظهر بينة القرا ( ولا نقل جمل أقرى ) هذا نص الجوهرى وقال غيره جمل أقرى طويل القرا والانثى قرواء وقد قال ابن سيده لا يقال أقرى كما قال الجوهرى وقال اللحيانى ولقد قرى مقصور ( والقرواء ) بالفتح ممدودا ( العادة ) يقال رجع فلان الى قروائه أي عادته الاولى قال أبو على في المقصور والممدود وحكى الفراء لا ترجع الامة على قروائها أبدا كذا حكى عنه ابن الانباري في كتابه ولم يفسره واستفسرناه فقال على اجتماعها فلا أدرى اشتقه أم رواه انتهى وقال ابن ولاد أي على أول أمرها وما كانت عليه ومثله في النهاية ( و ) القرواء جاء به الفراء ممدودا في حروف ممدودة مثل المصواء وهى ( الدبر والقرورى كخجوجى ع بطريق الكوفة ) وفي الصحاح على طريق الكوفة وهو متعشى بين النقرة والحاجز وقال * بين قرورى ومرورياتها * وأنشد ابن سيده للراعي تروحن من حزم الجفون فأصبحت * هضاب قرورى دونها والمضيح وهو فعوعل عن سيبويه قال ابن برى قرورى منونة لان وزنها فعوعل وقال أبو على وزنها فعلعل من قروت الشئ إذا تتبعته ويجوز أن يكون فعوعلا من القرية وامتناع الصرف فيه لانه اسم بقعة بمنزلة شرورى وأنشد أقول إذا أتين على قرورى * وآل البيد يطردا طرادا ( وأقرى ) الرجل ( اشتكى قراه ) أي ظهره عن ابن الاعرابي ( و ) أيضا ( طلب القرى ) وهى الضيافة ( و ) أيضا ( لزم القرى ) جمع قرية وهذا قد تقدم أولا فهو تكرار ( و ) أقرى ( الجل على الفرس ألزمه ) أياه نقله الجوهرى وقال ابن الاعرابي أقرى إذا لزم الشئ وألح عليه ( ومقرى كسكرى ة بدمشق ) تحت جبل قاسيون قال الذهبي أظن بزلها بنو مقرى بن سبيع بن الحرث قال ابن الكلبى بنو مقرى بفتح الميم والنسب إليه مقرى قال ابن ناصر في حاشية الا كمال والمحدثون يضمونه وهو خطأ قال الحافظ بن حجر وأما الرشاطى فنقل عن الهمداني ان القبيلة بوزن معطى فإذا انسبت إليه شددت الياء وقال عبد الغنى بن سعيد المحدثون يكتبونه بالالف يعنى بدل الهمزة ويجوز ان يكون بعضهم سهل الهمزة وقد تقدم تحقيق ذلك في الهمزة وقول المصنف كسكرى فيه نظر من وجوه تظهر
بالنامل ( و ) مقرى ( الضم د بالنوبة ومقرية كمحمية حصن باليمن ) وهو مخفف ( والمقارى رؤس الا كام ) واحدها مقرى ( والقيروان ) بفتح الراء ( القافلة ) أو معظمها عن الليث ( معرب ) كاروان نقله ابن الجواليقى في المعرب عن ابن قتيبة ونقل ابن دريد فيه ضم الراء أيضا ( و ) القيروان أيضا ( د بالمغرب ) بفتح الراء ضمها وهو بلد بافريقية بينه وبين تونس ثلاثة أيام لا بالاندلس كما توهمه الشهاب فلا يعتد به قاله شيخنا * قلت افتتحه عقبة بن نافع الفهرى زمن معاوية سنة خمسين والنسبة إليه قروى بالتحريك وقيروانى على الاصل ( وتركتهم قروا واحدا ) أي ( على طريقة واحدة ) وفى الصحاح رأيت القوم على قرو واحد أي على طريقة واحدة ( وشاة مقروة جعل رأسها في خشبة لئلا ترضع نفسها والمقروري الطويل الظهر ) وقد اقرورى اقريراء ( وقروة الرأس طرفه واستقرى الدمل صارت فيه المدة ) * ومما يستدرك عليه يقال ما في الدار لاعى قرواى أحدو القرو والقرى كغنى كل شئ على طريق واحد يقال ما زال على قرو واحد أو قرى واحد وتركت الارض قروا واحدا إذا طبقها المطر نقله الجوهرى وقال غيره أصبحت الارض قروا واحدا إذا تغطى وجهها بالماء والكسر لغة عن الفراء واقراء الشعر طرائقه وأنواعه واحدها قرو وقرى وقرى واستقرى الاشياء تتبع اقراءها لمعرفة أحوالها وخواصها والقرا مجرى الماء الى الرياض والقرورى الظهر وقرا الاكمة ظهرها والقروى كسكرى العادة يمدو يقصر نقله المطرز عن ثعلب وقال ابن ولا درجع على قرواه أي الى خلق كان تركه وقال ابن شميل قال لى أعرابي اقتر سلامى حتى ألقاك أي كن في سلام وفى خير وسعة والقيروان الكثرة من الناس ومعظم الامر وقيل هو موضع الكتيبة وقال ابن دريد هو بفتح الراء الجيش وقال الليث معظم العسكر وأنشد ثعلب في هذا المعنى فان تلقاك بقيروانه * أو خفت بعض الجور من سلطانه * فاسحد القرد السوء في زمانه قال ابن خالويه والقيروان الغبار وهذا غريب ويشبه أن يكون شاهده بيت الجعدى وعادية سوم الجراد شهدتها * لها قيروان خلفها متنكب
وقال ابن مفرغ أغريوارى الشمس عند طلوعها * قنا بله والقيروان المكتب وقرى القصيدة كغنى رويها نقله الزمخشري ورجع الى قرواه بالفتح مقصور الغة في الممدود واحتبست الابل أيام قرواتها بالكسر وذلك أول ما تحمل حتى يستبين فإذا استبان ذهب عنها اسم القروة والقرو الهلال المستوى وقرت الناقة نقر وتورم شدقاها لغة في قرت تقرى

##### Türkçe

قري
**قَرَى** - **يَقْرِي** - **قَرْيَة** - **قَرْيَتَيْن** - **قُرى**
**قَرَى** - **يَقْرِي** + canlı veya şey + bir yerde: onda toplanır ve uzun bir süre onda yerleşip kalır: ve bu, insanlar için ikamet ve yaşama ve yerleşme için toplanmadır; özellikle su çevresinde: bir kasabada veya şehirde oturmak ve ziraat ve şehir işlerinde çalışmak.
**قَرْيَة**: “**فَعلة**” vezni üzere; **قَرَى** - **يَقْرِي**’den bir defalık için fiil ismi: bir sınıfın veya bir grup şeyin hususi toplanması: ve o, ıstılahça, içinde su havuzu bulunan bir yerde ikamet ve yaşamak için insanların toplanmasıdır; ve sakinlerine şu ad verilir: köy halkı; ve onunla, halkının çoğunluğu ziraat ve yerleşik hayat olan her belde adlandırılır; ve o, “**بدو، وبداوة**”nın zıddıdır.
**قَرْيَتَيْن**: **قَرْيَة**’nin tesniyesi.
**قُرَى**: **قَرْيَة**’nin cemi.
**أقرى** - **يقري** (**الضيف**): onu yanına kattı ve kendine topladı ve onu bir meskende barındırdı ve ona su ve gıda verdi.
Ve lafız, “tek bir mevkide uzun ikamet” lafızlar grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**وَطَنَ** - **يَطِنُ**، **قَرَى** - **يَقْرِي**، **بَلَدَ** - **يَبْلُدُ**، **مَدَنَ** - **يَمْدُنُ**، **ثَوَى** - **يَثْوِي**، **قَامَ** - **يَقِيْمُ**

Köy
 	﴿Ve hani dedik: “Şu köye girin; ondan dilediğiniz yerden bol bol yiyin; kapıdan secde ederek girin ve ‘**حطة**’ deyin; size hatalarınızı bağışlayalım; ve iyilik yapanları artıracağız (58)”﴾ Bakara ﴿Ve hani onlara denildi: “Şu köyde oturun; ondan dilediğiniz yerden yiyin; ve ‘**حطة**’ deyin; ve kapıdan secde ederek girin; size günahlarınızı bağışlayalım; iyilik yapanları artıracağız (161)”﴾ A‘râf
 	﴿Size ne oluyor ki Allah yolunda ve erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan zayıf bırakılanlar uğrunda savaşmıyorsunuz; onlar derler ki: “Rabbimiz! Bizi, halkı zalim olan şu köyden çıkar; bize katından bir veli kıl; bize katından bir yardımcı kıl (75)”﴾ Nisâ
 	﴿Nice köy vardır ki, seni çıkaran senin köyünden daha şiddetli kuvvet sahibidir; onları helâk ettik; artık onlar için bir yardımcı yoktur (13)﴾ Muhammed
 	﴿Keşke bir köy iman etseydi de imanı ona fayda verseydi; Yunus kavmi müstesna; iman ettiklerinde, dünya hayatında rezillik azabını onlardan kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık (98)﴾ Yunus ﴿Onlardan önce helâk ettiğimiz hiçbir köy iman etmedi; şimdi onlar mı iman edecekler? (6)﴾ Enbiyâ
 	﴿Helâk ettiğimiz bir köye haramdır ki onlar dönmezler (95)﴾ Enbiyâ ﴿Andolsun, çevrenizdeki köyleri helâk ettik; ve âyetleri türlü türlü açıkladık; umulur ki dönerler (27)﴾ Ahkâf

Köyleri helâk etmede Allah’ın sünneti
Helâk için bilinen bir kitap ﴿Helâk ettiğimiz hiçbir köy yoktur ki onun için bilinen bir kitap olmasın (4)﴾ Hicr ﴿Hiçbir köy yoktur ki biz onu kıyamet gününden önce helâk edici olmayalım yahut onu şiddetli bir azapla azaplandırıcı olmayalım; bu, kitapta yazılıdır (58)﴾ İsrâ
Helâk için bir vade	﴿İşte o köyler: zulmettiklerinde onları helâk ettik; ve onların helâki için bir vade kıldık (59)﴾ Kehf ﴿Hiçbir köy yoktur ki biz onu kıyamet gününden önce helâk edici olmayalım yahut onu şiddetli bir azapla azaplandırıcı olmayalım; bu, kitapta yazılıdır (58)﴾ İsrâ
Helâkin sebebi zulümdür	﴿Rabbin, ana merkezinde bir resul gönderip onlara âyetlerimizi okutmadan köyleri helâk edici değildir; ve biz köyleri ancak halkı zalimler iken helâk ediciyiz (59)﴾ Kasas

Helâk işleminin tertibi
Uyarma
Uyarma ﴿Bu, Rabbinin köyleri zulüm ile helâk edici olmaması içindir; hâlbuki halkı gafildir (131)﴾ En‘âm ﴿Rabbin, köyleri zulüm ile helâk edecek değildir; hâlbuki halkı ıslah edicilerdir (117)﴾ Hûd
Gönderilenlerle ve uyarıcılarla	﴿Dileseydik, her köyde bir uyarıcı gönderirdik (51)﴾ Furkân ﴿Onlara bir misal vur: köy halkı; hani onlara gönderilenler gelmişti (13)﴾ Yâsîn
Her köy için köy halkından uyarıcılar	﴿Helâk ettiğimiz hiçbir köy yoktur ki onun için uyarıcılar olmasın (208)﴾ Şuarâ ﴿Senden önce gönderdiklerimiz, kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkası değildir; köy halkındandır; yeryüzünde dolaşmadılar mı da kendilerinden öncekilerin akıbeti nasıl oldu diye bakmadılar mı? Ahiret yurdu, sakınanlar için daha hayırlıdır; akletmez misiniz? (109)﴾ Yûsuf
Ve ana merkezinde genel bir uyarıcı	﴿Rabbin, ana merkezinde bir resul gönderip onlara âyetlerimizi okutmadan köyleri helâk edici değildir; ve biz köyleri ancak halkı zalimler iken helâk ediciyiz (59)﴾ Kasas

Sonra uyarıyı reddetme
 ﴿Rabbinin yakalaması böyledir: köyleri yakaladığında, hâlbuki onlar zalimlerdir; şüphesiz onun yakalaması elem verici, şiddetlidir (102)﴾ Hûd ﴿Nice köy vardır ki ona mühlet verdim; hâlbuki o zalimdir; sonra onu yakaladım; dönüş banadır (48)﴾ Hac
 	﴿Nice köyü kırıp geçirdik ki zalimdi; ve ondan sonra başka bir kavim inşa ettik (11)﴾ Enbiyâ ﴿Nice köy vardır ki onu helâk ettik; hâlbuki o zalimdi; artık o, tavanları üzerine çökmüş harabedir; ve terk edilmiş bir kuyu ve sağlam yapılmış bir saray (45)﴾ Hac
Azgınlık ve küfür	﴿Allah bir misal vurdu: bir köy; güvenli, huzurlu idi; rızkı ona her yerden bol bol gelirdi; sonra Allah’ın nimetlerine nankörlük etti; Allah da onlara, yaptıkları sebebiyle açlık ve korku elbisesini tattırdı (112)﴾ Nahl ﴿Nice köyü helâk ettik ki geçimiyle azmıştı; işte onların meskenleri: onlardan sonra pek azı dışında oturulmadı; ve biz varisleriz (58)﴾ Kasas
Rabbinin emrine ve resullerine karşı azdı	﴿Nice köy vardır ki Rabbinin emrine ve resullerine karşı azdı; biz de onu şiddetli bir hesapla hesaba çektik ve onu görülmemiş bir azapla azaplandırdık (8)﴾ Talâk ﴿Eğer köylerin halkı iman etseler ve sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık; fakat yalanladılar; biz de onları kazandıkları sebebiyle yakaladık (96)﴾ A‘râf
Büyüklük taslama ve salihleri çıkarma	﴿Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dedi: “Ey Şuayb! Seni ve seninle beraber iman edenleri köyümüzden mutlaka çıkaracağız; yahut milletimize mutlaka döneceksiniz.” Dedi: “İstemesek de mi?” (88)﴾ A‘râf
 	﴿Kavminin cevabı, ancak şunu demeleri oldu: “Lût ailesini köyünüzden çıkarın; çünkü onlar temizlenen insanlardır” (56)﴾ Neml ﴿Kavminin cevabı, ancak şunu demeleri oldu: “Onları köyünüzden çıkarın; çünkü onlar temizlenen insanlardır” (82)﴾ A‘râf
 	﴿Lût’a hüküm ve ilim verdik; ve onu, çirkinlikleri işleyen köyden kurtardık; şüphesiz onlar kötü, fasık bir kavimdi (74)﴾ Enbiyâ ﴿Resullerimiz İbrahim’e müjde ile geldiğinde dediler: “Biz şu köyün halkını helâk ediciyiz; şüphesiz onun halkı zalimlerdi” (31)﴾ Ankebût
Fısk	﴿Biz, şu köyün halkı üzerine, fısk etmeleri sebebiyle gökten bir azap indireceğiz (34)﴾ Ankebût ﴿Andolsun, kötü yağmur yağdırılan köye uğradılar; onu görmüyorlar mıydı? Bilakis, dirilişi ummuyorlardı (40)﴾ Furkân
Azgınlık edenler, refah içinde şımartılanlardır	﴿Biz bir köyde bir uyarıcı göndermedik ki onun refah içinde şımartılanları: “Şüphesiz biz, sizinle gönderilene kâfiriz” demiş olmasın (34)﴾ Sebe’ ﴿İşte böyle: senden önce bir köyde bir uyarıcı göndermedik ki onun refah içinde şımartılanları: “Şüphesiz biz, babalarımızı bir ümmet üzerinde bulduk; ve şüphesiz biz onların izleri üzerinde uyanlarız” demiş olmasın (23)﴾ Zuhruf
Hile ve fısk, refah içinde şımartılanlardan ve büyük günahkârların ileri gelenlerindendir	﴿İşte böyle: her köyde onun büyük günahkârlarını, onda hile yapsınlar diye kıldık; onlar ancak kendilerine hile yaparlar; ve farkına varmazlar (123)﴾ En‘âm ﴿Bir köyü helâk etmek istediğimizde, onun refah içinde şımartılanlarına emrederiz; onlar onda fısk ederler; böylece söz onun üzerine hak olur; onu yerle bir ederek yıkarız (16)﴾ İsrâ

Sonra helâk
Önce ona mühlet verir	﴿Nice köy vardır ki ona mühlet verdim; hâlbuki o zalimdir; sonra onu yakaladım; dönüş banadır (48)﴾ Hac ﴿Biz bir köyde bir peygamber göndermedik ki, halkını sıkıntı ve darlıkla yakalamış olmayalım; umulur ki yalvarırlar (94)﴾ A‘râf
Sonra şiddetli yakalama	﴿Rabbinin yakalaması böyledir: köyleri yakaladığında, hâlbuki onlar zalimlerdir; şüphesiz onun yakalaması elem verici, şiddetlidir (102)﴾ Hûd
Helâkin vakitlendirilmesi	﴿Nice köyü helâk ettik; azabımız onlara geceleyin yahut onlar öğle istirahatinde iken geldi (4)﴾ A‘râf ﴿Köylerin halkı, azabımızın onlara geceleyin, hâlbuki onlar uyurken gelmesinden emin mi oldular? (97)﴾ A‘râf
 	﴿Yahut köylerin halkı, azabımızın onlara kuşluk vakti, hâlbuki onlar oynarken gelmesinden emin mi oldular? (98)﴾ A‘râf

**خاوية على عروشها**	﴿“Nice de **قرية** vardır ki onu helâk ettik; o zulmedici idi; artık o, **خاوية على عروشها**dır; ve (nice) terk edilmiş kuyu ve yükseltilmiş köşk (45).”﴾ **الحج** ﴿“Yahut, bir **قرية**ye uğrayan kimse gibi; o, **خاوية على عروشها** idi; dedi ki: ‘Bunu, ölümünden sonra Allah nasıl diriltir?’ Derken Allah onu yüz yıl öldürdü, sonra onu diriltti; dedi ki: ‘Ne kadar kaldın?’ Dedi ki: ‘Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım.’ Dedi ki: ‘Bilakis yüz yıl kaldın; yiyeceğine ve içeceğine bak, bozulmamıştır; eşeğine de bak; ve seni insanlar için bir âyet kılalım diye; kemiklere bak, onları nasıl yükseltiyoruz, sonra onlara et giydiriyoruz.’ Kendisine açıklanınca dedi ki: ‘Bilirim ki Allah her şeye kadirdir.’ (259)”﴾ **البقرة**

**قرى ظاهرة**﴿“Onlarla, içinde bereket kıldığımız **القرى** arasında **قرى ظاهرة** kıldık; ve onda yürüyüşü takdir ettik: ‘Orada geceler ve günler boyunca güven içinde yürüyün.’ (18)”﴾ **سبأ**

**قرية حاضرة البحر**	﴿“Onlara, denize bitişik olan **القرية**yi sor: Cumartesi hakkında haddi aşıyorlardı; Cumartesileri balıkları onlara açıkça gelir, Cumartesi yapmadıkları gün gelmezdi; işte böyle, fısk edegeldikleri şey sebebiyle onları imtihan ediyorduk. (163)”﴾ **الأعراف**

**قرى محصنة**	﴿“Sizinle topluca savaşmazlar; ancak **قرى محصنة** içinde yahut duvarların arkasından; aralarındaki şiddetleri çetindir; onları toplu sanırsın, hâlbuki kalpleri ayrıdır; bu, onların akletmeyen bir kavim olmaları sebebiyledir. (14)”﴾ **الحشر**

**أهل القرى**	﴿“Derken ikisi yürüdüler; nihayet bir **قرية**nin **أهل**ine geldiklerinde, onun **أهل**inden yiyecek istediler; fakat onları misafir etmekten kaçındılar; orada yıkılmak isteyen bir duvar buldular; onu doğrulttu. Dedi ki: ‘Dileseydin bunun üzerine bir ücret edinirdin.’ (77)”﴾ **الكهف** ﴿“Dedi ki: ‘Şüphesiz krallar bir **قرية**ye girdiklerinde onu bozarlar ve onun **أهل**inin azizlerini zelil kılarlar; işte böyle yaparlar.’ (34)”﴾ **النمل** ﴿“Allah’ın, Resulüne **أهل القرى**dan fey olarak verdiği şey: Allah’a, Resule, yakın akrabaya, yetimlere, miskinlere ve yol oğluna aittir; ta ki sizden zenginler arasında dolaşan bir devlet olmasın; Resul size ne verdiyse onu alın, sizi neden men ettiyse ondan vazgeçin; Allah’tan sakının; şüphesiz Allah’ın azabı şiddetlidir. (7)”﴾ **الحشر**
 	﴿“İçinde bulunduğumuz **القرية**yi ve içinde geldiğimiz kervanı sor; şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz. (82)”﴾ **يوسف**
 ﴿“Dediler ki: ‘Bu Kur’an, iki **القرية**den büyük bir adama indirilseydi ya!’ (31)”﴾ **الزخرف**

**القرى**
**القرى**﴿“İşte o **القرى**: onların haberlerinden sana anlatıyoruz; andolsun, onlara elçileri apaçık delillerle geldi; fakat daha önce yalanladıkları şeye iman edecek değillerdi; işte böyle Allah kâfirlerin kalpleri üzerine mühür basar. (101)”﴾ **الأعراف** ﴿“Bu, **القرى** haberlerindendir; onu sana anlatıyoruz; onlardan (kimi) ayakta duran, (kimi) biçilmiş (gibidir). (100)”﴾ **هود**

**أخذ القرى**	﴿“İşte böyle: Rabbinin yakalaması, **القرى**yı yakaladığında—onlar zulmedici iken—şüphesiz O’nun yakalaması elem verici, şiddetlidir. (102)”﴾ **هود**

**أهلكنا  من القرى**	﴿“İşte o **القرى**: zulmettiklerinde onları helâk ettik; ve helâkleri için bir vade kıldık. (59)”﴾ **الكهف** ﴿“Andolsun, çevrenizdeki **القرى**dan (nicelerini) helâk ettik; âyetleri türlü türlü açıkladık; umulur ki dönerler. (27)”﴾ **الأحقاف**

**قرى محصنة**	﴿“Sizinle topluca savaşmazlar; ancak **قرى محصنة** içinde yahut duvarların arkasından; aralarındaki şiddetleri çetindir; onları toplu sanırsın, hâlbuki kalpleri ayrıdır; bu, onların akletmeyen bir kavim olmaları sebebiyledir. (14)”﴾ **الحشر** ﴿“Onlarla, içinde bereket kıldığımız **القرى** arasında **قرى ظاهرة** kıldık; ve onda yürüyüşü takdir ettik: ‘Orada geceler ve günler boyunca güven içinde yürüyün.’ (18)”﴾ **سبأ**

**أهل القرى**	﴿“Allah’ın, Resulüne **أهل القرى**dan fey olarak verdiği şey: Allah’a, Resule, yakın akrabaya, yetimlere, miskinlere ve yol oğluna aittir; ta ki sizden zenginler arasında dolaşan bir devlet olmasın; Resul size ne verdiyse onu alın, sizi neden men ettiyse ondan vazgeçin; Allah’tan sakının; şüphesiz Allah’ın azabı şiddetlidir. (7)”﴾ **الحشر** ﴿“Eğer **أهل القرى** iman etseler ve sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık; fakat yalanladılar; biz de onları kazanmakta oldukları şey sebebiyle yakaladık. (96)”﴾ **الأعراف** ﴿“Senden önce, kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkasını göndermedik; (onlar) **أهل القرى**dandı; yeryüzünde yürüyüp de kendilerinden öncekilerin akıbeti nasıl oldu bakmadılar mı? Âhiret yurdu, sakınanlar için daha hayırlıdır; akletmez misiniz? (109)”﴾ **يوسف**
 	﴿“**أهل القرى**dan, azabımızın onlara kuşluk vakti gelmesinden—onlar oynarlarken—emin mi oldular? (98)”﴾ **الأعراف** ﴿“**أهل القرى**dan, azabımızın onlara geceleyin gelmesinden—onlar uyurlarken—emin mi oldular? (97)”﴾ **الأعراف**
 	﴿“Rabbin, **القرى**yı helâk edici değildir; ta ki onun anasına bir resul göndersin; onlara âyetlerimizi okur; biz, **القرى**yı helâk ediciler olmadık; ancak **أهل**i zulmediciler iken. (59)”﴾ **القصص** ﴿“Rabbin, **القرى**yı helâk edici değildir; ta ki onun anasına bir resul göndersin; onlara âyetlerimizi okur; biz, **القرى**yı helâk ediciler olmadık; ancak **أهل**i zulmediciler iken. (59)”﴾ **القصص**
 	﴿“Bu, Rabbinin, **القرى**yı zulüm ile helâk edici olmaması içindir; hâlbuki **أهل**i gafiller iken. (131)”﴾ **الأنعام** ﴿“Rabbin, **القرى**yı zulüm ile helâk edecek değildir; hâlbuki **أهل**i ıslah ediciler iken. (117)”﴾ **هود**

**أم القرى**
 ﴿“Bu, indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; önündekini tasdik edicidir; ve **أم القرى**yı ve onun çevresindekileri uyarman için; âhirete iman edenler ona iman ederler ve onlar namazlarını korurlar. (92)”﴾ **الأنعام** ﴿“İşte böyle, sana Arapça bir Kur’an vahyettik; **أم القرى**yı ve onun çevresindekileri uyarman için; ve toplanma gününü uyarman için—onda şüphe yoktur—bir grup cennettedir, bir grup alevli ateştedir. (7)”﴾ **الشورى**

**مختار الصحاح**
● [**قرا**] **ق ر ا**: **القرَا** sırt(=arka)dır; **القَرْيةُ** bilinen (şey)dir; çoğulu **القُرَى**dır; kıyas ise **قِرَاءٌ**dur; **ظبية** ve **ظباء** gibi. **القِرْية** (kesre ile) Yemenî bir dildir; sanki bunun üzerine cem‘ edilmiştir; **ذروة**–**ذرا** ve **كلحية**–**لحى** gibi. Ona nisbet **قَرَوِيّ**dir. Allah Teâlâ’nın sözü olan ﴿**على رجل من القريتين عظيم**﴾deki **القَرْيَتَيْنِ**: Mekke ve Tâif’tir. **استقرى البلاد**: onları izledi; bir yerden bir yere çıkarak (dolaşır). **قَرَى الضيف**: misafiri ağırladı; onu **قِرَى** ile (kesre ile) ve **قَراءً** ile (fetha ve med ile) (ağırladı); yani ona iyilik etti. **القِرَى** ayrıca, misafirin ağırlandığı şeydir. **القَيْرُوانُ** (ر’nin dammesiyle): kervan; Farsça, Arapçalaştırılmıştır. Mücâhid hadîsinde: ﴿“Şeytan, **قيروانه** ile pazara sabahlar.”﴾

**الراغب**
**قرى**
- **القرية**: insanların toplandığı yerin adı; ve insanların hepsinin adı; ve ikisinden her birinde kullanılır. Allah Teâlâ dedi ki: }**واسأل القرية**﴿[Yûsuf/82]. Müfessirlerin çoğu dedi ki: manası **أهل القرية**dir. Bazıları dedi ki (o, el-Mubarrad’dır; kitabında “mâ اتفق لفظه” s. 77): bilakis **القرية** burada: kavmin kendileridir. Buna göre şu sözü:﴾**وضرب الله مثلا قرية كانت آمنة مطمئنة**﴿[en-Nahl/112]. Ve dedi ki:﴾**وكأين من قرية هي أشد قوة من قريتك**﴿[Muhammed/13]. Ve şu sözü:﴾**وما كان ربك ليهلك القرى**﴿[Hûd/117]; çünkü o, şehrin adıdır. Yine bunun gibi şu sözü:﴾**وما أرسلنا قبلك إلا رجالا نوحي إليهم من أهل القرى**﴿[Yûsuf/109],﴾**ربنا أخرجنا من هذه القرية الظالم أهلها**﴿[en-Nisâ/75]. Ve nakledildi ki: kadılardan biri, Ali b. el-Hüseyn’in yanına girdi—Allah ikisinden de razı olsun—ve dedi ki: “Bana, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında haber ver:﴾**وجعلنا بينهم وبين القرى التي باركنا فيها قرى ظاهرة**﴿[Sebe’/18]; âlimleriniz bunda ne der?” Dedi ki: “Onlar, bunun Mekke olduğunu söylerler.” Dedi ki: “Gördün mü?” Dedim ki: “O nedir?” Dedi ki: “Ancak erkekler kastedildi.” Dedim ki: “Bu, Allah’ın kitabında nerede?” Dedi ki: Allah Teâlâ’nın şu sözünü işitmedin mi:﴾**وكأين من قرية عتت عن أمر ربها ورسله...**﴿âyet [et-Talâk/8]. Ve dedi ki:﴾**وتلك القرى أهلكناهم لما ظلموا**﴿[el-Kehf/59],﴾**وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية**{ [el-Bakara/58]. Ve **قريت الماء في الحوض**: suyu havuzda topladım. Ve **قريت الضيف قرى**: misafiri ağırladım. Ve **قرى الشيء في فمه**: onu ağzında topladı. Ve **قريان الماء**: onun toplanma yeri.

**ملخص اللسان:**
1.     **قَرَى الشيءَ يَقْرِيه قَرياً**: onu topladığında; **قرا**: **القَرْو**: yerden, neredeyse hiçbir şeyin kesip geçemediği (kısım); çoğulu **قُرُوٌّ**.
2.     **القَرْوُ**: **حَوْض** benzeri; deve(ler)in geldiği, nehir gibi uzun bir havuz.
3.     **قَرْواً**; yani ağaçtan bir kadeh.

4. **القَرْوُ** ve **القَرِيُّ**: tek bir yol üzere olan her şey.

5. **وقَرَا إِليه قَرْواً**: yöneldi. **القَرْوُ** “**قَرَوْتُ إِليهم أَقْرُو قَرْواً**” sözünün mastarıdır; o, bir şeye doğru yönelme kastıdır.

6. **القَرْية** meskenlerden, binalardan ve çiftliklerden/zirai mülklerden (olan yer)dir; bazen şehirlere de ıtlak olunur. “O, **قَرَوِيٌّ**” yani köylerin ehlindendir; yani onu, şehir ehli değil, ancak köylerin, bozkırların ve çiftliklerin ehli yer.

7. **وقَرْية النمل**: toprağı (topraktan) topladığı şey; çoğulu **قُرى**’dır;

8. **القارِيةُ** ve **القاراةُ**: toplayıcı (cem edici) yerleşik (yer). Ve denir ki: yerleşik (hâzıra) için **أَهل القارِية**; bedevîler için **أَهل البادية** (denir). “Bana her **قارٍ** ve **بادٍ** geldi” yani **القَرْية** ve **البادية**’ye inen (kimse).

9. **وقَرى الضيف قِرّىًّ وقَراء**: onu misafir etti. **واسْتَقْراني** ve **اقتراني** ve **أَقْراني**: benden **القِرى** talep etti. Ve o, misafir için elbette **قَرِيٌّ**’dir.

● - قرا: **القَرْو**: yerden, neredeyse hiçbir şeyin kesip geçemediği (kısmı); çoğulu **قُرُوٌّ**. Ve **القَرْوُ**: havuz benzeri. **التهذيب**: ve **القَرْوُ** büyük bir havuzun yanında, ona bitişik, uzatılmış, dikdörtgenimsi bir havuz benzeridir; büyük havuzdan ona boşaltılır; develer ve koyunlar ona gelir; ahşaptan olsa da böyledir. **الطرماح** dedi ki:
مُنْتَأًىً كالقَرْو رهْن انْثِلامِ
**القَرْو** ile çadırın çevresindeki **النؤْيَ** benzeri; ve o, büyük bir havuzun yanında dikdörtgen bir havuzdur. **الجوهري**: ve **القَرْوُ** nehir gibi uzun bir havuzdur; develer ona gelir. Ve **القَرْوُ**: ahşaptan bir kadeh. **أُم معبد** hadîsinde: ona bir koyun ve bir bıçak gönderdiği, onun da “Bıçağı geri çevir ve bana bir **قَرْواً** getir” dediği (geçer); yani ahşaptan bir kadeh. Ve **القَرْوُ**: hurma ağacının alt kısmıdır; oyulur ve içine (şey) atılır; ve denildi ki: **القَرْوُ** ihtiyaçlarda küçük bir kabı dolaştırır. **ابن سيده**: **القَرْوُ** hurma ağacının alt kısmıdır; ve denildi ki: kökü oyulur ve içine (şey) atılır; ve denildi ki: herhangi bir ahşaptan, içine şıra konulan bir **نَقِيرٌ**’dir. Ve **القَرْوُ**: kadeh; ve denildi ki: küçük kaptır. Ve **القَرْوُ**: sıkacağın akıntı yeri ve oluğudur; çoğulu **القُرِيُّ** ve **الأَقْراء**; ve onun fiili yoktur. **الأَعشى** dedi ki:
أَرْمي بها البَيْداءَ، إِذ أَعْرَضَتْ،
وأَنْتَ بَيْنَ القَرْوِ والعاصِرِ
Ve **ابن أَحمر** dedi ki:
لَها حَبَبٌ يُرى الرَّاوُوقُ فيها،
كما أَدْمَيْتَ في القَرْوِ الغَزالا
Hurma **قَرْو**’sunda bir ceylan kanı gibi, şarabın kızıllığını tasvir eder. **الدِّينَوري** dedi ki: bunun kadeh olması sahih olmaz; çünkü kadeh **راووقاً** olmaz; ancak o bir içmeliktir. **الجوهري**: ve **الكميت**’in sözü:
فاشْتَكَّ خُصْيَيْهِ إِيغالاً بِنافِذةٍ،
كأَنما فُجِرَتْ مِنْ قَرْو عَصَّارِ
(* “**فاشتك**” sözü: asılda **الكاف** ile böyledir; **الصحاح** ve **تاج العروس**’ta olan: **فاستل**; **الاستلال**’dandır.)
Yani sıkacak. Ve **الأَصمعي** **الأَعشى**’nın “**وأَنت بين القَرْو والعاصر**” sözü hakkında dedi ki: o, hurma ağacının alt kısmıdır; oyulur da içine (şey) atılır. Ve **القَرْوُ**: köpeğin yalak yeridir; bunun hepsinde çoğul **أَقْراء** ve **أَقْرِ** ve **قُرِيٌّ**’dir. **أَبو زيد** nakletti: **أَقْرِوةٌ**; **الواو**’u tashih edilmiş; ve o, çoğul ve tashih yönünden nadirdir.

Ve **القَرْوةُ** (hemzesiz): köpeğin yalak yeri olan **القَرْو** gibidir. Ve denilir: evde bir **لاعِي قَرْوٍ** yoktur. **ابن الأَعرابي**: **القِرْوَةُ** ve **القَرْوةُ** ve **القُرْوةُ** köpeğin yalak yeridir. Ve **القَرْوُ** ve **القَرِيُّ**: tek bir yol üzere olan her şey. Denilir: hâlâ tek bir **قَرْوٍ** ve tek bir **قَرِيٍّ** üzeredir. Ve kavmi tek bir **قَرْوٍ** üzerinde gördüm; yani tek bir yöntem üzere. **أَبي ذر**’ün İslâm’ında: sözünü şiirin **أَقْراء**’ı üzerine koydum da o şiir değildir; **أَقْراءُ الشعرِ**: onun yolları ve türleridir; tekili **قَرْوٌ** ve **قِرْيٌ** ve **قَرِيٌّ**’dir. **عُتبة ابن ربيعة** hadîsinde, Kur’ân’ı Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, okuduğunda onu övdüğü vakit: Kureyş ona “o şiirdir” dedi; o da dedi ki: hayır; çünkü onu şiirin **أَقْراء**’ı üzerine arz ettim de o şiir değildir; o, ilkinin benzeridir. Ve yer bir **قَرْواً واحداً** olur: yüzü su ile örtüldüğünde. Ve denilir: yeri bir **قَرْواً واحداً** bıraktım: yağmur onu kapladığında. Ve **قَرَا** ona **قَرْواً**: kastetti. **الليث**: **القَرْوُ** “onlara **قَرَوْتُ**; **أَقْرُو** **قَرْواً**” sözünün masdarıdır; ve o, bir şeye doğru kasıttır. Ve şu beyit okundu:
أَقْرُو إِليهم أَنابيبَ القَنا قِصَدا
Ve **قَراه**: onu mızrakladı da onunla (bir yere) attı; **الهجري**’den. **ابن سيده** dedi ki: onu bundan (saymak) isterim; sanki onu arkadaşları arasında kastetmiştir. Dedi ki:
والخَيْل تَقْرُوهم على اللحيات
(* “**على اللحيات**” sözü: asılda ve **المحكم**’de böyledir; ikisinde de **حاء**’sı noktasızdır.)

Ve **قَرَا** işi ve **اقْتَراه**: onu izledi. **الليث**: denilir: insan, sözüyle falanı **يَقْترِي** eder ve bir yolu **يَقْتَرِي** eder ve onu **يَقْرُوه**; yani onu izler. Ve şu beyit okundu:
يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ
Ve beldeleri **قَرَوْتُ** **قَرْواً** ve onları **قَرَيْتُها** **قَرْياً** ve onları **اقْتَرَيْتها** ve onları **اسْتَقْرَيتها**: bir yerden bir yere çıkarak onları izlediğinde. **ابن سيده**: yeri **قَرا** **قَرْواً** ve onu **اقْتراها** ve onu **تَقَرَّاها** ve onu **اسْتَقْراها**: onu yer yer izledi; onda yürüdü; hâlini ve işini gözeterek. **اللحياني** dedi ki: yeri **قَرَوْت**: onda yürüdüm; ve o, bir yerden geçip sonra onu aşıp başkasına, sonra başka bir yere geçmendir. Ve falanoğullarını **قَرَوْت** ve onları **اقْتَرَيْتهم** ve onları **اسْتَقْرَيتهم**: onların yanından birer birer geçtim; ve o, izleme cinsindendir. Ve **سيبويه** onu ifadesinde kullandı; “onu bir dirheme, sonra daha fazlasına aldım” sözleri hakkında dedi ki: bir dirhemin, “daha fazlası” ile birlikte bir şeyin bedeli olduğunu haber vermek istemedin; “bir dirhem ve ziyade” demeleri gibi; fakat en düşük bedeli haber verdin de onu ilk yaptın; sonra çeşitli bedeller için şeyden sonra şeyi **قَرَوْت** ettin. Ve bazısı dedi ki: bu yeri köy köy hâlâ **أَسْتَقْرِي** ediyorum. **الأَصمعي**: yeri **قَرَوْتُ**: insanları insanlardan sonra izlediğimde; ben onu **أَقْرُوها** **قَرْواً**.

Ve **القَرَي**: suyun çayırlıklara akış yatağıdır; çoğulu **قُرْيانٌ** ve **أَقْراء**. Ve şu beyit okundu:
كأَنَّ قُرْيانَها الرِّجال
Ve dersin: suları **تَقَرَّيْتُ**; yani onları izledim. Ve falanı **اسْتَقْرَيْت**: bana **يَقْرِيَني** etmesini istedim. Ve hadîste: “insanlar, Allah’ın yeryüzündeki **قَوارِي**’leridir”; yani Allah’ın şahitleridir; insanların amellerine bakmak için onları izlediklerinden dolayı, “insanları **يَقْرُون** ederler”den alınmıştır. Ve o, müzekker âdemî için olan **فاعل**’den, **فواعل** üzerine kırık çoğul gelenlerin bir türüdür; **فارِسٍ** ve **فوارِسَ** ve **ناكِس** ve **نواكِسَ** gibi. Ve denildi ki: **القارِيةُ** insanlardan salih olanlardır. **اللحياني** dedi ki: bunlar yeryüzünde Allah’ın **قَوارِي**’leridir; yani Allah’ın şahitleridir; çünkü bazısı bazısının hâllerini izler; bir insan için hayırla şahitlik ederlerse yahut şerri nefyederlerse (bu) vacip olur. Tekili **قارٍ**’dir; ve o, **فوارِسَ** gibi, müzekker âdemîye sıfat olduğu hâlde şâz bir çoğuldur. Ve ondan **أَنس** hadîsi: “kadınlarının odalarını, hepsini **فَتَقَرَّى** etti”; ve **ابن سلام** hadîsi: Osman onları hâlâ **يَتَقَرَّاهم** ederdi ve onlara bunu söylerdi. Ve ondan **عمر** hadîsi, رضي الله عنه: “müminlerin anneleri hakkında bana bir şey ulaştı da onları **فاسْتَقْرَيْتُهنَّ**; Resûlullah’tan, صلى الله عليه وسلم, el çekmelerini söyleyerek; yoksa Allah’ın sizi sizden daha hayırlılarıyla değiştireceğini (söyleyerek).” Ve ondan hadîs: “yol arkadaşlarını **فجعل يَسْتَقْرِي** etti.” Dedi ki: ve bazısı dedi ki: onlar salih insanlardır. Dedi ki: ve tekil **قارِيَةٌ**’dir, **الهاء** ile.

Ve **القَرا**: sırt. Şair dedi ki:
أُزاحِمُهُمْ بالبابِ، إِذ يَدْفَعُونَني،
وبالظَّهْرِ منِي مِنْ قَرا الباب عاذِرُ
Ve denildi ki: **القَرا** sırtın ortasıdır; ikilisi **قَرَيان** ve **قرَوان**’dır; **اللحياني**’den. Çoğulu **أَقْراء** ve **قِرْوانٌ**’dır. **مالك الهذلي** sırtlanı tasvir ederek dedi ki:
إِذا نفَشَتْ قِرْوانَها ،وتَلَفَّتَتْ،
أَشَبَّ بها الشُّعْرُ الصُّدورِ القراهبُ
(* “**أشب**” sözü: asılda ve **المحكم**’de böyledir; **التهذيب**’de olan: **أشت**.)
**القَراهِب** ile, tamamlanmış olan yavrularını kastetti; tekili **قرهَب**. Ölülerin etlerini ona yağmalayan yavrularının olduğunu kastetti; ve o **القَرَوْرَى**’dır. Ve **القِرْوانُ**: sırt; ve **قِرْواناتٍ** olarak çoğul yapılır. Ve **جمل أَقرَى**: **القَرا**’sı uzun; ve o sırt demektir; dişisi **قَرْواء**. **الجوهري**: **ناقة قَرْواء**: hörgücü uzun. **الراجز** dedi ki:
مَضْبُورَةٌ قَرْواءُ هِرْجابٌ فُنُقْ
Ve sırtı güçlü olana denilir: **بيِّنة القَرا**. Dedi ki: “**جمل أَقْرَى**” deme. **ابن سيده** demiştir ki: gördüğün gibi denilir; ve “ne kadar da **أَقْرَى**”; ve gerçekten **قَريَ** **قَرًى**; kısaltılmış; **اللحياني**’den.

وقَرا **الأَكَمةِ**: onun sırtı. **ابن الأَعرابي**: **أَقْرَى**; bir şeye bağlanıp ona ısrar ettiğinde, ve **أَقْرَى**; **قَراه**’ından şikâyet ettiğinde, ve **أَقْرَى**; **القُرَى**’ya yapıştı, ve **أَقْرَى**; **القِرَى**’yı talep etti. **الأَصمعي**: Falan kimse **قَرْواه**’ına döndü; yani ilk yoluna geri döndü. **الفراء**: O, **القِرى** ve **القَراء**’dır; ve **القِلى** ve **القَلاء**; ve **البِلى** ve **البَلاء**; ve **الإِيا** ve **الأَياء** güneşin ışığıdır. Ve **القَرْواء**; bunu **الفراء** uzatılmış olarak, **المَصْواء** gibi uzatılmış harfler içinde getirdi: o ise **الدبر**’dir. **ابن الأَعرابي**: **القَرا** yenilen **القرع**’dır. **ابن شميل**: Bana bir bedevî dedi ki: “**اقْتَرِ** selâmımı, seni buluncaya kadar”; ve dedi ki: “**اقْتَرِ** bir selâm, seni buluncaya kadar”; yani selâmette, hayırda ve genişlikte ol. Ve **قُرَّى**; **فُعْلى** üzere: çölde bir suyun adıdır.

Ve **القَيْرَوان**: insanlardan çokluk ve işin çoğu; ve denildi ki: o, taburun yeridir; ve o, muʿarrebdir; aslı Farsçada **كاروان**’dır; sonra Arapçalaştırıldı ve **الحَيْقُطان** vezni üzeredir. **ابن دريد** dedi: **القَيْرَوان**, **الراء**’ın fethasıyla ordu; onun dammasıyla kervan; ve **ثعلب** **القَيْرَوان** hakkında “ordu” mânasında inşad etti:

فإِنْ تَلَقَّاكَ بِقَيرَوانِه،
أَو خِفْتَ بعضَ الجَوْرِ من سُلْطانِه،
فاسْجُد لقِرْدِ السُّوء في زمانِه

Ve **النابغة الجعدي** dedi:

وعادِيةٍ سَوْم الجَرادِ شَهِدْتها،
لهَا قَيْرَوانٌ خَلْفَها مُتَنَكِّبُ

**ابن خالويه** dedi: ve **القَيْرَوان** tozdur; bu gariptir ve, onun şahidinin, zikredilen **الجعدي** beyti olması benzer. Ve **ابن مفرغ** dedi:

أَغَرّ يُواري الشمسَ، عِندَ طُلُوعِها،
قَنابِلُه والقَيْرَوانُ المُكَتَّبُ

Ve hadiste, **مجاهد**’den: “Şeytan, **قَيْرَوان**’ıyla çarşılara sabahleyin gider.” **الليث** dedi: **القَيْرَوان** dâhildir; ve o, ordunun çoğu ve kervanın çoğudur; ve onu **امرؤ القيس** ordu yaptı da şöyle dedi:

وغارةٍ ذاتِ قَيْرَوانٍ،
كأَنَّ أَسْرابَها الرِّعالُ

Ve **قَرَوْرى**: bir yer adıdır; **الراعي** dedi:

تَرَوَّحْن مِنْ حَزْمِ الجُفُولِ فأَصْبَحَتْ
هِضابُ قَرَوْرى، دُونها، والمُضَيَّخُ

(* “**قرورى**” sözü, **جفل** maddesinde: onun yerine **شرورى** olarak vâki olmuştur.)
**الجوهري**: ve **القَرَوْرى** Kûfe yolu üzerinde bir yerdir; ve o, **النُّقْرة** ile **الحاجر** arasında konaklanan akşam yemeği yeridir; dedi ki:

بين قَرَوْرى ومَرَوْرَيانِها

Ve o, **فَعَوْعَلٌ**’dür; **سيبويه**’den. **ابن بري** dedi: **قَرَوْرًى** tenvinlidir; çünkü onun vezni **فَعَوْعَلٌ**’dür. Ve **أَبو علي** dedi: onun vezni, “bir şeyi izlediğinde” **قروت الشيء**’den, **فَعَلْعَل**’dır; ve **القرية**’den **فَعَوْعَلاً** olması câizdir; ve onda sarfın men‘i, onun bir bucak adı olması sebebiyledir; **شَرَوْرَى** menzilesinde; ve inşad etti:

أَقولُ إِذا أَتَيْنَ على قَرَوْرى،
وآلُ البِيدِ يَطْرِدُ اطِّرادا

Ve **القَرْوةُ**: iki yumurtalığın derisinin, içindeki bir rüzgâr yahut su sebebiyle yahut bağırsakların inmesi sebebiyle büyümesidir; ve adam **قَرْواني**’dir. Ve hadiste: “Bu ümmet **قَرْواها**’ı üzerine dönmez”; yani ilk işi ve üzerinde bulunduğu şey üzerine; ve **قَرْوائها** üzere, uzatmayla, rivayet olunur. **ابن سيده**: **القَرْية** ve **القِرْية** iki lugattır; toplayıcı şehir. **التهذيب**: kesrelisi Yemenlidir; bundan dolayı, onun cem‘inde **القُرى** üzerinde birleştiler; onu, **كِسْوة** ve **كُساً** diyenin lugatı üzerine hamlettiler; ve denildi ki: o, yalnızca **القاف**’ın fethasıyla **القرية**’dir; başkası değil; dedi ki: **القاف**’ın kesri hatadır; ve onun cem‘i **قُرّى**’dır; nâdir olarak geldi. **ابن السكيت**: **فَعْلَة** cem‘inden olup **الفاء**’sı fethalı, **الياء** ve **الواو**’dan mu‘tel olan, **فِعال** üzere olan her şey uzatılmış olur; **رَكْوة** ve **رِكاء** ve **شَكْوة** ve **شِكاء** ve **قَشْوة** ve **قِشاء** gibi; dedi ki: bütün bunların cem‘inde kısaltma işitilmedi; ancak **كَوَّة** ve **كُوًى** ve **قَرْية** ve **قُرًى**; ikisi kıyasa aykırı olarak geldi. **الجوهري**: **القَرْية** bilinir; cem‘i **القُرى** kıyasa aykırıdır. Ve hadiste: peygamberlerden bir peygamber, karıncanın **قَرية**’si hakkında emretti de yakıldı; o, onun meskeni ve evidir; cem‘i **قُرًى**’dır. Ve **القَرْية**, meskenlerden, binalardan ve çiftliklerden olup, şehirlere de ıtlak olunur. Ve hadiste: “**القُرى**’yı yiyen bir **قَرْية** ile emrolundum”; o, Resûl’ün şehridir, صلى الله عليه وسلم; ve onun **القُرى**’yı yemesi mânası: şehirlerden, ehlinin elleriyle fethedilen ve ganimetlerinden elde ettikleri şeydir. Ve Yüce’nin sözü: “İçinde bulunduğumuz **القرية**’yi sor”; **سيبويه** dedi: ancak sözün genişliği ve ihtisarı üzere geldi; ancak **أَهل القرية**’yi murad eder; kısalttı ve fiili **القرية**’de, burada olsaydı **الأَهل**’de âmildir olduğu gibi, âmîl kıldı. **ابن جني** dedi: bunda üç mânâ vardır: genişlik, teşbih ve te’kîd. Genişlik ise: hakikatte sorulması sahih olmayan şeyle soru lafzını kullanmış olmasıdır; görmez misin, “nice **قرية** sorulmuş” dersin; ve “**القرى** sana sorar” dersin; “sen ve işin” demen gibi; işte bu ve benzeri genişliktir. Teşbih ise: onda bulunan ve ona uygun olan şey sebebiyle, sorulması sahih olan kimseye benzetilmesidir. Te’kîd ise: lafzın zahirinde, cevap vermesi âdeti olmayan kimseye soru ile havale oluşudur; sanki onlar, عليه السلام, babalarına, eğer cansızları ve develeri sorarsa, sözlerinin doğruluğunu ona haber vereceğini garanti etmiş gibidirler; bu, haberi doğrulamada nihayettir; yani “eğer onları sorsaydın, Allah onları doğruluğumuzla konuştururdu; öyleyse cevabı âdeti olan kimseden sorsaydın nasıl olurdu?” Cem‘i **قُرًى**’dır. Ve Yüce’nin sözü: “Biz, aralarında ve içinde bereket kıldığımız **القُرى** arasında, açık **قُرًى** kıldık”; **الزجاج** dedi: içinde bereket kılınan **القُرَى**, Beytülmakdis’tir; ve denildi ki: Şam’dır; ve Sebe’ ile Şam arasında bitişik köyler vardı; Sebe’ vadisinden Şam’a azığa ihtiyaç duymazlardı; ve bu, Yüce’nin sözüne atıftır: “Sebe’ için meskenlerinde bir âyet vardı: iki bahçe; ve aralarında kıldık.” Ve **قَرْية**’ye nisbet, **أَبي عمرو**’nun kavlinde **قَرْئيٌّ**; ve **يونس**’un kavlinde **قَرَوِيٌّ**’dür. Ve bazılarının sözü: “Haccâc’dan daha fasih bir **قَرَوِيٌّ** görmedim”; ancak onu, şehir olan **القرية**’ye nisbet etti. Ve şairin sözü; **ثعلب** onu inşad etti:

رَمَتْني بسَهْمٍ ريشُه قَرَوِيَّةٌ،
وفُوقاه سَمْنٌ والنَّضِيُّ سَوِيقُ

Onu tefsir etti de dedi ki: **القروية** hurmadır. **ابن سيده** dedi: ve benim yanımda o, şehir olan **القرية**’ye nisbetlidir; yahut **وادي القُرى**’ya nisbetlidir; ve beytin mânası: bu kadın, ona bu yağı, kavut ve hurma ile yedirmiştir.

Ve **أُمُّ القُرى**: Mekke’dir; Allah Teâlâ onu şereflendirdi; çünkü **أَهل القُرى** ona **يَؤُمُّونها**; yani ona yönelirler. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: kendisine bir **ضَبّ** getirildi de onu yemedi; ve dedi ki: “O **قَرَوِيٌّ**’dür”; yani **أَهل القُرى**’dandır; yani onu ancak **أَهل القُرى** ve **البَوادي** ve **الضِّياع** yer; şehir ehli değil. Dedi ki: ve **القَرَوِيُّ**, kıyasa aykırı olarak **القَرْية**’ye nisbetlidir; ve bu, **يونس**’un mezhebidir; kıyas ise **قَرْئيٌّ**’dür. Ve **القَرْيَتَين**; Yüce’nin sözü olan “**القَرْيَتَيْن**’den büyük bir adam”da: Mekke ve Tâif’tir. Ve **قَرْية النمل**: onun topraktan topladığı şeydir; cem‘i **قُرى**’dır; ve **أَبي النجم**’in sözü:

وأَتَتِ النَّملُ القُرى بِعِيرها،
من حَسَكِ التَّلْع ومن خافُورِها

Ve **القارِيةُ** ve **القاراةُ**: toplayıcı yerleşik (şehir). Ve denilir: yerleşik için **أَهل القارِية**; ve göçebe için **أَهل البادية**; yani **أَهل البَدْوِ**. Ve bana her **قارٍ** ve **بادٍ** geldi; yani **القَرْية**’ye ve **البادية**’ye inen. Ve **أَقْرَيْت** **الجُلَّ**’ı atın sırtına; yani onu ona yapıştırdım. Ve deve, **العَلَف**’i yanağında **يَقْري**; yani onu toplar. Ve **القَرْيُ**: suyu havuzda toplamak. Ve suyu havuzda **قَرَيتُ**; **قَرْياً** ve **قِرًى**.

(* “**وقرى**” sözü: asılda ve **المحكم** ve **التهذيب**’de, gördüğün üzere, kesre ile ضبط edilmiştir, ...)

Ve **المجد**’i mutlak kullandı; bu yüzden fetha ile ضبط edildi.) : Onu topladım. **التهذيب**’de dedi: Şiirde **قِرًى** da câizdir; onu şiire mahsus kıldı. Ve o suyun adı **القِرى**’dır; kesre ve kısaltma ile. Yine, misafire **قَرَى** ettiği şey de **قِرًى**’dır.

Ve **المِقْراة**: içinde suyun toplandığı büyük havuzdur. Ve denildi ki: **المِقْراة** ve **المِقْرَى**; havuzdan ve başkasından, içinde suyun toplandığı şeydir. Ve **المِقْراةُ** ve **المِقْرى**: içinde suyun toplandığı kaptır. **التهذيب**’de: **المِقْرَى** suyun onunla içildiği büyük kaptır. Ve **المِقْراة**: suyun içinde **يُقْرَى** edildiği yerdir. Ve **المِقْراة**: kuyudan içine **يُقْرَى** edilen, sonra **المِقْراة**’ye boşaltılan, iri bir havuz benzeridir; çoğulu **المَقارِي**’dir.

Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Hiç kimse bir işin başına geçmedi ki, akrabası için koruyucu olmasın ve sandığında **قَرَى** etmesin” yani topladı; “**قَرَى** الشيءَ **يَقْرِيه** **قَرياً**” denir: onu topladığı zaman; onun işinde hainlik ettiğini kasteder.

Hâcer’in, ona selâm olsun, hadîsinde, Allah onun için Zemzem’i fışkırttığında: “Yanında bulunan bir kırbada yahut bir **شَنَّة**’de **فَقَرَتْ**.”

Murre b. Şurâhîl’in hadîsinde: Cuma’yı terk etmesi sebebiyle kınandığı, bunun üzerine: “Bende bir yara var; **يَقْرِي** ve bazen izârımda akıp yayılır” dedi; yani irin toplar ve patlar.

**الجوهري**: **المِقْراةُ** akıntı yatağıdır; o, yağmur suyunun her taraftan toplandığı yerdir.

İbnü’l-A‘râbî: “Yolun izi (**سَنَن**)nden, onun **قَريّ**’sinden ve **قَرَق**’ından uzak dur” dedi; tek mânâdadır.

Ve karınca **جِرَّتها**’yı **قَرَتِ**: onu yanağında topladı. **اللحياني** dedi: Deve, koyun, dişi koyun, **الوَبْرُ** ve geviş getiren her şey de böyledir. Dişi deve için: “O **تَقْرِي** eder” denir; **جِرَّتها**’yı yanağında topladığı zaman; havuzda suyun toplanması da böyledir.

Ve “Yanağımda bir cevizi **قَرَيْتُ**”: onu sakladım.

Ve ceylan **تَقْرِي** eder: yanağında bir şeyi topladığı zaman. Ve insan yanağından şikâyet edince: “**قَرَى يَقْرِي**” denir.

Ve irin (**المِدَّةُ**) yarada **تَقْرِي** eder: toplanır.

Ve dişi deve **أَقْرَتْ تُقْرِي** eder; o **مُقْرٍ**’dür: rahminde su toplandı ve yerleşti.

Ve **القَرِيُّ**, **فَعِيل** vezninde: çayırda suyun aktığı yerdir; ve denildi ki: havuzda suyun aktığı yer. Çoğulu **أَقْرِيةٌ** ve **قُرْيانٌ**’dır. **أَقْرِية**’ye şahit, el-Ca‘dî’nin sözü:
ومِنْ أَيَّامِنا يَوْمٌ عَجِيبٌ،
شَهِدْناه بأَقْرِيةِ الرّداع

Ve **القُربان**’a şahit, Zü’r-Rumme’nin sözü:
تَسْتَنُّ أَعْداءَ قُرْيانٍ، تَسَنَّمَها
غُرُّ الغَمامِ ومُرْتَجَّاتُه السُّودُ

Ve Kuss’un hadîsinde: “Ve **قُرْيانٍ** sahibi bir ravza.”

Ve **قَرِيّ**’nin cem‘inde **أَقْراء** da denir. Muâviye b. Şekel’in, Nu‘mân’ın huzurunda Hacl b. Nadla’yı yererken söylediği: “O, iki nalı önden gelen, iki baldırı şişkin, iki kalçası içbükey, **أَقْراء**’da çok yürüyen, ceylan öldüren, câriye satan biridir.” Bunun üzerine Nu‘mân ona dedi: “Onu ayıplamak istedin de onu övdün.” **القَعْو**: kuyunun üstünde bulunan şeylerden, ağaçtan yapılmış kanca (çengel)dir; onun, oturduğunda kalçalarının yere yapıştığını, ikisinin de **القَعْو** gibi olduğunu kastetti. Onu av sahibi olmakla vasfetti; deve sahibi olmakla değil.

Ve **القَرِيُّ**: **التِّلاع**’dan suyun akıntı yatağıdır. **اللحياني** dedi: **القَرِيُّ**, **الرَّبْوِ**’dan **الرَّوْضة**’ye suyun itildiği yerdir; işte böyle dedi: **الربو** (هاء’sız). Çoğulu **أَقْرِيةٌ** ve **أَقْراء** ve **قُرْيان**’dır; en çoğu budur.

İbn Ömer’in hadîsinde: “Bir bahçenin **مَقْرى**’sına kalktı, oturdu, abdest alıyordu.” **المَقْرَى** ve **المقْراة**: suyun toplandığı havuzdur.

Zıbyân’ın hadîsinde: “Onun **قُرْيانه**’ını otlattılar” yani suyun aktığı yerleri; tekili **قَرِيٌّ**, **طَرِيٍّ** veznindedir.

Ve misafire **قَرى** etti: **قِرّىًّ** ve **قَراء**; onu misafir etti. Ve benden **اسْتَقْراني** ve **اقتراني** ve **أَقْراني**: benden **القِرى** istedi. Ve o, misafir için elbette **قَرِيٌّ**’dir; dişisi **قَرِيَّةٌ**’dir; **اللحياني**’den.

Ve yine o, misafir için elbette **مِقْرىً**’dır ve **مِقْراءٌ**’dır; dişisi **مِقْراةٌ** ve **مِقْراء**’dır; sonuncusu **اللحياني**’den. Ve dedi: O, misafir için elbette **مِقْراء**’dır ve o, misafirler için elbette **مِقْراء**’dır; ve o, misafir için elbette **قَرِيٌّ**’dir ve o (dişi), misafirler için elbette **قَرِيَّة**’dir.

**الجوهري**: Misafire **قِرًى** ile **قرَيت** ettim; **قَلَيْتُه قِلًى** misali; ve **قَراء**: ona iyilik ettim. **القاف**’ı kesreli yaptığında kısaltırsın; fethalı yaptığında uzatırsın.

Ve **المِقْراةُ**: misafirin içinde **يُقْرَى** edildiği büyük çanaktır (**القصعة**).

**الصحاح**’ta: **المِقْرَى** misafirin içinde **يُقْرَى** edildiği kaptır. Ve **الجَنْفَةُ** bir **مِقْراة**’dır. İbn Berrî bir şair için şu beyti okuttu:
حتى تَبُولَ عَبُورُ الشِّعْرَيَيْنِ دَماً
صَرْداً، ويَبْيَضَّ في مِقْراتِه القارُ

Ve **المَقارِي**: kazanlardır (**القُدور**); İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okuttu:
تَرَى فُصْلانَهم في الوِرْدِ هَزْلَى،
وتَسْمَنُ في المَقارِي والجِبالِ

Yani: Onlar, annelerinin sütlerini suya karşılık içirirler; bunu yapmazlarsa üzerlerine ayıp olur. Ve sözü: “Ve **المَقارِي** ve **الجِبال**’de semirir” yani: kestiklerinde ancak semiz olanı keserler; bağışladıklarında ancak öyle olanı bağışlarlar; bunların hepsi İbnü’l-A‘râbî’dendir.

**اللحياني** dedi: **المِقْرى**, **هاء**’sız kısaltılmış olarak, misafirin **قِرى**’sından getirilen her şeydir: bir **قصْعَة** yahut bir **جَفْنة** yahut bir **عُسّ**. Şairin sözü de bundandır:
ولا يَضَنُّون بالمِقْرَى وإِن ثَمِدُوا

Dedi: Araplar “Bize iyi bir **مِقْرًى** içinde **قَرَوْنا** ettiler” derler.

Ve **المَقارِي**: misafirlerin içinde **يُقْرَى** edildiği **الجِفان**’dır. İbnü’l-A‘râbî’nin okuttuğu sözü:
وأَقضِي قُروضَ الصّالِحينَ وأَقْتَرِي

Onu tefsir etti ve dedi: “Onlara, borçlarını ödemekten başka neyi artırayım?”

İbn Sîde: **القَرِيَّةُ**, kesre ile: iki çubuk getirilmesidir; ikisinin uzunluğu bir arşındır; sonra uçlarına bir küçük çubuk enlemesine konur; her iki tarafa her yandan bir **قِدّ** ile bağlanır; böylece iki çubuk arasındaki mesafe dört parmak kadar olur; sonra içinde bir yarık (**فَرْض**) bulunan bir küçük çubuk getirilir; **القَرِيّة**’nin ortasına enlemesine konur ve iki ucu bir **قِدّ** ile onlara bağlanır; böylece onda ev direğinin başı bulunur. Yakub bunu böyle rivayet etti. Ve **القَرِيّة**’yi, “getirilmesi” sözü olan masdar ile ifade etti. Dedi: Hükmü, “**القَرِيَّةُ** uzunluğu bir arşın olan iki çubuktur; onlarla şöyle şöyle yapılır” demesi idi.

**الصحاح**’ta: **القَرِيَّةُ**, **فَعِيلة** üzere, içinde yarıklar bulunan tahta parçalarıdır; evin direğinin başı onun içine konur; İbnü’s-Sikkît’ten.

Ve “Kitabı **قَرَيْتُ**”: **قرأْت**’in bir dilidir; Ebû Zeyd’den. Dedi: Gelecekte ancak “**يَقرأ**” derler. Sa‘leb rivayet etti: “**صحيفة مَقْرِيَّة**.” İbn Sîde dedi: Bu, Ebû Zeyd’in rivayet ettiği gibi **قَرَيْت**’in bir dil olduğuna delâlet etti; ve onun, **قُرِيَت**’i, **قُرِئت**’ten ibdâl ile değiştirilmiş olan üzerine bina ettiğine (da delâlet etti). Çünkü **قُرِيت** lafızca **قُضِيت**’e benzeyince, **مَقْرِيَّة** denildi; tıpkı **مَقْضِيَّة** denildiği gibi.

Ve **القارِيةُ**: mızrağın, kılıcın ve buna benzer şeylerin ucu (keskin kısmı)dır. Ve denildi ki: **قارِيةُ السِّنان** onun üstü ve ucudur.

**التهذيب**: **القاريةُ**, bu kısa bacaklı, uzun gagalı, sırtı yeşil olan kuştur; bedevîler onu sever. **الجوهري** ilâve etti: Onunla uğur dilerler ve cömert adamı ona benzetirler; o, hafifletilmiştir. Şair dedi:
أَمِنْ تَرْجيعِ قارِيَةٍ تَرَكْتُمْ
سَباياكُمْ، وأُبْتُمْ بالعَناق؟

Çoğulu **القَواري**’dir. Yakub dedi: Avam **قارِيَّة** der; şeddeli olarak.

İbn Sîde: **القاريةُ** yeşil renkli, gagası sarı, bacağı uzun bir kuştur. İbn Mukbil dedi:
لِبَرْقٍ شآمٍ كُلَّما قلتُ قد وَنَى
سَنَا، والقَواري الخُضْرُ في الدِّجْنِ جُنَّحُ

Ve denildi ki: **القارية** bedevîlerin sevdiği yeşil kuşlardır,

Dedi: Ancak ben bu iki **الياء** hakkında, onların vaz‘ (konuluş) olduğunu hükmettim; onların **واو**’dan dönmüş olduklarını hükmetmedim; çünkü onlar lâm’dır; ve **الياء** lâm olarak, ondan **واو** olmaktan daha çoktur.

Ve **قَرِيُّ**: bir adam adıdır.

İbn Cinnî dedi: Lâm’ı, hafifletme üzere, **الياء**’dan, **الواو**’dan ve **الهمزة**’den olmak ihtimalini taşır.

Ve denilir: Onu senin **قِرِّيَّتِك**’ine at.

Ve **القِرِّيَّةُ**: kursak (havsala)’dır; ve **ابن القِرِّيَّةِ** ondan türetilmiştir;

dedi: Ve bu ikisi ikili (iki harfli) olabilir; Allah daha iyi bilir.

مقاييس اللغة:
(**قري**) **القاف** ve **الراء** ve illetli harf, sahih bir asıldır; bir toplama ve birleşmeye delâlet eder. Bundan: **القَرْية**; insanın orada toplanmasından dolayı ona “köy” denilmiştir. Ve derler: **قَرَيت الماء في المِقْراةِ**: onu topladım; ve o toplanmış su **قَرِيٌّ**dur. **القَرية**’nin çoğulu **قُرىً**dır; **كُسْوةٍ** ve **كُسىً** üzere gelmiştir. Ve **المِقْراة**: çanak; misafirin onun üzerinde toplanmasından dolayı, yahut içinde yemekten toplanmış olana binaen böyle adlandırılmıştır.
Ve bu bâbdan **القَرْو**; o, **المِعْصَرة** gibidir([25]). Dedi ki:
أرمِي بها البَيداءَ إذْ أعرَضَتْ *** وأنت بين القَرْوِ والعاصر([26])
Ve **القرو**: büyük havuzun yanında uzatılmış, bilinen bir havuzdur; develer ona gelir. Ve bu bâbdan **القَرْو**; o, tek bir yol üzere olan her şeydir. Dersin: **رأيت القوم على قَرْوٍ واحد**: kavmi tek bir yol üzere gördüm. Ve onların “**القَرْو**: kasıttır” sözleri; dersin: **قروتُ وقرَيْت**; yürüdüğün zaman. Ve Nâbiga dedi ki:
* يَقْرُوا الدَّكادِكَ من ذنبان([27]) والأكَما *
Ve bu, bizim nezdimizde birincidendir; sanki onu köy köy takip eder. Ve bu bâbdan **القَرَى**: sırt; onda kemiklerden toplanmış olana binaen **قرىً** diye adlandırılmıştır. Ve **ناقةٌ قَرْواءُ**: sırtı şiddetli. Dedi ki:
* مضبورةٍ قَرواء هِرْجابٍ فُنُقْ([28]) *
Ve deveye **أقْرَى** denilmez.
Ve bu bâb hemzelenirse, o ve birincisi eşit olur. Derler: **ما قرأَتْ هذه النّاقةُ سَلَىً**; sanki murad, onun asla yük taşımamış olmasıdır. Dedi ki:
ذِراعَيْ عَيطلٍ أدماءَ بِكرٍ *** هجانِ اللَّونِ لم تَقرأْ جنينا([29])
Dediler: ve ondan **القُرآن**; sanki onda bulunan hükümleri, kıssaları ve bunun dışındakileri toplamasından dolayı bununla adlandırılmıştır. Amma **أقْرأَتِ المرأةُ**; onun da bundan olduğu söylenir. Ve onun, temizliği hâlinde böyle olduğu zikredildi; sanki kanını iç boşluğunda toplamış da onu salıvermemiştir. Ve bir topluluk der ki: onun **إقراؤها**’sı ancak, bir temizlikten hayza, yahut bir hayzdan temizliğe çıkmasıdır. Dediler: ve **القُرْء**: bir vakittir; bir defa temizlik için, bir defa hayz için olur. Ve derler: **هبَّت الرِّياح لقارئها**: onun vakti için. Ve şu beyiti okurlar:
شَنِئت العَقْرَ عَقْرَ بنِي شُليلٍ *** إذا هبَّت لقارِئها الرِّياحُ([30])
Ve bu kelimenin cümlesi: o müşkildir. Ve fakihlerden bir topluluk, onun ancak temizlikte olacağını iddia etti; dediler ki:([31])...............................................................................................................................................
Ve o, birinci bâbdandır: **القارئة**; o, şâhiddir. Ve derler: insanlar, yeryüzünde Allah Teâlâ’nın **قواري**’leridir; onlar şâhitlerdir. Ve bunu o kıyasa hamletmek mümkündür; yani onlar şeyleri, onları ilim olarak toplayıncaya kadar **يَقْرُون**; sonra onlarla şehâdet ederler.
Ve bu bâbdan **القِرةُ**([32]): mal; develerden ve koyunlardan. Ve **القِرَة**: iyâl. Mal olan **القرة** hakkında şu beyit okunmuştur:
ما إنْ رأينا ملكاً أغارا *** أكثرَ منه قِرَةً وقارا([33])
Ve bu bâbdan şâz olan: **القارية**; mızrak ucunun tarafı. Ve her şeyin sınırı: onun **قارِيَتُه**’dur.

القاموس المحيط:
**القَرْيَةُ**; ve **المِصْرُ الجامِعُ** kesrelenir; nisbeti **قَرَئِيٌّ** ve **قَرَوِيٌّ**; çoğulu **قُرًى**. Ve **أقْرَى**: ona yapıştı.
Ve **القارِي**: onun sakini. Ve **القَرْيَتَيْنِ**: tesniye; ve çoğunlukla **الياءِ** ile telaffuz edilir: Mekke ve Tâif; ve **ة** **قُرْبَ النِّباجِ**: Mekke ile Basra arasında; ve **ة** Humus’ta; ve **ع** Yemâme’de. Ve **قَرْيَةُ النَّمْلِ**: toprağının toplandığı yer. Ve **قَرْيَةُ الأنْصارِ**: Medine. Ve **القاريَةُ**: toplayıcı şehir; **القاراة** gibi. Ve **قَرَى الماءَ في الحوضِ يَقْرِيهِ قَرْياً وقَرًى**: onu topladı; ve deve ve geviş getiren her şey: gevişini yanağında topladı; ve misafiri **قِرًى** ile (kesre ile, kısaltma ile, fetha ile ve uzatma ile): onu misafir etti; **اقْتراهُ** gibi; ve dişi deve: diş ağrısından iki yanağı şişti; ve beldeleri: onları takip etti; bir yerden bir yere çıkar; **اقْتراها** ve **اسْتَقْراها** gibi. Ve **المَقْرَى** ve **المَقْراةُ**: suyun toplandığı her şey.
Ve **قَرِيُّ الماءِ** ( **غَنِيٍّ** gibi): vadilerden akıntısı; yahut yeri; tümsekten çayırlığa; çoğulu: **أقْرِيةٌ** ve **أقْراءٌ** ve **قُرْيانٌ**; ve çalkalanmamış kesilmiş süt. Ve **قَرِيُّ الخَيْلِ**: bir vadi. Ve **القَرِيَّانِ**: **ع**. Ve **اسْتَقْرَى** ve **اقْتَرَى** ve **أقْرَى**: misafirlik istedi. Ve o, misafir için **مِقْرًى** ve **مِقْراءٌ**dur; ve o (kadın) **مِقْراةٌ** ve **مِقْراءٌ**dur. Ve **المِقْراةُ** ayrıca: içinde ikram edilen **القَصْعَةُ**. Ve **المَقارِي**: kabirler. Ve **القَرِيَّةُ** ( **غَنِيَّةٍ** gibi): asa; ve **قَرْيَةُ النَّمْلِ**; ve içinde delikler bulunan çubuklar; ev direğinin başı ve üst tarafından enine olan yelken direği, yahut hevdicin en üstünde olan (direk) onun içine konur. Ve **كسُمَيَّةَ**: Bağdat’ta üç menzil; ve **ع** Tayy için. Ve **قَرَيْتُ الصَّحيفةَ**; o da **مَقْرِيَّةٌ**: **قَرَأْتُها**’da bir lugat. Ve **القارِيَةُ**: mızrağın altı, yahut üstü, ve ucu; ve kılıcın ucu; ve teşdîd ile: onu gördüklerinde yağmurla sevinç duydukları bir kuş; sanki o, yağmurun elçisidir; yahut bulutun öncüsü; çoğulu: **قوارِيُّ**.
Ve **القَرْوُ**: kasıt, ve takip; **الاقْتراءِ** ve **الاسْتِقْراءِ** gibi; ve saplama; ve develerin geldiği uzun bir havuz; ve neredeyse kesilmeyen arazi; çoğulu **قُرُوٌّ**; ve sıkacağın akıntı yeri ve oluğu; ve hurma ağacının altı: oyulur da içine nebîz konur; yahut ondan **المِرْكَنُ** yapılır; ve içmek için **الإِجَّانَةُ**; ve bir kadeh yahut küçük bir kap; ve köpeğin yaladığı yer; ve üç türlü okunur; hepsinin cem‘i: **أقْراءٌ** ve **أقْرٍ** ve **أقْرُوَةٌ** ve **قُرِيٌّ**; ve iki yumurtalığın derisinin rüzgâr yahut su yahut bağırsakların sarkması sebebiyle büyümesi; **القَرْوَةِ** gibi. Ve **رجُلٌ قَرْوانِيٌّ**. Ve **قُرَّى** ( **فُعْلَى** gibi): bâdiyede bir su. Ve **القَرَا**: sırt; **القَرَوانِ** gibi; ve **القَرْعُ** yenir.
Ve **ناقَةٌ قَرْواءُ**: hörgücü uzun; ve “**جَمَلٌ أقْرَى**” deme. Ve **القَرْواءُ**: âdet; ve arka. Ve **القَرَوْرَى** ( **خَجَوْجَى** gibi): Kûfe yolu üzerinde **ع**. Ve **أقْرَى**: sırtından şikâyet etti; ve **القِرَى** istedi; ve **القُرَى**’ya yapıştı; ve at üzerindeki **الجُلَّ**: onu ona yapıştırdı. Ve **مَقْرَى** ( **سَكْرَى** gibi): Dımaşk’ta bir **ة**; ve zamme ile: Nûbe’de bir **د**. Ve **مَقْرِيَّةُ** ( **مَحْمِيَّةٍ** gibi): Yemen’de bir kale. Ve **المَقارِي**: tepelerin başları. Ve **القَيْرَوانُ**: kervan; muarreb; ve Mağrib’de bir **د**. Ve **تَرَكْتُهُمْ قَرْواً واحِداً**: tek bir yol üzere. Ve **شاةٌ مَقْرُوَّةٌ**: kendi kendini emmesin diye başı bir tahtaya konulmuş.
Ve **المُقْرَوْرِي**: sırtı uzun. Ve **قَرْوَةُ الرَّأسِ**: onun ucu. Ve **اسْتَقْرَى الدُّمَّلُ**: onda irin oldu.

تاج العروس:
(**ى القرية**) fetha ile; ve o, meşhur fasih lugattır. (Ve kesrelenir) Yemenîdir; ikisini de Leys nakletti; başkası dedi ki: kesre hatadır. (**المصر الجامع**) ve **كفاية المتحفظ**’te: **القرية** her yerdir ki binalar ona bitişmiş, orada karar edinilmiş olsun; şehirlere ve başkalarına da vâki olur; dedi. Ve ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: **واسأل القرية التى كنا فيها**. Sîbeveyh dedi: bu, sözün genişliği ve ihtisarı üzere gelmiş şeylerdendir; ancak **أهل القرية**’yi murad eder; kısalttı ve fiili **القرية** üzerinde, eğer burada olsaydı **الاهل** üzerinde âmil olduğu gibi âmil kıldı. İbn Cinnî dedi: onda üç mânâ vardır: genişlik, teşbih, te’kîd. Genişlik ise: hakikatte kendisine soru sormak sahih olmayanla soru lafzını kullanmış olmasıdır. Teşbih ise: onda bulunan ve ona uygun olan sebebiyle, soru sormak sahih olana benzetilmiş olmasıdır. Te’kîd ise: lafzın zâhirinde, cevap vermek âdeti olmayan kimseye soru ile havale vardır; sanki onlar, babalarına (aleyhisselâm) şunu tazammum ettiler: eğer cansızlara ve develere sorsa, sözlerinin doğruluğuyla cevap verirdi; bu, haberin tashihinde nihayettir; yani “eğer onlara sorsaydın Allah onları doğruluğumuzla konuştururdu; cevap vermek âdeti olanlara sorsan nasıl olur?” (**والنسبة قرئى**) hemze ile; ve o, nüshalarda hareke ile; **المحكم**’de fetha sonra sükûn ile ضبط edildi. Dedi ki: bu, Ebû Amr’un sözüdür. *Dedim ki: o, Sîbeveyh’in mezhebidir ve kıyas ona muvafıktır. (**وقروي**) vav ile, Yûnus’un sözünde; Cevherî onunla iktisar etti. (**ج قرى**) zamme ile, kısaltılmış; kıyasa aykırı. İbn Sikkît dedi: çünkü fethalı **فعلة** üzere olan illetli şeyin cem‘i, **ركوة** ve **ركاء**; **ظبية** ve **ظباء** gibi, uzatılmış gelir; **القرى** ise bâbına muhalif gelmiştir; ona kıyas edilmez. Leys dedi: Yemen lugatı olan kesreyi naklettikten sonra: bundan dolayı **قرى** üzerinde ittifak ettiler; onu, **كسوة** ve **كسا** diyenin lugatı üzere cem‘ ettiler. Cevherî dedi: belki o, **ذروة** ve **ذرا**; **لحية** ve **لحى** gibi, bunun üzerine cem‘ edilmiştir. Ve bazılarının “**ما رأيت قرويا أفصح من الحجاج**” sözü; onu, **المصر** olan **القرية**’ye nisbet etmiştir. (**وأقرى**) adam (**لزمها**) yani **القرى**’ya. (**والقارى ساكنها**) tıpkı bâdiye sakinine **البادى** denildiği gibi. Ve ondan onların sözü: **جاءني كل قاروباد**. (**والقريتين مثنى**) Allah Teâlâ’nın sözü: **الى رجل من القريتين عظيم**’deki **القرية**’nin tesniyesi. (**وأكثر ما يتلفظ به بالياء**) böyle. (**مكة والطائف**) müfessirler söyledi; Nasr ve başkaları nakletti. (Ve) ayrıca (**ة قرب النباج**) ve Nasr dedi: **النباج**’dan aşağı bir yer. (**بين مكة والبصرة**) ona nisbet olunur…

İbn Âmir b. Kurayz (ve) ayrıca ( **ة** Humus’ta ve) ayrıca ( **ع** Yemâme’de); ikisi de iki **قران**’dır; ve Benî Suhaym için bir **ملهم**’dir. (Ve **قرية النمل**: toprağının toplandığı yer.) Çoğulu **قرى**’dır. Ebû’n-Necm dedi ki:

Ve karınca, devesini **القرى**’ya getirdi * tepenin dikeninden ve onun **خافور**’undan.

Bu mecazdır. (Ve **قرية الانصار**: şehir, onun sâkinine en faziletli salât ve selâm üzerine.) (Ve **القارية**: **القاراة** gibi, toplayıcı olan hazır (yerleşik) (topluluk).) Denir ki: hazır (yerleşik) için **أهل القارية**; bedevî için **أهل البادية**; ve başlangıç ehli için **أهل البداء**.

(Ve suyu havuzda **قرى** eder; onu **قريا** ve **قرى** ile **يقريه**:) eğer (onu) (havuzda) (toplarsa). Ezherî dedi ki: şiirde **قرى** câiz olur; onu şiire mahsus kıldı.

(Ve) **قرى** (deve ve geviş getiren her şey) — koyun, **الضائنة** ve **الوبر** gibi — **قريا** ile **يقرى**: (gevişini yanağında topladı). Ve Sıhâh’ta: deve, yemi yanağında **يقرى**; yani onu toplar.

(Ve) **قرى** (misafiri; **قرى** kesre ile ve kısaltma ile) **قليته** gibi, **قلى**; (fetha ile ve uzatma ile). Cevherî dedi ki: **القاف**’ı kesreli yaparsan kısaltırsın; fethalı yaparsan uzatırsın. (Onu misafir etti.) Ve Sıhâh’ta: ona iyilik etti. Ebû Ali el-Kâlî dedi ki: Kisâî dedi: Kâsım b. Ma‘n’ı Araplardan rivayet ederken işittim: o, misafirin **قراء**’ıdır. (**كاقتراه** gibi.) Ve denildi ki: **اقتراه** ondan **القرى** talep etti.

(Ve) **قرت** (dişi deve) **تقرو** ve **تقري**: (diş ağrısından iki yanağı şişti). Tehzîb’de: bazısı dedi ki: insana, yanağından şikâyet ederse, **قرى يقرى** denir.

(Ve) **قرا** (beldeyi) **يقروها**: eğer (onu) (takip ederse; bir yerden bir yere çıkar) hâlini ve işini gözetler; ve onu **قريا** ile **قراها** da böyledir; ve **اوى يائى**. (**كاقتراها واستقراها** gibi.) Lihyânî dedi ki: **قروت الارض**: onda yürüdüm; o, bir yerden geçmen, sonra onu başkasına geçmen, sonra başka bir yere (geçmen)dir. Asma‘î dedi ki: **قروت الارض**: bir topluluğu bir topluluktan sonra takip ettiğim zaman.

(**المقرى** ve **المقراة**) siyakının açık olanı, ikisinin de fethalı olduğudur; doğru olan, ikisinde de kesredir; Sıhâh ve başkalarının nassı böyledir. (Suyun toplandığı her şey) — havuz ve başkası —; bazısı onu havuza tahsis etti. Sıhâh’ta: **المقراة**: **المسيل**’dir; o, yağmur suyunun her yandan toplandığı yerdir. Tehzîb’de: **المقرى**: su içilen büyük kaptır; **المقراة**: suyun içinde **يقرى** edildiği yerdir. Ve denildi ki: **المقراة**: kuyudan içinde **يقرى** edilen, sonra **المقراة**’ye boşaltılan, büyükçe bir havuz benzeridir. Çoğulu **المقارى**’dır.

(Ve **قرى الماء** — **غنى** gibi —: tepeciklerden olan **التلاع**’dan onun akıntı yatağı.) Sıhâh’ta: çayırdaki suyun mecrası. Başkası dedi ki: havuzda. Tehzîb’de: çayırlara. (Veya onun düştüğü yer.) Nüshalarda böyle; doğru olan: onun döküldüğü yerdir. (Yüksek yerden çayıra.) Lihyânî’nin nassı böyledir; şöyle dedi: **الربو**’yu **هاء**sız söyledi.

(Çoğulu: **أقرية**.) Ondan Câ‘dî’nin sözü:

Ve günlerimizden acayip bir gün * **أقرية الرداع**’da ona şahit olduk.

(Ve **اقراء** — **شريف** ve **أشراف** gibi.) Ondan Muâviye b. Şekel’in, Nu‘mân’ın huzurunda Hacl b. Nadla’yı zemmederek sözü: o, iki nalı önden gelen, iki baldırı şişkin, iki kalçası çıkık, iki uyluğu (iri), **باقراء** ile yürüyen, ceylan öldüren, cariye satan (biridir). Nu‘mân ona dedi ki: onu zemmetmek istedin de onu övdün; onu, deve sahibi değil av sahibi olmakla vasfettin.

(Ve **قريان** — damme ile —; ve o daha çoktur.) Ondan Zü’r-Rumme’nin sözü:

**قريان** düşmanlarını, onu hörgüçlendiren * beyaz bulutlar ve onun kara yüklüleri, (develer) gibi, (üst üste) dizer.

Cevherî birincisi ve sonuncusuyla yetindi; sonuncu, onun kitabında damme ve kesre ile ضبط edilmiştir. Ve Kuss’un hadîsinde: “**روضة** ذات **قريان**.” Ve hadîste: “iki ceylan, onun **قريانه**’sinde otladılar.”

(Ve) **القرى** — **غنى** gibi — ayrıca (kesilmiş süt); (çalkalanmamış olan). Ve **قرى الخيل**: bir (vadi) adıdır. (Ve **القريان**): **قرى**’nın tesniyesidir; Benî Süleym için, Mudar diyarlarında bir (yerdir); araları büyük bir vadi ile ayrılır; bunu Nasr söyledi.

(Ve **استقرى** ve **اقترى** ve **أقرى**: misafirlik talep etti.) Muhkem’de böyledir. (Ve o, misafir için **مقرى**’dır) **منبر** gibi. (Ve **مقراء**) **محراب** gibi. (Ve o, **مقراة** ve **مقراء**’dır) **مسحاة** ve **محراب** gibi; sonuncusu Lihyânî’dendir. Denir ki: o, misafir için elbette **لمقرى**’dır; ve misafirler için **مقراء**’dır.

(Ve **المقراة** ayrıca: **القصعة**’dır) veya **الجفنة**; (içinde) misafirin **يقرى** edildiği. İbn Berrî inşad etti:

Ta ki, kanlar arasında şiirin geçişleri bevletsin * **صردا**; ve **القار** onun **مقراته**’lerinde beyazlar.

Lihyânî dedi ki: **المقرى** kısaltılmıştır, **هاء**sız; misafir **قرى**’sından getirilen her şey: **قصعة** veya **جفنة** veya **عس**. Ondan şairin sözü:

Ve **المقرى**’dan cimrilik etmezler; her ne kadar ev (uzakta) olsa da.

(Ve **المقارى**: kabirler.) Nüshalarda böyle; doğru olan: tencerelerdir; İbnü’l-A‘râbî’nin nassı böyledir; ve Muhkem’de böyledir. Ve inşad etti:

Onların iki sütten kesilmiş yavruları su başında zayıf görünür * ve **المقارى** ve iplerde semirirler.

Yani: boğazladıklarında ancak semiz olanı boğazlarlar; ve bağışladıklarında ancak öyle (olanı bağışlarlar); İbnü’l-A‘râbî onu böyle tefsir etti.

(Ve **القرية** — **غنية** gibi —: değnek.) Ve ayrıca ( **قرية النمل** ). Ve ayrıca (içinde yarıklar olan çubuklar; ev direğinin çubuğunun başı onların içine konur). Nüshalarda böyle; doğru olan: ev direğinin başıdır; Sıhâh’ın İbnü’s-Sikkît’ten nassı böyledir. Muhkem’de: **القرية**: iki çubuk getirilmesidir; ikisinin uzunluğu bir arşındır; sonra uçları üzerine küçük bir çubuk enlemesine konur; her yandan bir **قد** ile ikisine bağlanır; böylece iki değnek arasındaki (mesafe) dört parmak kadar olur; sonra içinde yarıklar olan bir küçük çubuk getirilir; **القرية**’nin ortasında enlemesine konur; iki ucu da bir **قد** ile ikisine bağlanır; böylece onda direğin başı olur. Dedi ki: Yakub bunu böyle nakletti; ve **القرية**’yi, “iki çubuk getirilsin” sözü olan masdar ile ifade etti; hakkı, “**القرية** iki çubuktur; uzunlukları bir arşındır; onunla şöyle yapılır” demesiydi. Dedim: Sıhâh’ın Yakub’dan nassı: **القرية** **فعيلة** vezninde; içinde yarıklar olan küçük tahtalardır; ev direğinin başı onların içine konur.

(Ve) **القرية** ayrıca (yelkenin çubuğu; onun) (üst tarafından eninde) olan. Dedim: avam, **القرية**’yi tahfîf ile söyler. (Veya hevcenin üstünde.) Çoğulu **القريات**.

( ve ) **قرية** (Bağdat’ta üç mahalleye ad olan gibi) batı yakasında bir tane ve doğu yakasında iki tane; ( ve ) ayrıca ( **ع لطئ** ) iki dağ arasında; İbnü’l-Kelbî’den. ( “Sahifeyi okudum; o da **مقرية**’dir; **قرأتها**’da bir dil (varyantı)” ) hemze ile; Ebû Zeyd’den. Sa‘leb **صحيفة مقرية**’yi nakletti. ( **القارية** mızrağın alt tarafıdır; yahut ) **قارية السنان** (üst tarafıdır); el-Muḥkem’de olduğu gibi. Ṣıḥâḥ’ta: **قارية السنان** üst tarafıdır (yalnızca); Ebû ‘Ubeyd’den. ( ve ) yine (kılıcın keskin yanı) ve benzeri; el-Cevherî de bunu nakletti. ( ve ) **القارية** (şeddeli: bir kuştur): bacağı kısa, gagası uzun; sarısı (tüyü) ve sırtı yeşildir; bedevîler onu sever ve onunla uğur sayarlar; cömert adamları ona benzetirler. el-Cevâhirî dedi ki: o muhaffeftir. Ya‘kūb dedi ki: avam onu şeddeler. Şu beyit okundu:
أمن ترجيع فارية تركتم * سبايا كم أبتم بالعناق
Denilir ki: (onu gördüklerinde) “müjdele”; yağmurla (gelir); sanki o, yağmurun elçisi yahut bulutun öncüsüdür. Çoğulu: **قوارى**. İbn Sîde, İbn Mukbil’den şu beyiti okudu:
لبرق شام كلما قلت قدونى * سنا والقوارى الخضر في الدجن جنح *

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **القروية** meyvedir; Sa‘leb bununla şairin sözünü açıkladı:
رمتني بسهم ريشه قروية * وفوقاه سمن النضى سويق
Ve **أم القرى** Mekke’dir—Allah Teâlâ onu şereflendirsin. Ve **واكالة القرى** Medine’dir—ona, üzerine en faziletli salât ve selâm olsun. Ve **قرية النمل** Zemzem’in adlarındandır. Ve **القرى المباركة** denildi: Beytü’l-Makdis; ve denildi: Şam. Ve **قرى الجرح**: “yarayı **يقرى**” yani patlar. Ve **قرى الطريق**: **كغنى**; “yolun sünneti/izleri” (manasında); İbnü’l-A‘râbî’den. Ve “yanağımda bir cevizi sakladım”: **وقريت في شدقى جوزة خبأتها**. Ve irin, yarada **تقرى** eder; yani toplanır. Ve deve **أقرت**; o da **مقر**’dır: rahminde su toplandı. Ve **استقرو قرى**: **كغنى**; bir adam adıdır. İbn Cinnî dedi ki: onun lâmı, **الياء**’dan da olabilir, **الواو**’dan da olabilir, hemzeden de—tahfîf üzere. Ve “onlara binitimi sundum”: **وقريت لهم مطيتي**; ez-Zemaḫşerî nakletti. Ve Müslümanlar, yeryüzünde Allah’ın **قوارى**’sidir; yani O’nun eminleri ve uğurlu şahitleridir; onları kuşlardan **القوارى**’ye benzettiler; yahut o, “insanları **يقرون** ederler”den alınmıştır: onları izlerler, amellerine bakarlar; sonra insan hakkında hayır yahut şer ile şahitlik ederlerse (hüküm) vacip olur. Tekili: **فار**; bu, müzekker âdemî için olan **فاعل**’den **فواعل** üzere kırık çoğul gelen şeylerdendir; **فارس** ve **فوارس**, **ناكس** ve **نواكس** gibi. Ve **وادى القرى**: Medine ile Şam arasında bir beldedir. Ve **القرى** (fetha sonra sükûn ile): şiirde bir yerdir. Ve **القرية** (Bağdat’taki gibi): Yemen’de bir köydür; ona girdim. Ve ayrıca Yemâme’dedir. İmru’ül-Kays dedi:
تبيت لبونى بالقرية آمنا * وأسرحها غبالا كناف حائل
Ve **قريه** Yemâme’nin tamamının adıdır. Ve denildi: el-Felec ile Necran arasında bir beldedir. Ve **تقري المياه**: suları takip eder. Ve **اقترى فلانا بقوله**: onu sözüyle takip etti. Ve **القرى** (kesra ile), maksûr: havuzda toplanmış o sudur. Ve **أقرى**: şeyi ilzâm etti; ve ayrıca **القرى**’yı talep etti. Müellif onu bir sonrakinde zikretmiştir; burası onun yeridir. İbn Şümeyl dedi: bir bedevî bana dedi ki: **اقتر سلامى حتى ألقاك**; hemzesiz; yani selâmette, hayırda ve genişlikte ol. Ve **قرى** ( **كرضى** ): toplandı. Ve deve, susuzluktan, idrarıyla uyluğu üzerine **تقرى** eder; şeddelidir. ( ve **القر** ve **القصد** ) şeye doğru; “ona yöneldi” denilir: **قر إليه يقر**; ve “ona yöneldiler” (denilir): **قروا**; el-Leys’ten. ( **ر** ) **القرو** (takip etmektir; **الاقتراء** ve **الاستقراء** gibi).
Denilir: **قرا الامر** ve **اقتراه**: onu takip etti. Ve **قروت البلاد قروا**: beldeleri takip ettim; yer yer dolaştım ve içinde yürüdüm; onu **اقتر يتها** ve **استفريتها** ve **تقريتها** gibi. el-Liḥyânî dedi: **قروت الارض**: onda yürüdüm; o, bir yerden geçip sonra onu aşıp, sonra (bir yerden) (bir yere), sonra başka bir yere (gitmendir). el-Aṣma‘î dedi: **قروت الارض**: insanları, bir topluluktan sonra bir topluluğu takip ettiğimde (denilir). ( ve ) **القرو** (saplamadır): “onu sapladı” denilir: **قراه**; yani onu deldi ve attı; el-Hecerî’den. İbn Sîde dedi: onu **القصد**’dan görüyorum; sanki onu, arkadaşları arasında hedefledi. Şu beyit:
والخيل تقروهم على اللحيات *
( ve ) **القرو** (uzun bir havuzdur): nehir gibi; (develer ona gelir) Ṣıḥâḥ’ta olduğu gibi. Tehẕîb’de: büyük bir havuzun yanında, ona boşaltılan, uzatılmış-dikdörtgen bir havuz gibidir; develer ve koyunlar ona gelir; ahşaptan olursa da böyledir. eṭ-Ṭırmâḥ dedi:
منتاى كالقرور هن انثلام *
( ve ) **القرو** (yerdir) ki (neredeyse kesilip geçilmez); çoğulu: **قرو**; **كعلو** gibi. ( ve ) **القرو** (ma‘saranın akıntısı ve oluğudur); fiili yoktur. el-Cevherî dedi: el-Kumeyt’in sözü:
فاستل خصييه ايغالا بنافذة * كأنما فجرت من قروعصار
ma‘sarayı kasteder. ( ve ) el-Aṣma‘î dedi: **القرو** (hurma ağacının altıdır; oyulur da içinde nebîz yapılır). Bundan el-A‘şâ’nın sözü:
ارمى بها البيداء إذ أعرضت * وأنت بين القرو والعاصر
Ve denildi: o, hurma ağacının köküdür. Ve denildi: o, herhangi bir ağaçtan yapılmış, içinde şıra yapılan bir oyuktur. ( yahut ondan içmek için leğen ve büyük kâse yapılır ). İbn Aḥmer dedi:
لها حبب يرى الراووق فيها * كما أدميت في القروا الغزالا
Şarabın kızıllığını tasvir eder: sanki hurma **قرو**’sunda bir ceylan kanıdır. Ebû Ḥanîfe dedi: bunun kadeh olması sahih değildir; çünkü kadeh **راووق** olmaz; o ancak bir içmeliktir. ( ve ) **القرو** ayrıca (ahşaptan bir **قرح**’tır). Bundan Ümm Ma‘bed hadisi: “Ona bir **قروا** getir.” ( yahut küçük bir kaptır ) ihtiyaçlarda dolaştırılır. * Dedim ki: avam ona **القروة** der. ( ve ) **القرو** (köpeğin yalak yeridir; üç vecihlidir): damme ve kesra; İbnü’l-A‘râbî’den. (hepsinin çoğulu: **اقراء** ve **أقرو**) Ebû Zeyd nakletti. (**اقروة**) vâvı tashih edilmiş (şekildir); cem‘ ve tashih bakımından nadirdir. Ve **وقرى**: **كدلو**; ve **أدلاء** ve **أدل** ve **دلى** gibi. ( ve ) **القرو** (iki yumurtalığın derisinin, içindeki rüzgâr sebebiyle büyümesidir) ( yahut su yahut bağırsakların inmesi; **القروة** gibi )—hâ ile—onda; ve köpeğin yalak yerinde. ( ve bir adam **قروانى** ) fetha ile: onda bu vardır; el-Cevherî nakletti. ( ve **قرى**: **كفعلي** ): çölde bir sudur; ona **قرى سحبل** denilir; el-Ḥâriṯ b. Ka‘b diyarındadır. Ebû ‘Alî el-Ḳālî, Ṭufeyl’den şu beyiti okudu:
غشيت بقرى قرط حول مكمل * رسوم ديار من سعاد ومنزل
( ve **القرا** sırttır ) ve denildi: onun ortasıdır. Şair dedi:
ازاحمهم بالباب إذ يدفعونني * وبالظهر منى من قرا الباب عاذر
Onun tesniyesi: **قريان** ve **قروان**; ikisinde de hareke ile; el-Liḥyânî’den. Çoğulu: **اقراء** ve **قروان**. Mâlik el-Hüẕelî, sırtlanı tasvir ederek dedi:
إذا نفشت قروانها وتلفتت * أشب بها الشعر الصدور القراهب
( **كالقروان** ) kesra ile; çoğulu: **قروانات**; eṣ-Ṣâġānî nakletti. ( ve ) **القرا** (yenilen kabaktır); İbnü’l-A‘râbî’den; onun ‘aynı, eliften bedel kılınmıştır. ( ve **ناقة قرواء طويلة** ) **القرا**’dır; o da sırttır. Ṣıḥâḥ’ta: uzun (hörgüçlü). Ve “sırtı şiddetli olan; **القرا**’sı belli olan” denilir. ( ve “**جمل أقرى** nakledilmedi” ) bu, el-Cevherî’nin nassıdır. Başkası dedi ki: **جمل أقرى**: **القرا**’sı uzun; dişisi **قرواء**’dır. İbn Sîde dedi: el-Cevherî’nin dediği gibi **أقرى** denilmez. el-Liḥyânî dedi: “**قرى**” maksûrdur. ( ve **القرواء** ) fetha ile, memdûd olarak (âdettir): “falanca **قروائه**’ne döndü” denilir; yani ilk âdetine döndü. Ebû ‘Alî, maksûr ve memdûd’da (bunu söyledi). el-Ferrâ’ nakletti: “cariye, asla **قروائها** üzerine dönmez”; İbnü’l-Enbârî bunu kitabında böyle nakletti; onu açıklamadı; biz ondan açıklamasını istedik; “onun toplanması üzerine” dedi; ben, onu iştikak mı etti yoksa rivayet mi etti, bilmiyorum; bitti. İbn Velّâd dedi: yani ilk hâli ve üzerinde bulunduğu şey üzere; Nihâye’de de bunun benzeri vardır. ( ve ) **القرواء**’yı el-Ferrâ’, **المصواء** gibi memdûd harfler içinde memdûd olarak getirdi; o da (kıçtır). Ve **القرورى** ( **كخجوجى** ): Kûfe yolu üzerinde bir yer adıdır. Ṣıḥâḥ’ta: Kûfe yolu üzerindedir; en-Nuḳra ile el-Ḥâciz arasında, akşam yemeği yenen bir yerdir. Şu beyit:
بين قرورى ومرورياتها *
İbn Sîde, er-Râ‘î’den şu beyiti okudu:
تروحن من حزم الجفون فأصبحت * هضاب قرورى دونها والمضيح
O, Sîbeveyh’e göre **فعوعل**’dür. İbn Berrî dedi: **قرورى** tenvînlenmiştir; çünkü vezni **فعوعل**’dür. Ebû ‘Alî dedi: vezni **فعلعل**’dür; “şeyi takip ettiğimde” **قروت الشئ**’den. Ve **القرية**’den **فعوعلا** olması da caizdir. Sarf edilmeyişi, bir bucak adı olması sebebiyledir; **شرورى** menzilesinde. Şu beyit okundu:
أقول إذا أتين على قرورى * وآل البيد يطردا طرادا
( ve **أقرى** ) adam ( **قراه**’ından şikâyet etti ); yani sırtından; İbnü’l-A‘râbî’den. ( ve ) ayrıca ( **القرى**’yı talep etti ); o da misafirperverliktir. ( ve ) ayrıca ( **القرى**’ya yapıştı ); **قرية**’nin çoğuludur; bu daha önce geçti; o halde tekrardır. ( ve ) **أقرى** (eyer örtüsünü ata ilzâm etti): onu ona bağladı; el-Cevherî nakletti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أقرى**: şeye yapıştı ve onda ısrar etti. ( ve **مقرى**: **كسكرى** ): Dımaşk’ta, Ḳāsiyûn dağı altında bir köydür. ez-Zehebî dedi: zannederim ki onu, el-Ḥâriṯ b. Ka‘b’dan Subey‘ b. el-Ḥâriṯ’in oğlu Mukrî oğulları inşa etti. İbnü’l-Kelbî dedi: Mukrî oğulları, mîm fetha iledir; ona nisbet: **مقرى**. İbn Nâṣır, el-İkmâl üzerine hâşiyesinde dedi: muhaddisler onu damme ile okurlar; bu hatadır. el-Ḥâfiẓ İbn Ḥacer dedi: er-Ruşâṭî ise el-Hemdânî’den nakletti: kabile, **معطى** veznindedir; ona nisbet ettiğinde yâ’yı şeddelersin. ‘Abdülġanî b. Sa‘îd dedi: muhaddisler onu elif ile yazarlar; yani hemze yerine. Bazılarının hemzeyi teshîl etmiş olması caizdir; bunun tahkiki hemzede geçti. Müellifin “**كسكرى**” sözü, çeşitli yönlerden nazar gerektirir; ( **بالنامل** ). ( ve ) **مقرى** (damme ile): Nûbe’de bir yer adıdır. Ve **مقرية** ( **كمحمية** ): Yemen’de bir kaledir; o muhaffeftir. ( ve ) **المقارى**: tepelerin başlarıdır; tekili: **مقرى**. ( ve ) **القيروان** (râ fetha ile): (kervandır) yahut onun çoğudur; el-Leys’ten. (mu‘arrebdir): **كاروان**; İbnü’l-Cevâlikî, el-Mu‘arreb’de İbn Kuteybe’den nakletti. İbn Düreyd, onda râ’nın dammesini de nakletti. ( ve ) **القيروان** ayrıca (Mağrib’de bir şehirdir): râ fetha ile; dammesi de vardır. O, İfrîkıyye’de bir beldedir; onunla Tûnus arasında üç gün vardır; Şihâb’ın vehmettiği gibi Endülüs’te değildir; ona itibar edilmez; bunu şeyhimiz söyledi. * Dedim ki: onu, Muâviye zamanında, ellinci yılda, ‘Ukbe b. Nâfi‘ el-Fihrî fethetti. Ona nisbet: **قروى** (hareke ile) ve asl üzere **قيروانى**. ( ve “onları bir tek **قروا** bıraktım” ): yani (tek bir yol üzere). Ṣıḥâḥ’ta: “kavmi bir tek **قرو** üzere gördüm”; yani tek bir yol üzere. ( ve **شاة مقروة** ): başı, kendini emmesin diye bir tahta içine konmuş (koyun). Ve **المقروري**: sırtı uzun olandır. Ve o, **اقرورى** etti: **اقريراء**. ( ve **قروة الرأس** ): başın ucu. Ve **استقرى الدمل**: onda irin oldu. * Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “evde, bir tek **قرواى** bile yok” denilir; **أحدو القرو**. Ve **القرو** ve **القرى** ( **كغنى** ): tek bir yol üzere olan her şeydir; “hâlâ bir tek **قرو** üzere” yahut “bir tek **قرى** üzere” denilir. Ve “yeri bir tek **قروا** bıraktım”: yağmur onu kapladığında; el-Cevherî nakletti. Başkası dedi: “yer bir tek **قروا** oldu”: yüzü suyla örtüldüğünde. Kesra, el-Ferrâ’dan bir dildir. Ve **اقراء الشعر**: şiirin yolları ve türleridir; tekili: **قرو** ve **قرى** ve **قرى**. Ve **استقرى الاشياء**: hallerini ve özelliklerini bilmek için onların **اقراء**’larını takip etti. Ve **القرا**: suyun çayırlıklara akış yatağıdır. Ve **القرورى**: sırttır. Ve **قرا الاكمة**: onun sırtı (tepesidir). Ve **القروى** ( **كسكرى** ): âdettir; uzatılır ve kısaltılır; el-Muṭarriz, Sa‘leb’den nakletti. İbn Velّâd dedi: “**درجع على قرواه**”: terk ettiği bir huyuna (yeniden) döndü. İbn Şümeyl dedi: bir bedevî bana dedi ki: **اقتر سلامى حتى ألقاك**; yani selâmette, hayırda ve genişlikte ol. Ve **القيروان**: insan kalabalığı ve işin çoğudur. Ve denildi: o, birliğin yeri (mevzii)dir. İbn Düreyd dedi: o, râ fetha ile ordudur. el-Leys dedi: ordunun çoğudur. Sa‘leb bu manada şu beyiti okudu:
فان تلقاك بقيروانه * أو خفت بعض الجور من سلطانه * فاسحد القرد السوء في زمانه
İbn Ḫâlaveyh dedi: **القيروان** tozdur; bu gariptir. Ve benzer ki onun şahidi, el-Ca‘dî’nin beytidir:
وعادية سوم الجراد شهدتها * لها قيروان خلفها متنكب

Ve İbn Muferriğ dedi: “**أغريوارى**: güneşin doğuşu sırasında … * **قنا** ile, **بله** ile, ve **القيروان**: yazıhane.” Ve kasideyi okumak, onun kafiyesini terennüm etmek gibidir; onu Zemahşerî nakletti. Ve **قرواه**’a (fetha ile) döndü; (bu) memdûdda maksûrun bir lugatıdır. Ve develer, **قرواتها** (kesra ile) günlerinde birkaç gün alıkonuldu; bu, (devenin) ilk yüklendiği zamandır; ta ki (durumu) belirginleşinceye kadar. Belirginleşince, ondan **القروة** adı gider. Ve **القرو**: düz (müstewî) hilâldir. Ve dişi deve **قرت**: **نقر**; ve iki yanağı şişti; **قرت تقرى**’da bir lugattır.
