# قزح (ق-ز-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B2%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ز - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والزاي معهما
ق ح ز، ح ز ق، ق ز ح مستعملات فقط
قحز:
القَحْزُ: الوَثَبان والقَلَق، قال:
إذا تَنَزَّى قاحزِاتُ القَحْز
يعني به شَدائد الدَّهْرِ، ويقال: قاحِزاتُ القَحْزِ نازياتُ النَّزْو.
حزق:
الحَزْقُ: شِدَّة جَذْبِ الرباط والوتَرَ. والرجُلُ المُتَحزِّق: المتشدِّدُ على ما في يَدَيْه ضَنْكاً، وكذلك الحُزُقَّةُ والحُزُقُّ، قال امرؤ القيس:
وأعجبَنَي مَشْيُ الحُزُقَّةِ خالـدٍ		كَمْشيِ أتانٍ حُلِّئَتْ عن مَناهِلِ
ويقال الحَزَق أيضاً وقال في الحزق:
فهي تَفادَى من حَزازٍ ذي حَزَقْ
والحَزيقةُ: الجماعةُ من حُمْر الوَحْش، قال ذو الرمة:
كأنَّه كلَّما ارفَضَّتْ حَزيقتُهـا		بالقاعِ من نَهْشِه أكفالَها كَلِبُ
قزح:
القُزَح: ابزار القِدْر. وقِدْرٌ مُقَزَّحة. وقَوْسُ قُزَح: طريقة مُتَقوِّسة تبدوُ في السَّماِء أيامَ الربيع.
قال أبو الدُقَيْش: القُزَح الطرائف التي فيها، الواحدة: قُزْحة. وقُزَح: اسم شيطان. والتَقزيح في رأْس شجرةٍ أو نَبْتٍ: إذا انشَعَبَت شُعباً مِثْلَ بُرْثُن الكلب. ونُهي عن الصلاة خَلْفَ شجرة مقزَّحةَ، وقول الأعشى:
في مُحيلِ القدَّ من صَحْبٍ قُزَحْ
يعني لقباً له وليس باسم.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الزاي** onlarla birlikte

**ق ح ز**، **ح ز ق**، **ق ز ح** yalnızca kullanılmışlardır.

**قحز**:
**القَحْزُ**: sıçrama ve huzursuzluk; dedi ki:
إذا تَنَزَّى قاحزِاتُ **القَحْز**
Bununla zamanın şiddetlerini kastediyor; ve denilir: **قاحِزاتُ القَحْزِ** sıçrayışın sıçrayanlarıdır.

**حزق**:
**الحَزْقُ**: bağın ve kirişin şiddetle çekilmesi. Ve **الرجلُ المُتَحزِّق**: elindekine karşı darlıkla sıkı davranan; aynı şekilde **الحُزُقَّةُ** ve **الحُزُقُّ**. İmru’ul-Kays dedi ki:
وأعجبَنَي مَشْيُ **الحُزُقَّةِ** خالـدٍ		كَمْشيِ أتانٍ حُلِّئَتْ عن مَناهِلِ
Ve **الحَزَق** da denilir. Ve **الحزق** hakkında dedi ki:
فهي تَفادَى من حَزازٍ ذي حَزَقْ
Ve **الحَزيقةُ**: yaban eşeklerinin kızıllarından bir topluluk; Zû’r-Rumme dedi ki:
كأنَّه كلَّما ارفَضَّتْ **حَزيقتُهـا**		بالقاعِ من نَهْشِه أكفالَها كَلِبُ

**قزح**:
**القُزَح**: tencerenin aletleri. Ve **قِدْرٌ مُقَزَّحة**. Ve **قَوْسُ قُزَح**: ilkbahar günlerinde gökte beliren, eğri bir tarz.

Ebû’d-Dukayş dedi ki: **القُزَح** içindeki çizgilerdir; teki: **قُزْحة**. Ve **قُزَح**: bir şeytanın adıdır. Ve bir ağacın veya bitkinin başında **التَقزيح**: köpeğin pençesi gibi dallara ayrıldığı zaman. Ve **شجرة مقزَّحة** arkasında namaz kılmaktan nehyedildi. Ve A‘şâ’nın sözü:
في مُحيلِ القدَّ من صَحْبٍ قُزَحْ
Onunla kendisine bir lakabı kastediyor, ad olarak değil.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القِزْحُ بالكسر: التابَلُ. والمِقْزَحَةُ: نحو من المِملحةِ. والتقازيحُ: الأبازير. وقَزَّحْتُ القِدر تَقْزيحاً، إذا طرحت فيها الأبزار، وقَزَحَ الكلبُ ببوله قَزْحاً: رمى به ورشَّه. وقوسُ قُزَحَ التي في السماء غير مصروفة.

##### Türkçe

**القِزْحُ** (kesre ile): baharat. Ve **المِقْزَحَةُ**: **المِملحةِ** türünden bir çeşit. Ve **التقازيحُ**: baharatlar. Ve **قَزَّحْتُ** **القِدر** **تَقْزيحاً**: içine baharatları attığım zaman. Ve **قَزَحَ** **الكلبُ** **ببوله** **قَزْحاً**: onunla attı ve serpti. Ve gökte olan **قوسُ قُزَحَ** sarf olunmaz.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والزاء
حزق ، قحز ، قزح : مستعملة .
حزق : قال الليث : الحَزْق : شدةُ جذب الرِّباطِ والوَتر ، والرجل المُتَحَزِّقُ : المتشدِّد على ما في يده ضَنّاً به وكذلك الحُزُقُّ والحُزُقّة والحَزِق مثله وأنشد : فهْي تَفَادى من حَزارٍ ذي حَزِق وروى ابنُ الأعرابيِّ عن الشَّعبي بإسناد له أنَّ عليّاً خطب أصحابه في أمر المارقين ، وحضَّهم عَلَى قتالهم ، فلما قتلوهم جاءوا فقالوا : أبشرْ يا أمير المؤمنين ، فقد استأصلناهم . فقال عليُّ ح : ( حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيُرٍ قد بقيت منهم بقيَّةٌ ) . قال ابن الأعرابيّ : سمعتُ المُفَضَّل يقول في قوله : حَزْقُ عَيْر : هذا مَثَلٌ تقوله العرب للرجلِ المُخْبِرِ بِخَبر غَيْر تامّ ولا مُحَصَّلٍ : حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيْر أي حُصَاصُ حِمار أي ليس الأمرُ كما زعمتم . وقال أبو العَبَّاس : وفيه قَوْل آخر : أراد عليٌّ أَنَّ أمرَهُم مُحْكَم بعد كحَزْقِ حِمْلِ الحمارِ : وذلك أَنَّ الحمار يَضْطَرب بِحِمله ، فَرُبما أَلْقاه فيُحْزَقُ حَزْقاً شديداً ، يقول عليّ : فأَمْرُهُم بَعْدُ مُحْكَم . أبو عُبيد عَنِ الفراء : رجلٌ حُزُقّةٌ وهو الذي يُقارِبُ مِشْيَتَه . قال : ويقال : حَزُقّةُ . وقال شمر : الحُزُقَّةُ : الضيِّقُ القُدْرَة والرَّأْيِ ، الشَّحيحُ . قال : فإِنْ كان قصيراً دميماً فهو حُزُقَّةٌ أيضاً . ابن السِّكِّيت عَنِ الأصمعيّ : رَجُلٌ حُزُقّةً وهو الضَّيِّقُ الرَّأْيِ من الرجال والنِّسَاءِ ، وأنشد : وأعْجَبْنِي مَشْيُ الحُزُقَّة خالدٍ كمشي الأتانِ حُلِّئَتْ بالمناهِلِ أبو عُبيدٍ عَنِ الأصمعي : الحَزِيقُ : الجماعةُ من الناس وقال لَبيدٌ .
كحزِيقِ الحَبَشِيِّيْنَ الزُّجَلْ ورُوِي : يقالُ للجماعةِ : حِزْقَةٌ وحِزَقٌ . وجمع الحَزيق حَزَائقُ وفي الحديث ( لا رأي لحَازقٍ ) وقيل : هو الذي ضاقَ عليه موضعُ قدمه مِنْ خفِّه فحزَقَها كأنه فاعلٌ بِمعنَى مَفْعُول . ويقالُ : أحْزقتُه إحزاقاً إذا منعتُه . وقال : أبو وَجْزَةَ : فمَا المالُ إلا سُؤْرُ حَقِّكَ كلِّه ولكنَّه عمَّا سِوَى الحَقِّ مُحْزَق وقال أبو تُرابٍ : سمعتُ شمراً وأبَا سَعيدٍ يَقولانِ : رجلٌ حُزُقَّةٌ وحُزُمَّةٌ إذا كان قصيراً . قحز : قال الليث : القَحْزُ : الوَثبَان والقَلقَ . وقال رؤبة . إذا تَنزَّى قاحزَاتُ القَحْز يعني به شدائد الأمور . وفي حديث أبي وائلٍ أنَّ الحجاجَ دعاه فقال له : أحْسِبُنَا قد رَوْعْنَاكَ فقال له أبو وائِلٍ : أما إني قد بتُّ أقْحَزُ البَارحة . وقال أبو عُبيد : قوله أقحز يعني أُنزَّى : يقال : قد قحز الرجلُ يقحز إذا قلق . وهو رجلٌ قاحزٌ . وأنشد قول أبي كبير يصف طَعنة : مُسْتَنَّةٍ سَننَ الفُلُوِّ مُرِشَّة تَنفي الترابَ بِقَاحزِ مُعرَورِف يعني خروج الدَّم باسْتنَانٍ . ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : قحز الرجلُ فهو قاحزٌ إذا سَقطَ شبهَ الميِّت . وقال النَّضرُ : القَاحزُ : السهم الطامح عَنْ كبد القوس ذاهباً في السماء . يقال : لشَدّ ما قحز سهمك أيْ شَخَصَ . قزح : في الحديث ( أنَّ الله ضَرَبَ مَطْعَمَ ابن آدم له مثلاً وإِنْ قَزَّحه وَمَلَّحَهُ ) . أبو عُبيد عن أبي زيد قال : إذا جَعَلْتَ التَّوَابِلَ في القِدْرِ قلت : فَحَّيْتُها وَتَوبَلْتُهَا وقَزَحْتُها بالتَّخفيف قال : وهي الأقزاحُ واحِدها قِزْح ، وقال ابن الأعرابي : هو القِزْحُ والقَزْحُ والفِحَا والفَحَا ، قال : والأَقْزَاحُ أيضاً : خُرْءُ الْحَيَّاتِ ، واحدِهَا قِزْح . قال : قَزَحَ الكلبُ بِبَوْلِه قَزْحاً إذا رفع رِجْلَه وبَال . وقال الليث : قَزَّحْتُ القِدْرَ تَقْزِيحاً إذا بَزَرْتَها . قال : وقَوْسُ قُزَحَ : طريقةٌ مُتَقَوِّسَةٌ في السماء غِبَّ المطر أيام الربيع . وروي عن ابن عباس أنه قال : ( لا تقولوا قَوْس قُزَح فإن قُزَحَ مِن أسماء الشياطين ، ولكن قولوا : قَوْسُ الله ) . قال . وقال أبو الدُّقَيْش : القُزَحُ : الطرائق التي فيها ، والواحدة قُزْحَه . عمرو عن أبيه قال : القُسْطَانُ : قَوْسُ قُزَحَ . وسُئِل أبو العباس عن صَرْفِ قُزَح فقال : مَن جعله اسم شيطان ألحقه بزُحَل ، وقال المبرِّدُ : لا ينصرف زُحل لأن فيه العِلّتين المعرِفة والعدولَ . قال أبو العبَّاس ثَعْلَبٌ : ويقال : إن قُزَحاً جمع قُزْحَة وهي خطوطٌ مِن صُفْرَةٍ وحُمْرة وخُضْرَةٍ ، فإذا كان هكذا أَلْحَقتَه بِزيد ، قال : ويقال : قُزَحُ : اسم ملك مُوكَّل به ، قال : فإذا كان هكذا أَلْحقْتَه بِعُمر . قلت : وعمر لا ينصرف في
المعرفة وينصرف في النكِرة . وَقَوازِحُ الماء : نُفَّاخاته التي تنتفخ فتذهب . قال أبو وجْزَةَ : لهم حاضر لا يُجْهَلُونَ وَصَارِخٌ كسَيْلِ الغَوَادِي تَرْتَمِي بِالْقَوَازِحِ وقال أبو زيد : قَزَحَتِ القِدْرُ تَقْزَحُ قَزَحاً وقَزَحَاناً إذا أقطَرَتْ مَا خَرَجَ منها . الليث : التَّقْزِيحُ في رأسِ شجرةٍ أو نَبْتٍ إذا شَعَّب شُعَباً مثل بُرْثُنِ الكلب . وفي الحديث النَّهيُ عن الصلاة خلف الشجرة المُقَزَّحة . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : ومِنْ غرِيب شجر الْبَرِّ : المُقَزَّحُ : وهو شجر على صورة التِّين له غِصْنَةٌ قِصَارٌ في رُؤوسِها مثل بُرْثُن الكلب ، ومنه خبرُ الشَّعْبِيِّ عن ابن عباس أنه كَرِهَ أن يُصَلِّي الرجل إلى الشجرة المُقَزَّحَةِ . وقال الليث في قول الأعشى : في مُحِيلِ القِدِّ مِن صَحْبِ قُزَحْ أراد بِقُزَحَ هاهنا لقباً له وليس باسم

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الزاء**

**حزق** , **قحز** , **قزح** : kullanımdadır.

**حزق** : Leys dedi: **الحَزْق**: bağın ve kirişin şiddetli çekilmesidir; **الرجل المُتَحَزِّقُ**: elinde olana karşı, onu kıskanarak, sıkı davranan kimsedir; yine **الحُزُقُّ** ve **الحُزُقّة** ve **الحَزِق** bunun gibidir. Ve inşad etti:
فهْي تَفَادى من حَزارٍ ذي حَزِق
İbnü’l-A‘râbî, Şa‘bî’den kendisine ait bir isnad ile rivayet etti: Ali, mârikler hakkında ashabına hutbe okudu ve onları onlarla savaşmaya teşvik etti; onları öldürdüklerinde geldiler ve dediler ki: “Müjdele, ey müminlerin emiri; muhakkak biz onları kökünden kazıdık.” Bunun üzerine Ali dedi ki: ( **حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيُرٍ**; onlardan bir kalıntı kaldı). İbnü’l-A‘râbî dedi: Mufaddal’ı, onun sözü hakkında şöyle derken işittim: **حَزْقُ عَيْر**: bu, Arapların, tamam olmayan ve elde edilmiş olmayan bir haberle haber veren adam için söyledikleri bir meseldir: **حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيْر**; yani eşeğin **حُصَاص**’ı; yani iş, sizin zannettiğiniz gibi değildir. Ebü’l-Abbâs dedi: Onda başka bir söz daha vardır: Ali, onların işinin, eşeğin yükünün bağlanmasından sonra olduğu gibi sağlam olduğunu kastetti; bu da şudur: eşek yüküyle çırpınır; bazen onu atar da şiddetli bir **حَزْق** ile bağlanır; Ali der ki: onların işi bundan sonra sağlamdır.

Ebü Ubeyd, Ferrâ’dan: **رجلٌ حُزُقّةٌ**: yürüyüşünü birbirine yaklaştıran (adımını kısa atan) kimsedir. Dedi: **حَزُقّةُ** da denir. Şemr dedi: **الحُزُقَّةُ**: kudret ve görüş bakımından dar olan, cimri olandır. Dedi: eğer kısa ve çirkin ise o da **حُزُقَّةٌ**’dır. İbnü’s-Sikkît, Asma‘î’den: **رَجُلٌ حُزُقّةً**: erkeklerden ve kadınlardan görüşü dar olandır. Ve inşad etti:
وأعْجَبْنِي مَشْيُ الحُزُقَّة خالدٍ كمشي الأتانِ حُلِّئَتْ بالمناهِلِ
Ebü Ubeyd, Asma‘î’den: **الحَزِيقُ**: insanlardan bir topluluktur. Lebîd dedi:
كحزِيقِ الحَبَشِيِّيْنَ الزُّجَلْ
Ve rivayet olundu: topluluğa **حِزْقَةٌ** ve **حِزَقٌ** denir. **الحَزيق**’in çoğulu **حَزَائقُ**’tır. Hadiste: ( **لا رأي لحَازقٍ** ). Ve denildi ki: o, mestinden ayağının basacağı yer kendisine dar gelen, onu sıkan kimsedir; sanki **فاعل** mânasında **مَفْعُول** gibidir. Ve denir: **أحْزقتُه إحزاقاً**: onu men ettiğim zaman. Ve dedi: Ebû Vecze:
فمَا المالُ إلا سُؤْرُ حَقِّكَ كلِّه ولكنَّه عمَّا سِوَى الحَقِّ مُحْزَق
Ebû Turâb dedi: Şemr’i ve Ebû Sa‘îd’i şöyle derken işittim: kısa olduğu zaman adam **حُزُقَّةٌ** ve **حُزُمَّةٌ**’dır.

**قحز** : Leys dedi: **القَحْزُ**: sıçrama ve huzursuzluktur. Rü’be dedi:
إذا تَنزَّى قاحزَاتُ القَحْز
Bununla işlerin şiddetlerini kasteder. Ebû Vâil hadîsinde: Haccâc onu çağırdı ve ona dedi ki: “Sanırım biz seni korkuttuk.” Ebû Vâil ona dedi ki: “Şüphesiz ben dün gece **أقْحَزُ** olarak geceledim.” Ebû Ubeyd dedi: onun sözü **أقحز**: yani “sıçrarım”; denir: adam huzursuzlandığı zaman **قحز الرجلُ يقحز**; o **رجلٌ قاحزٌ**’dır. Ebû Kebîr’in, bir mızrak darbesini vasfederken söylediği sözü inşad etti:
مُسْتَنَّةٍ سَننَ الفُلُوِّ مُرِشَّة تَنفي الترابَ بِقَاحزِ مُعرَورِف
Bununla, kanın akışla çıkışını kasteder. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam, ölüye benzer şekilde düştüğü zaman **قحز الرجلُ فهو قاحزٌ**. Nadr dedi: **القَاحزُ**: yayın göbeğinden sapıp göğe doğru giden ok. Denir: “Okun ne kadar da **قحز** etti”; yani yükseldi.

**قزح** : Hadiste: (Allah, Âdemoğlunun yiyeceğine bir misal vurdu; onu **قَزَّحه** ve **مَلَّحَهُ** etse bile). Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi ki: tencerede baharatları yaptığın zaman “onu **فَحَّيْتُها** ve **تَوبَلْتُهَا** ve hafifletme ile **قَزَحْتُها**” dersin. Dedi: bunlar **الأقزاحُ**’tır; onun teki **قِزْح**’tır. İbnü’l-A‘râbî dedi: o **القِزْحُ** ve **القَزْحُ** ve **الفِحَا** ve **الفَحَا**’dır. Dedi: **الأَقْزَاحُ** da: yılanların dışkısıdır; onun teki **قِزْح**’tır. Dedi: köpek, bacağı kaldırıp işediği zaman **قَزَحَ الكلبُ بِبَوْلِه قَزْحاً**. Leys dedi: tencereyi tohumladığın (baharat serptiğin) zaman **قَزَّحْتُ القِدْرَ تَقْزِيحاً**. Dedi: **قَوْسُ قُزَحَ**: bahar günlerinde yağmurun ardından gökte (görülen) yay gibi eğri bir yoldur. İbn Abbâs’tan rivayet olundu ki dedi: ( **لا تقولوا قَوْس قُزَح**; çünkü **قُزَحَ** şeytanların isimlerindendir; fakat “**قَوْسُ الله**” deyin). Dedi. Ebû’d-Dukayş dedi: **القُزَحُ**: onda bulunan çizgilerdir; teki **قُزْحَه**’dır. Amr, babasından dedi: **القُسْطَانُ**: **قَوْسُ قُزَحَ**’dır. Ebü’l-Abbâs’a **قُزَح**’ın sarfı soruldu; dedi ki: onu bir şeytan ismi yapan, onu **زُحَل**’e ilhak eder. Müberred dedi: **زُحل** munsarif olmaz; çünkü onda iki illet vardır: marifelik ve adl. Ebü’l-Abbâs Sa‘leb dedi: ve denir ki **قُزَحاً**, **قُزْحَة**’nin cem‘idir; o da sarılık, kırmızılık ve yeşillikten çizgilerdir; eğer böyle olursa onu **زيد**’e ilhak edersin. Dedi: ve denir ki **قُزَحُ**: ona vekil kılınmış bir meleğin ismidir; eğer böyle olursa onu **عُمر**’a ilhak edersin. Dedim: **عمر** marifede munsarif olmaz, nekirede munsarif olur.

**وَقَوازِحُ الماء**: şişip sonra giden kabarcıklarıdır. Ebû Vecze dedi:
لهم حاضر لا يُجْهَلُونَ وَصَارِخٌ كسَيْلِ الغَوَادِي تَرْتَمِي بِالْقَوَازِحِ
Ebû Zeyd dedi: tencere, içinden çıkan şeyi damlattığı zaman **قَزَحَتِ القِدْرُ تَقْزَحُ قَزَحاً وقَزَحَاناً**. Leys: **التَّقْزِيحُ** bir ağacın veya bitkinin başında, köpeğin pençesi gibi dallara ayrıldığı zaman olur. Hadiste, **الشجرة المُقَزَّحة**’nin arkasında namaz kılmaktan nehiy vardır. Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: ve kır ağacının garibinden: **المُقَزَّحُ**; o, incir suretinde bir ağaçtır; başlarında köpeğin pençesi gibi olan kısa bir dalı vardır; bundan da Şa‘bî’nin, İbn Abbâs’tan haberi vardır: adamın **الشجرة المُقَزَّحَةِ**’ye doğru namaz kılmasını kerih görmüştür. Leys, A‘şâ’nın şu sözü hakkında dedi:
في مُحِيلِ القِدِّ مِن صَحْبِ قُزَحْ
Burada **قُزَحَ** ile ona bir lakap kastetti; isim değildir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والزاء وما يثلثهما)
(قزع) القاف والزاء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خِفَّة في شيءٍ وتفرُّق. من ذلك القَزَع: قِطَع السَّحاب المتفرِّقة، الواحدة قَزَعَة. قال:‏
تَرَى عُصَبَ القَطا هَمَلاً عليه *** كأنَّ رِعالَه قَزَع الجَهَامِ(1)‏
ومن الباب القَزَعُ المنهيُّ عنه، وهو أن يُحلَق رأسُ الصبيّ ويترك في مواضعَ منه شعرٌ متفرِّق. ورجلٌ مقزَّع: لا يُرَى على رأسه إلاَّ شعيرات. وفرسٌ مقزَّع: رقَّت ناصيتُه.‏
ومن الباب في الخِفّة: تقزَّعَ الفرسُ: تهيَّأَ للرَّكض. والظَّبيُ* يَقزَع، إذا أسرَعَ. والقَزَع: صِغار الإبل(2).‏
(قزل) القاف والزاء واللام كلمةٌ واحدةٌ، وهي القَزَل(3)، وهو أسوأ العَرَج. يقال منه قَزِل يَقْزَل.‏
(قزم) القاف والزاء والميم كلمةٌ تدلُّ على دناءةٍ ولؤم. فالقَزَم: الدَّناءة واللُّؤم. والرجل قَزَم، يقال ذلك للأنثى والذَّكر، والواحد والجمع.‏
(قزب) القاف والزاء والباء، فيه من طرائف ابن دريد(4): القَزَب الصَّلاَبة والشِّدَّة. قَزِب الشيءُ: صَلُب.‏
(قزح) القاف والزاء والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على اختلاطِ ألوانٍ مختلفة وتشعُّب في الشَّيء. من ذلك القَزْح: التَّابَلُ من توابل القِدر. يقال: قَزِّحْ قِدْرَك. قال ابن دريد(5): ومنه قولهم: مليح قَزِيحٌ. ويقال: إنَّ القُزَح: الطَّرَائق، في التي يقال لها: قَوْسُ قُزَح، الواحدة قُزْحَة. ويقال: تقزَّحَ النبتُ، إذا انشَعَب شُعَباً. وشجرةٌ متقزِّحة. وقَزَح الكلبُ ببوله. وقال ابن دريد(6): يقال إنَّ القَزْح: بَوْلُ الكلب. والله أعلم.‏
--------------ـــ
(1) البيت لذي الرمة في ديوانه 597 واللسان (قزع). وفي الأصل: "سملا عليه"، تحريف.‏
(2) ترتيب المواد من الباقية إلى آخر هذا الباب كان في أصله على هذا النظام: (قزب، قزم، قزل؛ قزح) فأعدته إلى نصابه الطبيعي. ومن عجب أنه في المجمل جرى كذلك على نظامه في المقاييس، وهو سهو من ابن فارس.‏
(3) الجمهرة (1: 282).‏
(4) في الأصل: "اللبث"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(5) الجمهرة: (2: 148).‏
(6) الجمهرة (2: 149).‏

ـ

##### Türkçe

(**باب القاف والزاء وما يثلثهما**)
(**قزع**) **القاف** ve **الزاء** ve **العين**; bir sahih asıldır; bir şeyde hafifliğe ve dağınıklığa delâlet eder. Bundan: **القَزَع**: dağınık bulut parçalarıdır; teki **قَزَعَة**. Dedi ki:‏
تَرَى عُصَبَ القَطا هَمَلاً عليه *** كأنَّ رِعالَه قَزَع الجَهَامِ(1)‏
Ve babdan, nehyedilmiş olan **القَزَع** vardır; o, çocuğun başının tıraş edilip ondan yerlerde dağınık saç bırakılmasıdır. Ve **مقزَّع** bir adam: başında ancak birkaç kıl görülür. Ve **مقزَّع** bir at: perçemi incelmiştir.‏
Ve babdan, hafiflikte: **تقزَّعَ** at: koşuya hazırlandı. Ve **الظَّبيُ** **يَقزَع**; süratlenince. Ve **القَزَع**: küçük develerdir(2).‏

(**قزل**) **القاف** ve **الزاء** ve **اللام** bir tek kelimedir; o da **القَزَل**’dir(3); ve o, topallığın en kötüsüdür. Ondan denir: **قَزِل** **يَقْزَل**.‏

(**قزم**) **القاف** ve **الزاء** ve **الميم**; aşağılık ve alçaklığa delâlet eden bir kelimedir. Şu hâlde **القَزَم**: aşağılık ve alçaklıktır. Ve adam **قَزَم**’dır; bu, dişiye ve erkeğe, tekile ve çoğula söylenir.‏

(**قزب**) **القاف** ve **الزاء** ve **الباء**; onda İbn Düreyd’in(4) garipliklerinden vardır: **القَزَب** katılık ve şiddettir. **قَزِب** şey: katılaştı.‏

(**قزح**) **القاف** ve **الزاء** ve **الحاء**; farklı renklerin karışmasına ve şeyde dallanıp budaklanmaya delâlet eden bir asıldır. Bundan: **القَزْح**: tencere baharatlarından olan baharattır. Denir: **قَزِّحْ قِدْرَك**. İbn Düreyd dedi ki(5): ve ondandır onların sözü: **مليح قَزِيحٌ**. Ve denir: muhakkak **القُزَح**: çizgilerdir; şu hakkında ki ona denir: **قَوْسُ قُزَح**; teki **قُزْحَة**. Ve denir: **تقزَّحَ** bitki; dallar hâlinde dallanınca. Ve **متقزِّحة** bir ağaç. Ve köpek, bevliyle **قَزَح** etti. İbn Düreyd dedi ki(6): denir ki muhakkak **القَزْح**: köpeğin bevli(=sidik)i. Ve Allah daha iyi bilir.‏
--------------ـــ
(1) Beyit, Zü’r-Rumme’nindir; divanında 597 ve **اللسان** (**قزع**). Asılda: “سملا عليه”; tahriftir.‏
(2) Maddelerin tertibi, bu babın sonuna kadar kalanlardan, aslında şu düzen üzere idi: (**قزب**، **قزم**، **قزل**؛ **قزح**) onu tabiî yerine iade ettim. Ve şaşırtıcıdır ki **المجمل**’de de, **المقاييس**’teki düzeni üzere böylece cereyan etti; bu, İbn Fâris’ten bir sehivdir.‏
(3) **الجمهرة** (1: 282).‏
(4) Asılda: “اللبث”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.‏
(5) **الجمهرة**: (2: 148).‏
(6) **الجمهرة** (2: 149).‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ز ح
قزّح قدرك‏:‏ توبلها‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ إن مطعم ابن آدم ضرب للدنيا مثلاً وإن قزّحه وملحه ‏"‏ وطعام مليح قزيح‏.‏
وقزّح الكلب ببوله تقزيحاً وقزح به وقزح وكلب قزّاح‏.‏
قال‏:‏ إذا تخازرت وما بي من خزر ثم كسرت العين من غير عور ألفيتني ألوى بعيد المستمرّ أحمل ما حملت من خير وشر أبذى إذا بوذيت من كلبٍ ذكر أسود قزّاحٍ يغذّي بالشجر

##### Türkçe

ق ز ح
**قزّح** senin tencereni: onu baharatladı.
Ve hadiste: “Şüphesiz Âdemoğlunun yiyeceği dünya için bir misal olarak vurulmuştur; ve onun **قزّحه**’si ve tuzu.” Ve tuzlu yemek **قزيح**’tır.
Ve köpek, idrarıyla **قزّح** etti, **تقزيحاً**; ve onunla **قزح** etti; ve **قزح** etti; ve **قزّاح** bir köpek.
Dedi ki:
Eğer şaşı baksam da bende şaşılık yokken, sonra gözü körlük olmaksızın kırsam, beni, bükülen, süreklisi uzak olan olarak bulursun; hayır ve şerden taşıdığımı taşırım; erkek bir köpekten, siyah **قزّاح**’tan eziyet görürüm; ağaçla beslenir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القِزْحُ: بِزْرُ البصل، شاميةٌ. والقِزْحُ والقَزْحُ: التابَلُ، وجمعهما أَقْزاحٌ؛ وبائعه قَزَّاح. ابن الأَعرابي: هو القِزْحُ والقَزْحُ والفِحا والفَحا. والمِقْزَحةُ: نحوٌ من المِمْلَحة. والتقازيح: الأَبازير .
وقَزَحَ القِدْرَ وقَزَّحها تقزيحاً: جعل فيها قِزْحاً وطرح فيها الأَبازيرَ. وفي الحديث: إِن الله ضَرَبَ مَطْعَم ابن آدم للدنيا مثلاً،وضَرَبَ الدنيا لمطْعَمِ ابن آدم مثلاً، وإِن قَزَّحه ومَلَّحه أَي تَوْبَلَه، من القِزْح، وهو التابَلُ الذي يُطرح في القِدْر كالكَمُّون والكُزْبَرَةِ ونحو ذلك، والمعنى: أَن المَطْعَمَ وإِن تكلف الإِنسان التَّنَوُّقَ في صنعته وتطييبه فإِنه عائد إِلى حال تُكره وتتقذر، فكذلك الدنيا المَحْرُوصُ على عِمارَتِها ونظم أَسبابها راجعة إِلى خراب وإِدبار. وإِذا جعلت التَّوابلَ في القِدْرِ، قلت: فَحَّيْتُها وتَوْبَلْتُها وقَزَحْتُها، بالتخفيف. الأَزهري: قال أَبو زيد قَزَحَت القِدْرُ تَقْزَحُ قَزْحاً وقَزَحاناً إِذا أَقْطَرَتْ ما خَرَجَ منها، ومَليح قَزيحٌ؛ فالمَلِيحُ من المِلْحِ والقَزيحُ من القِزْح.
وقَزَّحَ الحديثَ: زَيَّنه وتَمَّمه من غير أَن يكذب فيه، وهو من ذلك. والأَقْزاحُ، خُرْءُ الحَيَّات، واحدها قِزْحٌ.
وقَزَحَ الكلبُ
(* قوله «وقزح الكلب إلخ» بابه منع وسمع كما في
القاموس.) ببوله، وقَزِحَ يَقْزَحُ في اللغتين جميعاً قَزْحاً، بالفتح، وقُزوحاً: بالَ، وقيل: رَفَعَ رجله وبالَ، وقيل: رَمَى به ورَشَّه، وقيل: هو إِذا أَرسله دفعاً. وقَزَّحَ أَصلَ الشجرة: بَوَّلَه.
والقازحُ: ذَكَرُ الإِنسان، صفة غالبة.
وقوسُ قُزَحَ: طرائق متقوسةٌ تَبْدو في السماءِ أَيام الربيع، زاد الأَزهري: غِبَّ المَطر بحمرة وصُفْرة وخُضْرة، وهو غير مصروف، ولا يُفْصَلُ قُزَحُ من قوس؛ لا يقال: تأَمَّلْ قُزَحَ فما أَبْيَنَ قوسه؛ وفي الحديث عن ابن عباس: لا تقولوا قوسُ قُزَحَ فإِن قُزَحَ اسم شيطان، وقولوا: قوس الله عز وجل؛ قيل: سمي به لتسويله للناس وتحسينه إِليهم المعاصي من التقزيح، وهو التحسين؛ وقيل: من القُزَحِ، وهي الطرائق والأَلوان التي في القوس، الواحدة قُزْحة، أَو من قَزَحَ الشيءُ إِذا ارتفع، كأَنه كره ما كانوا عليه من عادات الجاهلية وأَن يقال قوسُ الله
(* قوله «وأن يقال قوس الله»
كذا في النهاية وبهامشها قال الجاحظ: كأنه كره ما كانوا عليه من عادات الجاهلية، وكأنه أحب أن يقال قوس الله إلخ.) فَيُرْفَعَ قدرُها، كما يقال بيت الله، وقالوا: قوسُ الله أَمانٌ من الغرق؛ والقُزْحة: الطريقة التي في تلك القَوس. الأَزهري: أَبو عمرو: القُسْطانُ قَوْسُ قُزَحَ. وسئل أَبو العباس عن صَرْفِ قُزَحَ، فقال: من جعله اسم شيطان أَلحقه بزُحَل؛ وقال المبرد: لا ينصرف زُحل لأَن فيه العلتين: المعرفة والعدل؛ قال ثعلب: ويقال إِن قُزَحاً جمع قُزْحة، وهي خطوط من صفة وحمرة وخضرة، فإِذا كان هذا، أَلحقته بزيد، قال: ويقال قُزَحُ اسم ملك مُوكَّل به، قال؛ فإِذا كان هكذا أَلحقته بعُمر؛ قال الأَزهري: وعمر لا ينصرف في المعرفة وينصرف في النكرة.
الأَزهري: وقَوازِحُ الماء نُفَّاخاته التي تنتفخ فتذهب؛ قال أَبو وَجْزَة:
لهم حاضِرٌ لا يُجْهَلُونَ، وصارِخٌ
كسَيْل الغَوادِي، تَرْتَمِي بالقَوازِحِ
وأَما قول الأَعشى يصف رجلاً:
جالساً في نَفَرٍ قد يَئِسُوا
في مَحيلِ القَدِّ من صَحْبٍ، قُزَحْ
فإِنه عَنى بقُزَحَ لَقَباً له، وليس باسم، وقيل: هو اسم. والتقزيح: رأْسُ نَبْتٍ
(* قوله «رأس نبت إلخ» عبارة القاموس شيء على رأْس نبت إلخ.) أَو شجرةٍ إِذا تَشَعَّبَ شُعَباً مثلُ بُرْثُن الكلب، وهو اسم كالتَّمْتِينِ والتَّنْبيتِ؛ وقد قَزَّحتْ. وفي حديث ابن عباس: نهى عن الصلاة خَلْفَ الشجرة المُقَزَّحة؛ هي التي تشعبت شُعَباً كثيرة؛ وقد تَقَزَّح الشجر والنبات؛ وقيل: هي شجرة على صورة التِّين لها أَغصان قِصارٌ في رؤوسها مثل بُرْثُن الكلب؛ وقيل: أَراد بها كل شجرة قَزَّحَت الكلابُ والسباع بأَبوالها عليها؛ يقال: قَزَّح الكلبُ ببوله إِذا رفع رجله وبال. قال ابن الأَعرابي: من غريب شجر البرِّ المُقَزَّحُ، وهو شجر على صورة التين له غِصَنَة قِصار في رؤوسها مثلُ بُرْثُنِ الكلب؛ ومنه خبر الشَّعْبي: كره أَن يصلي الرجل في الشجرة المُقَزَّحة وإِلى الشجرة المُقَزَّحة. وقَزَّحَ العَرْفَجُ: وهو أَول نباته.
وقُزَحُ أَيضاً: اسم جبل بالمزدلفة؛ ابن الأَثير: وفي حديث أَبي بكر: أَنه أَتى على قُزَحَ وهو يَخْرِشُ بعيره بِمِحْجَنِه؛ هو القَرْنُ الذي يقف عنده الإِمام بالمزدلفة، ولا ينصر للعدل والعلمية كعُمَرَ؛ قال: وكذلك قوس قُزَحَ إِلا مَن جعل قُزَحَ من الطرائق، فهو جمع قُزْحةٍ، وقد ذكرناه آنفاً.

##### Türkçe

**القِزْحُ**: soğanın tohumu, Şâmîdir. Ve **القِزْحُ** ve **القَزْحُ**: baharat(lar)dır;
ikisinin çoğulu **أَقْزاحٌ**; ve onun satıcısı **قَزَّاح**. İbnü’l-A‘râbî: o, **القِزْحُ** ve **القَزْحُ**
ve **الفِحا** ve **الفَحا**’dır. Ve **المِقْزَحةُ**: **المِمْلَحة**’dan bir tür gibidir. Ve **التقازيح**:
baharatlar.

Ve **قَزَحَ** tencereyi ve **قَزَّحها** onu **تقزيحاً**: içine **قِزْحاً** koydu ve içine
baharatları attı. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah, Âdemoğlunun yemeğini dünya için bir misal vurdu, ve
dünyayı Âdemoğlunun yemeği için bir misal vurdu; ve şüphesiz onu **قَزَّحه** ve **مَلَّحه** yani onu baharatladı,
**القِزْح**’tan; ve o, tencereye atılan baharattır; **الكَمُّون** ve **الكُزْبَرَةِ**
ve bunun benzeri gibi; ve mânâ: yemeğin, insan onun yapımında ve onu hoş kılmada incelik göstermeyi yüklenmiş olsa da,
o, kerih görülen ve iğrenilen bir hâle dönücüdür; işte bunun gibi dünya da, onu imar etmeye ve sebeplerini düzenlemeye hırslı olunan,
haraba ve yüz çevirmeye dönücüdür.”
Ve tencereye baharatları koyduğun zaman, dersin ki: onu **فَحَّيْتُها** ve onu **تَوْبَلْتُها**
ve onu **قَزَحْتُها**, hafifletmeyle. el-Ezherî: Ebû Zeyd dedi: **قَزَحَت** tencere **تَقْزَحُ**
**قَزْحاً** ve **قَزَحاناً**; ondan çıkan şeyi damlattığı zaman; ve **مَليح** **قَزيحٌ**’tir;
öyleyse **المَلِيحُ** tuzdandır, ve **القَزيحُ** **القِزْح**’tandır.

Ve **قَزَّحَ** hadisi: onu süsledi ve onu tamamladı, onda yalan söylemeksizin; ve o, bundandır.
Ve **الأَقْزاحُ**: yılanların dışkısıdır; onun teki **قِزْحٌ**’tır.

Ve **قَزَحَ** köpek
(* “Ve **وقزح الكلب** ilh.” sözü: onun bâbı **منع** ve **سمع**’dır, kāmûs’ta olduğu gibi.) idrarıyla; ve **قَزِحَ** **يَقْزَحُ** iki lugatte de **قَزْحاً**, fetha ile; ve **قُزوحاً**:
idrar etti; ve denildi: ayağını kaldırdı ve idrar etti; ve denildi: onunla attı ve onu serpti; ve denildi: o, onu iterek salıverdiği zamandır. Ve **قَزَّحَ** ağacın kökünü: onu idrarla ıslattı.

Ve **القازحُ**: insanın erkeğidir; galip bir sıfattır.

Ve **قوسُ قُزَحَ**: bahar günlerinde gökte görünen, yay gibi eğri yollar(şeritler)dir;
el-Ezherî artırdı: yağmurun ardından, kırmızılık ve sarılık ve yeşillikle; ve o, gayr-i munsarıftır; ve **قُزَحُ** **قوس**’tan ayrılmaz; “**قُزَحَ**’a bak, yayı ne kadar açık” denilmez; ve İbn Abbâs’tan hadiste: “**قوسُ قُزَحَ** demeyin; çünkü **قُزَحَ** bir şeytanın adıdır; ve ‘Allah عز وجل’nin yayı’ deyin.” denildi: insanlara vesvese vermesi ve onlara günahları güzelleştirmesi sebebiyle onunla adlandırıldı; **التقزيح**’ten, ve o güzelleştirmedir; ve denildi: **القُزَحِ**’tan; ve o, yayda olan yollar ve renklerdir; teki **قُزْحة**; yahut “**قَزَحَ** şey yükseldiği zaman”dan; sanki câhiliye âdetlerinden oldukları şeyi kerih gördü ve “Allah’ın yayı” denilmesini
(* “ve ‘Allah’ın yayı’ denilmesi” sözü: nihâye’de ve onun hâmişinde böyledir; Câhiz dedi: sanki câhiliye âdetlerinden oldukları şeyi kerih gördü, ve sanki ‘Allah’ın yayı’ denilmesini sevdi ilh.) onun kıymeti yükseltilsin diye; nitekim “Allah’ın evi” denildiği gibi. Ve dediler: “Allah’ın yayı boğulmaktan emandır.” Ve **القُزْحة**: o yaydaki yoldur. el-Ezherî: Ebû Amr: **القُسْطانُ** **قَوْسُ قُزَحَ**’dır. Ve Ebû’l-Abbâs’a **قُزَحَ**’ın sarfı soruldu; dedi ki: onu bir şeytanın adı yapan, onu **زُحَل**’e ilhak etti. Ve el-Müberred dedi: **زُحل** munsarif olmaz; çünkü onda iki illet vardır: marifelik ve adl. Sa‘leb dedi: ve denilir ki **قُزَحاً**, **قُزْحة**’nın cem‘idir; ve o, sarılık ve kırmızılık ve yeşillikten çizgilerdir; bu olursa, onu **زيد**’e ilhak edersin. Dedi ki: ve denilir ki **قُزَحُ** onunla görevlendirilmiş bir meleğin adıdır. Dedi: bu böyle olursa, onu **عُمر**’e ilhak edersin. el-Ezherî dedi: ve **عمر** marifede munsarif olmaz, nekrede munsarif olur.

el-Ezherî: ve **قَوازِحُ الماء** suyun kabarıp sonra giden köpükçükleridir; Ebû Vecze dedi:
لهم حاضِرٌ لا يُجْهَلُونَ، وصارِخٌ
كسَيْل الغَوادِي، تَرْتَمِي بالقَوازِحِ

Ve el-A‘şâ’nın bir adamı vasfederek söylediği söze gelince:
جالساً في نَفَرٍ قد يَئِسُوا
في مَحيلِ القَدِّ من صَحْبٍ، قُزَحْ
şüphesiz o, **قُزَحَ** ile ona bir lakabı kastetti; isim değildir; ve denildi: o bir isimdir. Ve **التقزيح**: bir bitkinin başı
(* “bir bitkinin başı ilh.”: kāmûs’un ibaresi: bir bitkinin başı üzerinde bir şey ilh.) yahut bir ağacın, köpeğin tırnağı gibi dallara ayrıldığı zaman; ve o, **التَّمْتِينِ** ve **التَّنْبيتِ** gibi bir isimdir; ve muhakkak **قَزَّحتْ**. Ve İbn Abbâs’ın hadisinde: **الشجرة المُقَزَّحة**’nın arkasında namaz kılmaktan nehyetti; o, çok dallara ayrılmış olandır; ve ağaç ve bitki **تَقَزَّح** eder; ve denildi: o, incir sûretinde bir ağaçtır; başlarında köpeğin tırnağı gibi kısa dalları vardır; ve denildi: onunla, köpekler ve yırtıcılar idrarlarıyla üzerine **قَزَّحَت** ettikleri her ağacı kastetti; “köpek idrarıyla **قَزَّح** etti” denilir; ayağını kaldırıp idrar ettiği zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: kırın garip ağaçlarından **المُقَزَّحُ** vardır; ve o, incir sûretinde bir ağaçtır; başlarında köpeğin tırnağı gibi kısa dalları vardır; ve ondan Şa‘bî’nin haberi: erkeğin **الشجرة المُقَزَّحة** içinde ve **الشجرة المُقَزَّحة**’ya doğru namaz kılmasını kerih gördü.

Ve **قَزَّحَ** **العَرْفَجُ**: ve o, onun bitkisinin ilkidir.

Ve **قُزَحُ** ayrıca: Müzdelife’de bir dağın adıdır. İbnü’l-Esîr: Ebû Bekir’in hadisinde: onun, **قُزَحَ**’a uğradığı, ve devesini **بِمِحْجَنِه** ile dürttüğü; o, imamın Müzdelife’de yanında durduğu boynuzdur; adl ve ilmiyye sebebiyle **عُمَرَ** gibi munsarif olmaz. Dedi: ve **قوس قُزَحَ** da böyledir; ancak **قُزَحَ**’ı yollardan yapan kimse müstesna; o, **قُزْحةٍ**’nın cem‘idir; ve onu az önce zikrettik.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ز ح * قوس * قُزَحَ * غير مصروفة وقزح أيضا اسم جبل بالمزدلفة

##### Türkçe

* ق ز ح * **قوس** * **قُزَحَ** * gayr-i munsarıftır; ve **قزح** ayrıca Müzdelife’de bir dağın adıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القزح، بالكسر: بزر البصل، شامية. والقزح: التابل، بفتح الموحدة، الذي يطرح في القدر، كالكمون والكزبرة، ويفتح، أي في الأخير، وجمعهما أقزاح، وبائعه قزاح. وعن ابن الأعرابي: هو القزح والقزح والفحا والفحا. وقزح القدر، كمنع، وقزحها تقزيحا: جعله فيها وطرح فيها الأبازير، كما يقال فحاها. وفي الحديث وإن قزحه وملحه، أي توبله، من القزح. ومليح قزيح إتباع، قال شيخنا وهو قول مرجوح، والصواب أن كل واحد منهما أريد منه معناه الموضوع له، ففي اللسان: المليح من الملح، والقزيح من القزح، والإتباع يقتضي التأكيد وأن الثاني ليس له معنى مستقل به. وليس كذلك. والمقزحة، بالكسر: نحو، وفي بعض النسخ: نوع من المملحة، قال شيخنا: وجوز بعضهم في ميمه الفتح، كالموضع. والتقازيح: الأبازير، من الجموع التي لا واحد لها وتقزيح الحديث: تزيينه وتحسينه وتتميمه، من غير أن يكذب فيه، وهو مجاز. وقزح الكلب ببوله وقزح، كمنع وسمع يقزح في اللغتين جميعا قزحا، بالفتح، وقزوحا، بالضم: بال، وقيل: رفع رجله وبال، وقيل: رمى به ورشه، وقيل: هو إذا أرسله دفعا، بفتح فسكون، وفي بعض النسخ بضم ففتح. وعن أبي زيد: قزحت القدر قزحا، بفتح فسكون، وقزحانا، محركة، إذا أقطرت ما خرج منها والقزح، بفتح فسكون: بول الكلب، وقد قزح، إذا بال وبالكسر: خرء الحية، جمعه أقزاح وقزح، هكذا هو مضبوط عندنا بالتخفيف، والصواب بالتشديد، أصل الشجرة فهي مقزحة: بوله، والشجرة القزحة التي قزحت الكلاب والسباع بأبوالها عليها. ويأتي. وقوس قزح، كزفر، وفي بعض النسخ كصرد: طرائق متقوسة تبدو في السماء أيام الربيع، زاد الأزهري: غب المطر بحمرة وصفرة، وخضرة وهو غير مصروف، ولا يفصل قزح من قوس، لا يقال: تأمل قزح فما أبين قوسه. وفي الحديث عن ابن عباس: لا تقولوا قزح، فإن قزح اسم شيطان،، وقولوا قوس الله عز وجل قيل: سميت لتسويلها للناس وتحسينها إليهم المعاصي، من التقزيح وهو التحسين، وقيل لتلونها، من القزحة، بالضم، اسم للطريقة من صفرة وحمرة وخضرة، وهي الألوان التي في القوس. أو لارتفاعها، من قزح الشيء، إذا ارتفع، كأنه كره ما كانوا عليه من عادات الجاهلية وأن يقال، قوس الله، فيرفع قدرها كما يقال: بيت الله. ومنه: سعر قازح، أي غال. وقالوا: قوس الله أمان من الغرق. وفي التهذيب عن أبي عمرو: القسطان: قوس قزح، وسيأتي في: قسط. وسئل أبو العباس عن صرف قزح فقال: من جعله اسم شيطان ألحقه بزحل. وقال المبرد: لا ينصرف زحل، للمعرفة والعدل، أو قزح اسم ملك موكل بالسحاب، وبه قال ثعلب، فإذا كان هكذا ألحقته بعمر. قال الأزهري: وعمر لا ينصرف في المعرفة وينصرف في النكرة، أو قزح: اسم ملك من ملوك العجم، أضيفت قوس إلى أحدهما. أي إلى ملك أو ملك. وهذا القول الأخير غريب جدا، واستبعده شيخنا، ولم أجده في كتاب ولم يذكر القول المشهور أن قزح اسم شيطان. ومن الغريب، قال الدميري في المسائل المنثورة، إن قولهم قوس قزح بالحاء خطأ، والصواب قوس قزع، بالعين، لأن قزع هو السحاب، نقله شيخنا. وفي المصباح واللسان والعباب قزح اسم جبل بالمزدلفة، وهو القرن الذي يقف عنده الإمام بها، لا ينصرف، للعدل والعلمية. يقال أضيفت القوس إليه، لأنه أول ما ظهرت فوقه في الجاهلية. ولم يشر إليه المصنف، وقد روي، ذلك في بعض التفاسير نقلا عن بعضهم. والقازح الذكر الصلب، صفة غالبة. وتقزح النبات والشجر، إذا تشعب شعبا كثيرة.

  ومن ذلك المقزح كمعظم: شجر يشبه التين من غريب شجر البر، له أغصان قصار. وفي الحديث: نهى عن الصلاة خلف الشجرة المقزحة، قيل: هي التي تشعبت شعبا كثيرة، وقيل: أراد بها كل شجرة قزحت الكلاب والسباع بأبوالها عليها. و قزاح كغراب: مرض يصيب الغنم. وقال أبو وجزة: ذلك المقزح كمعظم: شجر يشبه التين من غريب شجر البر، له أغصان قصار. وفي الحديث: نهى عن الصلاة خلف الشجرة المقزحة، قيل: هي التي تشعبت شعبا كثيرة، وقيل: أراد بها كل شجرة قزحت الكلاب والسباع بأبوالها عليها. و قزاح كغراب: مرض يصيب الغنم. وقال أبو وجزة:
  لهم حاضر لا يجهلون وصارخ                      كسيل الغوادي ترتمي بالقوازح قال الأزهري: قوازح الماء نفاخاته التي تنتفخ فتذهب. والتقزيح: شيء على رأس نبت أو شجرة يتشعب شعبا كبرثن الكلب، وهو اسم كالتمتين والتنبيت. وقد قزحت.

##### Türkçe

**القزح**، esre ile: soğan tohumu; Şamîdir. Ve **القزح**: tencereye atılan baharat; **الموحدة** fetha ile; kimyon ve kişniş gibi; ve fetha ile okunur, yani sonda; ikisinin çoğulu **أقزاح**; ve onun satıcısı **قزاح**. İbnü’l-A‘râbî’den: o, **القزح** ve **القزح** ve **الفحا** ve **الفحا**dır. Ve **قزح القدر**, **منع** gibi, ve **قزحها تقزيحا**: onu onun içine yaptı ve onun içine baharatları attı; **فحاها** denildiği gibi. Hadiste: “ve **قزحه** ve **ملحه**”, yani onu baharatladı; **القزح**dan. Ve **مليح قزيح**: itbâ‘dır; şeyhimiz dedi: ve bu, mercûh bir sözdür; ve doğru olan, her birinden kendisi için konulmuş manasının kastedilmiş olmasıdır; nitekim **اللسان**’da: **المليح** tuzdandır, ve **القزيح** **القزح**dandır; ve itbâ‘, te’kidi gerektirir ve ikincinin kendisiyle müstakil bir manası olmadığını. Ve öyle değildir. Ve **المقزحة** esre ile: şöyle; ve bazı nüshalarda: tuzlamadan bir tür; şeyhimiz dedi: ve bazıları onun **ميم**’inde fethayı caiz gördü; yer gibi. Ve **التقازيح**: baharatlar; tekili olmayan cem‘lerdendir. Ve **تقزيح الحديث**: onu süslemek, güzelleştirmek ve tamamlamak; onda yalan söylemeksizin; ve o mecazdır. Ve **قزح الكلب ببوله** ve **قزح**; **منع** ve **سمع** gibi; iki lugatte de **يقزح**: **قزحا** fetha ile ve **قزوحا** damme ile: işedi; ve denildi: bacağını kaldırdı ve işedi; ve denildi: onunla attı ve serpti; ve denildi: onu iterek salıverdiği zamandır; fetha sonra sükûn ile; ve bazı nüshalarda damme sonra fetha ile. Ebû Zeyd’den: **قزحت القدر قزحا**; fetha sonra sükûn ile; ve **قزحانا** harekeli: ondan çıkan şeyi damlattığı zaman. Ve **القزح**; fetha sonra sükûn ile: köpeğin idrarı; ve **قد قزح**: işediği zaman. Ve esre ile: yılanın dışkısı; çoğulu **أقزاح** ve **قزح**. İşte bu, bizde tahfîf ile ضبط edilmiştir; ve doğru olan teşdîd iledir: ağacın kökü; o halde o **مقزحة**dır: onun idrarı; ve **الشجرة القزحة**: köpeklerin ve yırtıcıların idrarlarıyla üzerine işediği ağaç. Ve gelecektir. Ve **قوس قزح**; **زفر** gibi; ve bazı nüshalarda **صرد** gibi: bahar günlerinde gökte beliren yay biçimli çizgiler; Ezherî ekledi: yağmurun ardından, kızıllık ve sarılık ve yeşillik ile; ve o gayr-i munsarıftır; ve **قزح** **قوس**’tan ayrılmaz; “**تأمل قزح**” denilmez; “onun yayı ne kadar da belirgin” denilmez. Hadiste İbn Abbâs’tan: “**قزح** demeyin; çünkü **قزح** bir şeytan adıdır; ve ‘**قوس الله عز وجل**’ deyin.” Denildi: insanlara günahları vesvese etmesi ve onları onlara güzel göstermesi sebebiyle adlandırıldı; **التقزيح**tan, o da güzelleştirmedir. Ve denildi: renklenmesi sebebiyle; **القزحة**dan, damme ile; sarılık, kızıllık ve yeşillikten bir çizginin adı; ve bunlar yaydaki renklerdir. Yahut yükselmesi sebebiyle; **قزح الشيء**’den: yükseldiği zaman; sanki câhiliye âdetlerinden olan şeyi ve “**قوس الله**” denilmesini kerih gördü; böylece onun kadrini yükseltir; “**بيت الله**” denildiği gibi. Ondandır: **سعر قازح**; yani pahalı. Ve dediler: **قوس الله** boğulmaktan emandır. Ve **التهذيب**’de Ebû Amr’dan: **القسطان**: **قوس قزح**; ve **قسط**’ta gelecektir. Ebû’l-Abbâs’a **قزح**’ın sarfı hakkında soruldu da dedi: onu şeytan adı yapan, onu **زحل**’e ilhak etti. Ve Müberred dedi: **زحل** munsarif olmaz; marifelik ve adl sebebiyle. Yahut **قزح** buluta vekil bir meleğin adıdır; ve bununla Sa‘leb dedi; böyle olunca onu **عمر**’e ilhak ettin. Ezherî dedi: ve **عمر** marifede munsarif olmaz ve nekirede munsarif olur. Yahut **قزح** Acem krallarından bir kralın adıdır; yay, ikisinden birine izafe edildi; yani bir meleğe veya bir krala. Ve bu son söz pek gariptir; şeyhimiz onu uzak gördü; ve onu bir kitapta bulmadım; ve meşhur sözü, yani **قزح**’ın şeytan adı olduğunu, zikretmedi. Garip olanlardandır: Demîrî **المسائل المنثورة**’da dedi ki: onların “**قوس قزح**” demeleri **الحاء** ile hatadır; doğru olan “**قوس قزع**”dır, **العين** ile; çünkü **قزع** buluttur; şeyhimiz onu nakletti. Ve **المصباح** ve **اللسان** ve **العباب**’da: **قزح** Müzdelife’de bir dağın adıdır; imamın orada yanında durduğu boynuzdur; adl ve ilmiyye sebebiyle munsarif olmaz. Denilir: yay ona izafe edildi; çünkü câhiliyede ilk defa onun üstünde göründü. Musannif ona işaret etmedi; ve bu, bazı tefsirlerde bazılarından naklen rivayet edilmiştir. Ve **القازح**: sert erkek; galip bir sıfattır. Ve **تقزح النبات والشجر**: çok dallara ayrıldığı zaman.

ومن ذلك **المقزح** **معظم** gibi: incire benzeyen bir ağaç; kır ağacının gariplerindendir; kısa dalları vardır. Hadiste: **الشجرة المقزحة**’nin arkasında namaz kılmaktan nehyetti; denildi: çok dallara ayrılmış olandır; ve denildi: onunla, köpeklerin ve yırtıcıların idrarlarıyla üzerine işediği her ağaç kastedildi. Ve **قزاح** **غراب** gibi: koyunlara isabet eden bir hastalık. Ebû Vecze dedi: o **المقزح** **معظم** gibi: incire benzeyen bir ağaç; kır ağacının gariplerindendir; kısa dalları vardır. Hadiste: **الشجرة المقزحة**’nin arkasında namaz kılmaktan nehyetti; denildi: çok dallara ayrılmış olandır; ve denildi: onunla, köpeklerin ve yırtıcıların idrarlarıyla üzerine işediği her ağaç kastedildi. Ve **قزاح** **غراب** gibi: koyunlara isabet eden bir hastalık. Ebû Vecze dedi:
  Onların, bilmezlik etmeyen bir hazırı ve bir bağıranı vardır;
  sabah yağmurlarının seli gibi; **القوازح** ile atılır.

Ezherî dedi: **قوازح الماء**: onun kabarıp sonra gidiveren kabarcıklarıdır. Ve **التقزيح**: bir bitkinin yahut ağacın başında, köpeğin pençesi gibi dallara ayrılan bir şeydir; ve o, **التمتين** ve **التنبيت** gibi bir isimdir. Ve **قد قزحت**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَزَحَ القِدْرَ
1 قَزَحَ القِدْرَ ذ : see 2. -A2- قَزَحَتِ القِدْرُ, [aor. قَزَحَ ,] inf. n. قَزْحٌ and قَزَحَانٌ, The cooking-pot made what came forth [or overflowed] from it to drip, or fall in drops. (AZ, K, TA.) ― -b2- And قَزَحَ بِبَوْلِهِ, (S, A, Mgh, K,) and قَزِحَ بِهِ, (A, Mgh, K,) aor. of each قَزَحَ , (K,) inf. n. قَزْحٌ (S, K) and قُزُوحٌ; (K;) and به ↓ قزّح, inf. n. تَقْزِيحٌ; (A;) said of a dog, (S, A, Mgh, K,) He ejected his urine, (S, Mgh, TA,) and sprinkled it: (S:) or raised his hind leg, and emitted his urine: (TA:) or ejected his urine with an impetus, or in several discharges. (K, accord. to different copies; as is said in the TA.) ― -b3- قَزَحَ أَصْلَ الشَّجَرَةِ: see 2. -A3- قَزَحَ also signifies It (a thing, TA) was or became, high, or elevated. (K, TA.) ― -b2- And قَزَحَتْ, said of a plant or tree [نَبْتَةٌ or شَحَرَةٌ], It had, or produced, what is termed a تَقْزِيح [q. v.]. (TA.)

قزّح القِدْرَ
2 قزّح القِدْرَ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) inf. n. تَقْزِيحٌ; (S;) and ↓ قَزَحَهَا, (Mgh, Msb, K,) aor. قَزَحَ , (K,) [inf. n. قَزْحٌ, as indicated in the K;] [He put into the cooking-pot seeds for seasoning, (S, A, Mgh, Msb, K,) called قِزْح. (Msb, K.) ― -b2- [Hence,] قزّح كَلَامَهُ (tropical:) He seasoned [meaning he embellished] his speech, or language; syn. تَوْبَلَهُ. (TA in art. تبل.) تَقْزِيحُ الحَدِيثِ mans (tropical:) The embellishing of discourse (K, TA) without lying therein. (TA.) ― -b3- قزّح أَصْلَ الشَّجَرَة, in copies of the K incorrectly ↓ قَزَحَ, without tesh-deed, (TA,) He made water upon (بَوَّلَ) the root, or stem, of the tree: (K, TA:) or he put urine at the root of the tree to render its fruit abundant. (JK.) ― -b4- See also 1.

تقزّح النَّبَاتُ
5 تقزّح النَّبَاتُ ذ , (K, TA,) and الشَّجَرُ, (TA,) The herbage, and the trees, branched forth into many branches. (K, TA.)

قَزْحٌ
قَزْحٌ ذ : see قِزْحٌ. ― -b2- Also The urine of the dog. (K.)

قِزْحٌ
قِزْحٌ ذ (IAar, S, Msb, K) and ↓ قَزْحٌ (IAar, K) Seeds that are used in cooking, for seasoning food; syn. تَابَلٌ; (S, K;) or أَبْزَارٌ; (Msb;) that are put into the cooking-pot; such as cuminsees and coriander-seeds: pl. أَقْزَاحٌ: (TA:) and ↓ تَقَازِيحُ (a pl. that has no sing., TA) signifies the same as [أَقْزَاحٌ, i. e.] أَبَازِيرُ. (S, K, TA.) ― -b2- And the former (قِزْحٌ) signifies also Onion-seed: (K, TA:) so in the dial. of Syria. (TA.) ― -b3- And The dung of the serpent: (K, TA:) pl. أَقْزَاحٌ, as above. (TA.)

قَوْسُ قُزَحَ
قَوْسُ قُزَحَ ذ , (S, Msb, K, &c.,) which is [an appellation applied to The rainbow] in the sky, (S,) i. e. certain streaks of an arched form appearing in the sky in the days of the [season called] رَبِيع, after rain, red and yellow and green, (TA,) is imperfectly decl. [accord. to general usage], (S,) [that is to say,] it is a compound of two words whereof the latter is inseparable from the former, so that one may not say تَأَمَّلْ قُزَحَ فَمَا أَبْيَنَ قَوْسَهُ [Consider thou Kuzah, for how plain is his bow!], (TA,) and the latter word is said to be the name of a certain devil, as such, imperfectly decl., (TA, Msb,) assigned to the same class as زُحَل, which, as Mbr says, is imperfectly decl. as being a proper name and deviating from its original form: (TA:) it is said in a trad., Say not ye قَوْسُ قُزَحَ, for قُزَحُ is the name of a devil, but say قَوْسُ اللّٰهِ: (Msb, TA:) or قُزَحُ is the name of a certain angel who is charged with the management of the clouds: or the name of a certain king of the 'Ajam [i. e. Persians or foreigners]: (K: [but SM remarks upon this last saying as being very strange, deemed improbable by his sheykh (MF), and not found by himself in any book except the K:]) or قُزَحُ is the name of a mountain in El-Muzdelifeh, and the word قَوْس was prefixed to it because this was the first place over which the قوس thus called appeared in the Time of Ignorance: (TA:) or قُزَح thus used is from قُزْحَةٌ, (Msb, K, TA,) of which قُزَحٌ is pl., (Msb,) and which signifies a streak of yellow and of red and of green, (Msb, K, TA,) which are the colours that are in the [said] قوس; (TA;) and if so, it is perfectly decl. [i. e. one says قَوْسُ قُزَحٍ]: (Msb:) or it is from قَزَحَ signifying it was, or became, high, or elevated: (K, TA:) Dmr strangely asserts that قوس قزح is a mistake, and that it is correctly قَوْسُ قَزَعٍ, from قَزَعٌ signifying “ clouds. ” (MF, TA.)

قُزْحَةٌ
قُزْحَةٌ ذ A streak of yellow and of red and of green: (Msb, K:) pl. قُزَحٌ. (Msb.)

قُزَاحٌ
قُزَاحٌ ذ A certain disease that attacks sheep or goats. (K.)

مَلِيحٌ قَزِيحٌ
مَلِيحٌ قَزِيحٌ ذ [Seasoned with salt and with the seeds called قِزْح;] two epithets applied to food: (A:) accord. to the K, the latter is an imitative sequent: but, correctly, each has its own proper meaning: as is said in the L, the former is from المِلْحُ; and the latter, from القِزْح. (TA.)

قَزَّاحٌ
قَزَّاحٌ ذ One who sells the seeds called قِزْح, that are used in cooking, for seasoning food. (K.)

قَازِحٌ
قَازِحٌ ذ A hard penis: (K, TA:) an epithet in which the quality of a subst. predominates. (TA.) ― -b2- سِعْرٌ قَازِحٌ (tropical:) A dear [or high] current price. (K. [For سِعْرٌ, Freytag appears to have read شَعِيرٌ.])

قَوَازِحُ المَآءِ
قَوَازِحُ المَآءِ ذ The bubbles of water, (K, TA,) that become inflated, and pass away. (TA.)

تَقْزِيحٌ
تَقْزِيحٌ ذ A thing upon the head of a plant or tree, (K, TA,) that divides into several divisions, (K, * TA,) like the paw of the dog: (K, TA:) a subst. like تَمْتِينٌ and تَنْبِيتٌ. (TA.)

تَقَازِيحُ
تَقَازِيحُ ذ (a pl. that has no sing., TA): see قِزْح.

مِقْزَحَةٌ
مِقْزَحَةٌ ذ , (S, K,) and accord. to some مَقْزَحَةٌ also is allowable, (MF,) [A vessel, or other receptacle, for the kind of seeds called قِزْح, that are used in cooking, for seasoning food;] a thing like a مِمْلَحَة. (S, K.)

مُقَزَّحٌ
مُقَزَّحٌ ذ A species of trees (شَجَرٌ) resembling the fig, (K, TA,) of the strange trees of the desert, having short branches, (Mgh, TA,) at the heads of which are what resemble the paw of the dog: so says IAar. (Mgh.) الشَّجَرَهُ المُقَزَّحَةُ, behind which it is forbidden, in a trad., to perform prayer, (TA,) or the performing of prayer towards which is said in a trad. to be disapproved, is said to be A tree of the sort abovementioned: so says Az: (Mgh:) or, as some say, a tree that branches forth into many branches: (TA: [see 5:]) or a tree at which the dogs and the beasts of prey have emitted their urine may be meant thereby. (Mgh, TA.)

##### Türkçe

قَزَحَ القِدْرَ
1 **قَزَحَ القِدْرَ** ذ : bkz. 2. -A2- **قَزَحَتِ القِدْرُ**, [muzârîsi **قَزَحَ**,] mastar ismi **قَزْحٌ** ve **قَزَحَانٌ**, Tencere, içinden çıkan [yahut taşan] şeyi damlatır, yahut damlalar hâlinde düşürür kıldı. (AZ, K, TA.) ― -b2- Ve **قَزَحَ بِبَوْلِهِ**, (S, A, Mgh, K,) ve **قَزِحَ بِهِ**, (A, Mgh, K,) her birinin muzârîsi **قَزَحَ**, (K,) mastar ismi **قَزْحٌ** (S, K) ve **قُزُوحٌ**; (K;) ve **قزّح** ↓ **به**, mastar ismi **تَقْزِيحٌ**; (A;) köpek hakkında söylenir, (S, A, Mgh, K,) İdrarını fışkırttı, (S, Mgh, TA,) ve onu serpti: (S:) yahut arka bacağını kaldırdı ve idrarını saldı: (TA:) yahut idrarını bir itişle, yahut birkaç boşaltım hâlinde fışkırttı. (K, farklı nüshalara göre; TA’da söylendiği üzere.) ― -b3- **قَزَحَ أَصْلَ الشَّجَرَةِ**: bkz. 2. -A3- **قَزَحَ** ayrıca Şu mânaya gelir: O (bir şey, TA) yüksek oldu yahut yükseldi. (K, TA.) ― -b2- Ve **قَزَحَتْ**, bir bitki veya ağaç [**نَبْتَةٌ** veya **شَحَرَةٌ**] hakkında söylenir, **تَقْزِيح** denilen şeyi (bkz.) oldu yahut meydana getirdi. (TA.)

قزّح القِدْرَ
2 **قزّح القِدْرَ** ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) mastar ismi **تَقْزِيحٌ**; (S;) ve ↓ **قَزَحَهَا**, (Mgh, Msb, K,) muzârîsi **قَزَحَ**, (K,) [mastar ismi **قَزْحٌ**, K’da işaret edildiği üzere;] [Tencereye, yemeği tatlandırmak için tohumlar koydu, (S, A, Mgh, Msb, K,) bunlara **قِزْح** denir. (Msb, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **قزّح كَلَامَهُ** (mecaz:) Sözünü yahut dilini tatlandırdı [yani süsledi]; eş anlamlısı **تَوْبَلَهُ**. (TA, md. تبل’de.) **تَقْزِيحُ الحَدِيثِ** mânası (mecaz:) Yalan katmaksızın sözü süsleme. (K, TA) (TA.) ― -b3- **قزّح أَصْلَ الشَّجَرَة**, K nüshalarında yanlış olarak teshdîdsiz ↓ **قَزَحَ**, (TA,) Ağacın köküne yahut gövdesine su yaptı (**بَوَّلَ**): (K, TA:) yahut meyvesini bol kılmak için ağacın köküne idrar koydu. (JK.) ― -b4- 1’e de bkz.

تقزّح النَّبَاتُ
5 **تقزّح النَّبَاتُ** ذ , (K, TA,) ve **الشَّجَرُ**, (TA,) Otlar ve ağaçlar birçok dala dallandı. (K, TA.)

قَزْحٌ
**قَزْحٌ** ذ : bkz. **قِزْحٌ**. ― -b2- Ayrıca Köpeğin idrarı. (K.)

قِزْحٌ
**قِزْحٌ** ذ (IAar, S, Msb, K) ve ↓ **قَزْحٌ** (IAar, K) Yemekte, yiyeceği tatlandırmak için kullanılan tohumlar; eş anlamlısı **تَابَلٌ**; (S, K;) yahut **أَبْزَارٌ**; (Msb;) tencereye konulan; kimyon tohumu ve kişniş tohumu gibi: çoğulu **أَقْزَاحٌ**: (TA:) ve ↓ **تَقَازِيحُ** (tekili olmayan bir çoğul, TA) [**أَقْزَاحٌ** yani] **أَبَازِيرُ** ile aynı mânaya gelir. (S, K, TA.) ― -b2- Ve birincisi (**قِزْحٌ**) ayrıca Soğan tohumu mânasına gelir: (K, TA:) Şam lehçesinde böyledir. (TA.) ― -b3- Ve Yılanın dışkısı: (K, TA:) çoğulu, yukarıda olduğu üzere, **أَقْزَاحٌ**. (TA.)

قَوْسُ قُزَحَ
**قَوْسُ قُزَحَ** ذ , (S, Msb, K, &c.,) ki bu, gökte [gökkuşağına verilen bir addır], (S,) yani yağmurdan sonra **رَبِيع** denilen [mevsim] günlerinde gökte görünen, kemer biçimli birtakım çizgiler; kırmızı ve sarı ve yeşil, (TA,) genel kullanıma göre gayr-i munsariftir, (S,) [yani] ikincisi birinciden ayrılmayan iki kelimeden mürekkep bir terkiptir; öyle ki “**تَأَمَّلْ قُزَحَ فَمَا أَبْيَنَ قَوْسَهُ** [Kuzah’ı düşün; yayı ne kadar da açık!]” denilemez, (TA,) ve ikinci kelimenin, böylece, belirli bir şeytanın adı olduğu söylenir; bu sıfatla gayr-i munsarif, (TA, Msb,) Mbr’nin dediği üzere, asıl şeklinden sapmış özel ad olduğu için gayr-i munsarif olan **زُحَل** ile aynı sınıfa nispet edilmiştir: (TA:) bir rivayette şöyle denmiştir: “**قَوْسُ قُزَحَ** demeyiniz; çünkü **قُزَحُ** bir şeytanın adıdır; fakat **قَوْسُ اللّٰهِ** deyiniz”: (Msb, TA:) yahut **قُزَحُ**, bulutların idaresiyle görevlendirilmiş belirli bir meleğin adıdır: yahut Acem’den [yani Farslardan veya yabancılardan] belirli bir kralın adıdır: (K: [fakat SM, bu son söz üzerine bunun çok garip olduğunu, şeyhinin (MF) bunu uzak gördüğünü ve kendisinin K’dan başka hiçbir kitapta bunu bulmadığını belirtir:]) yahut **قُزَحُ**, Müzdelife’de bir dağın adıdır; ve **قَوْس** kelimesi ona, Câhiliye zamanında bu adla anılan **قوس**un ilk defa onun üzerinde görünmesi sebebiyle eklenmiştir: (TA:) yahut böyle kullanılan **قُزَحُ**, **قُزْحَةٌ**’dendir, (Msb, K, TA,) bunun çoğulu **قُزَحٌ**’dır, (Msb,) ve bu, sarıdan ve kırmızıdan ve yeşilden bir çizgi mânasına gelir, (Msb, K, TA,) ki bunlar, söz konusu **قوس**ta bulunan renklerdir; (TA;) ve eğer böyle ise, tam munsariftir [yani **قَوْسُ قُزَحٍ** denir]: (Msb:) yahut “yüksek oldu yahut yükseldi” mânasındaki **قَزَحَ**’dendir: (K, TA:) Dmr garip biçimde, **قوس قزح**’ın bir hata olduğunu ve doğrusunun, “bulutlar” mânasına gelen **قَزَعٌ**’dan, **قَوْسُ قَزَعٍ** olduğunu ileri sürer. (MF, TA.)

قُزْحَةٌ
**قُزْحَةٌ** ذ Sarıdan ve kırmızıdan ve yeşilden bir çizgi: (Msb, K:) çoğulu **قُزَحٌ**. (Msb.)

قُزَاحٌ
**قُزَاحٌ** ذ Koyunlara veya keçilere arız olan belirli bir hastalık. (K.)

مَلِيحٌ قَزِيحٌ
**مَلِيحٌ قَزِيحٌ** ذ [Tuzla ve **قِزْح** denilen tohumlarla tatlandırılmış;] yiyeceğe uygulanan iki sıfat: (A:) K’ya göre ikincisi taklidî bir tâbidir: fakat doğru olan, her birinin kendine mahsus mânası olmasıdır: L’de söylendiği üzere, birincisi **المِلْحُ**’tandır; ikincisi ise **القِزْح**’tandır. (TA.)

قَزَّاحٌ
**قَزَّاحٌ** ذ Yemekte, yiyeceği tatlandırmak için kullanılan **قِزْح** denilen tohumları satan kimse. (K.)

قَازِحٌ
**قَازِحٌ** ذ Sert bir penis: (K, TA:) bir isimdeki niteliğin baskın geldiği bir sıfat. (TA.) ― -b2- **سِعْرٌ قَازِحٌ** (mecaz:) Pahalı [yahut yüksek] cari fiyat. (K. [**سِعْرٌ** yerine Freytag’ın **شَعِيرٌ** okumuş olduğu görülür.])

قَوَازِحُ المَآءِ
**قَوَازِحُ المَآءِ** ذ Şişip sonra kaybolan su kabarcıkları. (K, TA,) (TA.)

تَقْزِيحٌ
**تَقْزِيحٌ** ذ Bir bitkinin veya ağacın başında bulunan, (K, TA,) köpeğin patisi gibi, (K, TA:) birkaç kısma ayrılan bir şey: (K, * TA,) **تَمْتِينٌ** ve **تَنْبِيتٌ** gibi bir isim. (TA.)

تَقَازِيحُ
**تَقَازِيحُ** ذ (tekili olmayan bir çoğul, TA): bkz. **قِزْح**.

مِقْزَحَةٌ
**مِقْزَحَةٌ** ذ , (S, K,) ve bazılarına göre **مَقْزَحَةٌ** da caizdir, (MF,) [Yemekte, yiyeceği tatlandırmak için kullanılan **قِزْح** türü tohumlar için bir kap yahut başka bir muhafaza;] **مِمْلَحَة** gibi bir şey. (S, K.)

مُقَزَّحٌ
**مُقَزَّحٌ** ذ İncire benzeyen bir ağaç türü (**شَجَرٌ**), (K, TA,) çölün garip ağaçlarından; kısa dalları vardır, (Mgh, TA,) bunların başlarında köpeğin patisine benzeyen şeyler bulunur: IAar böyle der. (Mgh.) **الشَّجَرَهُ المُقَزَّحَةُ**, arkasında namaz kılmanın bir rivayette yasaklandığı, (TA,) yahut kendisine doğru namaz kılmanın bir rivayette mekruh görüldüğü söylenen, yukarıda anılan türden bir ağaçtır: Az böyle der: (Mgh:) yahut bazılarına göre, birçok dala dallanan bir ağaçtır: (TA: [bkz. 5:]) yahut bununla, köpeklerin ve yırtıcı hayvanların üzerine idrar saldığı bir ağaç kastedilmiş olabilir. (Mgh, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَزَحَ
قَزَحَ A ( n. ac. قَزْح 1 ),
a.  Seasoned, put seasoning into.

b.  ( n. ac. قَزْح 1 ,  قَزَحَاْن 36 ), Bubbled ( cooking-pot ).

c.  ( n. ac. قَزْح 1 ,  قُزُوْح 27 ) [ Bi ], Ejected ( urine ); pissed, urinated.

d.  Was high, elevated.

e.  [ coll. ], Cut.

قَزِحَ
قَزِحَ A ( n. ac. قَزَح 4 ),
a.  see supra (c) .

قَزَّحَ
قَزَّحَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Embellished ( speech ).

تَقَزَّحَ
تَقَزَّحَ V ,
a.  Branched out ( tree ).

قَزْح
قَزْح 1 ,
a.  see 2 (a) .

b.  Urine.

قِزْح
قِزْح 2 ,   ( pl. أَقْزَاْح 38 ),
a.  Seasoning, aromatics, spice; cummin-seed, corianderseed.

b.  Onion-seed.

c.  Dung of the serpent.

قُزْحَة
قُزْحَة 3t , ( pl. قُزَح 9 ),
a.  Ray, band, streak of colour.

قُزَح
قُزَح 9 ,
a.  Satan.

b.  The angel of the clouds.

قُزَحِيَّة
قُزَحِيَّة 9yit ,
a.  Iris of the eye.

مِقْزَحَة
مِقْزَحَة 20t ,
a.  Vessel, receptacle.

قَاْزِح
قَاْزِح 21 ,
a.  Hard.

b.  High ( price ).

قُزَاْح
قُزَاْح 24 ,
a.  A certain disease that attacks sheep &c.

قَزِيْح
قَزِيْح 25 ,
a.  Seasoned.

قَزَّاْح
قَزَّاْح 28 ,
a.  Seedsman.

قَوَاْزِحُ
قَوَاْزِحُ 41 ,
a.  Bubbles.

تَقَاْزِيْح
تَقَاْزِيْح 64 ,
a.  Aromatic seeds.

قَزَّحَ
N. P. قَزَّحَ II ,
a.  A species of tree.

قَوْس قُزَح
قَوْس قُزَح
a.  Rainbow.

قَزْدِيْر
قَزْدِيْر
a.  Tin.

##### Türkçe

**قَزَحَ**
**قَزَحَ** A (mast. **قَزْح** 1),
a. Baharatladı, baharat kattı.

b. (mast. **قَزْح** 1, **قَزَحَاْن** 36), (tencere) kabarcıklandı.

c. (mast. **قَزْح** 1, **قُزُوْح** 27) [Bi], (idrarı) fışkırttı; işedi, idrar yaptı.

d. Yüksek oldu, yüceldi.

e. [topl.], Kesti.

**قَزِحَ**
**قَزِحَ** A (mast. **قَزَح** 4),
a. yukarıya bak (c).

**قَزَّحَ**
**قَزَّحَ** II,
a. I (a)’ya bak.

b. (sözü) süsledi.

**تَقَزَّحَ**
**تَقَزَّحَ** V,
a. (ağaç) dallandı.

**قَزْح**
**قَزْح** 1,
a. 2 (a)’ya bak.

b. İdrar.

**قِزْح**
**قِزْح** 2, (çoğ. **أَقْزَاْح** 38),
a. Baharat, aromatikler, baharat; kimyon tohumu, kişniş tohumu.

b. Soğan tohumu.

c. Yılanın dışkısı.

**قُزْحَة**
**قُزْحَة** 3t, (çoğ. **قُزَح** 9),
a. Işın, şerit, renk çizgisi.

**قُزَح**
**قُزَح** 9,
a. Şeytan.

b. Bulutların meleği.

**قُزَحِيَّة**
**قُزَحِيَّة** 9yit,
a. Gözün irisi.

**مِقْزَحَة**
**مِقْزَحَة** 20t,
a. Kap, hazne.

**قَاْزِح**
**قَاْزِح** 21,
a. Sert.

b. (fiyat) yüksek.

**قُزَاْح**
**قُزَاْح** 24,
a. Koyun vb.’ye musallat olan belirli bir hastalık.

**قَزِيْح**
**قَزِيْح** 25,
a. Baharatlanmış.

**قَزَّاْح**
**قَزَّاْح** 28,
a. Tohumcu.

**قَوَاْزِحُ**
**قَوَاْزِحُ** 41,
a. Kabarcıklar.

**تَقَاْزِيْح**
**تَقَاْزِيْح** 64,
a. Aromatik tohumlar.

**قَزَّحَ**
Özel isim: **قَزَّحَ** II,
a. Bir ağaç türü.

**قَوْس قُزَح**
**قَوْس قُزَح**
a. Gökkuşağı.

**قَزْدِيْر**
**قَزْدِيْر**
a. Kalay.
