# قزح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B2%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قزح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قزح

القِزْحُ: بِزْرُ البصل، شاميةٌ. والقِزْحُ والقَزْحُ: التابَلُ، وجمعهما أَقْزاحٌ؛ وبائعه قَزَّاح. ابن الأَعرابي: هو القِزْحُ والقَزْحُ والفِحا والفَحا. والمِقْزَحةُ: نحوٌ من المِمْلَحة. والتقازيح: الأَبازير .
وقَزَحَ القِدْرَ وقَزَّحها تقزيحاً: جعل فيها قِزْحاً وطرح فيها الأَبازيرَ. وفي الحديث: إِن الله ضَرَبَ مَطْعَم ابن آدم للدنيا مثلاً،وضَرَبَ الدنيا لمطْعَمِ ابن آدم مثلاً، وإِن قَزَّحه ومَلَّحه أَي تَوْبَلَه، من القِزْح، وهو التابَلُ الذي يُطرح في القِدْر كالكَمُّون والكُزْبَرَةِ ونحو ذلك، والمعنى: أَن المَطْعَمَ وإِن تكلف الإِنسان التَّنَوُّقَ في صنعته وتطييبه فإِنه عائد إِلى حال تُكره وتتقذر، فكذلك الدنيا المَحْرُوصُ على عِمارَتِها ونظم أَسبابها راجعة إِلى خراب وإِدبار. وإِذا جعلت التَّوابلَ في القِدْرِ، قلت: فَحَّيْتُها وتَوْبَلْتُها وقَزَحْتُها، بالتخفيف. الأَزهري: قال أَبو زيد قَزَحَت القِدْرُ تَقْزَحُ قَزْحاً وقَزَحاناً إِذا أَقْطَرَتْ ما خَرَجَ منها، ومَليح قَزيحٌ؛ فالمَلِيحُ من المِلْحِ والقَزيحُ من القِزْح.
وقَزَّحَ الحديثَ: زَيَّنه وتَمَّمه من غير أَن يكذب فيه، وهو من ذلك. والأَقْزاحُ، خُرْءُ الحَيَّات، واحدها قِزْحٌ.
وقَزَحَ الكلبُ
(* قوله «وقزح الكلب إلخ» بابه منع وسمع كما في
القاموس.) ببوله، وقَزِحَ يَقْزَحُ في اللغتين جميعاً قَزْحاً، بالفتح، وقُزوحاً: بالَ، وقيل: رَفَعَ رجله وبالَ، وقيل: رَمَى به ورَشَّه، وقيل: هو إِذا أَرسله دفعاً. وقَزَّحَ أَصلَ الشجرة: بَوَّلَه.
والقازحُ: ذَكَرُ الإِنسان، صفة غالبة.
وقوسُ قُزَحَ: طرائق متقوسةٌ تَبْدو في السماءِ أَيام الربيع، زاد الأَزهري: غِبَّ المَطر بحمرة وصُفْرة وخُضْرة، وهو غير مصروف، ولا يُفْصَلُ قُزَحُ من قوس؛ لا يقال: تأَمَّلْ قُزَحَ فما أَبْيَنَ قوسه؛ وفي الحديث عن ابن عباس: لا تقولوا قوسُ قُزَحَ فإِن قُزَحَ اسم شيطان، وقولوا: قوس الله عز وجل؛ قيل: سمي به لتسويله للناس وتحسينه إِليهم المعاصي من التقزيح، وهو التحسين؛ وقيل: من القُزَحِ، وهي الطرائق والأَلوان التي في القوس، الواحدة قُزْحة، أَو من قَزَحَ الشيءُ إِذا ارتفع، كأَنه كره ما كانوا عليه من عادات الجاهلية وأَن يقال قوسُ الله
(* قوله «وأن يقال قوس الله»
كذا في النهاية وبهامشها قال الجاحظ: كأنه كره ما كانوا عليه من عادات الجاهلية، وكأنه أحب أن يقال قوس الله إلخ.) فَيُرْفَعَ قدرُها، كما يقال بيت الله، وقالوا: قوسُ الله أَمانٌ من الغرق؛ والقُزْحة: الطريقة التي في تلك القَوس. الأَزهري: أَبو عمرو: القُسْطانُ قَوْسُ قُزَحَ. وسئل أَبو العباس عن صَرْفِ قُزَحَ، فقال: من جعله اسم شيطان أَلحقه بزُحَل؛ وقال المبرد: لا ينصرف زُحل لأَن فيه العلتين: المعرفة والعدل؛ قال ثعلب: ويقال إِن قُزَحاً جمع قُزْحة، وهي خطوط من صفة وحمرة وخضرة، فإِذا كان هذا، أَلحقته بزيد، قال: ويقال قُزَحُ اسم ملك مُوكَّل به، قال؛ فإِذا كان هكذا أَلحقته بعُمر؛ قال الأَزهري: وعمر لا ينصرف في المعرفة وينصرف في النكرة.
الأَزهري: وقَوازِحُ الماء نُفَّاخاته التي تنتفخ فتذهب؛ قال أَبو وَجْزَة:
لهم حاضِرٌ لا يُجْهَلُونَ، وصارِخٌ
كسَيْل الغَوادِي، تَرْتَمِي بالقَوازِحِ
وأَما قول الأَعشى يصف رجلاً:
جالساً في نَفَرٍ قد يَئِسُوا
في مَحيلِ القَدِّ من صَحْبٍ، قُزَحْ
فإِنه عَنى بقُزَحَ لَقَباً له، وليس باسم، وقيل: هو اسم. والتقزيح: رأْسُ نَبْتٍ
(* قوله «رأس نبت إلخ» عبارة القاموس شيء على رأْس نبت إلخ.) أَو شجرةٍ إِذا تَشَعَّبَ شُعَباً مثلُ بُرْثُن الكلب، وهو اسم كالتَّمْتِينِ والتَّنْبيتِ؛ وقد قَزَّحتْ. وفي حديث ابن عباس: نهى عن الصلاة خَلْفَ الشجرة المُقَزَّحة؛ هي التي تشعبت شُعَباً كثيرة؛ وقد تَقَزَّح الشجر والنبات؛ وقيل: هي شجرة على صورة التِّين لها أَغصان قِصارٌ في رؤوسها مثل بُرْثُن الكلب؛ وقيل: أَراد بها كل شجرة قَزَّحَت الكلابُ والسباع بأَبوالها عليها؛ يقال: قَزَّح الكلبُ ببوله إِذا رفع رجله وبال. قال ابن الأَعرابي: من غريب شجر البرِّ المُقَزَّحُ، وهو شجر على صورة التين له غِصَنَة قِصار في رؤوسها مثلُ بُرْثُنِ الكلب؛ ومنه خبر الشَّعْبي: كره أَن يصلي الرجل في الشجرة المُقَزَّحة وإِلى الشجرة المُقَزَّحة. وقَزَّحَ العَرْفَجُ: وهو أَول نباته.
وقُزَحُ أَيضاً: اسم جبل بالمزدلفة؛ ابن الأَثير: وفي حديث أَبي بكر: أَنه أَتى على قُزَحَ وهو يَخْرِشُ بعيره بِمِحْجَنِه؛ هو القَرْنُ الذي يقف عنده الإِمام بالمزدلفة، ولا ينصر للعدل والعلمية كعُمَرَ؛ قال: وكذلك قوس قُزَحَ إِلا مَن جعل قُزَحَ من الطرائق، فهو جمع قُزْحةٍ، وقد ذكرناه آنفاً.

### Türkçe

**القِزْحُ**: soğanın tohumu, Şâmîdir. Ve **القِزْحُ** ve **القَزْحُ**: baharat(lar)dır;
ikisinin çoğulu **أَقْزاحٌ**; ve onun satıcısı **قَزَّاح**. İbnü’l-A‘râbî: o, **القِزْحُ** ve **القَزْحُ**
ve **الفِحا** ve **الفَحا**’dır. Ve **المِقْزَحةُ**: **المِمْلَحة**’dan bir tür gibidir. Ve **التقازيح**:
baharatlar.

Ve **قَزَحَ** tencereyi ve **قَزَّحها** onu **تقزيحاً**: içine **قِزْحاً** koydu ve içine
baharatları attı. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah, Âdemoğlunun yemeğini dünya için bir misal vurdu, ve
dünyayı Âdemoğlunun yemeği için bir misal vurdu; ve şüphesiz onu **قَزَّحه** ve **مَلَّحه** yani onu baharatladı,
**القِزْح**’tan; ve o, tencereye atılan baharattır; **الكَمُّون** ve **الكُزْبَرَةِ**
ve bunun benzeri gibi; ve mânâ: yemeğin, insan onun yapımında ve onu hoş kılmada incelik göstermeyi yüklenmiş olsa da,
o, kerih görülen ve iğrenilen bir hâle dönücüdür; işte bunun gibi dünya da, onu imar etmeye ve sebeplerini düzenlemeye hırslı olunan,
haraba ve yüz çevirmeye dönücüdür.”
Ve tencereye baharatları koyduğun zaman, dersin ki: onu **فَحَّيْتُها** ve onu **تَوْبَلْتُها**
ve onu **قَزَحْتُها**, hafifletmeyle. el-Ezherî: Ebû Zeyd dedi: **قَزَحَت** tencere **تَقْزَحُ**
**قَزْحاً** ve **قَزَحاناً**; ondan çıkan şeyi damlattığı zaman; ve **مَليح** **قَزيحٌ**’tir;
öyleyse **المَلِيحُ** tuzdandır, ve **القَزيحُ** **القِزْح**’tandır.

Ve **قَزَّحَ** hadisi: onu süsledi ve onu tamamladı, onda yalan söylemeksizin; ve o, bundandır.
Ve **الأَقْزاحُ**: yılanların dışkısıdır; onun teki **قِزْحٌ**’tır.

Ve **قَزَحَ** köpek
(* “Ve **وقزح الكلب** ilh.” sözü: onun bâbı **منع** ve **سمع**’dır, kāmûs’ta olduğu gibi.) idrarıyla; ve **قَزِحَ** **يَقْزَحُ** iki lugatte de **قَزْحاً**, fetha ile; ve **قُزوحاً**:
idrar etti; ve denildi: ayağını kaldırdı ve idrar etti; ve denildi: onunla attı ve onu serpti; ve denildi: o, onu iterek salıverdiği zamandır. Ve **قَزَّحَ** ağacın kökünü: onu idrarla ıslattı.

Ve **القازحُ**: insanın erkeğidir; galip bir sıfattır.

Ve **قوسُ قُزَحَ**: bahar günlerinde gökte görünen, yay gibi eğri yollar(şeritler)dir;
el-Ezherî artırdı: yağmurun ardından, kırmızılık ve sarılık ve yeşillikle; ve o, gayr-i munsarıftır; ve **قُزَحُ** **قوس**’tan ayrılmaz; “**قُزَحَ**’a bak, yayı ne kadar açık” denilmez; ve İbn Abbâs’tan hadiste: “**قوسُ قُزَحَ** demeyin; çünkü **قُزَحَ** bir şeytanın adıdır; ve ‘Allah عز وجل’nin yayı’ deyin.” denildi: insanlara vesvese vermesi ve onlara günahları güzelleştirmesi sebebiyle onunla adlandırıldı; **التقزيح**’ten, ve o güzelleştirmedir; ve denildi: **القُزَحِ**’tan; ve o, yayda olan yollar ve renklerdir; teki **قُزْحة**; yahut “**قَزَحَ** şey yükseldiği zaman”dan; sanki câhiliye âdetlerinden oldukları şeyi kerih gördü ve “Allah’ın yayı” denilmesini
(* “ve ‘Allah’ın yayı’ denilmesi” sözü: nihâye’de ve onun hâmişinde böyledir; Câhiz dedi: sanki câhiliye âdetlerinden oldukları şeyi kerih gördü, ve sanki ‘Allah’ın yayı’ denilmesini sevdi ilh.) onun kıymeti yükseltilsin diye; nitekim “Allah’ın evi” denildiği gibi. Ve dediler: “Allah’ın yayı boğulmaktan emandır.” Ve **القُزْحة**: o yaydaki yoldur. el-Ezherî: Ebû Amr: **القُسْطانُ** **قَوْسُ قُزَحَ**’dır. Ve Ebû’l-Abbâs’a **قُزَحَ**’ın sarfı soruldu; dedi ki: onu bir şeytanın adı yapan, onu **زُحَل**’e ilhak etti. Ve el-Müberred dedi: **زُحل** munsarif olmaz; çünkü onda iki illet vardır: marifelik ve adl. Sa‘leb dedi: ve denilir ki **قُزَحاً**, **قُزْحة**’nın cem‘idir; ve o, sarılık ve kırmızılık ve yeşillikten çizgilerdir; bu olursa, onu **زيد**’e ilhak edersin. Dedi ki: ve denilir ki **قُزَحُ** onunla görevlendirilmiş bir meleğin adıdır. Dedi: bu böyle olursa, onu **عُمر**’e ilhak edersin. el-Ezherî dedi: ve **عمر** marifede munsarif olmaz, nekrede munsarif olur.

el-Ezherî: ve **قَوازِحُ الماء** suyun kabarıp sonra giden köpükçükleridir; Ebû Vecze dedi:
لهم حاضِرٌ لا يُجْهَلُونَ، وصارِخٌ
كسَيْل الغَوادِي، تَرْتَمِي بالقَوازِحِ

Ve el-A‘şâ’nın bir adamı vasfederek söylediği söze gelince:
جالساً في نَفَرٍ قد يَئِسُوا
في مَحيلِ القَدِّ من صَحْبٍ، قُزَحْ
şüphesiz o, **قُزَحَ** ile ona bir lakabı kastetti; isim değildir; ve denildi: o bir isimdir. Ve **التقزيح**: bir bitkinin başı
(* “bir bitkinin başı ilh.”: kāmûs’un ibaresi: bir bitkinin başı üzerinde bir şey ilh.) yahut bir ağacın, köpeğin tırnağı gibi dallara ayrıldığı zaman; ve o, **التَّمْتِينِ** ve **التَّنْبيتِ** gibi bir isimdir; ve muhakkak **قَزَّحتْ**. Ve İbn Abbâs’ın hadisinde: **الشجرة المُقَزَّحة**’nın arkasında namaz kılmaktan nehyetti; o, çok dallara ayrılmış olandır; ve ağaç ve bitki **تَقَزَّح** eder; ve denildi: o, incir sûretinde bir ağaçtır; başlarında köpeğin tırnağı gibi kısa dalları vardır; ve denildi: onunla, köpekler ve yırtıcılar idrarlarıyla üzerine **قَزَّحَت** ettikleri her ağacı kastetti; “köpek idrarıyla **قَزَّح** etti” denilir; ayağını kaldırıp idrar ettiği zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: kırın garip ağaçlarından **المُقَزَّحُ** vardır; ve o, incir sûretinde bir ağaçtır; başlarında köpeğin tırnağı gibi kısa dalları vardır; ve ondan Şa‘bî’nin haberi: erkeğin **الشجرة المُقَزَّحة** içinde ve **الشجرة المُقَزَّحة**’ya doğru namaz kılmasını kerih gördü.

Ve **قَزَّحَ** **العَرْفَجُ**: ve o, onun bitkisinin ilkidir.

Ve **قُزَحُ** ayrıca: Müzdelife’de bir dağın adıdır. İbnü’l-Esîr: Ebû Bekir’in hadisinde: onun, **قُزَحَ**’a uğradığı, ve devesini **بِمِحْجَنِه** ile dürttüğü; o, imamın Müzdelife’de yanında durduğu boynuzdur; adl ve ilmiyye sebebiyle **عُمَرَ** gibi munsarif olmaz. Dedi: ve **قوس قُزَحَ** da böyledir; ancak **قُزَحَ**’ı yollardan yapan kimse müstesna; o, **قُزْحةٍ**’nın cem‘idir; ve onu az önce zikrettik.
