# قزح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B2%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قزح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قزح

القزح، بالكسر: بزر البصل، شامية. والقزح: التابل، بفتح الموحدة، الذي يطرح في القدر، كالكمون والكزبرة، ويفتح، أي في الأخير، وجمعهما أقزاح، وبائعه قزاح. وعن ابن الأعرابي: هو القزح والقزح والفحا والفحا. وقزح القدر، كمنع، وقزحها تقزيحا: جعله فيها وطرح فيها الأبازير، كما يقال فحاها. وفي الحديث وإن قزحه وملحه، أي توبله، من القزح. ومليح قزيح إتباع، قال شيخنا وهو قول مرجوح، والصواب أن كل واحد منهما أريد منه معناه الموضوع له، ففي اللسان: المليح من الملح، والقزيح من القزح، والإتباع يقتضي التأكيد وأن الثاني ليس له معنى مستقل به. وليس كذلك. والمقزحة، بالكسر: نحو، وفي بعض النسخ: نوع من المملحة، قال شيخنا: وجوز بعضهم في ميمه الفتح، كالموضع. والتقازيح: الأبازير، من الجموع التي لا واحد لها وتقزيح الحديث: تزيينه وتحسينه وتتميمه، من غير أن يكذب فيه، وهو مجاز. وقزح الكلب ببوله وقزح، كمنع وسمع يقزح في اللغتين جميعا قزحا، بالفتح، وقزوحا، بالضم: بال، وقيل: رفع رجله وبال، وقيل: رمى به ورشه، وقيل: هو إذا أرسله دفعا، بفتح فسكون، وفي بعض النسخ بضم ففتح. وعن أبي زيد: قزحت القدر قزحا، بفتح فسكون، وقزحانا، محركة، إذا أقطرت ما خرج منها والقزح، بفتح فسكون: بول الكلب، وقد قزح، إذا بال وبالكسر: خرء الحية، جمعه أقزاح وقزح، هكذا هو مضبوط عندنا بالتخفيف، والصواب بالتشديد، أصل الشجرة فهي مقزحة: بوله، والشجرة القزحة التي قزحت الكلاب والسباع بأبوالها عليها. ويأتي. وقوس قزح، كزفر، وفي بعض النسخ كصرد: طرائق متقوسة تبدو في السماء أيام الربيع، زاد الأزهري: غب المطر بحمرة وصفرة، وخضرة وهو غير مصروف، ولا يفصل قزح من قوس، لا يقال: تأمل قزح فما أبين قوسه. وفي الحديث عن ابن عباس: لا تقولوا قزح، فإن قزح اسم شيطان،، وقولوا قوس الله عز وجل قيل: سميت لتسويلها للناس وتحسينها إليهم المعاصي، من التقزيح وهو التحسين، وقيل لتلونها، من القزحة، بالضم، اسم للطريقة من صفرة وحمرة وخضرة، وهي الألوان التي في القوس. أو لارتفاعها، من قزح الشيء، إذا ارتفع، كأنه كره ما كانوا عليه من عادات الجاهلية وأن يقال، قوس الله، فيرفع قدرها كما يقال: بيت الله. ومنه: سعر قازح، أي غال. وقالوا: قوس الله أمان من الغرق. وفي التهذيب عن أبي عمرو: القسطان: قوس قزح، وسيأتي في: قسط. وسئل أبو العباس عن صرف قزح فقال: من جعله اسم شيطان ألحقه بزحل. وقال المبرد: لا ينصرف زحل، للمعرفة والعدل، أو قزح اسم ملك موكل بالسحاب، وبه قال ثعلب، فإذا كان هكذا ألحقته بعمر. قال الأزهري: وعمر لا ينصرف في المعرفة وينصرف في النكرة، أو قزح: اسم ملك من ملوك العجم، أضيفت قوس إلى أحدهما. أي إلى ملك أو ملك. وهذا القول الأخير غريب جدا، واستبعده شيخنا، ولم أجده في كتاب ولم يذكر القول المشهور أن قزح اسم شيطان. ومن الغريب، قال الدميري في المسائل المنثورة، إن قولهم قوس قزح بالحاء خطأ، والصواب قوس قزع، بالعين، لأن قزع هو السحاب، نقله شيخنا. وفي المصباح واللسان والعباب قزح اسم جبل بالمزدلفة، وهو القرن الذي يقف عنده الإمام بها، لا ينصرف، للعدل والعلمية. يقال أضيفت القوس إليه، لأنه أول ما ظهرت فوقه في الجاهلية. ولم يشر إليه المصنف، وقد روي، ذلك في بعض التفاسير نقلا عن بعضهم. والقازح الذكر الصلب، صفة غالبة. وتقزح النبات والشجر، إذا تشعب شعبا كثيرة.

  ومن ذلك المقزح كمعظم: شجر يشبه التين من غريب شجر البر، له أغصان قصار. وفي الحديث: نهى عن الصلاة خلف الشجرة المقزحة، قيل: هي التي تشعبت شعبا كثيرة، وقيل: أراد بها كل شجرة قزحت الكلاب والسباع بأبوالها عليها. و قزاح كغراب: مرض يصيب الغنم. وقال أبو وجزة: ذلك المقزح كمعظم: شجر يشبه التين من غريب شجر البر، له أغصان قصار. وفي الحديث: نهى عن الصلاة خلف الشجرة المقزحة، قيل: هي التي تشعبت شعبا كثيرة، وقيل: أراد بها كل شجرة قزحت الكلاب والسباع بأبوالها عليها. و قزاح كغراب: مرض يصيب الغنم. وقال أبو وجزة:
  لهم حاضر لا يجهلون وصارخ                      كسيل الغوادي ترتمي بالقوازح قال الأزهري: قوازح الماء نفاخاته التي تنتفخ فتذهب. والتقزيح: شيء على رأس نبت أو شجرة يتشعب شعبا كبرثن الكلب، وهو اسم كالتمتين والتنبيت. وقد قزحت.

### Türkçe

**القزح**، esre ile: soğan tohumu; Şamîdir. Ve **القزح**: tencereye atılan baharat; **الموحدة** fetha ile; kimyon ve kişniş gibi; ve fetha ile okunur, yani sonda; ikisinin çoğulu **أقزاح**; ve onun satıcısı **قزاح**. İbnü’l-A‘râbî’den: o, **القزح** ve **القزح** ve **الفحا** ve **الفحا**dır. Ve **قزح القدر**, **منع** gibi, ve **قزحها تقزيحا**: onu onun içine yaptı ve onun içine baharatları attı; **فحاها** denildiği gibi. Hadiste: “ve **قزحه** ve **ملحه**”, yani onu baharatladı; **القزح**dan. Ve **مليح قزيح**: itbâ‘dır; şeyhimiz dedi: ve bu, mercûh bir sözdür; ve doğru olan, her birinden kendisi için konulmuş manasının kastedilmiş olmasıdır; nitekim **اللسان**’da: **المليح** tuzdandır, ve **القزيح** **القزح**dandır; ve itbâ‘, te’kidi gerektirir ve ikincinin kendisiyle müstakil bir manası olmadığını. Ve öyle değildir. Ve **المقزحة** esre ile: şöyle; ve bazı nüshalarda: tuzlamadan bir tür; şeyhimiz dedi: ve bazıları onun **ميم**’inde fethayı caiz gördü; yer gibi. Ve **التقازيح**: baharatlar; tekili olmayan cem‘lerdendir. Ve **تقزيح الحديث**: onu süslemek, güzelleştirmek ve tamamlamak; onda yalan söylemeksizin; ve o mecazdır. Ve **قزح الكلب ببوله** ve **قزح**; **منع** ve **سمع** gibi; iki lugatte de **يقزح**: **قزحا** fetha ile ve **قزوحا** damme ile: işedi; ve denildi: bacağını kaldırdı ve işedi; ve denildi: onunla attı ve serpti; ve denildi: onu iterek salıverdiği zamandır; fetha sonra sükûn ile; ve bazı nüshalarda damme sonra fetha ile. Ebû Zeyd’den: **قزحت القدر قزحا**; fetha sonra sükûn ile; ve **قزحانا** harekeli: ondan çıkan şeyi damlattığı zaman. Ve **القزح**; fetha sonra sükûn ile: köpeğin idrarı; ve **قد قزح**: işediği zaman. Ve esre ile: yılanın dışkısı; çoğulu **أقزاح** ve **قزح**. İşte bu, bizde tahfîf ile ضبط edilmiştir; ve doğru olan teşdîd iledir: ağacın kökü; o halde o **مقزحة**dır: onun idrarı; ve **الشجرة القزحة**: köpeklerin ve yırtıcıların idrarlarıyla üzerine işediği ağaç. Ve gelecektir. Ve **قوس قزح**; **زفر** gibi; ve bazı nüshalarda **صرد** gibi: bahar günlerinde gökte beliren yay biçimli çizgiler; Ezherî ekledi: yağmurun ardından, kızıllık ve sarılık ve yeşillik ile; ve o gayr-i munsarıftır; ve **قزح** **قوس**’tan ayrılmaz; “**تأمل قزح**” denilmez; “onun yayı ne kadar da belirgin” denilmez. Hadiste İbn Abbâs’tan: “**قزح** demeyin; çünkü **قزح** bir şeytan adıdır; ve ‘**قوس الله عز وجل**’ deyin.” Denildi: insanlara günahları vesvese etmesi ve onları onlara güzel göstermesi sebebiyle adlandırıldı; **التقزيح**tan, o da güzelleştirmedir. Ve denildi: renklenmesi sebebiyle; **القزحة**dan, damme ile; sarılık, kızıllık ve yeşillikten bir çizginin adı; ve bunlar yaydaki renklerdir. Yahut yükselmesi sebebiyle; **قزح الشيء**’den: yükseldiği zaman; sanki câhiliye âdetlerinden olan şeyi ve “**قوس الله**” denilmesini kerih gördü; böylece onun kadrini yükseltir; “**بيت الله**” denildiği gibi. Ondandır: **سعر قازح**; yani pahalı. Ve dediler: **قوس الله** boğulmaktan emandır. Ve **التهذيب**’de Ebû Amr’dan: **القسطان**: **قوس قزح**; ve **قسط**’ta gelecektir. Ebû’l-Abbâs’a **قزح**’ın sarfı hakkında soruldu da dedi: onu şeytan adı yapan, onu **زحل**’e ilhak etti. Ve Müberred dedi: **زحل** munsarif olmaz; marifelik ve adl sebebiyle. Yahut **قزح** buluta vekil bir meleğin adıdır; ve bununla Sa‘leb dedi; böyle olunca onu **عمر**’e ilhak ettin. Ezherî dedi: ve **عمر** marifede munsarif olmaz ve nekirede munsarif olur. Yahut **قزح** Acem krallarından bir kralın adıdır; yay, ikisinden birine izafe edildi; yani bir meleğe veya bir krala. Ve bu son söz pek gariptir; şeyhimiz onu uzak gördü; ve onu bir kitapta bulmadım; ve meşhur sözü, yani **قزح**’ın şeytan adı olduğunu, zikretmedi. Garip olanlardandır: Demîrî **المسائل المنثورة**’da dedi ki: onların “**قوس قزح**” demeleri **الحاء** ile hatadır; doğru olan “**قوس قزع**”dır, **العين** ile; çünkü **قزع** buluttur; şeyhimiz onu nakletti. Ve **المصباح** ve **اللسان** ve **العباب**’da: **قزح** Müzdelife’de bir dağın adıdır; imamın orada yanında durduğu boynuzdur; adl ve ilmiyye sebebiyle munsarif olmaz. Denilir: yay ona izafe edildi; çünkü câhiliyede ilk defa onun üstünde göründü. Musannif ona işaret etmedi; ve bu, bazı tefsirlerde bazılarından naklen rivayet edilmiştir. Ve **القازح**: sert erkek; galip bir sıfattır. Ve **تقزح النبات والشجر**: çok dallara ayrıldığı zaman.

ومن ذلك **المقزح** **معظم** gibi: incire benzeyen bir ağaç; kır ağacının gariplerindendir; kısa dalları vardır. Hadiste: **الشجرة المقزحة**’nin arkasında namaz kılmaktan nehyetti; denildi: çok dallara ayrılmış olandır; ve denildi: onunla, köpeklerin ve yırtıcıların idrarlarıyla üzerine işediği her ağaç kastedildi. Ve **قزاح** **غراب** gibi: koyunlara isabet eden bir hastalık. Ebû Vecze dedi: o **المقزح** **معظم** gibi: incire benzeyen bir ağaç; kır ağacının gariplerindendir; kısa dalları vardır. Hadiste: **الشجرة المقزحة**’nin arkasında namaz kılmaktan nehyetti; denildi: çok dallara ayrılmış olandır; ve denildi: onunla, köpeklerin ve yırtıcıların idrarlarıyla üzerine işediği her ağaç kastedildi. Ve **قزاح** **غراب** gibi: koyunlara isabet eden bir hastalık. Ebû Vecze dedi:
  Onların, bilmezlik etmeyen bir hazırı ve bir bağıranı vardır;
  sabah yağmurlarının seli gibi; **القوازح** ile atılır.

Ezherî dedi: **قوازح الماء**: onun kabarıp sonra gidiveren kabarcıklarıdır. Ve **التقزيح**: bir bitkinin yahut ağacın başında, köpeğin pençesi gibi dallara ayrılan bir şeydir; ve o, **التمتين** ve **التنبيت** gibi bir isimdir. Ve **قد قزحت**.
