# قزح — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B2%D8%AD/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قزح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%AD.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قزح

باب الحاء والقاف والزاء
حزق ، قحز ، قزح : مستعملة .
حزق : قال الليث : الحَزْق : شدةُ جذب الرِّباطِ والوَتر ، والرجل المُتَحَزِّقُ : المتشدِّد على ما في يده ضَنّاً به وكذلك الحُزُقُّ والحُزُقّة والحَزِق مثله وأنشد : فهْي تَفَادى من حَزارٍ ذي حَزِق وروى ابنُ الأعرابيِّ عن الشَّعبي بإسناد له أنَّ عليّاً خطب أصحابه في أمر المارقين ، وحضَّهم عَلَى قتالهم ، فلما قتلوهم جاءوا فقالوا : أبشرْ يا أمير المؤمنين ، فقد استأصلناهم . فقال عليُّ ح : ( حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيُرٍ قد بقيت منهم بقيَّةٌ ) . قال ابن الأعرابيّ : سمعتُ المُفَضَّل يقول في قوله : حَزْقُ عَيْر : هذا مَثَلٌ تقوله العرب للرجلِ المُخْبِرِ بِخَبر غَيْر تامّ ولا مُحَصَّلٍ : حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيْر أي حُصَاصُ حِمار أي ليس الأمرُ كما زعمتم . وقال أبو العَبَّاس : وفيه قَوْل آخر : أراد عليٌّ أَنَّ أمرَهُم مُحْكَم بعد كحَزْقِ حِمْلِ الحمارِ : وذلك أَنَّ الحمار يَضْطَرب بِحِمله ، فَرُبما أَلْقاه فيُحْزَقُ حَزْقاً شديداً ، يقول عليّ : فأَمْرُهُم بَعْدُ مُحْكَم . أبو عُبيد عَنِ الفراء : رجلٌ حُزُقّةٌ وهو الذي يُقارِبُ مِشْيَتَه . قال : ويقال : حَزُقّةُ . وقال شمر : الحُزُقَّةُ : الضيِّقُ القُدْرَة والرَّأْيِ ، الشَّحيحُ . قال : فإِنْ كان قصيراً دميماً فهو حُزُقَّةٌ أيضاً . ابن السِّكِّيت عَنِ الأصمعيّ : رَجُلٌ حُزُقّةً وهو الضَّيِّقُ الرَّأْيِ من الرجال والنِّسَاءِ ، وأنشد : وأعْجَبْنِي مَشْيُ الحُزُقَّة خالدٍ كمشي الأتانِ حُلِّئَتْ بالمناهِلِ أبو عُبيدٍ عَنِ الأصمعي : الحَزِيقُ : الجماعةُ من الناس وقال لَبيدٌ .
كحزِيقِ الحَبَشِيِّيْنَ الزُّجَلْ ورُوِي : يقالُ للجماعةِ : حِزْقَةٌ وحِزَقٌ . وجمع الحَزيق حَزَائقُ وفي الحديث ( لا رأي لحَازقٍ ) وقيل : هو الذي ضاقَ عليه موضعُ قدمه مِنْ خفِّه فحزَقَها كأنه فاعلٌ بِمعنَى مَفْعُول . ويقالُ : أحْزقتُه إحزاقاً إذا منعتُه . وقال : أبو وَجْزَةَ : فمَا المالُ إلا سُؤْرُ حَقِّكَ كلِّه ولكنَّه عمَّا سِوَى الحَقِّ مُحْزَق وقال أبو تُرابٍ : سمعتُ شمراً وأبَا سَعيدٍ يَقولانِ : رجلٌ حُزُقَّةٌ وحُزُمَّةٌ إذا كان قصيراً . قحز : قال الليث : القَحْزُ : الوَثبَان والقَلقَ . وقال رؤبة . إذا تَنزَّى قاحزَاتُ القَحْز يعني به شدائد الأمور . وفي حديث أبي وائلٍ أنَّ الحجاجَ دعاه فقال له : أحْسِبُنَا قد رَوْعْنَاكَ فقال له أبو وائِلٍ : أما إني قد بتُّ أقْحَزُ البَارحة . وقال أبو عُبيد : قوله أقحز يعني أُنزَّى : يقال : قد قحز الرجلُ يقحز إذا قلق . وهو رجلٌ قاحزٌ . وأنشد قول أبي كبير يصف طَعنة : مُسْتَنَّةٍ سَننَ الفُلُوِّ مُرِشَّة تَنفي الترابَ بِقَاحزِ مُعرَورِف يعني خروج الدَّم باسْتنَانٍ . ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : قحز الرجلُ فهو قاحزٌ إذا سَقطَ شبهَ الميِّت . وقال النَّضرُ : القَاحزُ : السهم الطامح عَنْ كبد القوس ذاهباً في السماء . يقال : لشَدّ ما قحز سهمك أيْ شَخَصَ . قزح : في الحديث ( أنَّ الله ضَرَبَ مَطْعَمَ ابن آدم له مثلاً وإِنْ قَزَّحه وَمَلَّحَهُ ) . أبو عُبيد عن أبي زيد قال : إذا جَعَلْتَ التَّوَابِلَ في القِدْرِ قلت : فَحَّيْتُها وَتَوبَلْتُهَا وقَزَحْتُها بالتَّخفيف قال : وهي الأقزاحُ واحِدها قِزْح ، وقال ابن الأعرابي : هو القِزْحُ والقَزْحُ والفِحَا والفَحَا ، قال : والأَقْزَاحُ أيضاً : خُرْءُ الْحَيَّاتِ ، واحدِهَا قِزْح . قال : قَزَحَ الكلبُ بِبَوْلِه قَزْحاً إذا رفع رِجْلَه وبَال . وقال الليث : قَزَّحْتُ القِدْرَ تَقْزِيحاً إذا بَزَرْتَها . قال : وقَوْسُ قُزَحَ : طريقةٌ مُتَقَوِّسَةٌ في السماء غِبَّ المطر أيام الربيع . وروي عن ابن عباس أنه قال : ( لا تقولوا قَوْس قُزَح فإن قُزَحَ مِن أسماء الشياطين ، ولكن قولوا : قَوْسُ الله ) . قال . وقال أبو الدُّقَيْش : القُزَحُ : الطرائق التي فيها ، والواحدة قُزْحَه . عمرو عن أبيه قال : القُسْطَانُ : قَوْسُ قُزَحَ . وسُئِل أبو العباس عن صَرْفِ قُزَح فقال : مَن جعله اسم شيطان ألحقه بزُحَل ، وقال المبرِّدُ : لا ينصرف زُحل لأن فيه العِلّتين المعرِفة والعدولَ . قال أبو العبَّاس ثَعْلَبٌ : ويقال : إن قُزَحاً جمع قُزْحَة وهي خطوطٌ مِن صُفْرَةٍ وحُمْرة وخُضْرَةٍ ، فإذا كان هكذا أَلْحَقتَه بِزيد ، قال : ويقال : قُزَحُ : اسم ملك مُوكَّل به ، قال : فإذا كان هكذا أَلْحقْتَه بِعُمر . قلت : وعمر لا ينصرف في
المعرفة وينصرف في النكِرة . وَقَوازِحُ الماء : نُفَّاخاته التي تنتفخ فتذهب . قال أبو وجْزَةَ : لهم حاضر لا يُجْهَلُونَ وَصَارِخٌ كسَيْلِ الغَوَادِي تَرْتَمِي بِالْقَوَازِحِ وقال أبو زيد : قَزَحَتِ القِدْرُ تَقْزَحُ قَزَحاً وقَزَحَاناً إذا أقطَرَتْ مَا خَرَجَ منها . الليث : التَّقْزِيحُ في رأسِ شجرةٍ أو نَبْتٍ إذا شَعَّب شُعَباً مثل بُرْثُنِ الكلب . وفي الحديث النَّهيُ عن الصلاة خلف الشجرة المُقَزَّحة . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : ومِنْ غرِيب شجر الْبَرِّ : المُقَزَّحُ : وهو شجر على صورة التِّين له غِصْنَةٌ قِصَارٌ في رُؤوسِها مثل بُرْثُن الكلب ، ومنه خبرُ الشَّعْبِيِّ عن ابن عباس أنه كَرِهَ أن يُصَلِّي الرجل إلى الشجرة المُقَزَّحَةِ . وقال الليث في قول الأعشى : في مُحِيلِ القِدِّ مِن صَحْبِ قُزَحْ أراد بِقُزَحَ هاهنا لقباً له وليس باسم

### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الزاء**

**حزق** , **قحز** , **قزح** : kullanımdadır.

**حزق** : Leys dedi: **الحَزْق**: bağın ve kirişin şiddetli çekilmesidir; **الرجل المُتَحَزِّقُ**: elinde olana karşı, onu kıskanarak, sıkı davranan kimsedir; yine **الحُزُقُّ** ve **الحُزُقّة** ve **الحَزِق** bunun gibidir. Ve inşad etti:
فهْي تَفَادى من حَزارٍ ذي حَزِق
İbnü’l-A‘râbî, Şa‘bî’den kendisine ait bir isnad ile rivayet etti: Ali, mârikler hakkında ashabına hutbe okudu ve onları onlarla savaşmaya teşvik etti; onları öldürdüklerinde geldiler ve dediler ki: “Müjdele, ey müminlerin emiri; muhakkak biz onları kökünden kazıdık.” Bunun üzerine Ali dedi ki: ( **حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيُرٍ**; onlardan bir kalıntı kaldı). İbnü’l-A‘râbî dedi: Mufaddal’ı, onun sözü hakkında şöyle derken işittim: **حَزْقُ عَيْر**: bu, Arapların, tamam olmayan ve elde edilmiş olmayan bir haberle haber veren adam için söyledikleri bir meseldir: **حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيْر**; yani eşeğin **حُصَاص**’ı; yani iş, sizin zannettiğiniz gibi değildir. Ebü’l-Abbâs dedi: Onda başka bir söz daha vardır: Ali, onların işinin, eşeğin yükünün bağlanmasından sonra olduğu gibi sağlam olduğunu kastetti; bu da şudur: eşek yüküyle çırpınır; bazen onu atar da şiddetli bir **حَزْق** ile bağlanır; Ali der ki: onların işi bundan sonra sağlamdır.

Ebü Ubeyd, Ferrâ’dan: **رجلٌ حُزُقّةٌ**: yürüyüşünü birbirine yaklaştıran (adımını kısa atan) kimsedir. Dedi: **حَزُقّةُ** da denir. Şemr dedi: **الحُزُقَّةُ**: kudret ve görüş bakımından dar olan, cimri olandır. Dedi: eğer kısa ve çirkin ise o da **حُزُقَّةٌ**’dır. İbnü’s-Sikkît, Asma‘î’den: **رَجُلٌ حُزُقّةً**: erkeklerden ve kadınlardan görüşü dar olandır. Ve inşad etti:
وأعْجَبْنِي مَشْيُ الحُزُقَّة خالدٍ كمشي الأتانِ حُلِّئَتْ بالمناهِلِ
Ebü Ubeyd, Asma‘î’den: **الحَزِيقُ**: insanlardan bir topluluktur. Lebîd dedi:
كحزِيقِ الحَبَشِيِّيْنَ الزُّجَلْ
Ve rivayet olundu: topluluğa **حِزْقَةٌ** ve **حِزَقٌ** denir. **الحَزيق**’in çoğulu **حَزَائقُ**’tır. Hadiste: ( **لا رأي لحَازقٍ** ). Ve denildi ki: o, mestinden ayağının basacağı yer kendisine dar gelen, onu sıkan kimsedir; sanki **فاعل** mânasında **مَفْعُول** gibidir. Ve denir: **أحْزقتُه إحزاقاً**: onu men ettiğim zaman. Ve dedi: Ebû Vecze:
فمَا المالُ إلا سُؤْرُ حَقِّكَ كلِّه ولكنَّه عمَّا سِوَى الحَقِّ مُحْزَق
Ebû Turâb dedi: Şemr’i ve Ebû Sa‘îd’i şöyle derken işittim: kısa olduğu zaman adam **حُزُقَّةٌ** ve **حُزُمَّةٌ**’dır.

**قحز** : Leys dedi: **القَحْزُ**: sıçrama ve huzursuzluktur. Rü’be dedi:
إذا تَنزَّى قاحزَاتُ القَحْز
Bununla işlerin şiddetlerini kasteder. Ebû Vâil hadîsinde: Haccâc onu çağırdı ve ona dedi ki: “Sanırım biz seni korkuttuk.” Ebû Vâil ona dedi ki: “Şüphesiz ben dün gece **أقْحَزُ** olarak geceledim.” Ebû Ubeyd dedi: onun sözü **أقحز**: yani “sıçrarım”; denir: adam huzursuzlandığı zaman **قحز الرجلُ يقحز**; o **رجلٌ قاحزٌ**’dır. Ebû Kebîr’in, bir mızrak darbesini vasfederken söylediği sözü inşad etti:
مُسْتَنَّةٍ سَننَ الفُلُوِّ مُرِشَّة تَنفي الترابَ بِقَاحزِ مُعرَورِف
Bununla, kanın akışla çıkışını kasteder. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam, ölüye benzer şekilde düştüğü zaman **قحز الرجلُ فهو قاحزٌ**. Nadr dedi: **القَاحزُ**: yayın göbeğinden sapıp göğe doğru giden ok. Denir: “Okun ne kadar da **قحز** etti”; yani yükseldi.

**قزح** : Hadiste: (Allah, Âdemoğlunun yiyeceğine bir misal vurdu; onu **قَزَّحه** ve **مَلَّحَهُ** etse bile). Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi ki: tencerede baharatları yaptığın zaman “onu **فَحَّيْتُها** ve **تَوبَلْتُهَا** ve hafifletme ile **قَزَحْتُها**” dersin. Dedi: bunlar **الأقزاحُ**’tır; onun teki **قِزْح**’tır. İbnü’l-A‘râbî dedi: o **القِزْحُ** ve **القَزْحُ** ve **الفِحَا** ve **الفَحَا**’dır. Dedi: **الأَقْزَاحُ** da: yılanların dışkısıdır; onun teki **قِزْح**’tır. Dedi: köpek, bacağı kaldırıp işediği zaman **قَزَحَ الكلبُ بِبَوْلِه قَزْحاً**. Leys dedi: tencereyi tohumladığın (baharat serptiğin) zaman **قَزَّحْتُ القِدْرَ تَقْزِيحاً**. Dedi: **قَوْسُ قُزَحَ**: bahar günlerinde yağmurun ardından gökte (görülen) yay gibi eğri bir yoldur. İbn Abbâs’tan rivayet olundu ki dedi: ( **لا تقولوا قَوْس قُزَح**; çünkü **قُزَحَ** şeytanların isimlerindendir; fakat “**قَوْسُ الله**” deyin). Dedi. Ebû’d-Dukayş dedi: **القُزَحُ**: onda bulunan çizgilerdir; teki **قُزْحَه**’dır. Amr, babasından dedi: **القُسْطَانُ**: **قَوْسُ قُزَحَ**’dır. Ebü’l-Abbâs’a **قُزَح**’ın sarfı soruldu; dedi ki: onu bir şeytan ismi yapan, onu **زُحَل**’e ilhak eder. Müberred dedi: **زُحل** munsarif olmaz; çünkü onda iki illet vardır: marifelik ve adl. Ebü’l-Abbâs Sa‘leb dedi: ve denir ki **قُزَحاً**, **قُزْحَة**’nin cem‘idir; o da sarılık, kırmızılık ve yeşillikten çizgilerdir; eğer böyle olursa onu **زيد**’e ilhak edersin. Dedi: ve denir ki **قُزَحُ**: ona vekil kılınmış bir meleğin ismidir; eğer böyle olursa onu **عُمر**’a ilhak edersin. Dedim: **عمر** marifede munsarif olmaz, nekirede munsarif olur.

**وَقَوازِحُ الماء**: şişip sonra giden kabarcıklarıdır. Ebû Vecze dedi:
لهم حاضر لا يُجْهَلُونَ وَصَارِخٌ كسَيْلِ الغَوَادِي تَرْتَمِي بِالْقَوَازِحِ
Ebû Zeyd dedi: tencere, içinden çıkan şeyi damlattığı zaman **قَزَحَتِ القِدْرُ تَقْزَحُ قَزَحاً وقَزَحَاناً**. Leys: **التَّقْزِيحُ** bir ağacın veya bitkinin başında, köpeğin pençesi gibi dallara ayrıldığı zaman olur. Hadiste, **الشجرة المُقَزَّحة**’nin arkasında namaz kılmaktan nehiy vardır. Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: ve kır ağacının garibinden: **المُقَزَّحُ**; o, incir suretinde bir ağaçtır; başlarında köpeğin pençesi gibi olan kısa bir dalı vardır; bundan da Şa‘bî’nin, İbn Abbâs’tan haberi vardır: adamın **الشجرة المُقَزَّحَةِ**’ye doğru namaz kılmasını kerih görmüştür. Leys, A‘şâ’nın şu sözü hakkında dedi:
في مُحِيلِ القِدِّ مِن صَحْبِ قُزَحْ
Burada **قُزَحَ** ile ona bir lakap kastetti; isim değildir.
