# قزز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B2%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قزز

القز: الوثب، والانقباض للوثب. قال الليث: قز الإنسان يقز، بالضم، قزا: إذا قعد كالمستوفز ثم انقبض ووثب. وفي بعض الحديث:  إن إبليس ليقز القزة من المشرق فيبلغ المغرب  . هكذا ذكره الليث، وضبطه الصاغاني، ونقله ابن منظور، فلا عبرة بإنكار شيخنا الضم في مضارعه؛ واحتج بأن مالك لم يذكره في مصنفاته ولا غيره، قال: كان القياس يقز بالكسر فقط. القز: الإبريسم. وقال الأزهري: هو الذي يسوى منه الإبريسم. وفي المحكم والصحاح: أعجمي معرب. وجمعه قزوز. القز: إباء النفس الشيء، يقال: قزت نفسي عن الشيء قزا، وقزته، بحرف وغير حرف، أي أبته وعافته وأكثر ما يستعمل بمعنى عافته، والأولى جعلها ابن القطاع لغة يمانية. القز، بالضم: التنطس والتباعد من الدنس، كالتقزز، يقال: تقزز الرجل عن الشيء: لم يطعمه ولم يشربه بإرادة. وقد تقزز من أكل الضب وغيره. القز، بالتثليث، وكذلك القنز، هو عن اللحياني: الرجل المتقزز. ولو قال: فهو قز ويثلث. كان أجود في الاختصار، والتثليث ذكره الجوهري. وهي بهاء، قال اللحياني: يثنى ويجمع ويؤنث، ولم يذكر الجمع، وسنذكره. والقازوزة. نقله الليث عن بعض العرب والقاقوزة والقاقزة، بتشديد الزاي مع ضم القاف الثانية، وهذه ذكرها الليث وأنكرها الجوهري. قلت: وقد ذكرها النابغة الجعدي في شعره:
  كأني إنما نادمت كسرى                      فلي قاقزة وله اثنتـان : مشربة دون القرقارة. قاله الليث. وقال الخطابي في غريب الحديث: مشربة كالقارورة. أو قدح دون القرقارة، أعجمية معربة، أو الصغير من القوارير، وهو قول الفراء، وجمع على القوازيز، قال: هي الجماجم الصغار التي من قوارير. قال أبو حنيفة: القاقزة هو الطاس، وقال: هذا الحرف فارسي، وأحرف العجمي يعرب على وجوه. وقال الليث: ليس في كلام العرب مما يفصل ألف بين حرفين مثلين مما يرجع إلى بناء ققز ونحوه، وأما بابل فهو اسم بلدة، وهو اسم خاص لا يجري مجرى اسم العوام. وقال أبو عبيد في كتاب ما خالفت العامة فيه لغات العرب: هي قاقوزة وقازوزة، للتي تسمى قاقزة. وزاد الزمخشري: القاقزة وفسره بالفيالجة. قلت: وهي الفناجين التي يشرب بها الشراب، وقال ابن السكيت: وأما القاقزة فمولدة، وأنشد للأقيشر الأسدي:
  أفنى تلادي وما جمعت من نشب                      قرع القواقيز أفـواه الأبـاريق

  قال الفراء: القاز: الشيطان، وقد مر تعليله في الحديث الذي ذكر قريبا. والقزز، محركة: الرجل الظريف المتوقي للعيوب والمتقزز المتباعد من المعاصي والمعايب لا كبرا وتيها، كالقزاز، كرمان، وهذه عن ابن الأعرابي. وكذلك القز - بالتثليث - بهذا المعنى وقد تقدم للمصنف قريبا. في التكملة: القزاز، كسحاب: الثعبان العظيم، أو الحيات القصار. كذا في النسخ، والذي في نص الصاغاني: الصغار، والمعنى الأخير قريب من مأخذ المادة، على أن بين العظيم والحيات الصغار، على ما هو نص الصاغاني، نوعا من الضدية، فليتأمل. القزاز، كشداد: بائع القز. واشتهر به أبو غالب محمد بن عبد الواحد بن الحسن بن مبرك القزاز الشيباني، عرف بابن زريق، وابنه أبو منصور عبد الرحمن بن محمد، راوي تاريخ الخطيب. قلت: روى عن القاضي أبي الحسين بن المهتدي، وعنه عبد الملك بن المبارك الحريمي، وغيره، وابنه أبو السعادات نصر الله بن عبد الرحمن، روى عن أبي سعد محمد بن خشيش، والمبارك بن عبد الجبار الصيرفي، وعنه المبارك بن محمد الخواص، ويوسف بن أحمد السقار وغيرهما. وأبو الفضل مرجا بن علي بن هبة الله الربعي الواسطي المقرئ القزاز: من شيوخ الدمياطي. وابن قزقز - بالضم - أحمد بن محمد، يعرف بزنجي: محدث حدث عنه العتيقي، قال الحافظ: والذي في الإكمال أن زنجيا لقب شيخه عبد الرحمن بن الحسن. وقزقز، بالفتح: ع، نقله الصاغاني. وقزاقز من الشيء: نبذ منه، نقله الصاغاني. والقاقزان: ثغر بقزوين، تهب في ناحيته ريح شديدة، قال الطرماح:
  طربت وشاقك البرق اليماني                      بفج الريح فج القـاقـزان قال الصاغاني: وحق هذا اللفظ أن يفرد له تركيب، وإنما ذكرته هنا لذكر الجوهري القاقزة في هذا التركيب. قلت: وقد قلده المصنف في ذلك. ومما يستدرك عليه: القزازة، بالفتح: الحياء. قز يقز ورجل قز: حيي، والجمع أقزاء نادر. وحكى أبو جعفر الرؤاسي: ما في طعامه قز ولا قز ولا قزازة، أي ما يتقزز له.

### Türkçe

**القز**: sıçrama; ve sıçramak için büzülme. Leys dedi: İnsan **قز** eder, **يقز** eder, (muzârîsi) damme ile, **قزا** (eder): (bu,) sanki hazır vaziyette oturup sonra büzülüp sıçradığı zaman(dır). Ve bazı hadiste: “Şüphesiz İblis, doğudan bir **القزة** sıçrayış sıçrar da batıya ulaşır.” Leys onu böyle zikretti; Sâgânî onu ضبط etti; İbn Manzûr onu nakletti; öyleyse şeyhimizin muzârîsinde dammeyi inkârına itibar yoktur; ve (şöyle) delil getirdi: Mâlik onu ne musanneflerinde ne de başkası zikretti, dedi: kıyas, yalnızca kesra ile **يقز** idi.

**القز**: ipek. Ezherî dedi: o, ipeğin kendisinden yapıldığı şeydir. Ve **المحكم** ve **الصحاح**’ta: Arapça olmayan, Arapçalaştırılmıştır. Çoğulu **قزوز**’dur.

**القز**: nefsin bir şeyi reddetmesi; şöyle denir: **قزت نفسي عن الشيء قزا** ve **قزته**; harf ile ve harfsiz; yani onu reddetti ve ondan tiksindi; en çok “ondan tiksindi” mânasında kullanılır; ve birincisi, onu İbnü’l-Kattâ‘ Yemenî bir lügat kıldı.

**القز**, damme ile: pislikten titizlik ve uzak durma; **التقزز** gibi; şöyle denir: **تقزز الرجل عن الشيء**: irade ile onu ne yedi ne içti. Ve **تقزز** etti: keler ve başkasını yemekten.

**القز**, üç hareke ile; ve كذلك **القنز**: Lihyânî’den (naklen), tiksinen adamdır. Eğer “o **قز**’dur ve üç hareke ile gelir” deseydi, ihtisarda daha iyi olurdu; ve üç hareke ile oluşunu Cevherî zikretti. Ve o, **بهاء**’dır; Lihyânî dedi: ikil yapılır, çoğul yapılır ve müennes yapılır; çoğulu zikretmedi; biz onu zikredeceğiz. Ve **القازوزة**. Leys onu bazı Araplardan nakletti; ve **القاقوزة** ve **القاقزة**; ikinci **القاف**’ın dammesiyle, **الزاي**’ın şeddeli olmasıyla; bunu Leys zikretti, Cevherî ise onu inkâr etti. Dedim: Nâbiga el-Ca‘dî onu şiirinde zikretmiştir:

  كأني إنما نادمت كسرى                      فلي قاقزة وله اثنتـان

: **مشربة**; **القرقارة**’dan aşağı. Leys dedi. Hattâbî, **غريب الحديث**’te dedi: **القارورة** gibi bir **مشربة**; yahut **القرقارة**’dan aşağı bir kadeh; Arapça olmayan, Arapçalaştırılmıştır; yahut şişelerin küçüğü; bu Ferrâ’nın sözüdür; **القوازيز** üzere çoğul yaptı; dedi: onlar, şişelerden olan küçük kafataslarıdır. Ebû Hanîfe dedi: **القاقزة** **الطاس**’tır; ve dedi: bu harf Farsçadır; yabancının harfleri çeşitli vecihler üzere Arapçalaştırılır. Leys dedi: Arapların كلامında, **ققز** binasına ve benzerine dönen, iki benzer harf arasına bir elif ayıran bir şey yoktur; أما **بابل** ise bir beldenin adıdır; o, özel bir addır; avam adının gidişi üzere cereyan etmez. Ebû Ubeyd, **كتاب ما خالفت العامة فيه لغات العرب**’da dedi: o, **قاقوزة** ve **قازوزة**’dir; **قاقزة** diye adlandırılana. Zemahşerî artırdı: **القاقزة**; ve onu **الفيالجة** ile tefsir etti. Dedim: o, içeceğin içildiği fincanlardır. İbnü’s-Sikkît dedi: أما **القاقزة** ise muvelleddir; ve Ukayşir el-Esedî’den inşad etti:

  أفنى تلادي وما جمعت من نشب                      قرع القواقيز أفـواه الأبـاريق

Ferrâ dedi: **القاز**: şeytandır; onun ta‘lîli, az önce zikredilen hadiste geçti. Ve **القزز**, harekeli: ayıplardan sakınan, zarif adam; ve günahlardan ve ayıplardan uzak duran, kibir ve böbürlenme olarak değil; **القزاز** gibi; **كرمان** (vezninde); bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve كذلك **القز** — üç hareke ile — bu mânada; ve musannif için az önce geçti.

**التكملة**’de: **القزاز**, **كسحاب**: büyük yılan; yahut kısa yılanlar. Nüshalarda böyle(dir); Sâgânî’nin نصّunda olan: küçükler. Son mânâ, maddenin مأخذine yakındır; şu da var ki “büyük” ile “küçük yılanlar” arasında, Sâgânî’nin نصّu üzere, bir tür zıtlık vardır; öyleyse düşünülsün.

**القزاز**, **كشداد**: **القز** satıcısı. Ve onunla, Ebû Gâlib Muhammed b. Abdülvâhid b. el-Hasen b. Mübrek **القزاز** eş-Şeybânî meşhur oldu; İbn Zurayk diye bilindi; ve oğlu Ebû Mansûr Abdurrahman b. Muhammed, Hatîb’in tarihinin râvisi. Dedim: Kadı Ebû’l-Hüseyn b. el-Muhtedî’den rivayet etti; ondan Abdülmelik b. el-Mübârek el-Harîmî ve başkaları (rivayet etti); ve oğlu Ebû’s-Sa‘âdât Nasrullâh b. Abdurrahman, Ebû Sa‘d Muhammed b. Huşeyş’ten ve el-Mübârek b. Abdülcebbâr es-Sayrafî’den rivayet etti; ondan el-Mübârek b. Muhammed el-Havvâs ve Yûsuf b. Ahmed es-Sakkâr ve başkaları rivayet etti. Ve Ebû’l-Fazl Mercâ b. Ali b. Hibetillâh er-Rab‘î el-Vâsitî el-Mukri’ **القزاز**: Dımiyâtî’nin şeyhlerindendir.

Ve **ابن قزقز** — damme ile — Ahmed b. Muhammed, **زنجي** diye bilinir: muhaddis; ondan Utîkî hadis rivayet etti; Hâfız dedi: **الإكمال**’da olan, **زنجي**’nin onun şeyhi Abdurrahman b. el-Hasen’in lakabı olduğudur.

Ve **قزقز**, fetha ile: bir yer; Sâgânî onu nakletti.

Ve **قزاقز من الشيء**: ondan bir şey attı; Sâgânî onu nakletti.

Ve **القاقزان**: Kazvîn’de bir geçit; onun tarafında şiddetli bir rüzgâr eser; Tırmâh dedi:

  طربت وشاقك البرق اليماني                      بفج الريح فج القـاقـزان

Sâgânî dedi: bu lafzın hakkı, ona müstakil bir terkib ayrılmasıdır; ancak ben onu burada zikrettim; Cevherî’nin bu terkibde **القاقزة**’yi zikretmesi sebebiyle. Dedim: musannif de bunda onu taklit etmiştir.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **القزازة**, fetha ile: hayâ. **قز يقز** ve **رجل قز**: hayâlı; çoğulu **أقزاء** nâdirdir. Ebû Ca‘fer er-Ruâsî hikâye etti: “Onun yemeğinde ne **قز** vardır ne **قز** ne de **قزازة**”; yani ondan tiksinilecek bir şey yoktur.
