# قزع (ق-ز-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B2%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ز - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و القاف والزاء
)ع ز ق، ق ز ع، ز ع ق، ز ق ع مستعملات( عزق: المِعْزَقة: المِسْحَاةُ، قال ذو الرمة:
إذا رَعَشَت أيْدِيكُمُ بالمَعَازِقِ
والمِعْزَقُ: المَرُّ من الحديد ونحوه ممَّا يُحفرُ به، ويجمعُ مَعازق.
والعَزْقُ عِلاجٌ في عُسْر. رَجُل عَزِق ومُتَعَزِّق وعَزوق: فيه شدَّة وبُخْل وعُسْر في خلقُهِ. والعَزْوَقُ: حَمْل الفُسْتُق في السَّنةِ التي لا يَعْقِدُ لُبُّهُ وهو دباغ. وعُزوقَتُه: تَقَبُّضَه. وأنشد:
ما يصْنعُ العَنْزُ بذي عَزْوَقِ		يُثيبهُ العَزْوَقُ في جـلـده
وذلك لأنه يُدْبَغُ جِلْدُهُ بالعَزْوَقِ.
قزع: القَزُعُ: قِطعُ السَّحاب، الواحدةُ قَزَعَةٌ وهي رَقيقَةُ الظِّلِّ تمر تحت السَّحابِ الكثير.
قال:
مقانِبُ بعضُها يُبْرى لبَعْض		كأنَّ زُهاءها قَزَعُ الظِّلاَلُ
والقَزَعُ من الصُّوفِ: ما تناتف في الرَّبيع، ورَجُلٌ مُقَزَّعٌ: ليس على رَأسِه إلاَّ شعُيرات تتطاير في الريح، قال ذو الرمة:
مُقَزَّعٌ أطْلَسُ الأَطْمَارِ ليس لهُ		إلاَّ الضِّراءَ وإلاّ صَيْدَها نَشَبُ
والمُقَزَّعُ من الخيْل: ما نُتِفَت ناصيته حتى تَرِقَّ، وأنشد:
نزائِع للصَّريحِ وأعْوجِـيٍّ		من الخَيلِ المُقَزَّعَةِ العِجَالِ
وسَهْمٌ مُقزعءَ خُفِّف ريشُهُ. والقَزَعُ:السهم الذي خفَّ ريشُهُ. وكَبْش أَقَزَعُ، وشاةٌ قَزعاء: سَقَط بعض صوفهما. والفَرسُ يَقْزَعُ بفارسه: إذا مَرَّ يُسْرُع به.
وفي الحديث : يخرجُ رجل في آخر الزَّمانِ يسمَّى أمير الغَضْبِ له أصحاب مُنَحَّوْنَ مَطْرُودُون مُقْصَوْن عن أبواب السُّلْطَان يأتونه من كل أوبٍ، كأنهم قَزَع الخَريف، يورثهم الله مَشارقِ الأرض ومَغَارِبَها.
وقال في وصف السحاب:
وهاجَتِ الرّيح بَطرَّادِ القَزَعْ
ونهى عن "القزِعِ" وهو أخذُ بعضِ الشَّعْرِ وتْركُ بعضه.
زعق: الزُّعَاقُ: ماءٌ مرٌ غليظٌ. وأزْعَقَ القَوْمُ: أي حفروا فهَجموا على ماءٍ زُعاقٍ.
قال علي بن أبي طالب:
دُونَكها مُتْـرَعَةً دِهـاقـا		كَأْساً زُعاقاً مُزِجَتْ زُعاقا
وبِئْرٌ زَعِقَةٌ: مِلْحَة الماءِ. وطعامٌ زُعاقٌ: مَزْعُوقٌ: أي كُثر مِلْحُهُ فأمرَّ.
والزُّعْقُوقُة: فَرْخُ القَبَجِ، ويُجْمعُ الزَّعاقيق، وأنشد:
كأنّ الزَّعَاقِيقَ والحَيْقُطَـانَ		يُبَادِرْنَ في المَنْزِلِ الضَّيْوَنا
ويقال: أَرْضٌ مَزْعُوقَةٌ ومَذْعُوقَةٌ ومَمْعُوقَةٌ ومَبْعُوقَةٌ ومَشْحُوَذةٌ ومَسْحُورَةٌ ومَسْنَّيِةٌ بمعنىً واحد أي أصابها مطرٌ وابلٌ شَديدٌ. وزَعَقَتِ الريحُ التُّرابَ: أثارتْه زقع: زَقَعَ زَقْعاً وزُقاعاً لأَشَدِّ ضُراطِ الحمار.
قال زائدة: أعرفُه صَقَعَ بِضَرْطَة لها رَطْبَةٌ مُنْتَشِرَةٌ ذاتُ صَوْتٍ.
والزَّقاقِيعُ: فِراخ القَبَجِ.

##### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ve **الزاء**
(**ع ز ق**، **ق ز ع**، **ز ع ق**، **ز ق ع** kullanımdadır) **عزق**: **المِعْزَقة**: **المِسْحَاةُ** (kazma/kürek), ذو الرمة dedi ki:
إذا رَعَشَت أيْدِيكُمُ بالمَعَازِقِ
Ve **المِعْزَقُ**: demirden ve benzerinden, onunla kazı yapılan **المَرُّ**; çoğulu **مَعازق** olarak toplanır.
Ve **العَزْقُ**: zorlukta bir tedavidir. **رَجُل عَزِق** ve **مُتَعَزِّق** ve **عَزوق**: onda şiddet ve cimrilik ve huyunda zorluk vardır. Ve **العَزْوَقُ**: içi bağlamadığı yılda fıstığın yükü; o, bir tabaklamadır. Ve **عُزوقَتُه**: onun büzülmesidir. Ve şu şiir okundu:
ما يصْنعُ العَنْزُ بذي عَزْوَقِ		يُثيبهُ العَزْوَقُ في جـلـده
Bu, derisinin **العَزْوَقِ** ile tabaklanmasından dolayıdır.

**قزع**: **القَزُعُ**: bulut parçalarıdır; teki **قَزَعَةٌ**dır ve o, gölgesi ince olandır; çok bulutun altında geçer.
Dedi ki:
مقانِبُ بعضُها يُبْرى لبَعْض		كأنَّ زُهاءها قَزَعُ الظِّلاَلُ
Ve yünden **القَزَعُ**: baharda didiklenip kopan şeydir; ve **رَجُلٌ مُقَزَّعٌ**: başında ancak rüzgârda uçuşan küçük kıllar olandır; ذو الرمة dedi ki:
مُقَزَّعٌ أطْلَسُ الأَطْمَارِ ليس لهُ		إلاَّ الضِّراءَ وإلاّ صَيْدَها نَشَبُ
Ve atlardan **المُقَزَّعُ**: perçemi yolunup incelinceye kadar seyreltilmiş olandır; ve şu şiir okundu:
نزائِع للصَّريحِ وأعْوجِـيٍّ		من الخَيلِ المُقَزَّعَةِ العِجَالِ
Ve **سَهْمٌ مُقزعءَ**: tüyü hafifletilmiş (ok). Ve **القَزَعُ**: tüyü hafif olan oktur. Ve **كَبْش أَقَزَعُ** ve **شاةٌ قَزعاء**: ikisinin yününden bir kısmı dökülmüştür. Ve **الفَرسُ يَقْزَعُ بفارسه**: geçtiği zaman onu hızlandırmasıdır.
Ve hadiste: “Âhir zamanda **أمير الغَضْبِ** diye adlandırılan bir adam çıkar; onun, sultanın kapılarından uzaklaştırılmış, kovulmuş, sürülmüş arkadaşları vardır; her yönden ona gelirler; sanki onlar sonbaharın **قَزَع**’ı gibidir; Allah onlara yerin doğularını ve batılarını miras bırakır.”
Ve bulutun vasfında dedi ki:
وهاجَتِ الرّيح بَطرَّادِ القَزَعْ
Ve “**القزِعِ**”den nehyetti; o, saçın bir kısmını almak ve bir kısmını bırakmaktır.

**زعق**: **الزُّعَاقُ**: acı, koyu bir sudur. Ve **أزْعَقَ القَوْمُ**: yani kazdılar da **زُعاقٍ** bir suya ansızın rastladılar.
علي بن أبي طالب dedi ki:
دُونَكها مُتْـرَعَةً دِهـاقـا		كَأْساً زُعاقاً مُزِجَتْ زُعاقا
Ve **بِئْرٌ زَعِقَةٌ**: suyu tuzlu (kuyu). Ve **طعامٌ زُعاقٌ**: **مَزْعُوقٌ**: yani tuzu çoğaldı da acılaştı.
Ve **الزُّعْقُوقُة**: kekliğin yavrusu; **الزَّعاقيق** olarak toplanır; ve şu şiir okundu:
كأنّ الزَّعَاقِيقَ والحَيْقُطَـانَ		يُبَادِرْنَ في المَنْزِلِ الضَّيْوَنا
Ve denir ki: **أَرْضٌ مَزْعُوقَةٌ** ve **مَذْعُوقَةٌ** ve **مَمْعُوقَةٌ** ve **مَبْعُوقَةٌ** ve **مَشْحُوَذةٌ** ve **مَسْحُورَةٌ** ve **مَسْنَّيِةٌ**; tek bir mânâdadır: yani ona şiddetli, bol bir yağmur isabet etmiştir. Ve **زَعَقَتِ الريحُ التُّرابَ**: onu kaldırdı.

**زقع**: **زَقَعَ** **زَقْعاً** ve **زُقاعاً**: eşeğin en şiddetli yellenmesi içindir.
زائدة dedi ki: Onu, sesi olan, yayılmış, yaş bir yellenmeyle **صَقَعَ** olarak bilirim.
Ve **الزَّقاقِيعُ**: kekliğin yavrularıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قَزَعَ الظبيُ وغيره يَقْزَعُ قزوعاً: أسرع وخفَّ. ومنه قولهم: قَوْزَعَ الديك، إذا غُلِبَ فهرب. والقَزَعُ: قطعٌ من السحاب رقيقةٌ، الواحدة قَزَعَةٌ. وفي الحديث: "كأنَّهم قَزَعُ الخريف". والقَزَعُ أيضاً: صِغار الإبل. والقَزَعُ: أيضاً أن يُحْلَقَ رأس الصبي ويُتركَ في مواضع منه الشعرُ متقرِّقاً. وقد نُهِيَ عنه. والمُقَزَّعُ: السريع الخفيفُ. ويقال ما عليه قِزاعٌ، أي قطعة خِرقةٍ. وتَقَزَّعَ الفرسُ، أي تهيَّأ للركض. وقَزَّعته أنا فهو مُقَزَّعٌ.

##### Türkçe

قَزَعَ **الظبيُ** ve başkası **يَقْزَعُ** **قزوعاً**: hızlandı ve hafifledi. Bundan da onların sözü: **قَوْزَعَ الديك**; yenildiği zaman kaçtı (demektir). Ve **القَزَعُ**: ince bulutlardan parçalar; bir tanesi **قَزَعَةٌ**dur. Ve hadiste: “Sanki onlar **قَزَعُ الخريف**.” Ve **القَزَعُ** ayrıca: develerin küçükleri. Ve **القَزَعُ**: ayrıca çocuğun başının tıraş edilip onun bazı yerlerinde saçın parça parça bırakılmasıdır. Ondan nehyedilmiştir. Ve **المُقَزَّعُ**: hızlı, hafif olandır. Ve “Onun üzerinde **قِزاعٌ** yoktur” denir; yani bir parça bez (yoktur). Ve **تَقَزَّعَ الفرسُ**; yani koşmaya hazırlandı. Ve ben onu **قَزَّعته**; o da **مُقَزَّعٌ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والقاف مع الزاي
عزق ، زعق ، زقع ، قزع : مستعملة
عزق : أبو عبيد عن أبي زيد : أرضٌ معزوقة ، إذا شققتَها بفأسٍ أو غيرها . عزقتها أعزِقُها عَزْقاً . ولا يقال في غير الأرض .
قال شمِر : ويقال للفأس والمِسحاة مِعزَق ، وجمعه المَعَازق . وأنشد :
وإنا لنُمضِي بالأكفِّ رماحَنا
إذا أُرعِشَت أيديكمُ بالمعازقِ
قال : وهي البِيلة المعقَّفة . وقال بعضهم : هي الفؤوس ، واحدها معزَقة . قال : وهي فأسٌ لرأسها طَرَفان .
وقال الليث : رجلٌ عَزِقٌ ، أي في خُلقه عُسر وبُخل . قال : والعَزْوَقُ : حمل الفستق في السنة التي لا ينعقد لُبُّه . وهو دباغٌ . قال : وعَزْوَقتُه : تقبُّضه . وأنشد هو أو غيره :
ما تَصنع العنزُ بذي عَزْوَق
يثبتها في جِلْدِها العَزْوَقُ
وذلك أنّه يدبغ جلدُها بالعَزْوَق
قال : والعَزَق : علاج في عسر .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : العَزْوَق : الفُستُق . قال : والعُزُق : السَّيِّئو الأخلاق ، واحدهم عَزِق . يقال هو عَزِقٌ نَزِقٌ زَنِقٌ زَعِق . قال : والعُزُق : مُذرُّو الحِنطة . والعُزُق : الحفّارون . قال : وأعزَقَ ، إذا عمِل بالمِعْزقة ، وهي الحِفراءة والعَضْم . وأعزقَ بالمِعزَقة ، وهي المَرُّ الذي يكون مع الحفّارين . وأنشد المفضّل :
يا كفّ ذوقي نَزوانَ المِعزقه
زعق : أبو عبيد عن الأصمعيّ : أزعقتُه فهو مزعوق ، ومعناه المذعور ، في باب أفعلته فهو مفعول . قال : وقال الأمويّ : زعقته بغير ألف فانزعق ، أي فَزِع . وأنشدنا :
تعلَّمي أنَّ عليكِ سائقاً
لا مبطئاً ولا عنيفاً زاعقا
لَبّاً بأعجاز المطيّ لاحقا
وقال الليث وغيره : الزُّعاق الماء المُرُّ الغليظ الذي لا يُطاق شُربه من أُجوجته . قال : وطعام مزعوق : أكثر مِلحُه . وأزعق القومُ ، إذا حفَروا فهجموا على ماءٍ زُعاق .
قال : والزّعقوقة : فَرخُ القَبَج . وأنشد الليث :
كأنَّ الزَّعاقيق والحَيقُطَانَ
يُبادِرْنَ في المنزل الضَّيْوَنا
وفي ( نوادر الأعراب ) : أرضٌ مزعوقة ، ومدعوقة ، وممعوقة ، ومبعوقة ، ومشحوذة ، ومَسْنِيَّة ، إذا أصابَها مطرٌ وابلٌ شديد .
قزع : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن القَزَع . قال أبو عبيد : هو أن يُحلق رأس الصبيّ ويترك منه مواضع فيها الشَّعَر متفرِّقة . وكذلك كل شيء يكون قطعاً متفرِّقة فهو قَزَع . ومنه قيل لقطع السحاب في السماء قَزَع .
وفي حديث علي رضي الله عنه حين ذكر يعسوبَ الدين فقال : ( يجتمعون إليه كما يجتمع قَزَع الخريف ) ، يعني قِطَع السَّحاب . وقال ذو الرمّة :
ترى عُصَب القطا هَمَلاً عليه
كأنَّ رِعالَه قَزَعُ الجَهَامِ
وقال الأصمعيّ قَزَع الفرسُ يعدو ، ومَزَع يعدو ، إذا أحْضَر . قال : ورجلٌ مقزَّعٌ ، إذا كان خفيفاً . وبشير مُقزَّعٌ ، إذا جُرِّد للبُشارة . قال متمّم :
وجئتَ به تعدو بشيراً مقزَّعا
وقال أبو عمرو : كلُّ إنسانٍ جرّدتَه لأمرٍ ولم تشغَلْه بغيره فقد قَزَّعتَه . والمقزَّع من الخيل : المهلوب الذي جُزَّ عُرفُه وناصيتُه . وقال أبو عبيد : هو الفرس الشديد الخَلْق والأَسْر . وقال ابن الأعرابيّ : التقزيع : الحُضْر الشديد .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : المقزّع : السَّريع الخفيف : قال ذو الرمة :
مُقَزَّعٌ أطلسُ الأطمارِ ليس له
إلاّ الضِّراءَ وإلاّ صيدَها نشَبُ
وقال الليث : رجلٌ مقزّع : لا يُرى على رأسه إلا شُعَيرات متفرِّقة تَطايَرُ في الرِّيح . قال : والمقزَّع من الخيل ما تَنَتَّفُ ناصيتُه حتَّى تَرقّ . وأنشد :
نزائع لِلصّريحِ وأعْوَجِيَ
من الجُرْدِ المقزَّعةِ العِجالِ
قال : والمقزَّع : الرقيق الناصيةِ خِلْقةً .
قال أبو سعيد : قَزَعُ الوادي : غُثاؤه . وقَزَع الجمل : لُغامه على نُخْرته .
وقال ابن السكيت : يقال قَوزَعَ الديك ولا يقال قنزعَ . وقال أبو حاتم عن الأصمعيّ : تقول العامة إذا اقتتل الديكان فهرب أحدُهما : قَنَزَع الدِّيك ؛ وإنما يقال قَوزَع الدِّيك إذا غُلِب ؛ ولا يقال : قَنزعَ .
قلت : والأصل فيه قَزَع ، إذا عدا هارباً وقَوزَعَ فَوعَلَ منه .
وقال إسحاق بنُ الفرج : تقول العرب : أقزَع له في المنطق وأقذعَ وأزهف ، إذا تعدَّى في القول .
وفي ( النوادر ) : القَزَعة : ولد الزِّنى .
سلمة عن الفراء : قَزَع قَزَعاناً ، وزمَعَ زَمَعاناً ، وهو مَشْيٌ متقارب .
وقال النضر نحوَه .
وقال ابن السكيت : ما عليه قِزَاع ولا قَزَعة ، أي ما عليه شيء من الثِّياب .
زقع : قال الليث : الزَّقْع : أشدُّ ضُراطِ الحمار وقد زَقَعَ زَقْعاً .
وقال النضر : الزَّقاقيع : فِراخ القَبَج . وقال الخليل : هي الزعاقيق ، واحدتها زُعقوقة .

##### Türkçe

باب العين والقاف مع الزاي
**عزق** ، **زعق** ، **زقع** ، **قزع** : kullanımdadır.

**عزق** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أرضٌ معزوقة**; onu bir balta veya başkasıyla yardığın zaman (denir). Onu **عزقتها**; onu **أعزِقُها** **عَزْقاً**. Ve yerden başkası hakkında söylenmez.
Şemir dedi: Baltaya ve küreğe **مِعزَق** denir; çoğulu **المَعَازق**’tır. Şiir okudu:
Ve biz mızraklarımızı avuçlarla mutlaka yürütürüz
Elleriniz **بالمعازقِ** ile titretildiği zaman
Dedi: O, kıvrık **البِيلة**’dir. Bazıları dedi: O, baltalardır; teki **معزَقة**’dır. Dedi: O, başı için iki ucu olan bir baltadır.
Leys dedi: **رجلٌ عَزِقٌ**, yani huyunda zorluk ve cimrilik vardır. Dedi: ve **العَزْوَقُ**: içi bağlanmadığı yılda fıstık yükü. Ve o, bir tabaklayıcıdır. Dedi: ve **عَزْوَقتُه**: onun büzülmesidir. O veya başkası şiir okudu:
Keçi, **بذي عَزْوَق** ile ne yapar
Onu derisinde **العَزْوَقُ** sabitler
Ve bu, onun derisinin **بالعَزْوَق** ile tabaklanmasıdır.
Dedi: ve **العَزَق**: zorlukta bir çare.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَزْوَق**: fıstıktır. Dedi: ve **العُزُق**: kötü ahlâklı olanlar; onların teki **عَزِق**’tir. “O **عَزِقٌ نَزِقٌ زَنِقٌ زَعِق**’tir” denir. Dedi: ve **العُزُق**: buğday savuranlar. Ve **العُزُق**: kazıcılar. Dedi: ve **أعزَقَ**, **بالمِعْزقة** ile çalıştığı zaman; o da **الحِفراءة** ve **العَضْم**’dır. Ve **أعزقَ بالمِعزَقة**; o da kazıcılarla birlikte olan **المَرُّ**’dur. Mufaddal şiir okudu:
يا كفّ ذوقي نَزوانَ **المِعزقه**

**زعق** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **أزعقتُه**; o da **مزعوق**tur; manası, “korkutulmuş”tur; “**أفعلته** o da **مفعول**” babında. Dedi: ve Ümevî dedi: Onu elifsiz **زعقته**; böylece **فانزعق**; yani korktu. Bize şiir okuttu:
Öğren ki senin üzerinde bir sürücü vardır
Ne ağır davranan ne de sert, **زاعقا**
Bineklerin sağrılarına yapışarak yetişen
Leys ve başkaları dedi: **الزُّعاق**; acılığından dolayı içilmesi güç olan, içilmesi dayanılmayan, kalın acı sudur. Dedi: ve **طعام مزعوق**: tuzu çoğalmış (yemek). Ve **أزعق القومُ**, kazdıkları zaman da **ماءٍ زُعاق** üzerine ansızın vardıkları zaman.
Dedi: ve **الزّعقوقة**: keklik yavrusu. Leys şiir okudu:
Sanki **الزَّعاقيق** ve **الحَيقُطَانَ**
Evde **الضَّيْوَنا**’ya koşuşurlar
Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: **أرضٌ مزعوقة** ve **مدعوقة** ve **ممعوقة** ve **مبعوقة** ve **مشحوذة** ve **مَسْنِيَّة**; ona şiddetli sağanak yağmur isabet ettiği zaman (denir).

**قزع** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: **القَزَع**’dan nehyetti. Ebû Ubeyd dedi: O, çocuğun başının tıraş edilip ondan, içinde saç bulunan yerlerin dağınık bırakılmasıdır. Ve aynı şekilde parça parça dağınık olan her şey **قَزَع**’dır. Ondan dolayı gökteki bulut parçalarına **قَزَع** denildi.
Ali رضي الله عنه’nun, dinin arı-beyini zikrettiği sırada hadîsinde: “( **قَزَع الخريف**’in toplandığı gibi ona toplanırlar )” dedi; yani bulut parçaları. Zü’r-Rumme dedi:
Onun üzerinde katar katar kuş sürülerini başıboş görürsün
Sanki sürüleri **قَزَعُ الجَهَامِ**’dır
Asma‘î dedi: **قَزَع الفرسُ** koşar ve **مَزَع** koşar; **أحْضَر** ettiği zaman. Dedi: ve **رجلٌ مقزَّعٌ**, hafif olduğu zaman. Ve Beşîr **مُقزَّعٌ**’dır; müjde için soyulduğu zaman. Mütemmim dedi:
Ve onu, koşarak, müjdeci **مقزَّعا** getirdin
Ebû Amr dedi: Her insanı bir iş için soyup onu başkasıyla meşgul etmediysen, onu mutlaka **قَزَّعتَه**. Ve atlardan **المقزَّع**: yelesi ve perçemi kesilmiş olan, tüyleri yolunmuş olandır. Ebû Ubeyd dedi: O, yaratılışı ve bağları kuvvetli attır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **التقزيع**: şiddetli hızlı koşmadır.
Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **المقزّع**: hızlı, hafif olandır. Zü’r-Rumme dedi:
**مُقَزَّعٌ**; yamaları yıpranmış, onun için yoktur
Ancak **الضِّراءَ** ve ancak onun avı, takılıp kalan (şey)dir
Leys dedi: **رجلٌ مقزّع**: başında ancak rüzgârda uçuşan dağınık birkaç kıl görülen (kimsedir). Dedi: ve atlardan **المقزَّع**: perçemi yoluna yoluna incelinceye kadar (olan)dır. Şiir okudu:
نزائع لِلصّريحِ وأعْوَجِيَ
من الجُرْدِ **المقزَّعةِ** العِجالِ
Dedi: ve **المقزَّع**: yaratılışça perçemi ince olandır.
Ebû Saîd dedi: **قَزَعُ الوادي**: onun köpüğüdür. Ve **قَزَع الجمل**: burnu üzerindeki salyasıdır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **قَوزَعَ الديك** denir; **قنزعَ** denmez. Ebû Hâtim, Asma‘î’den: Avam, iki horoz dövüşüp de biri kaçtığı zaman “**قَنَزَع الدِّيك**” der; ancak horoz yenildiği zaman “**قَوزَع الدِّيك**” denir; “**قَنزعَ**” denmez.
Ben dedim: Aslı, kaçıp koştuğu zaman **قَزَع**’dır; ve ondan **فَوعَلَ** vezninde **قَوزَعَ** (türetilmiştir).
İshak b. el-Ferec dedi: Araplar der ki: “Konuşmada onun için **أقزَع** ve **أقذعَ** ve **أزهف**”; sözde haddi aştığı zaman.
( **النوادر** )’de: **القَزَعة**: zinâ çocuğu.
Seleme, Ferrâ’dan: **قَزَع قَزَعاناً** ve **زمَعَ زَمَعاناً**; o, adımları birbirine yakın bir yürüyüştür.
Nadr onun benzerini söyledi.
İbnü’s-Sikkît dedi: Üzerinde **قِزَاع** yok ve **قَزَعة** yok; yani üzerinde elbiseden hiçbir şey yoktur.

**زقع** : Leys dedi: **الزَّقْع**: eşeğin en şiddetli yellenmesidir; ve **زَقَعَ زَقْعاً**.
Nadr dedi: **الزَّقاقيع**: keklik yavruları. Halîl dedi: O, **الزعاقيق**’tir; onun teki **زُعقوقة**’dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والزاء وما يثلثهما)
(قزع) القاف والزاء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خِفَّة في شيءٍ وتفرُّق. من ذلك القَزَع: قِطَع السَّحاب المتفرِّقة، الواحدة قَزَعَة. قال:‏
تَرَى عُصَبَ القَطا هَمَلاً عليه *** كأنَّ رِعالَه قَزَع الجَهَامِ(1)‏
ومن الباب القَزَعُ المنهيُّ عنه، وهو أن يُحلَق رأسُ الصبيّ ويترك في مواضعَ منه شعرٌ متفرِّق. ورجلٌ مقزَّع: لا يُرَى على رأسه إلاَّ شعيرات. وفرسٌ مقزَّع: رقَّت ناصيتُه.‏
ومن الباب في الخِفّة: تقزَّعَ الفرسُ: تهيَّأَ للرَّكض. والظَّبيُ* يَقزَع، إذا أسرَعَ. والقَزَع: صِغار الإبل(2).‏
(قزل) القاف والزاء واللام كلمةٌ واحدةٌ، وهي القَزَل(3)، وهو أسوأ العَرَج. يقال منه قَزِل يَقْزَل.‏
(قزم) القاف والزاء والميم كلمةٌ تدلُّ على دناءةٍ ولؤم. فالقَزَم: الدَّناءة واللُّؤم. والرجل قَزَم، يقال ذلك للأنثى والذَّكر، والواحد والجمع.‏
(قزب) القاف والزاء والباء، فيه من طرائف ابن دريد(4): القَزَب الصَّلاَبة والشِّدَّة. قَزِب الشيءُ: صَلُب.‏
(قزح) القاف والزاء والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على اختلاطِ ألوانٍ مختلفة وتشعُّب في الشَّيء. من ذلك القَزْح: التَّابَلُ من توابل القِدر. يقال: قَزِّحْ قِدْرَك. قال ابن دريد(5): ومنه قولهم: مليح قَزِيحٌ. ويقال: إنَّ القُزَح: الطَّرَائق، في التي يقال لها: قَوْسُ قُزَح، الواحدة قُزْحَة. ويقال: تقزَّحَ النبتُ، إذا انشَعَب شُعَباً. وشجرةٌ متقزِّحة. وقَزَح الكلبُ ببوله. وقال ابن دريد(6): يقال إنَّ القَزْح: بَوْلُ الكلب. والله أعلم.‏
--------------ـــ
(1) البيت لذي الرمة في ديوانه 597 واللسان (قزع). وفي الأصل: "سملا عليه"، تحريف.‏
(2) ترتيب المواد من الباقية إلى آخر هذا الباب كان في أصله على هذا النظام: (قزب، قزم، قزل؛ قزح) فأعدته إلى نصابه الطبيعي. ومن عجب أنه في المجمل جرى كذلك على نظامه في المقاييس، وهو سهو من ابن فارس.‏
(3) الجمهرة (1: 282).‏
(4) في الأصل: "اللبث"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(5) الجمهرة: (2: 148).‏
(6) الجمهرة (2: 149).‏

ـ

##### Türkçe

(قاف, **الزاء** ve onları üçleyen şeyin babı)

(**قزع**) **القاف** ve **الزاء** ve **العين**; bir şeyde hafifliğe ve dağınıklığa delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **القَزَع**: dağınık bulut parçalarıdır; teki **قَزَعَة**. Dedi ki:‏
Üzerinde başıboş **القَطا** sürülerini görürsün *** sanki onun sürüleri **قَزَع الجَهَامِ**(1)‏
Ve babdan, nehyedilmiş olan **القَزَعُ** vardır; o da, çocuğun başının tıraş edilip ondan birtakım yerlerde dağınık saç bırakılmasıdır. Ve **مقزَّع** bir adam: başında ancak birkaç kıl görülen. Ve **مقزَّع** bir at: perçemi incelmiştir.‏
Ve babdan hafiflikte: **تقزَّعَ الفرسُ**: koşuya hazırlandı. Ve **الظَّبيُ** **يَقزَع**; süratlenince. Ve **القَزَع**: küçük develer(2).‏

(**قزل**) **القاف** ve **الزاء** ve **اللام** tek bir kelimedir; o da **القَزَل**(3)’dir; ve o, topallığın en kötüsüdür. Ondan: **قَزِل يَقْزَل** denir.‏

(**قزم**) **القاف** ve **الزاء** ve **الميم**; aşağılığa ve alçaklığa delâlet eden bir kelimedir. Şu hâlde **القَزَم**: aşağılık ve alçaklıktır. Ve adam **قَزَم**dır; bu, dişiye ve erkeğe, tekile ve çoğula söylenir.‏

(**قزب**) **القاف** ve **الزاء** ve **الباء**; onda İbn Düreyd’in(4) garipliklerinden: **القَزَب** katılık ve şiddettir. **قَزِب** şey: katılaştı.‏

(**قزح**) **القاف** ve **الزاء** ve **الحاء**; farklı renklerin karışmasına ve şeyde dallanıp budaklanmaya delâlet eden bir asılcık. Bundan: **القَزْح**: tencere baharatlarından olan baharattır. Denir: **قَزِّحْ قِدْرَك**. İbn Düreyd(5) dedi: Ve ondan onların sözü: **مليح قَزِيحٌ**. Ve denir ki: **القُزَح**: yollar/şeritlerdir; **قَوْسُ قُزَح** denilende; teki **قُزْحَة**. Ve denir: **تقزَّحَ النبتُ**; şubelere ayrılıp dallanınca. Ve **متقزِّحة** bir ağaç. Ve köpek, idrarıyla **قَزَح** etti. İbn Düreyd(6) dedi: Denir ki **القَزْح**: köpeğin idrarıdır. Ve Allah daha iyi bilir.‏

--------------ـــ
(1) Beyit, Zü’r-Rumme’nindir; divanında 597 ve Lisân’da (**قزع**). Asılda: “سملا عليه”; tahriftir.‏
(2) Maddelerin bu babın sonuna kadar kalan kısmının tertibi, aslında şu düzen üzereydi: (**قزب**، **قزم**، **قزل**؛ **قزح**) ben onu tabiî yerine iade ettim. Ve şaşırtıcıdır ki, el-Mücmel’de de el-Mekâyîs’teki düzeni üzere böyle cereyan etmiştir; bu, İbn Fâris’ten bir sehivdir.‏
(3) el-Cemhere (1: 282).‏
(4) Asılda: “اللبث”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.‏
(5) el-Cemhere: (2: 148).‏
(6) el-Cemhere (2: 149).‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ز ع
كأنهم قزع السحاب وهي القطع المتفرقة‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ ترى عصب القطا هملاً عليه كأن رعاله قزع الجهام وتقزّع السحاب وتقشّع‏.‏
وقوزع الديم فرّ من صاحبه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نهيَ عن القزع والقنازع وهي بعض الشعر يترك غير محلوق‏.‏
قال زهير‏:‏ لطول اعتمامه في السفر‏.‏
ورجل مقزّع‏.‏
وذهب ماله ولم يبق إلا قزع وهي صغار الإبل‏.‏
ورمى الوادي بالقزع‏.‏
والفحل يرمي بالقزع وهو الغثاء والزبد وقطع اللغام‏.‏
قال الأعشى‏:‏ طابت له الريح فامتدت غواربه ترى حواليه من تيّاره قزعاً وقال ذو الرمة‏:‏ إذا استردف الحادي وقد آل صوته إلى النزر واعتمّت بذي قزعٍ شكل ورسول مقزّعٌ‏:‏ مستعجل وقزّعوا إلى فلان رسولاً‏.‏
وتقزّع القوم‏:‏ تفرّقوا‏.‏

##### Türkçe

ق ز ع
Sanki onlar **قزع السحاب** gibidir; o da dağınık parçalar(dır).‏.‏
**ذو الرمة** dedi ki:
“**القطا**’nın sinirlerini onun üzerinde gevşek görürsün; sanki onun çobanları **قزع الجهام** gibidir.”
Ve bulut **تقزّع** eder ve **تقشّع** eder.‏.‏
Ve **قوزع الديم**: arkadaşından kaçtı.‏.‏
Mecazdan: **القزع** ve **القنازع**dan nehyedildi; o, saçın bir kısmıdır, (geri kalanı) tıraş edilmemiş bırakılır.‏.‏
**زهير** dedi ki:
Yolculukta sarığını uzun süre sarmasından dolayı.‏.‏
Ve **رجل مقزّع**.‏.‏
Ve malı gitti; **قزع**dan başka bir şey kalmadı; o da küçük develerdir.‏.‏
Ve vadi **القزع** ile attı.‏.‏
Ve damızlık erkek (deve) **بالقزع** ile atar; o da köpük, kabarcık ve salya parçalarıdır.‏.‏
**الأعشى** dedi ki:
“Rüzgâr ona hoş geldi de sağrı(ları) uzadı; onun çevresinde akıntısından **قزعاً** görürsün.”
Ve **ذو الرمة** dedi ki:
“Eğer **الحادي** bindirildiğinde ve sesi azlığa dönmüşken, **ذي قزعٍ** ile bir şekil sarık sarıldıysa.”
Ve **رسول مقزّعٌ**: aceleci. Ve falana bir elçi olarak **قزّعوا**.‏.‏
Ve kavim **تقزّع** etti: dağıldılar.‏.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَزَعُ: قطع من السحاب رقاق كأَنها ظلّ إِذا مرّت من تحت السحابة الكبيرة. وفي حديث الاستسقاء: وما في السماء قَزَعةٌ أَي قِطْعةٌ من الغيم؛ وقال الشاعر:
مَقانِبُ بعضُها يبْري لبعضٍ،
كأَنَّ زُهاءَها قَزَعُ الظِّلالِ
وقيل: القَزَعُ السحاب المتفرق، واحدتها قَزَعةٌ. وما في السماء قَزَعةٌ وقِزاعٌ أَي لَطْخةُ غيم. وفي حديث علي، كرم الله وجهه، حين ذكَر يَعْسُوبَ الدِّينِ فقال: يجتمعون إِليه كما يجتمع قَزَعُ الخريف، يعني قِطَعَ السحاب لأَنه أَوّل الشتاء، والسحابُ يكون فيه متفرّقاً غير متراكِم ولا مُطْبِقٍ، ثم يجتمع بعضه إِلى بعض بعد ذلك؛ قال ذو الرمة يصف ماء في فلاة:تَرَى عُصَبَ القَطا هَمَلاً عليه،
كأَنَّ رِعالَه قَزَعُ الجَهامِ
والقَزَعُ من الصُّوفِ: ما تَناتَفَ في الربيع فسقط. وكبشٌ أَقْزَعُ وناقة قَزْعاء: سقط بعض صوفها وبقي بعض، وقد قَزِعَ قَزَعاً. وقَزَعُ الوادِي: غُثاؤه، وقَزَعُ الجملِ: لُغامُه على نُخْرَتِه. قال أَبو تراب حكايةً عن العرب: أَقْزَعَ له في المَنْطِقِ وأَقْذَعَ وأَزْهَفَ إِذا تعدّى في القول. وفي النوادر: القَزَعةُ ولَد الزنا. وقَزَعُ السهم: ما رقَّ من ريشه. والقزع أَيضاً: أَصغر ما يكون من الريش. وسَهْمٌ مُقَزَّعٌ: رِيشَ بِرِيشٍ صِغار. ابن السكيت: ما عليه قِزاعٌ ولا قَزَعَةٌ أَي ما عليه شيء من الثياب.
والقُزَّعةُ والقُزْعةُ: خُصَلٌ من الشعر تترك على رأْس الصبي كالذَّوائبِ متفِّرقةً في نواحي الرأْس. والقَزَعُ: أَن تَحْلِقَ رأْس الصبي وتترك في مواضعَ منه الشعر متفرقاً، وقد نُهِيَ عنه. وقَزَّعَ رأْسَه تقزيعاً: حلق شعره وبقيت منه بقايا في نواحي رأْسه. وفي الحديث: أَنه نَهَى عن القَزَعِ؛ هو أَن يُحْلَقَ رأْسُ الصبي ويترك منه مواضعُ متفرِّقةٌ غيرُ محلوقة تشبيهاً بِقَزَعِ السحاب. والقَزَعُ: بقايا الشعر المُنْتَتِفِ، الواحدة قزعة، وكذلك كل شيء يكون قِطَعاً متفرقة، فهو قَزَعٌ؛ ومنه قيل لقطع السحاب في السماء قَزَعٌ. ورجل مُقَزَّعٌ ومُتَقَزِّعٌ: رقيق شعرِ الرأْسِ متفرِّقُه لا يُرَى على رأْسه إِلا شعراتٌ متفرّقة تَطايَرُ مع الريح. والقَزَعةُ: موضع الشعر المُتَقَزِّعِ من الرأْس. وقَزَّعْتُه أَنا، فهو مُقَزَّعٌ. والمُقَزَّعُ من الخيل: الذي تُنْتَفُ ناصِيَتُه حتى تَرِقَّ؛ وأَنشد:
نَزائِعَ للصرِيحِ وأَعْوجِيٍّ
من الجُرْدِ المُقَزَّعةِ العِجالِ
وقيل: المُقَزَّعُ الرقيقُ الناصيةِ خِلْقةً، وقيل: هو المَهْلُوب الذي جُزَّ عُرُفُه وناصيته، وقال أَبو عبيدة: هو الفرس الشديد الخَلْقِ والأَسْرِ. وقَزَّعَ الشارِبَ: قصّه. والقَزَعُ: أَخذ بعض الشعر وترك بعضه. وفي حديث ابن عمر: نهى رسول الله، عن القَزَعِ، يعني أَخذ بعض الشعر وترك بعضه.والمُقَزَّعُ: السريع الخفيف من كل شيء؛ قال ذو الرمة: مُقَزَّعٌ أَطْلَسُ الأَطْمارِ، ليس له،
إِلا الضِّراءَ وإِلا صَيْدَها، نَشَبُ
وبَشِيرٌ مُقَزَّع: جُرِّد للبشارة؛ قال مُتَمِّمٌ:
وجِئْتَ به تَعْدُو بَشِيراً مُقَزَّعا
وكل إِنسان جَرَّدْته لأَمر ولم تَشْغَلْه بغيره، فقد أَقْزَعْتَه. وقَزَعَ الفرسُ يَقْزَعُ قَزْعاً وقُزُوعاً: مَرّ مَرّاً شديداً أَو مَهْلاً، وقيل: عَدا عَدْواً شديداً، وكذلك البعير والظَّبْي؛ ومنه قولهم: قَوْزَعَ الديك إِذا غُلِبَ فهرَب أَو فَرَّ من صاحبه. قال يعقوب: ولا تقل قَنْزَعَ لأَنه ليس بمأْخوذ من قَنازِعِ الناس، وإِنما هو قَزَعَ يَقْزَعُ إِذا خَفَّ في عَدْوِه هارباً الأَصمعي: العامة تقول إِذا اقتتل الديكان فهرب أَحدهما: قَنْزَعَ الديكُ، وإِنما يقال قَوْزَعَ الديكُ إِذا غُلِبَ ولا يقال قنزع؛ قال أَبو منصور: والأصل فيه قَزَعَ إِذا عدا هارباً، وقَوْزعَ فَوْعَلَ منه. قال البُشْتيّ: قال يعقوب بن السكيت: يقال قوزع الديك ولا يقال قنزع، قال البشتي: يعني تنفيشه بَرائِلَه وهي قَنازِعُه؛ قال أَبو منصور: وقد غَلِطَ في تفسير قَوْزَعَ بمعنى تنفيشِه قَنازِعَه، ولو كان كما قال لجاز قنزع، وهذا حرف لهج به بعض عوامّ أَهل العراق. يقول: قنزع الديكُ إِذا فرّ من الديكِ الذي يقاتله فوضعه أَبو حاتم في باب المذال والمفسد وقال: صوابه قوزع، ووضعه ابن السكيت في باب ما يلحن فيه العامة؛ قال أَبو منصور: وظن البشتي بحدسه وقلة معرفته أَنه مأْخوذ من القنزعة فأَخطأَ ظنه. الأَصمعي: قَزَعَ الفرس يَعْدُو ومَزَعَ يَعْدُو إِذا أَحْضَر. والتقْزِيعُ: الحُضْرُ الشديد. وقزَع قزْعاً ومزَع مَزْعاً: وهو مشي متقارب. وتقزَّعَ الفرسُ: تهيَّأَ للركض. وقَزَّعْتُه أَنا، فهو مُقَزَّعٌ. والقَزَعُ: صِغار الإِبل.
وقال ابن السكيت: ما عليه قِزاعٌ أَي قطعة خرقة.
وقَوْزَعٌ: اسم الخِزْي والعار؛ عن ثعلب. وقال ابن الأَعرابي: قَلَّدْتُه قَلائِدَ قَوْزَعٍ، يعني الفضائح؛ وأَنشد للكميت بن معروف، وقال ابن الأَعرابي هو للكميت بن ثعلبة الفقعسي:
أَبَتْ أُمُّ دِينارٍ فأَصْبَحَ فَرْجُها
حَصاناً، وقُلِّدْتُمْ قَلائِد قَوْزَعا
خُذوا العَقلَ، إِن أَعطاكُم العَقْلَ قَوْمُكُمْ،
وكُونوا كَمَنْ سَنَّ الهَوانَ فأَرْبَعا
ولا تُكْثِرُوا فيه الضِّجاجَ، فإِنَّه
مَحا السَّيْفُ ما قال ابْن دارةَ أَجْمَعا
فَمَهْما تَشَأْ منه فَزارةُ تُعْطِكُمْ،
ومَهْما تَشَأْ منه فَزارةُ تَمْنَعا
وقال مرة: قَلائِدَ بَوْزَعٍ ثم رجع إِلى القاف. قال ابن بري: والقَوْزَعُ الحِرْباء، وأَنشد هذا البيت الذي للكميت.
وقَزَعةُ وقُزَيْعةُ ومَقْزُوعٌ: أَسماء، وأَرى ثعلباً قد حكى في الأَسماء قَزْعةَ، بسكون الزاي.

##### Türkçe

**القَزَعُ**: buluttan ince parçalar; sanki gölge imiş gibi, büyük bulutun altından geçtikleri zaman. Ve yağmur isteme hadîsinde: “Gökte **قَزَعةٌ** yoktur” yani buluttan bir **قِطْعةٌ**; şair dedi ki:
Bazısı bazısı için yontar,
sanki onun parlaklığı gölgelerin **قَزَعُ**’ıdır.

Ve denildi: **القَزَعُ** dağınık buluttur; onun bir tanesi **قَزَعةٌ**’dır. Ve gökte **قَزَعةٌ** ve **قِزاعٌ** yoktur, yani bulut lekesi. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, **يَعْسُوبَ الدِّينِ**’i zikrettiği vakit dedi ki: “Ona, sonbaharın **قَزَعُ**’ı toplandığı gibi toplanırlar”; yani bulut parçaları; çünkü o kışın evvelidir ve bulut onda dağınık olur, birikmiş ve kaplayıcı olmaz; sonra bunun ardından bazısı bazısına toplanır; Zû’r-Rumme bir çölde suyu vasfederek dedi ki:
Üzerinde **القَطا**’nın sürülerini başıboş görürsün,
sanki onun toplulukları **الجَهامِ**’ın **قَزَعُ**’ıdır.

Ve yünden **القَزَعُ**: ilkbaharda yolunup düşen şey. Ve **كَبْشٌ أَقْزَعُ** ve **ناقة قَزْعاء**: yününün bir kısmı düşmüş, bir kısmı kalmış; ve o, **قَزِعَ قَزَعاً**. Ve **قَزَعُ الوادِي**: onun köpüğü/çerçöpü. Ve **قَزَعُ الجملِ**: burun deliği üzerinde onun salyası. Ebû Turâb, Araplardan bir hikâye olarak dedi: “Sözde haddi aşarsa, onun için **أَقْزَعَ** ve **أَقْذَعَ** ve **أَزْهَفَ**.” Ve **النوادر**’de: **القَزَعةُ** zina çocuğudur. Ve **قَزَعُ السهم**: tüyünün incelen kısmı. Ve **القزع** ayrıca: tüyün en küçük olduğu şey. Ve **سَهْمٌ مُقَزَّعٌ**: küçük tüylerle tüylenmiş. İbnü’s-Sikkît: “Üzerinde **قِزاعٌ** da yok **قَزَعَةٌ** da” yani elbiselerden üzerinde hiçbir şey yoktur.

Ve **القُزَّعةُ** ve **القُزْعةُ**: çocuğun başında, başın taraflarında dağınık olarak, zülüfler gibi bırakılan saç tutamları. Ve **القَزَعُ**: çocuğun başını tıraş edip ondan yerlerde saçı dağınık bırakmandır; ondan nehyedilmiştir. Ve **قَزَّعَ** başını **تقزيعاً**: saçını tıraş etti ve başının taraflarında ondan kalıntılar kaldı. Ve hadîste: “**القَزَعِ**’dan nehyetti”; o, çocuğun başının tıraş edilip ondan dağınık yerlerin tıraş edilmemiş bırakılmasıdır; bulutun **قَزَعِ**’ına benzetme olarak. Ve **القَزَعُ**: yolunmuş saçın kalıntılarıdır; bir tanesi **قزعة**; ve yine her şey ki dağınık parçalar olur, o **قَزَعٌ**’dır; bundan dolayı gökteki bulut parçalarına **قَزَعٌ** denildi. Ve **رجل مُقَزَّعٌ** ve **مُتَقَزِّعٌ**: baş saçının ince olanı; dağınık olanı; başında ancak rüzgârla uçuşan dağınık saç telleri görülür. Ve **القَزَعةُ**: baştan dağınık saçın yeri. Ve ben onu **قَزَّعْتُ**; o da **مُقَزَّعٌ**’dır. Ve atlardan **المُقَزَّعُ**: perçemi yolunup inceltilen; ve okudu:
Safkan ve **أَعْوجِيّ** için çekişmeler,
çabuk olan **الجُرْدِ المُقَزَّعةِ**’dan.

Ve denildi: **المُقَزَّعُ** yaratılışça perçemi ince olandır. Ve denildi: o, yelesi ve perçemi kırpılmış olan **المَهْلُوب**’dur. Ebû Ubeyde dedi: o, yaratılışı ve bağlanışı kuvvetli attır. Ve **قَزَّعَ الشارِبَ**: onu kesti. Ve **القَزَعُ**: saçın bir kısmını alıp bir kısmını bırakmaktır. İbn Ömer hadîsinde: Resûlullah **القَزَعِ**’dan nehyetti; yani saçın bir kısmını alıp bir kısmını bırakmak. Ve **المُقَزَّعُ**: her şeyden hızlı, hafif olan; Zû’r-Rumme dedi ki:
**مُقَزَّعٌ**; yamalı elbiselerin çıplağı; onun için yoktur,
ancak dikenlik ve ancak onun avı; takılıp kalma.

Ve **بَشِيرٌ مُقَزَّع**: müjde için soyunduruldu; Mütemmim dedi ki:
Ve onu, koşarak gelen **بَشِيراً مُقَزَّعا** olarak getirdin.

Ve her insan ki onu bir iş için soyundurursun ve onu başkasıyla meşgul etmezsin, muhakkak onu **أَقْزَعْتَه**.

Ve at **قَزَعَ يَقْزَعُ قَزْعاً وقُزُوعاً**: şiddetli bir geçişle yahut yavaşça geçti; ve denildi: şiddetli bir koşuşla koştu; deve ve ceylan da böyledir. Ve onların sözünden: “Horoz **قَوْزَعَ** eder; eğer yenilirse kaçarsa yahut sahibinden firar ederse.” Yakub dedi: “**قَنْزَعَ** deme; çünkü insanların **قَنازِعِ**’inden alınmış değildir; ancak o, **قَزَعَ يَقْزَعُ**’dır; kaçarken koşusunda hafif olursa.” el-Asmaî: Avam, iki horoz dövüşüp de biri kaçtığı zaman “Horoz **قَنْزَعَ** etti” der; ancak “Horoz **قَوْزَعَ** etti” denir, yenildiği zaman; ve **قنزع** denmez. Ebû Mansûr dedi: bunun aslı, kaçarken koştuğu zaman **قَزَعَ**’dır; ve **قَوْزعَ** ondan **فَوْعَلَ** veznidir. el-Buştî dedi: Yakub b. es-Sikkît dedi ki: “Horoz **قوزع** eder denir, **قنزع** denmez.” el-Buştî dedi: yani onun **بَرائِلَه**’ini kabartmasıdır; o da onun **قَنازِعُه**’idir. Ebû Mansûr dedi: **قَوْزَعَ**’ı, **قَنازِعَه**’ini kabartmak mânâsıyla tefsirde hata etti; eğer dediği gibi olsaydı **قنزع** câiz olurdu; bu, Irak ehlinin avamından bazısının diline doladığı bir harftir. Der ki: “Horoz, kendisiyle dövüşen horozdan kaçarsa **قنزع** eder.” Ebû Hâtim onu **باب المذال والمفسد**’e koydu ve dedi ki: doğrusu **قوزع**’dır. İbnü’s-Sikkît onu avamın lahn yaptığı şeyler babına koydu. Ebû Mansûr dedi: el-Buştî, sezgisi ve az bilgisiyle onun **القنزعة**’den alınmış olduğunu zannetti de zannı hata etti. el-Asmaî: At **قَزَعَ** eder, koşar; ve **مَزَعَ** eder, koşar; eğer **أَحْضَر** ederse. Ve **التقْزِيعُ**: şiddetli **الحُضْرُ**. Ve **قزَع قزْعاً** ve **مزَع مَزْعاً**: o, birbirine yakın yürüyüştür. Ve at **تقزَّعَ**: koşuya hazırlandı. Ve ben onu **قَزَّعْتُ**; o da **مُقَزَّعٌ**’dır. Ve **القَزَعُ**: küçük develerdir.

Ve İbnü’s-Sikkît dedi: “Üzerinde **قِزاعٌ** yoktur” yani bir parça bez.

Ve **قَوْزَعٌ**: rezillik ve ayıp adıdır; Sa‘leb’den. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Ona **قَلائِدَ قَوْزَعٍ** giydirdim”; yani rezillikler. Kümeyt b. Ma‘rûf için okudu; İbnü’l-A‘râbî dedi: o, Kümeyt b. Sa‘lebe el-Fu‘kasî’nindir:
Ümmü Dînâr razı olmadı da onun ferci sabahladı,
korunaklı; ve siz **قَلائِدَ قَوْزَعا** ile gerdanlıklandırıldınız.
Aklı alın; eğer kavminiz size aklı verirse,
ve zilleti sünnet kılan kimse gibi olun da dörtleyin.
Ve onda feryadı çoğaltmayın; çünkü o,
kılıç, İbn Dâre’nin dediğini toptan sildi.
Artık ondan ne dilerseniz, Fezâre size verir,
ve ondan ne dilerseniz, Fezâre men eder.

Ve bir kere: “**قَلائِدَ بَوْزَعٍ**” dedi, sonra **القاف**’a döndü. İbn Berî dedi: **القَوْزَعُ** kertenkeledir; ve Kümeyt’in olan bu beyti okudu.

Ve **قَزَعةُ** ve **قُزَيْعةُ** ve **مَقْزُوعٌ**: isimlerdir. Ve Sa‘leb’in, isimlerde **قَزْعةَ**’yı, **الزاي**’ı sâkin kılarak rivayet ettiğini görüyorum.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ز ع * * الفَزَعُ * بفتحتين قطع من السحاب رققة الواحدة * قَزَعَةُ * وفي الحديث ﴿كأنهم قزع الخريف﴾ و * القَزَعُ * يضا أن يحلق رأس الصبي ويترك في مواضع منه الشعر متفرقا وقد نهي عنه و * القُنْزُعضةث * بضم القاف والزاي واحدة * القَنَازِع * وهي لاشعر حوالي الرأس وفي الحديث ﴿غطي عنا قنازعك يا أم أيمن﴾

##### Türkçe

* ق ز ع * * **الفَزَعُ** * iki fetha ile: buluttan parçalar; ince. Bir tanesi: * **قَزَعَةُ** *. Hadiste: ﴿sanki onlar güzün **قزع**’ı gibidirler﴾ ve * **القَزَعُ** *: çocuğun başını tıraş edip onun bazı yerlerinde saçı dağınık hâlde bırakmandır; ondan nehiy olunmuştur. Ve * **القُنْزُعضةث** *: **القاف** ve **الزاي**’ın zammı ile; bir tanesi * **القَنَازِع** *; o, başın çevresinde saç olmayan yerlerdir. Hadiste: ﴿**قنازعك**’ını bizden ört, ey Ümmü Eymen﴾

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَوْسٌ قَزَع
قَوْسٌ قَزَع ذ : see قُزَحَ.

##### Türkçe

**قَوْسٌ قَزَع**

**قَوْسٌ قَزَع** ذ : **قُزَحَ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَزَعَ
قَزَعَ A ( n. ac. قُزُوْع 27 ),
a.  Ran swiftly, was fleet, quick.

قَزَّعَ
قَزَّعَ II ,
a.  Sent off, dispatched; urged on.

b.  [ acc. &  La ], Employed in; instructed in.

c.  Shaved partially ( head ).

أَقْزَعَ
أَقْزَعَ IV
a.  [ La &  Fī ], Burst out into invectives, inveighed against.

تَقَزَّعَ
تَقَزَّعَ V ,
a.  Was ready to start.

قَزَع
قَزَع 4 ,
a.  Tuft of hair, straggling lock.

b.  Tufts, fleeces of wool.

c.  Fleecy clouds.

قَزَعَة
قَزَعَة 4t ,
a.  Rag, strip.

قُزَّعَة
قُزَّعَة 11t ,
a.  see 4 (a) .

أَقْزَعُ
أَقْزَعُ 14 ,
a.  Losing the hair ( goat ).

قِزَاْع
قِزَاْع 23 ,
a.  see 4t .

قَزِيْعَة
قَزِيْعَة 25t ,
a.  see 4 (a) .

قَزَّعَ
N. P. قَزَّعَ II ,
a.  Agile, nimble.

b.  Having little hair on the forelock ( horse ).

قَزَاكَنْد
قَزَاكَنْد P. ,
a.  Cuirass.

##### Türkçe

**قَزَعَ**
**قَزَعَ** A (mastar: **قُزُوْع** 27),
a. Hızla koştu, çevik oldu, süratli, çabuk oldu.

**قَزَّعَ**
**قَزَّعَ** II,
a. Gönderdi, sevk etti; hızlandırdı.

b. [mef‘ûl alır & **لِ** ile], -de kullandı; -de talim ettirdi.

c. Kısmen tıraş etti (baş).

**أَقْزَعَ**
**أَقْزَعَ** IV
a. [**لِ** & **فِي** ile], sövgülere patladı, aleyhine sövdü.

**تَقَزَّعَ**
**تَقَزَّعَ** V,
a. Yola çıkmaya hazır oldu.

**قَزَع**
**قَزَع** 4,
a. Saç tutamı, dağınık perçem.

b. Yün tutamları, yapağı parçaları.

c. Yapağımsı bulutlar.

**قَزَعَة**
**قَزَعَة** 4t,
a. Paçavra, şerit.

**قُزَّعَة**
**قُزَّعَة** 11t,
a. 4 (a)’ya bak.

**أَقْزَعُ**
**أَقْزَعُ** 14,
a. Kılı dökülen (keçi).

**قِزَاْع**
**قِزَاْع** 23,
a. 4t’ye bak.

**قَزِيْعَة**
**قَزِيْعَة** 25t,
a. 4 (a)’ya bak.

**قَزَّعَ**
Özel ad: **قَزَّعَ** II,
a. Çevik, atik.

b. Alnındaki perçemi az olan (at).

**قَزَاكَنْد**
**قَزَاكَنْد** Farsça,
a. Zırh gömleği.
