# قزع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B2%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قزع

القَزَعُ: قطع من السحاب رقاق كأَنها ظلّ إِذا مرّت من تحت السحابة الكبيرة. وفي حديث الاستسقاء: وما في السماء قَزَعةٌ أَي قِطْعةٌ من الغيم؛ وقال الشاعر:
مَقانِبُ بعضُها يبْري لبعضٍ،
كأَنَّ زُهاءَها قَزَعُ الظِّلالِ
وقيل: القَزَعُ السحاب المتفرق، واحدتها قَزَعةٌ. وما في السماء قَزَعةٌ وقِزاعٌ أَي لَطْخةُ غيم. وفي حديث علي، كرم الله وجهه، حين ذكَر يَعْسُوبَ الدِّينِ فقال: يجتمعون إِليه كما يجتمع قَزَعُ الخريف، يعني قِطَعَ السحاب لأَنه أَوّل الشتاء، والسحابُ يكون فيه متفرّقاً غير متراكِم ولا مُطْبِقٍ، ثم يجتمع بعضه إِلى بعض بعد ذلك؛ قال ذو الرمة يصف ماء في فلاة:تَرَى عُصَبَ القَطا هَمَلاً عليه،
كأَنَّ رِعالَه قَزَعُ الجَهامِ
والقَزَعُ من الصُّوفِ: ما تَناتَفَ في الربيع فسقط. وكبشٌ أَقْزَعُ وناقة قَزْعاء: سقط بعض صوفها وبقي بعض، وقد قَزِعَ قَزَعاً. وقَزَعُ الوادِي: غُثاؤه، وقَزَعُ الجملِ: لُغامُه على نُخْرَتِه. قال أَبو تراب حكايةً عن العرب: أَقْزَعَ له في المَنْطِقِ وأَقْذَعَ وأَزْهَفَ إِذا تعدّى في القول. وفي النوادر: القَزَعةُ ولَد الزنا. وقَزَعُ السهم: ما رقَّ من ريشه. والقزع أَيضاً: أَصغر ما يكون من الريش. وسَهْمٌ مُقَزَّعٌ: رِيشَ بِرِيشٍ صِغار. ابن السكيت: ما عليه قِزاعٌ ولا قَزَعَةٌ أَي ما عليه شيء من الثياب.
والقُزَّعةُ والقُزْعةُ: خُصَلٌ من الشعر تترك على رأْس الصبي كالذَّوائبِ متفِّرقةً في نواحي الرأْس. والقَزَعُ: أَن تَحْلِقَ رأْس الصبي وتترك في مواضعَ منه الشعر متفرقاً، وقد نُهِيَ عنه. وقَزَّعَ رأْسَه تقزيعاً: حلق شعره وبقيت منه بقايا في نواحي رأْسه. وفي الحديث: أَنه نَهَى عن القَزَعِ؛ هو أَن يُحْلَقَ رأْسُ الصبي ويترك منه مواضعُ متفرِّقةٌ غيرُ محلوقة تشبيهاً بِقَزَعِ السحاب. والقَزَعُ: بقايا الشعر المُنْتَتِفِ، الواحدة قزعة، وكذلك كل شيء يكون قِطَعاً متفرقة، فهو قَزَعٌ؛ ومنه قيل لقطع السحاب في السماء قَزَعٌ. ورجل مُقَزَّعٌ ومُتَقَزِّعٌ: رقيق شعرِ الرأْسِ متفرِّقُه لا يُرَى على رأْسه إِلا شعراتٌ متفرّقة تَطايَرُ مع الريح. والقَزَعةُ: موضع الشعر المُتَقَزِّعِ من الرأْس. وقَزَّعْتُه أَنا، فهو مُقَزَّعٌ. والمُقَزَّعُ من الخيل: الذي تُنْتَفُ ناصِيَتُه حتى تَرِقَّ؛ وأَنشد:
نَزائِعَ للصرِيحِ وأَعْوجِيٍّ
من الجُرْدِ المُقَزَّعةِ العِجالِ
وقيل: المُقَزَّعُ الرقيقُ الناصيةِ خِلْقةً، وقيل: هو المَهْلُوب الذي جُزَّ عُرُفُه وناصيته، وقال أَبو عبيدة: هو الفرس الشديد الخَلْقِ والأَسْرِ. وقَزَّعَ الشارِبَ: قصّه. والقَزَعُ: أَخذ بعض الشعر وترك بعضه. وفي حديث ابن عمر: نهى رسول الله، عن القَزَعِ، يعني أَخذ بعض الشعر وترك بعضه.والمُقَزَّعُ: السريع الخفيف من كل شيء؛ قال ذو الرمة: مُقَزَّعٌ أَطْلَسُ الأَطْمارِ، ليس له،
إِلا الضِّراءَ وإِلا صَيْدَها، نَشَبُ
وبَشِيرٌ مُقَزَّع: جُرِّد للبشارة؛ قال مُتَمِّمٌ:
وجِئْتَ به تَعْدُو بَشِيراً مُقَزَّعا
وكل إِنسان جَرَّدْته لأَمر ولم تَشْغَلْه بغيره، فقد أَقْزَعْتَه. وقَزَعَ الفرسُ يَقْزَعُ قَزْعاً وقُزُوعاً: مَرّ مَرّاً شديداً أَو مَهْلاً، وقيل: عَدا عَدْواً شديداً، وكذلك البعير والظَّبْي؛ ومنه قولهم: قَوْزَعَ الديك إِذا غُلِبَ فهرَب أَو فَرَّ من صاحبه. قال يعقوب: ولا تقل قَنْزَعَ لأَنه ليس بمأْخوذ من قَنازِعِ الناس، وإِنما هو قَزَعَ يَقْزَعُ إِذا خَفَّ في عَدْوِه هارباً الأَصمعي: العامة تقول إِذا اقتتل الديكان فهرب أَحدهما: قَنْزَعَ الديكُ، وإِنما يقال قَوْزَعَ الديكُ إِذا غُلِبَ ولا يقال قنزع؛ قال أَبو منصور: والأصل فيه قَزَعَ إِذا عدا هارباً، وقَوْزعَ فَوْعَلَ منه. قال البُشْتيّ: قال يعقوب بن السكيت: يقال قوزع الديك ولا يقال قنزع، قال البشتي: يعني تنفيشه بَرائِلَه وهي قَنازِعُه؛ قال أَبو منصور: وقد غَلِطَ في تفسير قَوْزَعَ بمعنى تنفيشِه قَنازِعَه، ولو كان كما قال لجاز قنزع، وهذا حرف لهج به بعض عوامّ أَهل العراق. يقول: قنزع الديكُ إِذا فرّ من الديكِ الذي يقاتله فوضعه أَبو حاتم في باب المذال والمفسد وقال: صوابه قوزع، ووضعه ابن السكيت في باب ما يلحن فيه العامة؛ قال أَبو منصور: وظن البشتي بحدسه وقلة معرفته أَنه مأْخوذ من القنزعة فأَخطأَ ظنه. الأَصمعي: قَزَعَ الفرس يَعْدُو ومَزَعَ يَعْدُو إِذا أَحْضَر. والتقْزِيعُ: الحُضْرُ الشديد. وقزَع قزْعاً ومزَع مَزْعاً: وهو مشي متقارب. وتقزَّعَ الفرسُ: تهيَّأَ للركض. وقَزَّعْتُه أَنا، فهو مُقَزَّعٌ. والقَزَعُ: صِغار الإِبل.
وقال ابن السكيت: ما عليه قِزاعٌ أَي قطعة خرقة.
وقَوْزَعٌ: اسم الخِزْي والعار؛ عن ثعلب. وقال ابن الأَعرابي: قَلَّدْتُه قَلائِدَ قَوْزَعٍ، يعني الفضائح؛ وأَنشد للكميت بن معروف، وقال ابن الأَعرابي هو للكميت بن ثعلبة الفقعسي:
أَبَتْ أُمُّ دِينارٍ فأَصْبَحَ فَرْجُها
حَصاناً، وقُلِّدْتُمْ قَلائِد قَوْزَعا
خُذوا العَقلَ، إِن أَعطاكُم العَقْلَ قَوْمُكُمْ،
وكُونوا كَمَنْ سَنَّ الهَوانَ فأَرْبَعا
ولا تُكْثِرُوا فيه الضِّجاجَ، فإِنَّه
مَحا السَّيْفُ ما قال ابْن دارةَ أَجْمَعا
فَمَهْما تَشَأْ منه فَزارةُ تُعْطِكُمْ،
ومَهْما تَشَأْ منه فَزارةُ تَمْنَعا
وقال مرة: قَلائِدَ بَوْزَعٍ ثم رجع إِلى القاف. قال ابن بري: والقَوْزَعُ الحِرْباء، وأَنشد هذا البيت الذي للكميت.
وقَزَعةُ وقُزَيْعةُ ومَقْزُوعٌ: أَسماء، وأَرى ثعلباً قد حكى في الأَسماء قَزْعةَ، بسكون الزاي.

### Türkçe

**القَزَعُ**: buluttan ince parçalar; sanki gölge imiş gibi, büyük bulutun altından geçtikleri zaman. Ve yağmur isteme hadîsinde: “Gökte **قَزَعةٌ** yoktur” yani buluttan bir **قِطْعةٌ**; şair dedi ki:
Bazısı bazısı için yontar,
sanki onun parlaklığı gölgelerin **قَزَعُ**’ıdır.

Ve denildi: **القَزَعُ** dağınık buluttur; onun bir tanesi **قَزَعةٌ**’dır. Ve gökte **قَزَعةٌ** ve **قِزاعٌ** yoktur, yani bulut lekesi. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, **يَعْسُوبَ الدِّينِ**’i zikrettiği vakit dedi ki: “Ona, sonbaharın **قَزَعُ**’ı toplandığı gibi toplanırlar”; yani bulut parçaları; çünkü o kışın evvelidir ve bulut onda dağınık olur, birikmiş ve kaplayıcı olmaz; sonra bunun ardından bazısı bazısına toplanır; Zû’r-Rumme bir çölde suyu vasfederek dedi ki:
Üzerinde **القَطا**’nın sürülerini başıboş görürsün,
sanki onun toplulukları **الجَهامِ**’ın **قَزَعُ**’ıdır.

Ve yünden **القَزَعُ**: ilkbaharda yolunup düşen şey. Ve **كَبْشٌ أَقْزَعُ** ve **ناقة قَزْعاء**: yününün bir kısmı düşmüş, bir kısmı kalmış; ve o, **قَزِعَ قَزَعاً**. Ve **قَزَعُ الوادِي**: onun köpüğü/çerçöpü. Ve **قَزَعُ الجملِ**: burun deliği üzerinde onun salyası. Ebû Turâb, Araplardan bir hikâye olarak dedi: “Sözde haddi aşarsa, onun için **أَقْزَعَ** ve **أَقْذَعَ** ve **أَزْهَفَ**.” Ve **النوادر**’de: **القَزَعةُ** zina çocuğudur. Ve **قَزَعُ السهم**: tüyünün incelen kısmı. Ve **القزع** ayrıca: tüyün en küçük olduğu şey. Ve **سَهْمٌ مُقَزَّعٌ**: küçük tüylerle tüylenmiş. İbnü’s-Sikkît: “Üzerinde **قِزاعٌ** da yok **قَزَعَةٌ** da” yani elbiselerden üzerinde hiçbir şey yoktur.

Ve **القُزَّعةُ** ve **القُزْعةُ**: çocuğun başında, başın taraflarında dağınık olarak, zülüfler gibi bırakılan saç tutamları. Ve **القَزَعُ**: çocuğun başını tıraş edip ondan yerlerde saçı dağınık bırakmandır; ondan nehyedilmiştir. Ve **قَزَّعَ** başını **تقزيعاً**: saçını tıraş etti ve başının taraflarında ondan kalıntılar kaldı. Ve hadîste: “**القَزَعِ**’dan nehyetti”; o, çocuğun başının tıraş edilip ondan dağınık yerlerin tıraş edilmemiş bırakılmasıdır; bulutun **قَزَعِ**’ına benzetme olarak. Ve **القَزَعُ**: yolunmuş saçın kalıntılarıdır; bir tanesi **قزعة**; ve yine her şey ki dağınık parçalar olur, o **قَزَعٌ**’dır; bundan dolayı gökteki bulut parçalarına **قَزَعٌ** denildi. Ve **رجل مُقَزَّعٌ** ve **مُتَقَزِّعٌ**: baş saçının ince olanı; dağınık olanı; başında ancak rüzgârla uçuşan dağınık saç telleri görülür. Ve **القَزَعةُ**: baştan dağınık saçın yeri. Ve ben onu **قَزَّعْتُ**; o da **مُقَزَّعٌ**’dır. Ve atlardan **المُقَزَّعُ**: perçemi yolunup inceltilen; ve okudu:
Safkan ve **أَعْوجِيّ** için çekişmeler,
çabuk olan **الجُرْدِ المُقَزَّعةِ**’dan.

Ve denildi: **المُقَزَّعُ** yaratılışça perçemi ince olandır. Ve denildi: o, yelesi ve perçemi kırpılmış olan **المَهْلُوب**’dur. Ebû Ubeyde dedi: o, yaratılışı ve bağlanışı kuvvetli attır. Ve **قَزَّعَ الشارِبَ**: onu kesti. Ve **القَزَعُ**: saçın bir kısmını alıp bir kısmını bırakmaktır. İbn Ömer hadîsinde: Resûlullah **القَزَعِ**’dan nehyetti; yani saçın bir kısmını alıp bir kısmını bırakmak. Ve **المُقَزَّعُ**: her şeyden hızlı, hafif olan; Zû’r-Rumme dedi ki:
**مُقَزَّعٌ**; yamalı elbiselerin çıplağı; onun için yoktur,
ancak dikenlik ve ancak onun avı; takılıp kalma.

Ve **بَشِيرٌ مُقَزَّع**: müjde için soyunduruldu; Mütemmim dedi ki:
Ve onu, koşarak gelen **بَشِيراً مُقَزَّعا** olarak getirdin.

Ve her insan ki onu bir iş için soyundurursun ve onu başkasıyla meşgul etmezsin, muhakkak onu **أَقْزَعْتَه**.

Ve at **قَزَعَ يَقْزَعُ قَزْعاً وقُزُوعاً**: şiddetli bir geçişle yahut yavaşça geçti; ve denildi: şiddetli bir koşuşla koştu; deve ve ceylan da böyledir. Ve onların sözünden: “Horoz **قَوْزَعَ** eder; eğer yenilirse kaçarsa yahut sahibinden firar ederse.” Yakub dedi: “**قَنْزَعَ** deme; çünkü insanların **قَنازِعِ**’inden alınmış değildir; ancak o, **قَزَعَ يَقْزَعُ**’dır; kaçarken koşusunda hafif olursa.” el-Asmaî: Avam, iki horoz dövüşüp de biri kaçtığı zaman “Horoz **قَنْزَعَ** etti” der; ancak “Horoz **قَوْزَعَ** etti” denir, yenildiği zaman; ve **قنزع** denmez. Ebû Mansûr dedi: bunun aslı, kaçarken koştuğu zaman **قَزَعَ**’dır; ve **قَوْزعَ** ondan **فَوْعَلَ** veznidir. el-Buştî dedi: Yakub b. es-Sikkît dedi ki: “Horoz **قوزع** eder denir, **قنزع** denmez.” el-Buştî dedi: yani onun **بَرائِلَه**’ini kabartmasıdır; o da onun **قَنازِعُه**’idir. Ebû Mansûr dedi: **قَوْزَعَ**’ı, **قَنازِعَه**’ini kabartmak mânâsıyla tefsirde hata etti; eğer dediği gibi olsaydı **قنزع** câiz olurdu; bu, Irak ehlinin avamından bazısının diline doladığı bir harftir. Der ki: “Horoz, kendisiyle dövüşen horozdan kaçarsa **قنزع** eder.” Ebû Hâtim onu **باب المذال والمفسد**’e koydu ve dedi ki: doğrusu **قوزع**’dır. İbnü’s-Sikkît onu avamın lahn yaptığı şeyler babına koydu. Ebû Mansûr dedi: el-Buştî, sezgisi ve az bilgisiyle onun **القنزعة**’den alınmış olduğunu zannetti de zannı hata etti. el-Asmaî: At **قَزَعَ** eder, koşar; ve **مَزَعَ** eder, koşar; eğer **أَحْضَر** ederse. Ve **التقْزِيعُ**: şiddetli **الحُضْرُ**. Ve **قزَع قزْعاً** ve **مزَع مَزْعاً**: o, birbirine yakın yürüyüştür. Ve at **تقزَّعَ**: koşuya hazırlandı. Ve ben onu **قَزَّعْتُ**; o da **مُقَزَّعٌ**’dır. Ve **القَزَعُ**: küçük develerdir.

Ve İbnü’s-Sikkît dedi: “Üzerinde **قِزاعٌ** yoktur” yani bir parça bez.

Ve **قَوْزَعٌ**: rezillik ve ayıp adıdır; Sa‘leb’den. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Ona **قَلائِدَ قَوْزَعٍ** giydirdim”; yani rezillikler. Kümeyt b. Ma‘rûf için okudu; İbnü’l-A‘râbî dedi: o, Kümeyt b. Sa‘lebe el-Fu‘kasî’nindir:
Ümmü Dînâr razı olmadı da onun ferci sabahladı,
korunaklı; ve siz **قَلائِدَ قَوْزَعا** ile gerdanlıklandırıldınız.
Aklı alın; eğer kavminiz size aklı verirse,
ve zilleti sünnet kılan kimse gibi olun da dörtleyin.
Ve onda feryadı çoğaltmayın; çünkü o,
kılıç, İbn Dâre’nin dediğini toptan sildi.
Artık ondan ne dilerseniz, Fezâre size verir,
ve ondan ne dilerseniz, Fezâre men eder.

Ve bir kere: “**قَلائِدَ بَوْزَعٍ**” dedi, sonra **القاف**’a döndü. İbn Berî dedi: **القَوْزَعُ** kertenkeledir; ve Kümeyt’in olan bu beyti okudu.

Ve **قَزَعةُ** ve **قُزَيْعةُ** ve **مَقْزُوعٌ**: isimlerdir. Ve Sa‘leb’in, isimlerde **قَزْعةَ**’yı, **الزاي**’ı sâkin kılarak rivayet ettiğini görüyorum.
