# قزع — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B2%D8%B9/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D8%B9.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قزع

باب العين والقاف مع الزاي
عزق ، زعق ، زقع ، قزع : مستعملة
عزق : أبو عبيد عن أبي زيد : أرضٌ معزوقة ، إذا شققتَها بفأسٍ أو غيرها . عزقتها أعزِقُها عَزْقاً . ولا يقال في غير الأرض .
قال شمِر : ويقال للفأس والمِسحاة مِعزَق ، وجمعه المَعَازق . وأنشد :
وإنا لنُمضِي بالأكفِّ رماحَنا
إذا أُرعِشَت أيديكمُ بالمعازقِ
قال : وهي البِيلة المعقَّفة . وقال بعضهم : هي الفؤوس ، واحدها معزَقة . قال : وهي فأسٌ لرأسها طَرَفان .
وقال الليث : رجلٌ عَزِقٌ ، أي في خُلقه عُسر وبُخل . قال : والعَزْوَقُ : حمل الفستق في السنة التي لا ينعقد لُبُّه . وهو دباغٌ . قال : وعَزْوَقتُه : تقبُّضه . وأنشد هو أو غيره :
ما تَصنع العنزُ بذي عَزْوَق
يثبتها في جِلْدِها العَزْوَقُ
وذلك أنّه يدبغ جلدُها بالعَزْوَق
قال : والعَزَق : علاج في عسر .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : العَزْوَق : الفُستُق . قال : والعُزُق : السَّيِّئو الأخلاق ، واحدهم عَزِق . يقال هو عَزِقٌ نَزِقٌ زَنِقٌ زَعِق . قال : والعُزُق : مُذرُّو الحِنطة . والعُزُق : الحفّارون . قال : وأعزَقَ ، إذا عمِل بالمِعْزقة ، وهي الحِفراءة والعَضْم . وأعزقَ بالمِعزَقة ، وهي المَرُّ الذي يكون مع الحفّارين . وأنشد المفضّل :
يا كفّ ذوقي نَزوانَ المِعزقه
زعق : أبو عبيد عن الأصمعيّ : أزعقتُه فهو مزعوق ، ومعناه المذعور ، في باب أفعلته فهو مفعول . قال : وقال الأمويّ : زعقته بغير ألف فانزعق ، أي فَزِع . وأنشدنا :
تعلَّمي أنَّ عليكِ سائقاً
لا مبطئاً ولا عنيفاً زاعقا
لَبّاً بأعجاز المطيّ لاحقا
وقال الليث وغيره : الزُّعاق الماء المُرُّ الغليظ الذي لا يُطاق شُربه من أُجوجته . قال : وطعام مزعوق : أكثر مِلحُه . وأزعق القومُ ، إذا حفَروا فهجموا على ماءٍ زُعاق .
قال : والزّعقوقة : فَرخُ القَبَج . وأنشد الليث :
كأنَّ الزَّعاقيق والحَيقُطَانَ
يُبادِرْنَ في المنزل الضَّيْوَنا
وفي ( نوادر الأعراب ) : أرضٌ مزعوقة ، ومدعوقة ، وممعوقة ، ومبعوقة ، ومشحوذة ، ومَسْنِيَّة ، إذا أصابَها مطرٌ وابلٌ شديد .
قزع : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن القَزَع . قال أبو عبيد : هو أن يُحلق رأس الصبيّ ويترك منه مواضع فيها الشَّعَر متفرِّقة . وكذلك كل شيء يكون قطعاً متفرِّقة فهو قَزَع . ومنه قيل لقطع السحاب في السماء قَزَع .
وفي حديث علي رضي الله عنه حين ذكر يعسوبَ الدين فقال : ( يجتمعون إليه كما يجتمع قَزَع الخريف ) ، يعني قِطَع السَّحاب . وقال ذو الرمّة :
ترى عُصَب القطا هَمَلاً عليه
كأنَّ رِعالَه قَزَعُ الجَهَامِ
وقال الأصمعيّ قَزَع الفرسُ يعدو ، ومَزَع يعدو ، إذا أحْضَر . قال : ورجلٌ مقزَّعٌ ، إذا كان خفيفاً . وبشير مُقزَّعٌ ، إذا جُرِّد للبُشارة . قال متمّم :
وجئتَ به تعدو بشيراً مقزَّعا
وقال أبو عمرو : كلُّ إنسانٍ جرّدتَه لأمرٍ ولم تشغَلْه بغيره فقد قَزَّعتَه . والمقزَّع من الخيل : المهلوب الذي جُزَّ عُرفُه وناصيتُه . وقال أبو عبيد : هو الفرس الشديد الخَلْق والأَسْر . وقال ابن الأعرابيّ : التقزيع : الحُضْر الشديد .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : المقزّع : السَّريع الخفيف : قال ذو الرمة :
مُقَزَّعٌ أطلسُ الأطمارِ ليس له
إلاّ الضِّراءَ وإلاّ صيدَها نشَبُ
وقال الليث : رجلٌ مقزّع : لا يُرى على رأسه إلا شُعَيرات متفرِّقة تَطايَرُ في الرِّيح . قال : والمقزَّع من الخيل ما تَنَتَّفُ ناصيتُه حتَّى تَرقّ . وأنشد :
نزائع لِلصّريحِ وأعْوَجِيَ
من الجُرْدِ المقزَّعةِ العِجالِ
قال : والمقزَّع : الرقيق الناصيةِ خِلْقةً .
قال أبو سعيد : قَزَعُ الوادي : غُثاؤه . وقَزَع الجمل : لُغامه على نُخْرته .
وقال ابن السكيت : يقال قَوزَعَ الديك ولا يقال قنزعَ . وقال أبو حاتم عن الأصمعيّ : تقول العامة إذا اقتتل الديكان فهرب أحدُهما : قَنَزَع الدِّيك ؛ وإنما يقال قَوزَع الدِّيك إذا غُلِب ؛ ولا يقال : قَنزعَ .
قلت : والأصل فيه قَزَع ، إذا عدا هارباً وقَوزَعَ فَوعَلَ منه .
وقال إسحاق بنُ الفرج : تقول العرب : أقزَع له في المنطق وأقذعَ وأزهف ، إذا تعدَّى في القول .
وفي ( النوادر ) : القَزَعة : ولد الزِّنى .
سلمة عن الفراء : قَزَع قَزَعاناً ، وزمَعَ زَمَعاناً ، وهو مَشْيٌ متقارب .
وقال النضر نحوَه .
وقال ابن السكيت : ما عليه قِزَاع ولا قَزَعة ، أي ما عليه شيء من الثِّياب .
زقع : قال الليث : الزَّقْع : أشدُّ ضُراطِ الحمار وقد زَقَعَ زَقْعاً .
وقال النضر : الزَّقاقيع : فِراخ القَبَج . وقال الخليل : هي الزعاقيق ، واحدتها زُعقوقة .

### Türkçe

باب العين والقاف مع الزاي
**عزق** ، **زعق** ، **زقع** ، **قزع** : kullanımdadır.

**عزق** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أرضٌ معزوقة**; onu bir balta veya başkasıyla yardığın zaman (denir). Onu **عزقتها**; onu **أعزِقُها** **عَزْقاً**. Ve yerden başkası hakkında söylenmez.
Şemir dedi: Baltaya ve küreğe **مِعزَق** denir; çoğulu **المَعَازق**’tır. Şiir okudu:
Ve biz mızraklarımızı avuçlarla mutlaka yürütürüz
Elleriniz **بالمعازقِ** ile titretildiği zaman
Dedi: O, kıvrık **البِيلة**’dir. Bazıları dedi: O, baltalardır; teki **معزَقة**’dır. Dedi: O, başı için iki ucu olan bir baltadır.
Leys dedi: **رجلٌ عَزِقٌ**, yani huyunda zorluk ve cimrilik vardır. Dedi: ve **العَزْوَقُ**: içi bağlanmadığı yılda fıstık yükü. Ve o, bir tabaklayıcıdır. Dedi: ve **عَزْوَقتُه**: onun büzülmesidir. O veya başkası şiir okudu:
Keçi, **بذي عَزْوَق** ile ne yapar
Onu derisinde **العَزْوَقُ** sabitler
Ve bu, onun derisinin **بالعَزْوَق** ile tabaklanmasıdır.
Dedi: ve **العَزَق**: zorlukta bir çare.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَزْوَق**: fıstıktır. Dedi: ve **العُزُق**: kötü ahlâklı olanlar; onların teki **عَزِق**’tir. “O **عَزِقٌ نَزِقٌ زَنِقٌ زَعِق**’tir” denir. Dedi: ve **العُزُق**: buğday savuranlar. Ve **العُزُق**: kazıcılar. Dedi: ve **أعزَقَ**, **بالمِعْزقة** ile çalıştığı zaman; o da **الحِفراءة** ve **العَضْم**’dır. Ve **أعزقَ بالمِعزَقة**; o da kazıcılarla birlikte olan **المَرُّ**’dur. Mufaddal şiir okudu:
يا كفّ ذوقي نَزوانَ **المِعزقه**

**زعق** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **أزعقتُه**; o da **مزعوق**tur; manası, “korkutulmuş”tur; “**أفعلته** o da **مفعول**” babında. Dedi: ve Ümevî dedi: Onu elifsiz **زعقته**; böylece **فانزعق**; yani korktu. Bize şiir okuttu:
Öğren ki senin üzerinde bir sürücü vardır
Ne ağır davranan ne de sert, **زاعقا**
Bineklerin sağrılarına yapışarak yetişen
Leys ve başkaları dedi: **الزُّعاق**; acılığından dolayı içilmesi güç olan, içilmesi dayanılmayan, kalın acı sudur. Dedi: ve **طعام مزعوق**: tuzu çoğalmış (yemek). Ve **أزعق القومُ**, kazdıkları zaman da **ماءٍ زُعاق** üzerine ansızın vardıkları zaman.
Dedi: ve **الزّعقوقة**: keklik yavrusu. Leys şiir okudu:
Sanki **الزَّعاقيق** ve **الحَيقُطَانَ**
Evde **الضَّيْوَنا**’ya koşuşurlar
Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: **أرضٌ مزعوقة** ve **مدعوقة** ve **ممعوقة** ve **مبعوقة** ve **مشحوذة** ve **مَسْنِيَّة**; ona şiddetli sağanak yağmur isabet ettiği zaman (denir).

**قزع** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: **القَزَع**’dan nehyetti. Ebû Ubeyd dedi: O, çocuğun başının tıraş edilip ondan, içinde saç bulunan yerlerin dağınık bırakılmasıdır. Ve aynı şekilde parça parça dağınık olan her şey **قَزَع**’dır. Ondan dolayı gökteki bulut parçalarına **قَزَع** denildi.
Ali رضي الله عنه’nun, dinin arı-beyini zikrettiği sırada hadîsinde: “( **قَزَع الخريف**’in toplandığı gibi ona toplanırlar )” dedi; yani bulut parçaları. Zü’r-Rumme dedi:
Onun üzerinde katar katar kuş sürülerini başıboş görürsün
Sanki sürüleri **قَزَعُ الجَهَامِ**’dır
Asma‘î dedi: **قَزَع الفرسُ** koşar ve **مَزَع** koşar; **أحْضَر** ettiği zaman. Dedi: ve **رجلٌ مقزَّعٌ**, hafif olduğu zaman. Ve Beşîr **مُقزَّعٌ**’dır; müjde için soyulduğu zaman. Mütemmim dedi:
Ve onu, koşarak, müjdeci **مقزَّعا** getirdin
Ebû Amr dedi: Her insanı bir iş için soyup onu başkasıyla meşgul etmediysen, onu mutlaka **قَزَّعتَه**. Ve atlardan **المقزَّع**: yelesi ve perçemi kesilmiş olan, tüyleri yolunmuş olandır. Ebû Ubeyd dedi: O, yaratılışı ve bağları kuvvetli attır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **التقزيع**: şiddetli hızlı koşmadır.
Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **المقزّع**: hızlı, hafif olandır. Zü’r-Rumme dedi:
**مُقَزَّعٌ**; yamaları yıpranmış, onun için yoktur
Ancak **الضِّراءَ** ve ancak onun avı, takılıp kalan (şey)dir
Leys dedi: **رجلٌ مقزّع**: başında ancak rüzgârda uçuşan dağınık birkaç kıl görülen (kimsedir). Dedi: ve atlardan **المقزَّع**: perçemi yoluna yoluna incelinceye kadar (olan)dır. Şiir okudu:
نزائع لِلصّريحِ وأعْوَجِيَ
من الجُرْدِ **المقزَّعةِ** العِجالِ
Dedi: ve **المقزَّع**: yaratılışça perçemi ince olandır.
Ebû Saîd dedi: **قَزَعُ الوادي**: onun köpüğüdür. Ve **قَزَع الجمل**: burnu üzerindeki salyasıdır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **قَوزَعَ الديك** denir; **قنزعَ** denmez. Ebû Hâtim, Asma‘î’den: Avam, iki horoz dövüşüp de biri kaçtığı zaman “**قَنَزَع الدِّيك**” der; ancak horoz yenildiği zaman “**قَوزَع الدِّيك**” denir; “**قَنزعَ**” denmez.
Ben dedim: Aslı, kaçıp koştuğu zaman **قَزَع**’dır; ve ondan **فَوعَلَ** vezninde **قَوزَعَ** (türetilmiştir).
İshak b. el-Ferec dedi: Araplar der ki: “Konuşmada onun için **أقزَع** ve **أقذعَ** ve **أزهف**”; sözde haddi aştığı zaman.
( **النوادر** )’de: **القَزَعة**: zinâ çocuğu.
Seleme, Ferrâ’dan: **قَزَع قَزَعاناً** ve **زمَعَ زَمَعاناً**; o, adımları birbirine yakın bir yürüyüştür.
Nadr onun benzerini söyledi.
İbnü’s-Sikkît dedi: Üzerinde **قِزَاع** yok ve **قَزَعة** yok; yani üzerinde elbiseden hiçbir şey yoktur.

**زقع** : Leys dedi: **الزَّقْع**: eşeğin en şiddetli yellenmesidir; ve **زَقَعَ زَقْعاً**.
Nadr dedi: **الزَّقاقيع**: keklik yavruları. Halîl dedi: O, **الزعاقيق**’tir; onun teki **زُعقوقة**’dur.
