# قزل (ق-ز-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B2%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ز - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والزاي واللام معهما
ق ز ل، ل ز ق، ز ل ق، ق ل ز مستعملات لزق: لَزِقَ الشيء بالشيء يلزَقُ لزُوقاً، والتَزَقَ الْتزاقاً.
واللَّزَقُ: هو اللوى تَلْتَزِقُ منه الرئة بالجنب.
وهذه الدار لزيقةُ هذه وبِلِزْقِها.
واللَّزوقُ واللاَزُوقُ: دواء للجرح يلزمه حتى يبرأ.
ولصق لغة في كله.
زلق: الزِّلَقُ: المَزْلَقَةُ.
والمِزلاقُ والمِزلاجُ: الذي تغلق به الباب.
والزَّلَقُ: العجز من كل دابة، قال:
كأنها حقباء بلقاء الزلق
يريد أتاناً.
وأَزْلَقَتِ الفرس: ألقت ولدها تاماً كالسقط.
وفرس مِزلاقٌ: كثير الإزلاق.
وناقة زَلوقٌ زلوج أي سريعة.
والتَزَلُقُ: صبغك البدن بالأدهان ونحوها.
وزَلقتُه: ملسته، والموضع مُزَلَّقٌ صار كالمَزْلَقةِ وإن لم يكن فيه ماء.
قلز: القَلزُ: ضرب من الشرب، قال مطيع بن إياس:
وندامى كلهم يق?		لز والقَلْزُ عتـيد
قزل: القَزَلُ: أسوأ العرج وهو أقزَلُ، وقَزِل يَقْزَل قَزَلاً.

##### Türkçe

**القاف** ve **الزاي** ve **اللام** bunlarla birlikte

**ق ز ل**، **ل ز ق**، **ز ل ق**، **ق ل ز** kullanımdadır. **لزق**: **لَزِقَ** şey şeye **يلزَقُ** **لزُوقاً**; ve **التَزَقَ** **الْتزاقاً**.

Ve **اللَّزَقُ**: o, **اللوى**’dır; ondan akciğer böğreğe **تَلْتَزِقُ** eder.

Ve bu ev, bunun **لزيقةُ**’sidir ve onun **بِلِزْقِها**’sıyladır.

Ve **اللَّزوقُ** ve **اللاَزُوقُ**: yaraya, iyileşinceye kadar ona yapışan bir ilaçtır.

Ve **لصق** onun hepsinde bir dildir (lehçedir).

**زلق**: **الزِّلَقُ**: **المَزْلَقَةُ**’dır.

Ve **المِزلاقُ** ve **المِزلاجُ**: kapının onunla kapatıldığı şeydir.

Ve **الزَّلَقُ**: her bir binek hayvanının arka kısmıdır; dedi ki:
كأنها حقباء بلقاء الزلق
bir dişi eşek istemektedir.

Ve kısrak **أَزْلَقَتِ**: yavrusunu, düşüğe benzer şekilde, tam olarak attı.

Ve **مِزلاقٌ** bir kısrak: çokça **الإزلاق** sahibidir.

Ve **زَلوقٌ زلوج** bir dişi deve: yani hızlı.

Ve **التَزَلُقُ**: bedeni yağlar ve benzerleriyle boyamandır.

Ve **زَلقتُه**: onu kayganlaştırdım (düzledim); ve yer **مُزَلَّقٌ**: içinde su olmasa bile **المَزْلَقةِ** gibi oldu.

**قلز**: **القَلزُ**: içmeden bir türdür; **مطيع بن إياس** dedi ki:
وندامى كلهم يق?		لز والقَلْزُ عتـيد

**قزل**: **القَزَلُ**: topallığın en kötüsüdür; ve o **أقزَلُ**’dur; ve **قَزِل** **يَقْزَل** **قَزَلاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَزَلُ، بالتحريك: أسوأُ العرج، وقد قَزِلَ بالكسر فهو أقْزَلُ. والقَزَلانُ: العرجانُ. وقد قَزَلَ بالفتح قَزَلاناً، إذا مشى مشية العرجانِ.

##### Türkçe

**القَزَلُ**, harekeli olarak: topallığın en kötüsü; ve o, kesre ile **قَزِلَ** (oldu), artık o **أقْزَلُ**dur. Ve **القَزَلانُ**: iki topal. Ve o, fethe ile **قَزَلَ** (etti) **قَزَلاناً**, eğer topalların yürüyüşü gibi yürüdüyse.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ز ل
قزل ، قلز ، زلق ، لقز ، زقل ، لزق .
لزق : قال الليث : يقال : لَزِق الشيءُ بالشيء يلزَق لُزُوقاً ، والتزَق التزَاقاً .
قال : واللزَق هو اللَّوَى تلتزِق الرِّئة بالجنب ، ويقال : هذه الدارُ لزيقة هذه ، وهذِه بِلْزِق هذِه ، واللَّزُوق واللازُوق دواءٌ يُسَوَّى للقرحة يلزمها حتى تبرأ بإذن الله .
أبو منصور : ويقال له : اللَّصُوق واللَّسوق وقد لزِق ولَصِق ولَسِق بمعنًى واحد ، والعربُ تُكنى باللِّزاق عن الجِمَاع .
وأنشد بعضهم :
دَلْوٌ فَرَتْها لكَ مِن عَناق
لمّا رَأَت أَنَّكَ بئس الساقي
وجَرّبت ضعفكَ في اللِّزاق أرادَ في مجامعته إياها .
يقول : لمّا رأَتْكَ ضعيفاً خرزت لك دَلْواً صغيرةً من جِلدِ عَنَاق .
وقال أبو الهيثم ، قال الأصمعي : الإلْزَاق أن يكبَرَ الرجُلُ فَيَلْزَق ذَكرُه ببَيضَته ، يقال : ألزق الرجُلُ وأقزَن إذا صارَ إلى هذه الحالَةِ .
لقز : قال ابن دُريد : يقال : لقزَه ووكزه بمعنًى واحد .
زلق : قال الليث : الزَّلَقُ : المكانُ الْمَزْلَقَةُ ، والزلق : العَجُز من كلِّ دابة .
وقال رؤبة :
كأنهَا حَقْباءُ بَلقاءُ الزّلق
قال : وأزلقتِ الفرَسُ إذا ألْقتْ ولدَها تامّاً فهي مُزلق ، وفرَسٌ مِزلاق إذا كثر ذلك منها .
وروى أبو عبيد عن الأصمعي : إذا ألْقتِ الناقةُ ولدَها قبْل أن يَسْتبين خلقه وقبل الوقتِ قيلَ أزلقت وأجهضت ، وهيَ مُزلق ومُجْهضٌ .
أبو منصور : وهذا هو الصوابُ لا ما قال
الليث ، إذ لا يكون الإزلاق إلا قبل التَّمامِ .
وقال الليث : ناقةٌ زُلوق زُلوجٌ : أي : سريعةٌ .
قال : والتَّزَلُّقُ : صَبْغُكَ البَدن بالأدهان ونحوها ، والتّزْليق : تَمليسُكَ الموضعَ حتى يَصيرَ كالمَزْلقة ، وإن لم يَكن فيه ماءٌ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( الصَّالِحِينَ وَإِن يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَيُزْلِقُونَكَ ) ( القلم : 51 ) .
قرأَهَا نافعٌ : لَيزْلِقونَكَ مِن زَلَقْتُ .
وقال الفرَّاءُ : العربُ تقولُ للذي يحلِق الرّأس قد زَلَقه وأزْلقهُ .
قال : ومعنى قوله ) كَفَرُواْ ( : أي : ليَرْمُون بك ويُزِيلونكَ عن موضعك بأَبصارهم كما تقولُ : كاد يَصرعُني شدَّةُ نظره ، وهو بَيِّنٌ من كلام العرب كثيرٌ .
وقال أبو إسحاق : مذهبُ أهل اللغة في مثل هذا أنَّ الكفّارَ من شدة إبْغَاضهم لكَ وعَداوَتهم يكادون بنظرهم إليكَ نظرَ البَغْضاء أن يَصْرَعوك . يقال : نظر فلانٌ إليَّ نظراً كاد يأْكلني وكاد يَصرَعُنِي .
وقال القُتيبيُّ : أراد أنهم ينظرون إليك إذا قرأت القرآن نظراً شديداً بالْعداوَةِ والبَغْضَاء يكاد يُسْقِطُكَ .
وأنشد :
يَتَقَارَضُون إذا الْتقوْا في مَوْطِنٍ
نظَراً يُزيل مَواطِىءَ الأَقدامِ
أبو منصورٍ : وقد قال بعضُ أهلِ التفسير في قوله ) كَفَرُواْ ( أي : يُصِيبُونَك بعُيونهم كما يصيبُ العائنُ مَعِينَه .
وقال الفرَّاء : كانت العربُ إذا أراد أحدهم أن يَعتَانَ مالَ رجلٍ بعيْنه تَجوَّعَ ثلاثاً ثم تعرَّض لذلك المال ، فقال : تاللَّهِ ما رأيتُ مالاً أكثر ولا أَحسن فيتساقطُ فأَرادوا برسول الله مِثلَ ذلك ، فقالوا : ما رأيْنا مثل حُجَجِه ونظروا إليه ليَعينوه .
قال الله جلَّ وعزّ : ( فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا ) ( الكهف : 40 ) .
قال الفرَّاء : زَلَقاً لا نباتَ فيه .
وقال الأخفش : لا يَثبُت عليه القدمان ، والعرب تقول : رجلٌ زَلِق وزُمَّلِق ، وهو الشَّكّاز الذي يُنْزِلُ إذا حدَّثَ المرأة من غير جِمَاع .
وأنشد الفرَّاء :
إنّ الجُلَيْدَ زَلِق وزُمَّلِقْ
جاءتْ به عَنْسٌ من الشام تَلِقْ
ويقال : زلَق رأسَه وأَزْلقه وزلّقه إذا حَلقه ، ثلاثُ لُغاتٍ .
وَفي حديث عليَ عليه السلام : أنّه رأَى رجلين خرجا من الحمَّام مُتَزلِّقين ؛ فقال : مَن أنتُما ، قالا : من المهاجرين ، قال : كذَبتُما ، ولكنكما من المُفَاخِرين .
يقال : تَزلق فلانٌ وتَزيَّق إذا تنعَّم حتى يَكونَ للونِه بَصِيصٌ ولبَشَرته بَرِيق .
ويقال للمصْنَعة : زلَقةٌ وزَلفَةٌ بالقاف والفَاء .
قلز : قال الليث : القَلْزُ : ضرْبٌ من الشُّرْب .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي قال : القلْزُ : قَلْزُ الغُراب والعُصفور في مِشيَتِه .
قال : وكلُّ ما لا يَمشي مشياً فهو يَقلِزُ .
قال : ومنه قولُ الشُّطَّار : قَلز في الشَّرَاب أي قذف بيدِه النَّبيذَ في فمِه كما يَقلِزُ الْعُصفور . وأنشد :
يَحْجُلُ فيها مَقلز الحُجُولِ نَعْباً عَلَى شِقَّيْهِ كالمشْكُولِ يَخُطُّ لامَ أَلِفٍ مَوْصولِ زقل : أهمله الليث .
وقال ابنُ دُريد : الزَّقْلُ منه اشتِقاق الزّوَاقيلِ ، وهم قومٌ بناحيةِ الْجزيرة وما حولها ، وزَوْقلَ فلانٌ عِمامتَه إذا أَرْخَى لها طرَفيْن من ناحَيَتَيْ رأسه .
قزل : أبو عبيد . عن أبي عمرو : قزَل الرجلُ يَقزِلُ : إذا مشَى مِشية المقطوع الرِّجْل .
قال : والْقزَلُ : أسْوَأُ الْعَرَج .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : الأقزَلُ : الدّقيق السَّاق الأعرَج ، لا يَكونُ أَقزَلَ حتى يجمَعَهما وقد قزِلَ يَقزَلُ قزَلاً فهو أقزَل .

##### Türkçe

ق ز ل
**قزل** , **قلز** , **زلق** , **لقز** , **زقل** , **لزق** .

**لزق** : Leys dedi: Denilir ki: **لَزِق** şey şey’e yapıştı; **يلزَق** (yapışır), **لُزُوقاً** (yapışma olarak); ve **التزَق** (yapıştı), **التزَاقاً** (yapışma olarak).
Dedi: ve **اللزَق** o **اللَّوَى**’dır; akciğer böğreğe yapışır; ve denilir: bu ev şu evin bitişiğidir; ve bu, şununla bitişiktir; ve **اللَّزُوق** ve **اللازُوق** yara için yapılan bir ilaçtır; ona yapışır, Allah’ın izniyle iyileşinceye kadar.
Ebû Mansûr: Ve ona denilir: **اللَّصُوق** ve **اللَّسوق**; ve **لزِق** ve **لَصِق** ve **لَسِق** bir tek mânâ iledir; ve Araplar **اللِّزاق** ile cima‘dan kinaye ederler.
Ve bazısı inşad etti:
دَلْوٌ فَرَتْها لكَ مِن عَناق
لمّا رَأَت أَنَّكَ بئس الساقي
وجَرّبت ضعفكَ في اللِّزاق أرادَ في مجامعته إياها .
Der ki: seni zayıf görünce, sana **عَناق** derisinden küçük bir kova dikti.
Ebû’l-Heysem dedi, Asma‘î dedi: **الإلْزَاق** erkeğin yaşlanıp da zekerinin yumurtasına yapışmasıdır; denilir: adam **ألزق** oldu ve **أقزَن** oldu; bu hâle gelince.

**لقز** : İbn Düreyd dedi: denilir: **لقزَه** ve **وكزه** bir tek mânâ iledir.

**زلق** : Leys dedi: **الزَّلَقُ**: kaygan yer; ve **الزلق**: her binek hayvanının sağrısıdır.
Ve Ru’be dedi:
كأنهَا حَقْباءُ بَلقاءُ الزّلق
Dedi: kısrak **أزلقتِ**; yavrusunu tam olarak attığı zaman; o hâlde o **مُزلق**tur; ve **مِزلاق** kısrak: bu ondan çok olunca.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: deve yavrusunu, yaratılışı belirginleşmeden ve vakitten önce attığı zaman, **أزلقت** ve **أجهضت** denilir; ve o **مُزلق** ve **مُجْهضٌ**dur.
Ebû Mansûr: doğru olan budur, Leys’in dediği değil; zira **الإزلاق** ancak tamamlanmadan önce olur.
Leys dedi: **زُلوق زُلوجٌ** deve: yani hızlı.
Dedi: ve **التَّزَلُّقُ**: bedenini yağlar ve benzerleriyle boyamandır; ve **التّزْليق**: yeri düzleştirip kaygan yer gibi yapmandır; onda su olmasa bile.
Allah azze ve celle dedi: ( الصَّالِحِينَ وَإِن يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَيُزْلِقُونَكَ ) ( القلم : 51 ) .
Nâfi‘ onu şöyle okudu: **لَيزْلِقونَكَ**; **زَلَقْتُ**’dan.
Ferrâ dedi: Araplar, başı tıraş eden kimse için: onu **زَلَقه** ve **أزْلقهُ** derler.
Dedi: ve ( **كَفَرُواْ** ) sözünün mânâsı: yani seni atacaklar ve seni yerinden kaldıracaklar, bakışlarıyla; senin dediğin gibi: bakışının şiddeti beni neredeyse yere seriyordu; ve bu, Arapların sözünden açıktır, çoktur.
Ebû İshâk dedi: Dil ehlinin bu gibide mezhebi şudur: kâfirler, sana olan şiddetli buğzları ve düşmanlıkları sebebiyle, buğz bakışıyla sana bakmalarıyla seni neredeyse yere serecekler. Denilir: falan bana öyle bir bakışla baktı ki neredeyse beni yiyecekti ve neredeyse beni yere serecekti.
Kuteybî dedi: murad etti ki onlar, Kur’an okuduğun zaman sana düşmanlık ve buğz ile şiddetli bir bakışla bakarlar; seni neredeyse düşürecek.
Ve inşad etti:
يَتَقَارَضُون إذا الْتقوْا في مَوْطِنٍ
نظَراً يُزيل مَواطِىءَ الأَقدامِ
Ebû Mansûr: ve tefsir ehlinden bazısı ( **كَفَرُواْ** ) sözünde dedi ki: yani seni gözleriyle isabet ettirirler; nazar edenin, nazar edilene isabet ettirdiği gibi.
Ferrâ dedi: Araplar, birinin malına gözüyle nazar etmek istediği zaman üç gün aç kalırdı; sonra o mala yönelirdi; sonra derdi: Allah’a yemin olsun, daha çok ve daha güzel bir mal görmedim; böylece o (mal) dökülüp giderdi; Resûlullah hakkında bunun benzerini istediler; dediler: onun hüccetleri gibisini görmedik; ve ona baktılar ki ona nazar etsinler.
Allah azze ve celle dedi: ( فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا ) ( الكهف : 40 ) .
Ferrâ dedi: **زَلَقاً**: üzerinde bitki olmayan.
Ahfeş dedi: üzerinde iki ayak sabit durmaz; ve Araplar der: **زَلِق** ve **زُمَّلِق** adam; o, kadına cima‘ olmaksızın konuştuğu zaman indiren **الشَّكّاز**dır.
Ferrâ inşad etti:
إنّ الجُلَيْدَ زَلِق وزُمَّلِقْ
جاءتْ به عَنْسٌ من الشام تَلِقْ
Ve denilir: başını **زلَق** etti ve **أَزْلقه** ve **زلّقه**; onu tıraş ettiği zaman; üç lugattır.
Ali aleyhi’s-selâm hadîsinde: hamamdan **مُتَزلِّقين** olarak çıkan iki adam gördü; dedi: siz kimsiniz? dediler: muhacirlerdeniz; dedi: ikiniz yalan söylediniz; fakat siz **المُفَاخِرين**densiniz.
Denilir: falan **تَزلق** etti ve **تَزيَّق** etti; nimet içinde yaşayıp da rengine bir parıltı ve derisine bir parlaklık oluncaya kadar.
Ve **المصْنَعة** için denilir: **زلَقةٌ** ve **زَلفَةٌ**; **القاف** ve **الفَاء** ile.

**قلز** : Leys dedi: **القَلْزُ**: içmeden bir türdür.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: **القلْزُ**: karganın ve serçenin yürüyüşündeki **قَلْزُ**dur.
Dedi: yürüyüşle yürümeyen her şey **يَقلِزُ**.
Dedi: ve ondan, **الشُّطَّار**ın sözü: içkide **قَلز** etti; yani serçenin **يَقلِزُ** ettiği gibi, elindeki nebîzi ağzına fırlattı. Ve inşad etti:
يَحْجُلُ فيها مَقلز الحُجُولِ نَعْباً عَلَى شِقَّيْهِ كالمشْكُولِ يَخُطُّ لامَ أَلِفٍ مَوْصولِ

**زقل** : Leys onu ihmal etti.
İbn Düreyd dedi: **الزَّقْلُ**’dan **الزّوَاقيلِ**’in اشتقاقı vardır; onlar, **الْجزيرة** tarafında ve çevresinde bir kavimdir; ve falan, sarığını **زَوْقلَ** etti; başının iki yanından ona iki ucu salıverdiği zaman.

**قزل** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: adam **قزَل** eder, **يَقزِلُ**: ayağı kesik kimsenin yürüyüşüyle yürüdüğü zaman.
Dedi: ve **الْقزَلُ**: topallığın en kötüsüdür.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأقزَلُ**: ince bacaklı topal; ikisini birleştirmedikçe **أَقزَلَ** olmaz; ve **قزِلَ** eder, **يَقزَلُ**; **قزَلاً**; o hâlde o **أقزَل**dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والزاء وما يثلثهما)
(قزع) القاف والزاء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خِفَّة في شيءٍ وتفرُّق. من ذلك القَزَع: قِطَع السَّحاب المتفرِّقة، الواحدة قَزَعَة. قال:‏
تَرَى عُصَبَ القَطا هَمَلاً عليه *** كأنَّ رِعالَه قَزَع الجَهَامِ(1)‏
ومن الباب القَزَعُ المنهيُّ عنه، وهو أن يُحلَق رأسُ الصبيّ ويترك في مواضعَ منه شعرٌ متفرِّق. ورجلٌ مقزَّع: لا يُرَى على رأسه إلاَّ شعيرات. وفرسٌ مقزَّع: رقَّت ناصيتُه.‏
ومن الباب في الخِفّة: تقزَّعَ الفرسُ: تهيَّأَ للرَّكض. والظَّبيُ* يَقزَع، إذا أسرَعَ. والقَزَع: صِغار الإبل(2).‏
(قزل) القاف والزاء واللام كلمةٌ واحدةٌ، وهي القَزَل(3)، وهو أسوأ العَرَج. يقال منه قَزِل يَقْزَل.‏
(قزم) القاف والزاء والميم كلمةٌ تدلُّ على دناءةٍ ولؤم. فالقَزَم: الدَّناءة واللُّؤم. والرجل قَزَم، يقال ذلك للأنثى والذَّكر، والواحد والجمع.‏
(قزب) القاف والزاء والباء، فيه من طرائف ابن دريد(4): القَزَب الصَّلاَبة والشِّدَّة. قَزِب الشيءُ: صَلُب.‏
(قزح) القاف والزاء والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على اختلاطِ ألوانٍ مختلفة وتشعُّب في الشَّيء. من ذلك القَزْح: التَّابَلُ من توابل القِدر. يقال: قَزِّحْ قِدْرَك. قال ابن دريد(5): ومنه قولهم: مليح قَزِيحٌ. ويقال: إنَّ القُزَح: الطَّرَائق، في التي يقال لها: قَوْسُ قُزَح، الواحدة قُزْحَة. ويقال: تقزَّحَ النبتُ، إذا انشَعَب شُعَباً. وشجرةٌ متقزِّحة. وقَزَح الكلبُ ببوله. وقال ابن دريد(6): يقال إنَّ القَزْح: بَوْلُ الكلب. والله أعلم.‏
--------------ـــ
(1) البيت لذي الرمة في ديوانه 597 واللسان (قزع). وفي الأصل: "سملا عليه"، تحريف.‏
(2) ترتيب المواد من الباقية إلى آخر هذا الباب كان في أصله على هذا النظام: (قزب، قزم، قزل؛ قزح) فأعدته إلى نصابه الطبيعي. ومن عجب أنه في المجمل جرى كذلك على نظامه في المقاييس، وهو سهو من ابن فارس.‏
(3) الجمهرة (1: 282).‏
(4) في الأصل: "اللبث"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(5) الجمهرة: (2: 148).‏
(6) الجمهرة (2: 149).‏

ـ

##### Türkçe

(قاف, **الزاء** ve onları üçleyen şeyin bâbı)

(**قزع**) **القاف** ve **الزاء** ve **العين** sahih bir asıldır; bir şeyde hafifliğe ve dağınıklığa delâlet eder. Bundan: **القَزَع**: dağınık bulut parçalarıdır; teki **قَزَعَة**. Dedi ki:‏
تَرَى عُصَبَ القَطا هَمَلاً عليه *** كأنَّ رِعالَه قَزَع الجَهَامِ(1)‏
Ve bâbdan, nehyedilmiş olan **القَزَع** vardır; o, çocuğun başının tıraş edilip ondan yerlerde dağınık saç bırakılmasıdır. Ve **مقزَّع** bir adam: başında ancak birkaç kıl görülür. Ve **مقزَّع** bir at: perçemi incelmiştir.‏
Ve bâbdan hafiflikte: **تقزَّعَ** at: koşmaya hazırlandı. Ve **الظَّبيُ** **يَقزَع**; süratlenince. Ve **القَزَع**: küçük develerdir(2).‏

(**قزل**) **القاف** ve **الزاء** ve **اللام** tek bir kelimedir; o da **القَزَل**’dir(3); ve o, topallığın en kötüsüdür. Ondan: **قَزِل** **يَقْزَل** denir.‏

(**قزم**) **القاف** ve **الزاء** ve **الميم** aşağılığa ve alçaklığa delâlet eden bir kelimedir. Şu hâlde **القَزَم**: aşağılık ve alçaklıktır. Ve adam **قَزَم**’dır; bu, dişiye ve erkeğe, tekile ve çoğula söylenir.‏

(**قزب**) **القاف** ve **الزاء** ve **الباء**; onda İbn Düreyd’in(4) garipliklerinden: **القَزَب** katılık ve şiddettir. **قَزِب** şey: katılaştı.‏

(**قزح**) **القاف** ve **الزاء** ve **الحاء** farklı renklerin karışmasına ve şeyde dallanıp budaklanmaya delâlet eden bir asıldır. Bundan: **القَزْح**: tencere baharatlarından olan baharattır. Denir: **قَزِّحْ قِدْرَك**. İbn Düreyd dedi ki(5): ve ondan onların sözü: **مليح قَزِيحٌ**. Ve denir ki: **القُزَح**: yollar/şeritlerdir; **قَوْسُ قُزَح** denilene dair; teki **قُزْحَة**. Ve denir: **تقزَّحَ** bitki; şubelere ayrılıp dallanınca. Ve **متقزِّحة** bir ağaç. Ve köpek, idrarıyla **قَزَح** etti. İbn Düreyd dedi ki(6): denir ki **القَزْح**: köpeğin idrarıdır. Allah daha iyi bilir.‏

--------------ـــ
(1) Beyit, Zü’r-Rumme’nindir; divanında 597 ve Lisân’da (**قزع**). Asılda: “سملا عليه”; tahriftir.‏
(2) Maddelerin bu bâbın sonuna kadar kalanının tertibi, aslında şu düzen üzere idi: (**قزب**، **قزم**، **قزل**؛ **قزح**) ben onu tabiî yerine iade ettim. Şaşılacak şeydendir ki “el-Mücmel”de de “el-Mekâyîs”teki düzeni üzere böylece yürümüştür; bu, İbn Fâris’ten bir sehivdir.‏
(3) el-Cemhere (1: 282).‏
(4) Asılda: “اللبث”; doğrusu “el-Mücmel” ve “Lisân”dadır.‏
(5) el-Cemhere: (2: 148).‏
(6) el-Cemhere (2: 149).‏

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَزَل، بالتحريك: أَسوأ العَرَج وأَشده. وفي حديث مجالد بن مسعود: فأَتاهم وكان فيه قَزَل فأَوْسَعُوا له؛ هو أَسوأ العرَج وأَشده، قَزِل، بالكسر، قَزَلاً وقَزَل يَقْزِل قَزْلاً، وهو أَقْزَل، وقيل: الأَقْزَل الأَعرج الدقيق الساقَيْن، لا يكون أَقْزَل حتى يجمع بين هاتَيْن الصِّفَتَيْن، رواه ابن الأَعرابي، ويقال ذلك للذئب؛ واستعاره بعضهم للطائر فقال:
تَدَعُ الفِراخَ الزُّغْبَ في آثارِها
مِنْ بين مَكْسور الجَناح، وأَقْزَلا
وقَزِل قَزَلاً وهو أَقْزَل: تبختر. وقَزَل يَقْزِل وهو أَقْزَل: مَشى مِشْية المقطوع الرجل. وقد قَزَل، بالفتح، قَزَلاناً إِذا مشى مِشْية العُرْجان. والقَزَلان: العَرَجان، وقيل: القَزَل دِقَّة الساق وذهابُ لحمها، ولم يذكر العرَج مع ذلك. والأَقْزَل: ضرْب من الحيَّات.

##### Türkçe

**القَزَل**، harekeli olarak: topallığın en kötüsü ve en şiddetlisidir. **مجالد بن مسعود** hadîsinde: “Onlara geldi; onda **قَزَل** vardı; ona genişlik verdiler”; o, topallığın en kötüsü ve en şiddetlisidir.

**قَزِل**، kesre ile, **قَزَلاً** ve **قَزَل**; **يَقْزِل** **قَزْلاً**; ve o **أَقْزَل**’dir. Ve denildi ki: **الأَقْزَل** ince bacaklı topaldır; bu iki sıfatı bir araya getirmedikçe **أَقْزَل** olmaz; bunu **ابن الأَعرابي** rivayet etti. Ve bu, kurda da söylenir; bazıları onu kuş için ödünç alıp şöyle dedi:

تَدَعُ الفِراخَ الزُّغْبَ في آثارِها
مِنْ بين مَكْسور الجَناح، وأَقْزَلا

Ve **قَزِل** **قَزَلاً** ve o **أَقْزَل**’dir: salınarak yürüdü. Ve **قَزَل** **يَقْزِل** ve o **أَقْزَل**’dir: ayağı kesilmişin yürüyüşü gibi yürüdü. Ve **قَزَل** etti; fetha ile; **قَزَلاناً**: topalların yürüyüşü gibi yürüdüğünde.

Ve **القَزَلان**: topallardır. Ve denildi ki: **القَزَل** bacağın inceliği ve etinin gitmesidir; bununla birlikte topallığı zikretmedi. Ve **الأَقْزَل**: yılanlardan bir türdür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القزل، محركة: أسوأ العرج، وأشده، أو هو دقة الساق لذهاب لحمها، أو هما جميعا، ولا يكون أقزل إلا بهما، أي بهاتين الصفتين، رواه ابن الأعرابي. والقزل أيضا: التبختر، وقد قزل، كفرح، قزلا، فهو أقزل، وفي الصحاح: قزل، كضرب، قزلانا، محركة، زاد غيره وقزلا، بالفتح: إذا وثب ومشى مشية العرجان، والقزلان: العرجان. والأقزل: حية، عن ابن دريد. أيضا: الذئب، واستعاره بعضهم للطير، فقال:
  تدع الفراخ الزغب في آبارها                      من بين مكسور الجناح وأقزلا قال ابن عباد: الأقزلان: ريشتان وسط ذنب العقاب: ج: أقازل، كذا في العباب.

##### Türkçe

**القزل**، harekeli: topallığın en kötüsü ve en şiddetlisi; yahut o, etinin gitmesi sebebiyle baldırın inceliğidir; yahut ikisi birden; ve ancak bunlarla, yani bu iki sıfatla **أقزل** olunur; bunu İbnü’l-A‘râbî rivayet etti. Ve **القزل** ayrıca: salınarak yürüme; ve (kişi) **قزل** etti; **فرح** gibi, **قزلا** (olarak); o hâlde o **أقزل**’dir. Ve **الصحاح**’ta: **قزل**; **ضرب** gibi, **قزلانا** (harekeli) (diye geçer); başkası buna **قزلا** (fetha ile) ilâve etti: sıçradığı ve topalların yürüyüşü gibi bir yürüyüşle yürüdüğü zaman. Ve **القزلان**: topallar. Ve **الأقزل**: bir yılan; İbn Düreyd’den. Yine: kurt; ve bazıları onu kuş için ödünç aldı da şöyle dedi:
  “Yavruları, kuyularında,
  kırık kanatlı ile **أقزلا** arasında bırakır.”
İbn Abbâd dedi: **الأقزلان**: kartalın kuyruğunun ortasında iki tüy; çoğulu: **أقازل**; **العباب**’da böyle (geçer).

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَزَلَ
قَزَلَ I ( n. ac. قَزْل 1 ,  قَزَلَاْن 36 ),
a.  Limped.

قَزِلَ
قَزِلَ A ( n. ac. قَزَل 4 ),
a.  Hobbled.

أَقْزَلُ
أَقْزَلُ 14 , ( pl. قُزْل 3 ),
a.  Limping, hobbling; cripple.

##### Türkçe

قَزَلَ
**قَزَلَ** I (mastarı **قَزْل** 1, **قَزَلَاْن** 36),
a. Topalladı.

قَزِلَ
**قَزِلَ** A (mastarı **قَزَل** 4),
a. Sekti.

أَقْزَلُ
**أَقْزَلُ** 14, (çoğulu **قُزْل** 3),
a. Topallayan, seken; sakat.
