# قزل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B2%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: قزل

(باب القاف والزاء وما يثلثهما)
(قزع) القاف والزاء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خِفَّة في شيءٍ وتفرُّق. من ذلك القَزَع: قِطَع السَّحاب المتفرِّقة، الواحدة قَزَعَة. قال:‏
تَرَى عُصَبَ القَطا هَمَلاً عليه *** كأنَّ رِعالَه قَزَع الجَهَامِ(1)‏
ومن الباب القَزَعُ المنهيُّ عنه، وهو أن يُحلَق رأسُ الصبيّ ويترك في مواضعَ منه شعرٌ متفرِّق. ورجلٌ مقزَّع: لا يُرَى على رأسه إلاَّ شعيرات. وفرسٌ مقزَّع: رقَّت ناصيتُه.‏
ومن الباب في الخِفّة: تقزَّعَ الفرسُ: تهيَّأَ للرَّكض. والظَّبيُ* يَقزَع، إذا أسرَعَ. والقَزَع: صِغار الإبل(2).‏
(قزل) القاف والزاء واللام كلمةٌ واحدةٌ، وهي القَزَل(3)، وهو أسوأ العَرَج. يقال منه قَزِل يَقْزَل.‏
(قزم) القاف والزاء والميم كلمةٌ تدلُّ على دناءةٍ ولؤم. فالقَزَم: الدَّناءة واللُّؤم. والرجل قَزَم، يقال ذلك للأنثى والذَّكر، والواحد والجمع.‏
(قزب) القاف والزاء والباء، فيه من طرائف ابن دريد(4): القَزَب الصَّلاَبة والشِّدَّة. قَزِب الشيءُ: صَلُب.‏
(قزح) القاف والزاء والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على اختلاطِ ألوانٍ مختلفة وتشعُّب في الشَّيء. من ذلك القَزْح: التَّابَلُ من توابل القِدر. يقال: قَزِّحْ قِدْرَك. قال ابن دريد(5): ومنه قولهم: مليح قَزِيحٌ. ويقال: إنَّ القُزَح: الطَّرَائق، في التي يقال لها: قَوْسُ قُزَح، الواحدة قُزْحَة. ويقال: تقزَّحَ النبتُ، إذا انشَعَب شُعَباً. وشجرةٌ متقزِّحة. وقَزَح الكلبُ ببوله. وقال ابن دريد(6): يقال إنَّ القَزْح: بَوْلُ الكلب. والله أعلم.‏
--------------ـــ
(1) البيت لذي الرمة في ديوانه 597 واللسان (قزع). وفي الأصل: "سملا عليه"، تحريف.‏
(2) ترتيب المواد من الباقية إلى آخر هذا الباب كان في أصله على هذا النظام: (قزب، قزم، قزل؛ قزح) فأعدته إلى نصابه الطبيعي. ومن عجب أنه في المجمل جرى كذلك على نظامه في المقاييس، وهو سهو من ابن فارس.‏
(3) الجمهرة (1: 282).‏
(4) في الأصل: "اللبث"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(5) الجمهرة: (2: 148).‏
(6) الجمهرة (2: 149).‏

ـ

### Türkçe

(قاف, **الزاء** ve onları üçleyen şeyin bâbı)

(**قزع**) **القاف** ve **الزاء** ve **العين** sahih bir asıldır; bir şeyde hafifliğe ve dağınıklığa delâlet eder. Bundan: **القَزَع**: dağınık bulut parçalarıdır; teki **قَزَعَة**. Dedi ki:‏
تَرَى عُصَبَ القَطا هَمَلاً عليه *** كأنَّ رِعالَه قَزَع الجَهَامِ(1)‏
Ve bâbdan, nehyedilmiş olan **القَزَع** vardır; o, çocuğun başının tıraş edilip ondan yerlerde dağınık saç bırakılmasıdır. Ve **مقزَّع** bir adam: başında ancak birkaç kıl görülür. Ve **مقزَّع** bir at: perçemi incelmiştir.‏
Ve bâbdan hafiflikte: **تقزَّعَ** at: koşmaya hazırlandı. Ve **الظَّبيُ** **يَقزَع**; süratlenince. Ve **القَزَع**: küçük develerdir(2).‏

(**قزل**) **القاف** ve **الزاء** ve **اللام** tek bir kelimedir; o da **القَزَل**’dir(3); ve o, topallığın en kötüsüdür. Ondan: **قَزِل** **يَقْزَل** denir.‏

(**قزم**) **القاف** ve **الزاء** ve **الميم** aşağılığa ve alçaklığa delâlet eden bir kelimedir. Şu hâlde **القَزَم**: aşağılık ve alçaklıktır. Ve adam **قَزَم**’dır; bu, dişiye ve erkeğe, tekile ve çoğula söylenir.‏

(**قزب**) **القاف** ve **الزاء** ve **الباء**; onda İbn Düreyd’in(4) garipliklerinden: **القَزَب** katılık ve şiddettir. **قَزِب** şey: katılaştı.‏

(**قزح**) **القاف** ve **الزاء** ve **الحاء** farklı renklerin karışmasına ve şeyde dallanıp budaklanmaya delâlet eden bir asıldır. Bundan: **القَزْح**: tencere baharatlarından olan baharattır. Denir: **قَزِّحْ قِدْرَك**. İbn Düreyd dedi ki(5): ve ondan onların sözü: **مليح قَزِيحٌ**. Ve denir ki: **القُزَح**: yollar/şeritlerdir; **قَوْسُ قُزَح** denilene dair; teki **قُزْحَة**. Ve denir: **تقزَّحَ** bitki; şubelere ayrılıp dallanınca. Ve **متقزِّحة** bir ağaç. Ve köpek, idrarıyla **قَزَح** etti. İbn Düreyd dedi ki(6): denir ki **القَزْح**: köpeğin idrarıdır. Allah daha iyi bilir.‏

--------------ـــ
(1) Beyit, Zü’r-Rumme’nindir; divanında 597 ve Lisân’da (**قزع**). Asılda: “سملا عليه”; tahriftir.‏
(2) Maddelerin bu bâbın sonuna kadar kalanının tertibi, aslında şu düzen üzere idi: (**قزب**، **قزم**، **قزل**؛ **قزح**) ben onu tabiî yerine iade ettim. Şaşılacak şeydendir ki “el-Mücmel”de de “el-Mekâyîs”teki düzeni üzere böylece yürümüştür; bu, İbn Fâris’ten bir sehivdir.‏
(3) el-Cemhere (1: 282).‏
(4) Asılda: “اللبث”; doğrusu “el-Mücmel” ve “Lisân”dadır.‏
(5) el-Cemhere: (2: 148).‏
(6) el-Cemhere (2: 149).‏

ـ
