# قزل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B2%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قزل

ق ز ل
قزل ، قلز ، زلق ، لقز ، زقل ، لزق .
لزق : قال الليث : يقال : لَزِق الشيءُ بالشيء يلزَق لُزُوقاً ، والتزَق التزَاقاً .
قال : واللزَق هو اللَّوَى تلتزِق الرِّئة بالجنب ، ويقال : هذه الدارُ لزيقة هذه ، وهذِه بِلْزِق هذِه ، واللَّزُوق واللازُوق دواءٌ يُسَوَّى للقرحة يلزمها حتى تبرأ بإذن الله .
أبو منصور : ويقال له : اللَّصُوق واللَّسوق وقد لزِق ولَصِق ولَسِق بمعنًى واحد ، والعربُ تُكنى باللِّزاق عن الجِمَاع .
وأنشد بعضهم :
دَلْوٌ فَرَتْها لكَ مِن عَناق
لمّا رَأَت أَنَّكَ بئس الساقي
وجَرّبت ضعفكَ في اللِّزاق أرادَ في مجامعته إياها .
يقول : لمّا رأَتْكَ ضعيفاً خرزت لك دَلْواً صغيرةً من جِلدِ عَنَاق .
وقال أبو الهيثم ، قال الأصمعي : الإلْزَاق أن يكبَرَ الرجُلُ فَيَلْزَق ذَكرُه ببَيضَته ، يقال : ألزق الرجُلُ وأقزَن إذا صارَ إلى هذه الحالَةِ .
لقز : قال ابن دُريد : يقال : لقزَه ووكزه بمعنًى واحد .
زلق : قال الليث : الزَّلَقُ : المكانُ الْمَزْلَقَةُ ، والزلق : العَجُز من كلِّ دابة .
وقال رؤبة :
كأنهَا حَقْباءُ بَلقاءُ الزّلق
قال : وأزلقتِ الفرَسُ إذا ألْقتْ ولدَها تامّاً فهي مُزلق ، وفرَسٌ مِزلاق إذا كثر ذلك منها .
وروى أبو عبيد عن الأصمعي : إذا ألْقتِ الناقةُ ولدَها قبْل أن يَسْتبين خلقه وقبل الوقتِ قيلَ أزلقت وأجهضت ، وهيَ مُزلق ومُجْهضٌ .
أبو منصور : وهذا هو الصوابُ لا ما قال
الليث ، إذ لا يكون الإزلاق إلا قبل التَّمامِ .
وقال الليث : ناقةٌ زُلوق زُلوجٌ : أي : سريعةٌ .
قال : والتَّزَلُّقُ : صَبْغُكَ البَدن بالأدهان ونحوها ، والتّزْليق : تَمليسُكَ الموضعَ حتى يَصيرَ كالمَزْلقة ، وإن لم يَكن فيه ماءٌ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( الصَّالِحِينَ وَإِن يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَيُزْلِقُونَكَ ) ( القلم : 51 ) .
قرأَهَا نافعٌ : لَيزْلِقونَكَ مِن زَلَقْتُ .
وقال الفرَّاءُ : العربُ تقولُ للذي يحلِق الرّأس قد زَلَقه وأزْلقهُ .
قال : ومعنى قوله ) كَفَرُواْ ( : أي : ليَرْمُون بك ويُزِيلونكَ عن موضعك بأَبصارهم كما تقولُ : كاد يَصرعُني شدَّةُ نظره ، وهو بَيِّنٌ من كلام العرب كثيرٌ .
وقال أبو إسحاق : مذهبُ أهل اللغة في مثل هذا أنَّ الكفّارَ من شدة إبْغَاضهم لكَ وعَداوَتهم يكادون بنظرهم إليكَ نظرَ البَغْضاء أن يَصْرَعوك . يقال : نظر فلانٌ إليَّ نظراً كاد يأْكلني وكاد يَصرَعُنِي .
وقال القُتيبيُّ : أراد أنهم ينظرون إليك إذا قرأت القرآن نظراً شديداً بالْعداوَةِ والبَغْضَاء يكاد يُسْقِطُكَ .
وأنشد :
يَتَقَارَضُون إذا الْتقوْا في مَوْطِنٍ
نظَراً يُزيل مَواطِىءَ الأَقدامِ
أبو منصورٍ : وقد قال بعضُ أهلِ التفسير في قوله ) كَفَرُواْ ( أي : يُصِيبُونَك بعُيونهم كما يصيبُ العائنُ مَعِينَه .
وقال الفرَّاء : كانت العربُ إذا أراد أحدهم أن يَعتَانَ مالَ رجلٍ بعيْنه تَجوَّعَ ثلاثاً ثم تعرَّض لذلك المال ، فقال : تاللَّهِ ما رأيتُ مالاً أكثر ولا أَحسن فيتساقطُ فأَرادوا برسول الله مِثلَ ذلك ، فقالوا : ما رأيْنا مثل حُجَجِه ونظروا إليه ليَعينوه .
قال الله جلَّ وعزّ : ( فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا ) ( الكهف : 40 ) .
قال الفرَّاء : زَلَقاً لا نباتَ فيه .
وقال الأخفش : لا يَثبُت عليه القدمان ، والعرب تقول : رجلٌ زَلِق وزُمَّلِق ، وهو الشَّكّاز الذي يُنْزِلُ إذا حدَّثَ المرأة من غير جِمَاع .
وأنشد الفرَّاء :
إنّ الجُلَيْدَ زَلِق وزُمَّلِقْ
جاءتْ به عَنْسٌ من الشام تَلِقْ
ويقال : زلَق رأسَه وأَزْلقه وزلّقه إذا حَلقه ، ثلاثُ لُغاتٍ .
وَفي حديث عليَ عليه السلام : أنّه رأَى رجلين خرجا من الحمَّام مُتَزلِّقين ؛ فقال : مَن أنتُما ، قالا : من المهاجرين ، قال : كذَبتُما ، ولكنكما من المُفَاخِرين .
يقال : تَزلق فلانٌ وتَزيَّق إذا تنعَّم حتى يَكونَ للونِه بَصِيصٌ ولبَشَرته بَرِيق .
ويقال للمصْنَعة : زلَقةٌ وزَلفَةٌ بالقاف والفَاء .
قلز : قال الليث : القَلْزُ : ضرْبٌ من الشُّرْب .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي قال : القلْزُ : قَلْزُ الغُراب والعُصفور في مِشيَتِه .
قال : وكلُّ ما لا يَمشي مشياً فهو يَقلِزُ .
قال : ومنه قولُ الشُّطَّار : قَلز في الشَّرَاب أي قذف بيدِه النَّبيذَ في فمِه كما يَقلِزُ الْعُصفور . وأنشد :
يَحْجُلُ فيها مَقلز الحُجُولِ نَعْباً عَلَى شِقَّيْهِ كالمشْكُولِ يَخُطُّ لامَ أَلِفٍ مَوْصولِ زقل : أهمله الليث .
وقال ابنُ دُريد : الزَّقْلُ منه اشتِقاق الزّوَاقيلِ ، وهم قومٌ بناحيةِ الْجزيرة وما حولها ، وزَوْقلَ فلانٌ عِمامتَه إذا أَرْخَى لها طرَفيْن من ناحَيَتَيْ رأسه .
قزل : أبو عبيد . عن أبي عمرو : قزَل الرجلُ يَقزِلُ : إذا مشَى مِشية المقطوع الرِّجْل .
قال : والْقزَلُ : أسْوَأُ الْعَرَج .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : الأقزَلُ : الدّقيق السَّاق الأعرَج ، لا يَكونُ أَقزَلَ حتى يجمَعَهما وقد قزِلَ يَقزَلُ قزَلاً فهو أقزَل .

### Türkçe

ق ز ل
**قزل** , **قلز** , **زلق** , **لقز** , **زقل** , **لزق** .

**لزق** : Leys dedi: Denilir ki: **لَزِق** şey şey’e yapıştı; **يلزَق** (yapışır), **لُزُوقاً** (yapışma olarak); ve **التزَق** (yapıştı), **التزَاقاً** (yapışma olarak).
Dedi: ve **اللزَق** o **اللَّوَى**’dır; akciğer böğreğe yapışır; ve denilir: bu ev şu evin bitişiğidir; ve bu, şununla bitişiktir; ve **اللَّزُوق** ve **اللازُوق** yara için yapılan bir ilaçtır; ona yapışır, Allah’ın izniyle iyileşinceye kadar.
Ebû Mansûr: Ve ona denilir: **اللَّصُوق** ve **اللَّسوق**; ve **لزِق** ve **لَصِق** ve **لَسِق** bir tek mânâ iledir; ve Araplar **اللِّزاق** ile cima‘dan kinaye ederler.
Ve bazısı inşad etti:
دَلْوٌ فَرَتْها لكَ مِن عَناق
لمّا رَأَت أَنَّكَ بئس الساقي
وجَرّبت ضعفكَ في اللِّزاق أرادَ في مجامعته إياها .
Der ki: seni zayıf görünce, sana **عَناق** derisinden küçük bir kova dikti.
Ebû’l-Heysem dedi, Asma‘î dedi: **الإلْزَاق** erkeğin yaşlanıp da zekerinin yumurtasına yapışmasıdır; denilir: adam **ألزق** oldu ve **أقزَن** oldu; bu hâle gelince.

**لقز** : İbn Düreyd dedi: denilir: **لقزَه** ve **وكزه** bir tek mânâ iledir.

**زلق** : Leys dedi: **الزَّلَقُ**: kaygan yer; ve **الزلق**: her binek hayvanının sağrısıdır.
Ve Ru’be dedi:
كأنهَا حَقْباءُ بَلقاءُ الزّلق
Dedi: kısrak **أزلقتِ**; yavrusunu tam olarak attığı zaman; o hâlde o **مُزلق**tur; ve **مِزلاق** kısrak: bu ondan çok olunca.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: deve yavrusunu, yaratılışı belirginleşmeden ve vakitten önce attığı zaman, **أزلقت** ve **أجهضت** denilir; ve o **مُزلق** ve **مُجْهضٌ**dur.
Ebû Mansûr: doğru olan budur, Leys’in dediği değil; zira **الإزلاق** ancak tamamlanmadan önce olur.
Leys dedi: **زُلوق زُلوجٌ** deve: yani hızlı.
Dedi: ve **التَّزَلُّقُ**: bedenini yağlar ve benzerleriyle boyamandır; ve **التّزْليق**: yeri düzleştirip kaygan yer gibi yapmandır; onda su olmasa bile.
Allah azze ve celle dedi: ( الصَّالِحِينَ وَإِن يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَيُزْلِقُونَكَ ) ( القلم : 51 ) .
Nâfi‘ onu şöyle okudu: **لَيزْلِقونَكَ**; **زَلَقْتُ**’dan.
Ferrâ dedi: Araplar, başı tıraş eden kimse için: onu **زَلَقه** ve **أزْلقهُ** derler.
Dedi: ve ( **كَفَرُواْ** ) sözünün mânâsı: yani seni atacaklar ve seni yerinden kaldıracaklar, bakışlarıyla; senin dediğin gibi: bakışının şiddeti beni neredeyse yere seriyordu; ve bu, Arapların sözünden açıktır, çoktur.
Ebû İshâk dedi: Dil ehlinin bu gibide mezhebi şudur: kâfirler, sana olan şiddetli buğzları ve düşmanlıkları sebebiyle, buğz bakışıyla sana bakmalarıyla seni neredeyse yere serecekler. Denilir: falan bana öyle bir bakışla baktı ki neredeyse beni yiyecekti ve neredeyse beni yere serecekti.
Kuteybî dedi: murad etti ki onlar, Kur’an okuduğun zaman sana düşmanlık ve buğz ile şiddetli bir bakışla bakarlar; seni neredeyse düşürecek.
Ve inşad etti:
يَتَقَارَضُون إذا الْتقوْا في مَوْطِنٍ
نظَراً يُزيل مَواطِىءَ الأَقدامِ
Ebû Mansûr: ve tefsir ehlinden bazısı ( **كَفَرُواْ** ) sözünde dedi ki: yani seni gözleriyle isabet ettirirler; nazar edenin, nazar edilene isabet ettirdiği gibi.
Ferrâ dedi: Araplar, birinin malına gözüyle nazar etmek istediği zaman üç gün aç kalırdı; sonra o mala yönelirdi; sonra derdi: Allah’a yemin olsun, daha çok ve daha güzel bir mal görmedim; böylece o (mal) dökülüp giderdi; Resûlullah hakkında bunun benzerini istediler; dediler: onun hüccetleri gibisini görmedik; ve ona baktılar ki ona nazar etsinler.
Allah azze ve celle dedi: ( فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا ) ( الكهف : 40 ) .
Ferrâ dedi: **زَلَقاً**: üzerinde bitki olmayan.
Ahfeş dedi: üzerinde iki ayak sabit durmaz; ve Araplar der: **زَلِق** ve **زُمَّلِق** adam; o, kadına cima‘ olmaksızın konuştuğu zaman indiren **الشَّكّاز**dır.
Ferrâ inşad etti:
إنّ الجُلَيْدَ زَلِق وزُمَّلِقْ
جاءتْ به عَنْسٌ من الشام تَلِقْ
Ve denilir: başını **زلَق** etti ve **أَزْلقه** ve **زلّقه**; onu tıraş ettiği zaman; üç lugattır.
Ali aleyhi’s-selâm hadîsinde: hamamdan **مُتَزلِّقين** olarak çıkan iki adam gördü; dedi: siz kimsiniz? dediler: muhacirlerdeniz; dedi: ikiniz yalan söylediniz; fakat siz **المُفَاخِرين**densiniz.
Denilir: falan **تَزلق** etti ve **تَزيَّق** etti; nimet içinde yaşayıp da rengine bir parıltı ve derisine bir parlaklık oluncaya kadar.
Ve **المصْنَعة** için denilir: **زلَقةٌ** ve **زَلفَةٌ**; **القاف** ve **الفَاء** ile.

**قلز** : Leys dedi: **القَلْزُ**: içmeden bir türdür.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: **القلْزُ**: karganın ve serçenin yürüyüşündeki **قَلْزُ**dur.
Dedi: yürüyüşle yürümeyen her şey **يَقلِزُ**.
Dedi: ve ondan, **الشُّطَّار**ın sözü: içkide **قَلز** etti; yani serçenin **يَقلِزُ** ettiği gibi, elindeki nebîzi ağzına fırlattı. Ve inşad etti:
يَحْجُلُ فيها مَقلز الحُجُولِ نَعْباً عَلَى شِقَّيْهِ كالمشْكُولِ يَخُطُّ لامَ أَلِفٍ مَوْصولِ

**زقل** : Leys onu ihmal etti.
İbn Düreyd dedi: **الزَّقْلُ**’dan **الزّوَاقيلِ**’in اشتقاقı vardır; onlar, **الْجزيرة** tarafında ve çevresinde bir kavimdir; ve falan, sarığını **زَوْقلَ** etti; başının iki yanından ona iki ucu salıverdiği zaman.

**قزل** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: adam **قزَل** eder, **يَقزِلُ**: ayağı kesik kimsenin yürüyüşüyle yürüdüğü zaman.
Dedi: ve **الْقزَلُ**: topallığın en kötüsüdür.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأقزَلُ**: ince bacaklı topal; ikisini birleştirmedikçe **أَقزَلَ** olmaz; ve **قزِلَ** eder, **يَقزَلُ**; **قزَلاً**; o hâlde o **أقزَل**dır.
