# قسط (ق-س-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B3%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden bir şeyin yarısı demektir

- Harfler: ق - س - ط
- Kur'an'da: 27 geçiş · 24 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِالْقِسْطِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%90%D8%B3%D9%92%D8%B7%D9%90.md) | بِالْفِعْلِ | Doğru bölüştürme ile; Doğru bölüştürme; Doğru bölüştürmeyi | 14 | 14 | [3:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/3:18.md) |
| [الْمُقْسِطِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%B3%D9%90%D8%B7%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفْعِلِينَ | Bölüştürenler | 3 | 3 | [5:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/5:42.md) |
| [أَقْسَطُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%B7%D9%8F.md) | أَفْعَلُ | Daha iyi bölüştürme | 2 | 2 | [2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/2:282.md) |
| [الْقَاسِطُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%B7%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلُونَ | Bölücüler | 2 | 2 | [72:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/72:14.md) |
| [بِالْقِسْطَاسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%90%D8%B3%D9%92%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90.md) | بِالْفِعْلَاسِ | Ölçütle | 2 | 2 | [17:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/17:35.md) |
| [الْقِسْطَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%90%D8%B3%D9%92%D8%B7%D9%8E.md) | الْفِعْلَ | Doğru bölüştürme | 1 | 1 | [21:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/21:47.md) |
| [تُقْسِطُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%B3%D9%90%D8%B7%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تُفْعِلُوا | Bölüştürürsünüz | 1 | 1 | [4:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/4:3.md) |
| [وَأَقْسِطُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B3%D9%90%D8%B7%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَأَفْعِلُوا | Ve bölüştürün | 1 | 1 | [49:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/49:9.md) |
| [وَتُقْسِطُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%B3%D9%90%D8%B7%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَتُفْعِلُوا | Ve bölüştürürsünüz | 1 | 1 | [60:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/60:8.md) |

## Mücavir kökler — 63 mücavir (195 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 53 · Terazi demektir
2. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 41 · Denk tutuyorlar
3. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 12 ortak ayet · G² 26 · Hayvanların ön ayaklarına denir
4. [كيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 20 · Kile ölçü birimidir
5. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
6. [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Çalgın ekin, cılız ekin demektir
7. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
8. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Dane, inek yavrusuna denir
9. [بدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Badiye çöl demektir
10. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Petekteki baldır
11. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
12. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Nikah
13. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
14. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kanat demektir
15. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Beyn topraktaki yarık demektir
16. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
17. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
18. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Katlanmış deri demektir
19. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 13 ortak ayet · G² 6 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
20. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
21. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
22. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kadınlar
23. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
24. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
25. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
26. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 9 ortak ayet · G² 5 · Kevn, tepe demektir
27. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
28. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ön dişler demektir
29. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
30. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
31. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Yavru” demektir
32. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
33. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
34. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Veli arka demektir
35. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır
36. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
37. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Murar acı bir ağacın adıdır
38. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
39. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
40. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
41. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
42. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Şey
43. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
44. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Alet kaldıraç demektir
45. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
46. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
47. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
48. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Su yosunudur
49. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
50. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
51. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
52. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
53. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Gem demektir
54. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
55. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
56. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
57. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
58. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
59. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
60. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B3%D8%B7/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قسط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ezdâd (zıt anlamlılar barındıran yapı; yalın haliyle haktan sapma, türemiş if'âl kalıbıyla adaleti ikame etme) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md), [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md), [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünü hakkaniyetli paylara ayırma, bacaklardaki eğrilik ve payı eksiltme veya denkleştirme |
| Çekirdek Özet 2 | Dağıtıcı adaleti somut ölçü ve terazilerle hayata geçirme; hakkı sahibine eksiksiz iade etme |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal dengenin hak edilmiş paylar üzerinden korunması ve ölçünün sapmalardan arındırılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün if'âl kalıbındaki adalet kurucu anlamı ile sülâsî kalıbındaki zalim ve haktan sapan anlamının birbirine karıştırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قس | Sertlik, katılık, ölçme ve baskı uygulama; paylaştırma ve zorlama hareketi barındıran fiziksel baskı (örnekler: [قسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B1.md) zorlamak, [قسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B3.md) iz sürmek ve sıkı yoklamak, [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) parçalara ayırmak, [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) katılaşmak) | ط | Çekirdekteki sert ve kesin ayrım hareketini somut bir nesne, kap, terazi veya pay çizgisiyle sabitleştirmiş; parçalamayı ölçülebilir bir sınıra ve hizaya kavuşturmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Bir araya getirme, toplanma noktasını belirleme ve kesin bir sınır çizgisi çekme hareketi. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Ayakta durmayı sağlayan dikey dayanak, yapısal destek ve sapmayı engelleyen tutunum. |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Belirli bir hacmi kuşatma, kap içine alma ve payı sınırlandırarak muhafaza etme. |
| قسط | Sınırı çekilmiş desteğin ölçü kabıyla tartılması | Bir varlığın hakkı olan payı sınırlandırıp koruma altına alarak tartı ve kap düzenine oturtma hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsanın baldır ve bacak kemiklerindeki eğrilik; bacakların birbirine yaklaşıp ayak uçlarının dışa açılması (el-kaset). Buradan hareketle payın eğrilmesi, bir şeyden hak edilen parça ve hisse (el-kıst) ile tütsü için kullanılan sert odun parçası (el-kust). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde ve recez beyitlerinde yalın kök haktan sapma ve zulüm yönüyle şahit getirilmiştir: يشفى من الغيظ قُسُوطَ القاسِطِ / Öfkesinden, zalimin haktan sapıp boyun büküşüyle şifa bulur. |
| Erken Arapça kullanım | Erken bedevi kullanımında paylaştırma kapları için mikyâl ve kıst tabirleri kullanılmış; idari ve ticari ölçüm kapları el-kıst olarak adlandırılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde قسط kökü, hem ölçme ve bölüştürme hem de sertlik ve eğrilik semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda kök, kistā ve qisṭā biçimleriyle bir hacim ve sıvı ölçü birimini (Yunan-Roma dünyasındaki sextarius karşılığı kap ve ölçek) ifade etmek üzere yaygınlaşmıştır. Erken Sami çekirdeğinde sert bir nesnenin kesilip ayrılması ve belirli bir pay haline getirilmesi anlamı mevcuttur. Arapçada kök morfolojik bir zıtlaşma (ezdâd) geliştirmiştir: Sülâsî قَسَطَ fiili paydan çalmak, eğrilmek ve haktan sapmak (cvr) anlamına gelirken; hemzenin izale (giderme) işlevi yüklenmesiyle أَقْسَطَ fiili eğriliği düzeltmek, hakkı tam vermek ve adaleti tesis etmek anlamına bürünmüştür. Böylece kök, Sami dünyasındaki somut kap ve pay ölçüsünü Arapçada ahlaki ve hukuki bir denge kurumuna dönüştürmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قسط kökünün sülâsî ve if'âl ayrışması | Sülâsî form sapma ve eksiltmeyi (el-kasat: bacak eğriliği), if'âl formu ise bu eğriliği giderme eylemini (adaleti) ifade eder. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice qisṭā / kistā | Bir pay, hisse, sıvı ölçü kabı ve adil paylaştırma aletine karşılık gelen ortak kullanım. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe sextarius ile temas | Akdeniz havzasındaki idari ölçü birimi sextarius sözcüğünün Sami dillerine qisṭ olarak geçmesi ve kökün yerli paylaştırma fiilleriyle kaynaşması. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Payne Smith.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قسط | Anlamlı | Paylaştırmak, adalet etmek veya sapmak | Hak edilen hisseyi belirlemek, tartmak ya da hakkı çiğneyip eğrilmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [قطس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimiyle kök türetilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) | Anlamlı | Düşmek, yukarıdan aşağı inmek | Bir şeyin tutunamayarak yerçekimi veya zaaf sebebiyle aşağıya düşmesi. | Kur'an'da geçer; düşme ve dökülme anlamı taşır. |
| سطق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Erken dönem dilcilerince mühmel bırakılmıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| [طقس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%82%D8%B3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik Arap dil matrisinde kök olarak kullanılmamış, sonraki dönemlerde iklim anlamında Grekçe kökenli olarak girmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [طسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D9%82.md) | Anlamlı | Vergi, ölçülü yükümlülük | Arazi üzerine konulan belirli harç ve ölçülü pay (tasq). | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قسط | Merkez | Paylaştırmada adalet | Ölçülebilir payların, somut hakların ve terazinin kurduğu dağıtıcı denge. | Bütünü parçalara ayırırken hak sahibine payını noksansız ulaştırma. |
| [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Eşitlik ve denklik | İki taraf arasında denkliği sağlama, tartıda iki kefeyi bir tutma. | İlkesel ve soyut eşitliği, istikameti ve ifrat-tefrit ortasını ifade eder. |
| [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Parçalara ayırma | Bir bütünü bölme ve parçalama eyleminin teknik tarafı. | Adalet vurgusu içermesi zorunlu değildir; salt taksim işlemini belirtir. |
| [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) | Komşu | Yarı yarıya pay etme | Bir şeyi tam ortasından ikiye bölerek taraflara eşit verme (insaf). | İki odak arasındaki simetrik bölünmeye ve tarafsızlığa odaklanır. |
| [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) | Zıt | Haktan sapma, haksızlık | Doğru çizgiden, yoldan ve ölçüden saparak başkasının sınırını ihlal etme. | Ölçü ve payda dengenin kasten aleyhte bozulması durumudur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قسط | Pay, adalet, terazi | Somut hisse verme ve sapmayı izale ederek adaleti sağlama. | Kesin |
| Latince | Distributio, Iustitia distributiva, Libra | Dağıtıcı adalet, pay, terazi | Paylaştırma adaleti yönünü tam karşılar; kökün yalın anlamındaki sapma boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Equity, fair share, balance | Hakkaniyet, adil pay, denge | Dağıtıcı hakkaniyet boyutunu iyi verir; ezdâd karakterini tek kelimede taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | Gerechter Anteil, Verteilungsgerechtigkeit | Adil pay, bölüştürme adaleti | Sistematik hakkaniyeti ve somut pay dağılımını ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Équité, juste part, balance | Hakkaniyet, adil hisse | Bireysel hakların tartılarak verilmesini belirtir; kökün sülâsî zalimlik boyutunu kapsamaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْقِسْطِ | Dağıtıcı adalet ve hakkaniyet | Hukuki hüküm verme, şahitlik etme ve toplumsal düzeni sağlama bağlamı (Âl-i İmrân [3:18](https://lisan.digital/tr/ayet/3:18.md), Mâide [5:8](https://lisan.digital/tr/ayet/5:8.md), Hadîd [57:25](https://lisan.digital/tr/ayet/57:25.md)). |
| الْقَاسِطُونَ | Haktan sapanlar, zalimler | Doğru yoldan ayrılıp cehenneme yakıt olan inatçı inkârcılar bağlamı (Cin [72:14](https://lisan.digital/tr/ayet/72:14.md), Cin [72:15](https://lisan.digital/tr/ayet/72:15.md)). |
| بِالْقِسْطَاسِ | Dosdoğru ölçü aleti, terazi | Ticari hayatta hile yapmama, tartıyı tam ve dürüst tutma bağlamı (İsrâ [17:35](https://lisan.digital/tr/ayet/17:35.md), Şuarâ [26:182](https://lisan.digital/tr/ayet/26:182.md)). |
| أَقْسَطُ / تُقْسِطُوا | Daha adil paylaştırma, hak tanıma | Yetimlerin haklarını koruma ve evlatlıkların soy bağını dürüstçe anma bağlamı (Bakara [2:282](https://lisan.digital/tr/ayet/2:282.md), Nisâ [4:3](https://lisan.digital/tr/ayet/4:3.md), Ahzâb [33:5](https://lisan.digital/tr/ayet/33:5.md)). |
| الْمُقْسِطِينَ | Hakkaniyetle hükmedenler, payı gözetenler | Topluluklar arasında barış yapma ve düşmanlık etmeyenlere adil davranma bağlamı (Mâide [5:42](https://lisan.digital/tr/ayet/5:42.md), Hucurât [49:9](https://lisan.digital/tr/ayet/49:9.md), Mümtehine [60:8](https://lisan.digital/tr/ayet/60:8.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller ve el-Muksit ismi | Allah'ın evrendeki nizamı ve ahiretteki amelleri tartması; adl ve hikmet sıfatlarıyla irtibatı. | Zulümden münezzeh kılınan, her hak sahibine hak ettiğini eksiksiz veren mutlak irade. |
| Fıkıh | Yargılama hukuku, miras ve ölçü tartı | Hâkimin taraflar arasında hükmederken gözeteceği hakkaniyet ve ticari tartıların standartlığı. | Somut hakların, alacakların ve payların noksansız hesaplanıp infaz edilmesi. |
| Tefsir | Karşıt anlamlılık (ezdâd) ve if'âl farkı | Sülâsî kalıptan gelen kasitun ile if'âl kalıbından gelen muksitun arasındaki semantik zıtlığın incelenmesi. | Hemzenin izale işlevi yüklenerek zulmü ve sapmayı kaldırma haline dönüşmesi. |
| Hadis | Terazinin indirilip kaldırılması | Allah'ın rızık ve amel terazisini (el-kıst) alçaltıp yükseltmesine dair rivayetlerin izahı. | Rızıkların ve amellerin adil taksimini yöneten ilahi ölçü aleti. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi mizan ve hesap | Mutlak hakkaniyet | Amellerin zerre sapma olmaksızın tartılması | Yaratılışın ve hesabın temelindeki ilahi adaleti temsil eder. | Kesin |
| İlmi | Nesnel ölçümleme | Standart ölçü ve kalibrasyon | Değişkenlerin hatasız ve tarafsız biçimde tartılması | Bilimsel verinin ve gözlemin eğrilikten arındırılmış kesinliğidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukukun üstünlüğü | Dağıtıcı kamu adaleti | Toplumsal sınıflar arasında hakkı hak sahibine paylaştırma | Güçlünün zayıf aleyhine sınır aşmasını engelleyen idari denge mekanizmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Pazar ve bölüşüm nizamı | Adil bölüşüm ve hilesiz tartı | Kaynakların, kârın ve alacakların hak ölçüsünce paylaştırılması | Tekelleşmeyi, tartıda eksiltmeyi ve emek gaspını engelleyen dağıtım ilkesidir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kalibrasyon, dinamik denge ve sıfır hata toleransı | Bir ölçüm cihazının referans noktasına göre sıfırlanması; tartım işleminde sapmanın (varyansın) yok edilerek kefelerin nötrlenmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dağıtıcı adalet (Distributive Justice) ve hakkaniyetli paylaşım | Bir topluluktaki kaynakların, hakların ve ödevlerin herkesin liyakatine ve konumuna göre hakkaniyetle bölüştürülmesi nizamı. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قسط kelimesinin sadece zihinsel bir adalet hissi veya genel ahlaki bir tavsiye sayılarak, somut paylaştırma ve ölçü aleti boyutunun göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca soyut bir iyi niyet değil; bilfiil eldeki teraziyi, miras payını, yetim hakkını, ticari gramajı ve siyasi yargıyı kapsayan nesnel bir dağıtım sistemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Adaletin pratik ve maddi bölüşümdeki somut karşılığı kaybolur; ekonomik sömürü ve tartı hileleri ahlaki adalet söylemleri arkasında meşrulaştırılabilir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın teklif ettiği adalet düzeninin salt felsefi bir kavram değil, nesnel ölçüm araçları (kıstâs), net paylar ve pratik dağıtımla yürüyen bir nizam olduğunu ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin gönderiliş gayesini açıklayan mizan ayetlerinde (Hadîd [57:25](https://lisan.digital/tr/ayet/57:25.md)), yetim ve kadın haklarının dağıtımında (Nisâ [4:3](https://lisan.digital/tr/ayet/4:3.md)) ve uluslararası ilişkilerde barışın zemininde (Mümtehine [60:8](https://lisan.digital/tr/ayet/60:8.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Adalet ile eşitliğin mutlak surette aynı şey olduğu yanılgısını düzeltir; kök herkese körü körüne aynı parçayı değil, herkese hak ettiği payı vermeyi (hakkaniyeti) şart koşar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir bütünün ölçü kabı veya terazi vasıtasıyla somut paylara ayrılması; bacak kemiğindeki eğrilikte olduğu gibi ekseninden sapan payın hizalanması.
- Soyut anlam: Dağıtıcı adalet, tarafsız tartı, hakkaniyetli bölüşüm ve haksız sapmaların ortadan kaldırılması.
- Sistematik karşılık: Hukuki, iktisadi ve siyasi kaynakların liyakat ve hak ölçüsünce paylaştırılmasını yöneten denge nizamı.
- LaTeX modeli: $$Q(x) = \sum_{i=1}^{n} \left( p_i - h_i \right) \implies \lim_{Q \to 0} \Delta = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde yer alan $p_i$ simgesi bir hak sahibine fiilen verilen payı, $h_i$ simgesi ise o hak sahibinin meşru ve ontolojik hakkını temsil eder. Bu iki büyüklük arasındaki farkın toplamı olan $Q(x)$, sistemdeki toplam sapmayı (kasat / zulüm durumunu) gösterir. İf'âl babının devreye girmesiyle sistemik sapmanın sıfıra yaklaşması ($Q \to 0$), adalet halini (kıst) meydana getirir; böylece toplam adaletsizlik farkı ($\Delta$) sıfırlanarak nizam kurulur.

## Geçtiği ayetler (24 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B3%D8%B7/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/2:282.md) — أَقْسَطُ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

### [Ali İmran 3:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/3:18.md) — بِالْقِسْطِ

شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Allah, şehadet etti ki: Gerçekten O’ndan başka ilah yoktur. Melekler ve ilim sahibleri de adaleti ayakta tutarak buna şehadet ettiler; O’ndan başka ilah yoktur. O, Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Ali İmran 3:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/3:21.md) — بِالْقِسْطِ

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ

Meal (IK): Allah’ın ayetlerini inkar edenlere ve haksız yere peygamberleri öldürenlere, insanlardan adaleti emredenleri öldürenlere, işte onlara; elem verici bir azabı müjdele.

### [Nisa 4:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/4:3.md) — تُقْسِطُوا

وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا

Meal (IK): Eğer yetim kızların haklarını gözetemeyeceğinizden korkarsanız; size helal olan diğer kadınlardan ikişer, üçer ve dörder olmak üzere nikahlayın. Şayet aralarında adalet yapamayacağınızdan endişe ederseniz; o zaman, bir tane. Veya sağ ellerinizin sahip oldukları. Bu adaletten sapmamanıza daha uygundur.

### [Nisa 4:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/4:127.md) — بِالْقِسْطِ

وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا

Meal (IK): Kadınlar hakkında senden fetva istiyorlar. De ki: Onlara dair fetvayı size Allah veriyor. Kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz ve nikahlamayı istemediğiniz yetim kızlar hakkında, mağdur çocuklar hakkında ve yetimlere insafla bakmanız hakkında kitabda sizlere okunan ayetler var. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah, onu bilicidir.

### [Nisa 4:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/4:135.md) — بِالْقِسْطِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا

Meal (IK): Ey iman edenler; kendiniz, ana-babanız ve yakınlarınız aleyhinde de olsa Allah için şahid olarak adaleti gözetin. İster zengin, ister fakir olsun; onları Allah’ın koruması daha uygundur. Adaletinizde heveslere uymayın. Eğer dilinizi büker veya yüz çevirirseniz; Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Maide 5:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/5:8.md) — بِالْقِسْطِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; adaleti gözeten şahidler olun. Ve bir topluluğa karşı olan kininiz sizi adaletsizliğe sürüklemesin. Adalet edin. Bu, takvaya daha yakındır. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; işlediklerinizden haberdardır.

### [Maide 5:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/5:42.md) — بِالْقِسْطِ · الْمُقْسِطِينَ

سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ

Meal (IK): Yalan kulak verici, haramı yiyicidirler. Sana gelirlerse; ister aralarında hükmet, ister onlardan yüz çevir. Eğer onlardan yüz çevirirsen; sana hiçbir zarar veremezler. Şayet hükmedersen de; aralarında adaletle hükmet. Çünkü Allah; adil olanları sever.

### [En'am 6:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/6:152.md) — بِالْقِسْطِ

وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Yetimin malına; erginlik çağına gelinceye kadar o en güzel olanından başka bir şekilde yaklaşmayın. Ölçüyü, tartıyı da tam ve doğru yapın. Biz kimseye, gücünün yettiğinden başkasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman da -akraba dahi olsa-adil olun. Allah’ın ahdini de yerine getirin. İşte iyice düşünesiniz diye size bunları emretti.

### [Araf 7:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/7:29.md) — بِالْقِسْطِ

قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ

Meal (IK): De ki: Rabbım, adaleti emretti. Her secde yerinde yüzlerinizi ona doğrultun. Ve dinde ancak kendisine muhlisler olarak yalvarın. İlk önce sizi yarattığı gibi, yine O’na döndürüleceksiniz.

### [Yunus 10:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/10:4.md) — بِالْقِسْطِ

إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ

Meal (IK): Hepinizin dönüşü O’nadır. Allah’ın vaadi haktır. Doğrusu O, yaratmaya başlar, sonra iman edip iyi amel işleyenlere adaletle karşılık vermek için onu tekrar eder. Küfredenlere de; küfreder olmalarından dolayı kaynar sudan bir içki ve elem verici bir azab vardır.

### [Yunus 10:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/10:47.md) — بِالْقِسْطِ

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Her ümmetin bir rasulü vardır. Onların rasulleri gelince aralarında adaletle hükmedilir. Ve asla zulme uğratılmazlar.

### [Yunus 10:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/10:54.md) — بِالْقِسْطِ

وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Yeryüzünde bulunan her şey, nefsine zulmeden kimsenin olsaydı, onu fidye verirdi. Azabı gördükleri zaman içlerinde pişmanlık duyarlar. Halbuki onlar haksızlığa uğratılmadan aralarında adaletle hükmolunmuştur.

### [Hud 11:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/11:85.md) — بِالْقِسْطِ

وَيَاقَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

Meal (IK): Ey kavmim; ölçüyü ve tartıyı yerine getirin. İnsanlara eşyalarını eksik vermeyin, yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.

### [İsra 17:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/17:35.md) — بِالْقِسْطَاسِ

وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

Meal (IK): Ölçtüğünüz zaman da; ölçüyü tam tutun. Ve dosdoğru ölçekle tartın. Bu, daha hayırlı ve netice itibariyle daha güzeldir.

### [Enbiya 21:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/21:47.md) — الْقِسْطَ

وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ

Meal (IK): Biz; kıyamet günü adalet terazilerini kurarız. Hiç kimse hiç bir şeyle haksızlığa uğratılmaz. Hardal tanesi kadar bile olsa yapılanı ortaya koyarız. Hesab görenler olarak da Biz, yeteriz.

### [Şuara 26:182](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/26:182.md) — بِالْقِسْطَاسِ

وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ

Meal (IK): Doğru ölçekle tartın.

### [Ahzab 33:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/33:5.md) — أَقْسَطُ

ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبَاءَهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوَالِيكُمْ وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Onları babalarına nisbet ederek çağırın. Allah katında en doğru olan budur. Eğer babalarını bilmezseniz; o takdirde, onlar sizin din kardeşleriniz ve dostlarınızdır. Kalbinizden kasdederek yaptıklarınız dışında hatalarınızda size bir vebal yoktur. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.

### [Hucurat 49:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/49:9.md) — وَأَقْسِطُوا · الْمُقْسِطِينَ

وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ

Meal (IK): Eğer mü’minlerden iki taife çarpışacak olursa; aralarını düzeltin. Şayet biri diğeri üzerine saldırırsa; saldıranlarla Allah’ın buyruğuna dönünceye kadar savaşın. Eğer dönerlerse; artık adaletle aralarını bulun ve adil davranın. Şüphesiz ki Allah; adil davrananları sever.

### [Rahman 55:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/55:9.md) — بِالْقِسْطِ

وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ

Meal (IK): Tartıyı doğru yapın, tartılanı eksik yapmayın.

### [Hadid 57:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/57:25.md) — بِالْقِسْطِ

لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, peygamberlerimizi açık delillerle gönderdik. Ve insanların adaleti ayakta tutmaları için beraberlerinde kitabı ve mizanı indirdik. Bir de kendisinde çetin bir sertlik ve insanlar için faydalar bulunan demiri indirdik. Allah; kimin, görmeden Allah’a ve peygamberlerine yardım edeceğini bilir. Muhakkak ki Allah; Kavi’dir, Aziz’dir.

### [Mümtehine 60:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/60:8.md) — وَتُقْسِطُوا · الْمُقْسِطِينَ

لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ

Meal (IK): Sizinle din uğrunda savaşmayan, sizi yurdunuzdan çıkarmayanlara iyilik yapmanızı ve adil davranmanızı Allah yasaklamaz. Doğrusu Allah; adil olanları sever.

### [Cin 72:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/72:14.md) — الْقَاسِطُونَ

وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقَاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولَئِكَ تَحَرَّوْا رَشَدًا

Meal (IK): İçimizden teslim olanlar da vardır, kendilerine yazık edenler de. Kim teslim olursa; işte onlar, doğru yolu aramış olanlardır.

### [Cin 72:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/ayet/72:15.md) — الْقَاسِطُونَ

وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا

Meal (IK): Kendilerine yazık edenlere gelince; onlar da cehenneme odun oldular.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden bir şeyin yarısı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والسين والطاء معهما
ق س ط، س ق ط، ط س ق مستعملات قسط: القُسْطُ: عود هندي يجعل في البخور والدواء.
والقُسُوط: الميل عن الحق، وقَسَطَ فهو قاسِطٌ، قال:
يشفى من الغيظ قُسُوطَ القاسِطِ
ورجل قَسطاءُ: في ساقها اعوجاج حتى تتنحى القدمان وتنضم الساقان. والقَسَطُ خلاف الفحج.
والإِقْساطُ: العدل في القسمة والحكم، وتقول: أَقسَطْتُ بينهم وأَقسَطْتُ إليهم.
والقِسْطُ: الحصة التي تنوبه، وتقسطوا بينهم الشيء أي اقتسموه بالتسوية فكل مقدار قسط في كل شيء.
والقِسطاسُ والقُسطاسُ: أقوم الموازين، وبعضهم يفسره الشاهين.
سقط: السَّقط والسِّقط، لغتان: الولد المُسقَطٌ، الذكر والأنثى فيه سواء.
والسِّقطٌ: ما سَقطَ من النار، قال:
وسقط كعين الديك عاورت صحبتي		أباها وهياناً لموقـعـهـا وكـرا
وسَقطُ البيت نحو الإبرة والفأس والقدر، ويجمع على أسقاطِ.
والسَِّقَطُ من البيع نحو السكر والتوابل، وبياعه سَقّاطٌ. وقال بعضهم: بل يقال: صاحب سَقَطٍ.
والسًّقَطُ: الخطأ في الكتابة والحسابة.
والسَّقَطُ من الجند والقوم ونحوهم.
والسّاقِطةُ: اللئيم في حسبه ونفسه، وهو السّاقِطُ أيضاً، قال:
نحن الصميم وهم السًّواقِطُ
ويقال للمرأة الدنيئة الحمقاء: سَقيطةُ.
والسُّقاطاتُ: ما لا يعتد به تهاوناً من رذالة الثياب والطعام ونحوه.
ويقال: سَقَطَ الولد من بطن أمه، ولا يقال: وقع. هذا حين يولد.
وهو يحن إلى مَسْقطِهِ أي إلى حيث ولد.
والمَسقِطُ مَسقِطُ الرمل، وهو حيث ينتهي إليه طرفه، وسَقْطُه أيضاً.
وسِقْطُ السحاب: طرف منه كأنه ساقِطٌ في الأرض من ناحية الأفق، وكذلك سِقْطُ الخباء، وسِقْط جناحي الظليم ونحوه إذا رأيتهما ينحوان على الأرض.
قال:
عنسٌ مذكرة كأن عِفاءهـا		سِقْطانِ من كفي ظليمٍ جافلِ
والسِّقاطُ في الفرس: ألا يزال منكوباً، وكذلك إذا جاء مسترخي المشي، والعدو، ويقال: يُساقِط العدو سِقاطاً.
وإذا لم يلحق الإنسان ملحق الكرام يقال: قد تَساقط، قال سويد بن أبي كاهل:
كيف يرجونَ سِقاطي بعدما		لفعَ الرأسَ مشيبٌ وصلعْ

##### Türkçe

**القاف** ve **السين** ve **الطاء** bunlarla birlikte

ق س ط، س ق ط، ط س ق kullanımdadır. **قسط**: **القُسْطُ**: buhurda ve ilaçta yapılan Hint (menşeli) bir çubuktur.

Ve **القُسُوط**: haktan sapmadır; **قَسَطَ**; o hâlde o **قاسِطٌ**tur. Dedi ki:
يشفى من الغيظ **قُسُوطَ** **القاسِطِ**

Ve bir adam **قَسطاءُ**: onun baldırında bir eğrilik vardır; ta ki iki ayak yana çekilsin ve iki baldır birbirine bitişsin. Ve **القَسَطُ** **الفحج**’ın zıddıdır.

Ve **الإِقْساطُ**: taksimde ve hükümde adalettir. Ve dersin ki: **أَقسَطْتُ** بينهم ve **أَقسَطْتُ** إليهم.

Ve **القِسْطُ**: ona isabet eden paydır. Ve “**تقسطوا** بينهم الشيء” yani onu eşitleyerek paylaştılar; böylece her miktar, her şeyde bir **قسط**tır.

Ve **القِسطاسُ** ve **القُسطاسُ**: terazilerin en doğru olanıdır. Ve bazısı onu **الشاهين** diye açıklar.

**سقط**: **السَّقط** ve **السِّقط**; iki lugattır: düşürülmüş çocuk; onda erkek ve dişi eşittir.

Ve **السِّقطٌ**: ateşten düşen şeydir. Dedi ki:
وسقط كعين الديك عاورت صحبتي		أباها وهياناً لموقـعـهـا وكـرا

Ve evin **سَقطُ**’u; iğne, balta ve tencere gibi. Ve **أسقاطِ** üzerine cem‘ olunur.

Ve satıştan **السَِّقَطُ**; şeker ve baharatlar gibi. Ve onun satıcısı **سَقّاطٌ**tur. Ve bazısı dedi ki: bilakis “**صاحب سَقَطٍ**” denir.

Ve **السًّقَطُ**: yazmada ve hesapta hatadır.

Ve asker ve kavim ve benzerlerinden **السَّقَطُ**.

Ve **السّاقِطةُ**: soyunda ve nefsinde alçak (kimse)dir; o aynı zamanda **السّاقِطُ**tur da. Dedi ki:
نحن الصميم وهم **السًّواقِطُ**

Ve aşağılık ahmak kadına: **سَقيطةُ** denir.

Ve **السُّقاطاتُ**: elbise, yiyecek ve benzeri bayağılığından ötürü hafife alınıp itibar edilmeyen şeylerdir.

Ve denir ki: çocuk annesinin karnından **سَقَطَ**; “**وقع**” denmez. Bu, doğduğu zamandır.

Ve o, **مَسْقطِهِ**’ne yani doğduğu yere özlem duyar.

Ve **المَسقِطُ**: kumun **مَسقِطُ**’udur; o, onun ucunun vardığı yerdir; ve onun **سَقْطُ**’u da (böyledir).

Ve bulutun **سِقْطُ**’u: ondan bir uçtur; ufuk tarafınca, sanki yerde düşmüş **ساقِطٌ** gibidir. Ve aynı şekilde çadırın **سِقْطُ**’u; ve devekuşunun iki kanadının **سِقْطُ**’u ve benzeri; onları, yere doğru meylediyor görürsen.

Dedi ki:
عنسٌ مذكرة كأن عِفاءهـا		**سِقْطانِ** من كفي ظليمٍ جافلِ

Ve atta **السِّقاطُ**: sürekli olarak sendeleyip durmasıdır; ve aynı şekilde yürüyüşü gevşek geldiğinde ve koşuş (hâlinde). Ve denir ki: koşuşu **يُساقِط** **سِقاطاً**.

Ve insan, kerem sahiplerinin eriştiği yere erişmezse denir ki: **قد تَساقط**. Süveyd b. Ebî Kâhil dedi ki:
كيف يرجونَ **سِقاطي** بعدما		لفعَ الرأسَ مشيبٌ وصلعْ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القُسوطُ: الجَورُ والعدولُ عن الحقّ. وقد قَسَطَ يَقْسِطُ قُسوطاً. قال الله تعالى: "وأمَّا القاسِطونَ لجهنَّمَ حَطَبا" والقِسْطُ بالكسر: العَدْلُ. تقول منه: أقْسَطَ الرجلُ فهو مُقْسِطٌ. ومنه قوله تعالى: "إنَّ الله يُحِبُّ المُقْسِطين". والقِسْطُ أيضاً: مكيال، وهو نصف صاعٍ. والقِسْطُ: الحِصَّةُ والنصيب. يقال: تَقَسَّطْنا الشيء بيننا. والقُسْطُ بالضم: من عقاقير البحر. والقُسْطُ بالضم: انتصابٌ في رجلَي الدابَّة وذلك عيبٌ لأنَّه يستحب فيهما الانحناء والتوتيرُ. يقال: فرسٌ أقْسَطُ بيِّن القَسَطِ. والأقْسَطُ من الإبل، هو الذي في عَصَب قوائمه يبسٌ خِلقةً. وقد قَسِطَ قَسَطاً. والناقةُ قَسْطاءُ.

##### Türkçe

**القُسوطُ**: zulüm ve haktan sapma. Ve gerçekten **قَسَطَ يَقْسِطُ قُسوطاً**. Allah Teâlâ dedi ki: "وأمَّا **القاسِطونَ** لجهنَّمَ حَطَبا" ve **القِسْطُ** (kesre ile): adalet. Ondan dersin: **أقْسَطَ** adam; o hâlde o **مُقْسِطٌ**dur. Ve ondan O’nun sözü (Teâlâ): "إنَّ الله يُحِبُّ **المُقْسِطين**". Ve **القِسْطُ** ayrıca: bir ölçek; ve o, bir **صاعٍ**ın yarısıdır. Ve **القِسْطُ**: hisse ve pay. Denir: **تَقَسَّطْنا** şeyi aramızda. Ve **القُسْطُ** (damme ile): denizin ilaçlarından. Ve **القُسْطُ** (damme ile): binek hayvanının iki ayağında dik duruş; ve bu bir ayıptır, çünkü ikisinde eğilme ve gerilme sevilir. Denir: **فرسٌ أقْسَطُ**; **القَسَطِ**i açık. Ve **الأقْسَطُ** develerden: o, bacaklarının sinirlerinde yaratılıştan bir kuruluk olandır. Ve gerçekten **قَسِطَ قَسَطاً**. Ve dişi deve **قَسْطاءُ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق س ط
قسط ، سقط ، طسق : مستعملة .
قسط : قال الليث : القُسْطُ : عودٌ يجاء به من الهند يجعل في البخور والدواء .
عمرو عن أبيه : يقال لهذا البخور قُسْطٌ وكُسْطٌ وكشْطٌ .
قال : والقِسْطُ بكسر القاف : العدل والفعل منه أقسط بالألف .
قال : والقَسْطُ بفتح القاف : الجورُ ، يقال منه قسطَ يقسِطُ قَسْطاً وقسوطاً ، والقَسطُ : طول الرِّجل وسَعَتها .
قال : والقِسْط : النصيب ، والقُسطانة : قوس قزح ، والقُسْطُناس : الصَّلاءةُ .
وقال الله : ( رَشَداً وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَباً } ( الجن : 15 ) .
قال الفراء : هم الجائرون الكفار ، قال : والمُقْسِطُون : العادلون المسلمون .
قال الله : ( إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ ) ( المائدة : 42 ) .
وقال الليث : القُسوط : المَيْلُ عن الحق ، وأنشد :
يَشْفِي من الضِّغْنِ قُسوط القاسطِ
قال : والرِّجل القَسطاءُ يكون في ساقها اعوجاج حتى تَتَنَحَّى القدمانِ وتنضمَّ الساقان والقسَطُ خلاف الْحَنَفَ .
قال : والإقْساطُ العدل في القسمة والحكم ، يقال : أقْسَطْتُ بينهم وأقْسَطْتُ إليهم ، وقد أخذَ كلُّ واحدٍ منهم قِسْطَهُ أي : حِصَّتَهُ ، وقد تَقَسَّطُوا الشيء بينهم أي اقْتَسَمُوهُ على السواءِ والعدلِ ، وكلُّ مقدارٍ فهو قِسْطٌ في الماء وغيرهِ .
وقال الله : ( وَزِنُواْ بِالقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ) ( الإسراء : 35 ) .
يقال : هو أقْوَمُ الْموازينِ ، وبعضهم يقولُ هو : الشاهِينُ ، يقال : قُسطاسٌ وقِسْطاسٌ .
أبو سعيدٍ : يقال لقوس الله الْقُسْطانيُّ .
وقال الطرماح :
وَأُديرَتْ حَفَفٌ تحتها
مثلُ قُسْطانيّ دجنِ الْغَمَامِ
أبو عمرو : الْقُسطانُ قَوْسُ قزح ونهى عن تسميته قوس قزح .
وقول امرىء القيس :
إذْ هُنَّ أقْساطٌ كَرِجْلِ الدَّبَى
أوْ كَقَطَا كاظِمَةَ النَّاهِلِ
أراد أنها جماعاتٌ في تفرقةٍ .
أبو عبيد عن العدَبَّسِ قال : إذا كان البعيرُ يابس الرّجْلَيْنِ من خلقةٍ فهو أقْسَطُ وقد قَسِطَ قَسَطاً .
وقال غيرهُ : وقد يكون الْقَسَطُ يُبْساً في العنقِ .
وقال رؤبة :
وضَرْبُ أعناقِهم القِساط
قال أبو عمرو : قَسِطَتْ عظامهُ قُسوطاً إذا يَبِسَتْ من الهُزالِ ، وأنشد :
أعطاهُ عَوداً قاسِطاً عِظامهُ
وهو يُبَكِّي أَسَفاً وينتَحِب
ويقال : قَسَّطَ على عياله النَّفَقَةَ تَقْسِيطاً أي : قَتَّرها .
وقال الطرماح :
كَفَّاهُ كَفٌّ لا يرى سَيْبُهَا
مُقَسَّطاً رهبةَ إعدامها
ابن الأعرابيّ والأصمعيُّ : في رِجْلِه قَسَطٌ وهو أن تكون الرّجلُ مَلْساء الأسفلِ كأنَّها مالجٌ .
أبو عمرٍ و : القَسْطانُ والكَسْطانُ : الغبارُ .
وأخبرني المنذريُّ عن المبردِ أنه قال : القِسْطُ : أربعمائةٍ واحدٌ وثمانونَ درهماً .
قال أبو عبيد : القِسْطُ : نصفُ الصاع ، والفَرَقُ ستةُ أقساطٍ .
سقط : قال الليث : السَّقْطُ والسُّقط لُغتانِ لِلولدِ المُسْقَطِ ، فأما ما سَقَطَ من النَّارِ حينَ تُقدحُ فهو السِقطُ مكسورٌ ، قال : والسَّقْطُ والسُّقطُ في الولدِ ، الذكرُ والأنثى فيه سواءٌ .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : هو سُقْطُ الرَّمل وسِقطه وسَقْطُهُ يعني منقطعهُ ، وكذلك سُقطُ المرأةِ فيه ثلاثُ لُغات .
أبو حاتم عن الأصمعيّ ، يقال : البصرةُ مَسْقطُ رأسي بِفَتح القاف ، ومَسْقِط الرَّملِ بالكسرِ مُنْقَطَعُهُ .
ويقال للولدِ : سَقْطٌ وسُقْطٌ وسِقْطٌ ، وقد أسقَطَت المرأةُ إسْقاطاً ، قال : وسِقْطُ الزَّنْدِ ما وقع من النَّارِ حينَ تُقْدَحُ ، قال : وسَقْطُ الرَّمْلَةِ مُنقَطَعها منصوبة السين ، وهذا كله قول الأصمعيِّ .
قال : ويقال : هذا مَسْقِطُ الرَّملِ حيث انقطعَ ، وهذا مَسقِطُ رأسه حيث وُلدَ ، وهذا مَسقِطُ السَّوْطِ حيث سَقَطَ ، ومَسقِطُ النَّجْمِ .
ويقال : أتانَا في مَسْقِط النجم : أي : حينَ سَقَطَ .
ويقال : هذا الفعلُ مَسْقَطَةٌ للرجل من عيون الناس ، وهو أن يأتي ما لا ينبغي .
ويقال : فلانٌ قليلُ السِّقاطِ إذا كانَ قليلَ العِثَار ، وأُسْقط فلانٌ من الحساب إذا ألقى منَ الحسابِ ، وقد سَقَطَ من يدي .
وقال اللحيانيُّ : يقال سَقَطَ في كلامه وبكلامه ، وما أسْقَطَ حَرْفاً .
قال الأصمعيُّ : ويقال : سَقَطَ العَشاء به على سرحان ، يُضْرَبُ مَثَلاً للرجلِ يَبغي البُغيةَ فيقَعُ في أمرٍ يُهْلكه ، وأُسقِط فلان من الديوان .
وقال لِخُرْثِيِّ المتاعِ سَقَطٌ ، ويقال : سيفٌ سَقَّاطٌ وراء ضريبته إذا جازَ ضريبته ، والسَّقِيطُ : الثلج . يقال : أصبحت الأرضُ مبيضَّةً منَ السقِيطِ ، يريد من الثلجِ .
وأنشد أعرابيٌّ :
وليلةٍ يا ميَّ ذاتِ طَلِّ ذاتِ سَقِيطٍ وندًى مُخْضَلِّ طعمُ السُّرى فيها كطعمِ الخلِّ ويقال : رفعَ الطائرُ سِقْطيه : يعني جناحيه .
وقال الراعي :
حتى إذا ما أضاءَ الصبحُ وانبعثتْ
عنه نعامةُ ذي سِقطين معتكر
أراد نعامةَ ليل ذي سِقطين ، وسِقطَا الليل : ناحيتا ظلامهِ .
وقال الليث : جمعُ سَقَطِ البيت أسْقاطهُ نحو الإبرة والفأس والقِدْرِ ونحوها ، والسَّقَطُ من البيعِ نحو السكر والتوابل ونحوها ، وبيَّاعُهُ سَقَّاطٌ ، وأنكره بعضهم فقال لا يقال سَقَّاطٌ ، ولكن يقال صاحبُ
سَقَطِ ، والسَّقطُ : الخطأ في الكتابة والحسابِ ، والسَّقَطُ من الأشياء ما تسقطهُ فلا تَعْتَدُّ به من الجند والقوم ونحوهِ ، والسَّاقطةُ : اللَّئيمُ في حسبه ونفسه ، وهو السّاقِط أيضاً ، والجميع السواقِط وأنشد :
نحنُ الصميمُ وهم السّواقِط
ويقال للمرأَةِ الدّنيئةِ الحمقاء : سَقيطةٌ ، والسُّقاطَاتُ من الأشياءِ ما يُتَهَاونُ به من رُذالةِ الطَّعامِ والثياب ونحوها .
ويقال : سَقَطَ الولدُ من بطنِ أمهِ ، ولا يقال وقعَ حينَ يولدُ ، وفلانٌ يحنُّ إلى مسقِطِهِ أي : حيث ولد ، وكل من وقعَ في مهواةٍ ، يقال : وقعَ وسقطَ ، وكذلك إذا وقعَ اسمه من الديوان . يقال : وقعَ وسقَطَ ، ومسقِطُ الرَّملِ حيث ينتهي إليه طرفهُ ، والسِّقاطُ في الفرسِ أن لا يزال منكوباً ، وكذلكَ إذا جاء مسترخيَ المشي والعدو .
يقال : يُساقِط العدْوَ سِقاطاً ، وإذا لم يلحقِ الإنسانُ مَلحقَ الكرامِ ، يقال : ساقط ، وأنشد :
كيف يرجونَ سِقَاطِي بعدَما
لفَّعَ الرأسَ مشيبٌ وصلعْ
قال : وسُقْط السحَاب يرَى طرفٌ منهُ كأنه ساقِطٌ على الأرض في ناحيةِ الأفقِ .
وقال غيره : يقال للفرسِ إنه ليساقط الشيء أي : يجيء منه شيءٌ بعد شيءٍ .
وأنشد قوله :
بذي مَيْعةٍ كأنّ أدنَى سِقاطهِ
وتقريبه الأعلى ذآليلُ ثعلبِ
وقال الله جلَّ وعز : ( وَلَمَّا سُقِطَ فَى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَيْدِيهِمْ ) ( الأعراف : 149 ) .
قال الفراء : يقال : سُقِطَ في يده وأُسْقطَ من الندامة ، وسُقِط أكثر وأجود .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابيِّ : يقال : تكلم فما أسقطَ كلمةً وما سقط في كلمةٍ ، وخُبِّرَ فلانٌ خبراً فسُقِطَ في يده .
وقال الزّجّاج : يقالُ للرَّجل النَّادم على ما فرَط منه قد سُقِط في يدِه وأُسْقِط .
قال : وقد رُوي سَقَطَ في القراءة ، والمَعنى : لمَّا سقط الندم في أيديهم كما تقول للذي يَحصُل على شيء وإن كان مما لا يكون في اليد قد حصَل في يده من هذا مَكْرُوهٌ ، فشبَّهَ ما يَحصُل في القلب وفي النَّفس بما يَحصل في اليد ويُرَى بالعَين .
قال أبو منصور : وإنما حَسَّنَ قولَهم : سُقِطَ في يده بضمِّ السين غيرَ مسمًّى فاعِلُه الصِّفَةُ التي هي في يده .
ومِثله قولُه :
فَدَعْ عنك نَهْباً صِيحَ في حَجَرَاتِهِ
ولكن حديثاً ما حديثُ الرَّوَاحِل
أيْ : صاحَ المنْتَهِبُ في حَجَراتِه ، وكذلك المرادُ سَقط الندمُ في يدِه .
وأما قولُ الله : ( وَهُزِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ ) ( مريم : 25 ) .
فقرأَ حمزةُ ( تَسَاقط ) مفتوحةَ التاءِ مُخَفَّفَةً .
وقرأَ حَفْصٌ عن عاصمٍ ) تُسَاقِطْ ( مضمومةَ التاءِ مكسورةَ القَافِ خَفيفةً .
وقرأ يعقوب الحَضْرَمِيُّ ( تَسَّاقطْ ) مفتوحةً مُشدَّدَةَ السِّينِ .
وقرأَ ابنُ كثيرٍ وأبو عمرو ونافع وابنُ عامر والكسائيُّ ( يَسَّاقطْ ) بفتح الياءِ والقاف وتَشْديد السِّين .
ورُوِيَتْ عن البرَاءِ بنِ عازبٍ ومَسْرُوق ومعنى يَسَّاقَط وتَسَّاقَطْ أنَّ الياء للجِذْع والتاءَ للنَّخْلة ، ونُصِب قولُه رُطباً على التفسير المُحوَّل أَراد يَسَّاقط رُطَب الجِذع ، فلما حُوِّل الفعل إلى الجِذْع خرج الرُّطب مفسِّراً ، وهذا قول الفرَّاء .
قال : ولو قرأَ قارىءٌ : تُسْقِطْ عليكِ رُطباً يَذهبُ إلى النخلة ، أَو قال يُسْقط عليك : يَذهب إلى الجِذْع كان صواباً .
وقال ابنُ الفرَج : سمعت أبا المِقدامِ السُّلَميَّ يقول : تَسَقَّطْتُ الخَبرَ وتَبَقَّطْتُه إذا أَخذتُه شيئاً بعد شيءٍ قليلاً قليلاً .
وقال ابن السكيت يقال : تكلّمَ بكلامٍ فما سَقط بحرفٍ وما أَسْقطَ حرفاً ، وهو كما تقول : دخلْتُ به وأَدْخلْته وخرجْت به وأَخْرجتُه .
وتقول : سُؤْتُ به ظنّاً وأَسَأتُ به الظنَّ ، وتقولُ : جَنَّ عليه الليلُ بإسقاط الألِف مع الصِّفة ، وَأَجَنَّه الليل ، وجنَّه يَجُنُّه جنوناً .
طسق : قال الليث : الطَّسْقُ : مِكْيالٌ .
قال أبو منصورٍ : الطَّسْقُ شِبْهُ ضريبةٍ معلومة وليس بعَرَبيَ صحيح .
وقد جاء في بعض الأخبار .

##### Türkçe

ق س ط
**قسط** ، **سقط** ، **طسق** : kullanımdadır.

**قسط** : **الليث** dedi: **القُسْطُ**: Hind’den getirilen bir çubuktur; buhurda ve ilaçta yapılır.

Amr, babasından: Bu buhura **قُسْطٌ** ve **كُسْطٌ** ve **كشْطٌ** denir.

Dedi: **القِسْطُ** (kāf’ın kesresiyle): adalet; fiili ondan **أقسط** (elif ile)dir.

Dedi: **القَسْطُ** (kāf’ın fethasıyla): zulümdür; ondan **قسطَ يقسِطُ قَسْطاً** ve **قسوطاً** denir; ve **القَسطُ**: bacağın uzunluğu ve genişliğidir.

Dedi: ve **القِسْط**: paydır; ve **القُسطانة**: gökkuşağıdır; ve **القُسْطُناس**: **الصَّلاءةُ**’dır.

Ve Allah dedi: ( **رَشَداً وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَباً** } ( **الجن** : 15 ) .

**الفراء** dedi: onlar, kâfir zalimlerdir; dedi: ve **المُقْسِطُون**: adil Müslümanlardır.

Allah dedi: ( **إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ** ) ( **المائدة** : 42 ) .

**الليث** dedi: **القُسوط**: haktan meyletmektir; ve inşad etti:
يَشْفِي من الضِّغْنِ قُسوط القاسطِ

Dedi: ve **الرِّجل القَسطاءُ**: baldırında eğrilik bulunur; ta ki iki ayak yana ayrılsın ve iki baldır birbirine yaklaşsın; ve **القسَطُ** **الْحَنَفَ**’ın zıddıdır.

Dedi: ve **الإقْساطُ**: taksimde ve hükümde adalettir; “aralarında **أقْسَطْتُ**” ve “onlara **أقْسَطْتُ**” denir; ve onların her biri **قِسْطَهُ**’nu, yani hissesini almıştır; ve “şeyi aralarında **تَقَسَّطُوا**” yani onu eşitlik ve adalet üzere paylaştırdılar; ve her miktar, suda ve başkasında **قِسْطٌ**tur.

Allah dedi: ( **وَزِنُواْ بِالقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ** ) ( **الإسراء** : 35 ) .

Denir: o, terazilerin en doğrusu(dur); bazısı der ki o: **الشاهِينُ**’dir; **قُسطاسٌ** ve **قِسْطاسٌ** denir.

**أبو سعيدٍ**: Allah’ın yayına **الْقُسْطانيُّ** denir.

**الطرماح** dedi:
وَأُديرَتْ حَفَفٌ تحتها
مثلُ قُسْطانيّ دجنِ الْغَمَامِ

**أبو عمرو**: **الْقُسطانُ** gökkuşağıdır; ve ona “gökkuşağı yayı” denilmesini yasakladı.

Ve **امرئ القيس**’in sözü:
إذْ هُنَّ أقْساطٌ كَرِجْلِ الدَّبَى
أوْ كَقَطَا كاظِمَةَ النَّاهِلِ

Onunla, onların dağınık halde topluluklar olduğunu kastetti.

**أبو عبيد** **العدَبَّس**’ten: Deve yaratılıştan iki bacağı kuru ise o **أقْسَطُ**tur; ve **قَسِطَ قَسَطاً** olmuştur, dedi.

Başkası dedi: ve **الْقَسَطُ** boyunda kuruluk da olabilir.

**رؤبة** dedi:
وضَرْبُ أعناقِهم القِساط

**أبو عمرو** dedi: **قَسِطَتْ** kemikleri **قُسوطاً**; zayıflıktan kuruduğu zaman; ve inşad etti:
أعطاهُ عَوداً قاسِطاً عِظامهُ
وهو يُبَكِّي أَسَفاً وينتَحِب

Ve denir: ailesine nafakayı **قَسَّطَ** **تَقْسِيطاً**; yani onu kıstı.

**الطرماح** dedi:
كَفَّاهُ كَفٌّ لا يرى سَيْبُهَا
مُقَسَّطاً رهبةَ إعدامها

**ابن الأعرابيّ** ve **الأصمعيُّ**: bacağında **قَسَطٌ** vardır; o, bacağın altının düz olmasıdır; sanki o bir **مالجٌ**’dir.

**أبو عمرٍ و**: **القَسْطانُ** ve **الكَسْطانُ**: tozdur.

**المنذريُّ** bana **المبرد**’den haber verdi ki o dedi: **القِسْطُ**: dört yüz seksen bir dirhemdir.

**أبو عبيد** dedi: **القِسْطُ**: sâ‘ın yarısıdır; ve **الفَرَقُ** altı **أقساطٍ**tır.

**سقط** : **الليث** dedi: **السَّقْطُ** ve **السُّقط** düşürülmüş çocuk için iki lehçedir; ateşten, çakıldığı zaman düşen şeye gelince, o **السِقطُ**tur, sîn kırık olarak; dedi: ve çocukta **السَّقْطُ** ve **السُّقطُ**; onda erkek ve dişi eşittir.

**أبو عبيد** **أبي عبيدة**’den: o, kumun **سُقْطُ**’u ve **سِقطه**’si ve **سَقْطُهُ**’dur; yani onun kesildiği yeridir; ve kadının **سُقطُ**’unda da üç lehçe vardır.

**أبو حاتم** **الأصمعيّ**’den: “Basra başımın **مَسْقطُ**’udur” denir, kāf’ın fethasıyla; ve “kumun **مَسْقِط**’ı” kesreyle, onun kesildiği yerdir.

Ve çocuğa **سَقْطٌ** ve **سُقْطٌ** ve **سِقْطٌ** denir; ve kadın **أسقَطَت** **إسْقاطاً**; dedi: ve **سِقْطُ الزَّنْدِ** çakıldığı zaman ateşten düşen şeydir; dedi: ve **سَقْطُ الرَّمْلَةِ** onun kesildiği yerdir; sîn mansub olarak; ve bunların hepsi **الأصمعيِّ**’nin sözüdür.

Dedi: ve “bu, kumun **مَسْقِطُ**’ıdır, kesildiği yer” denir; ve “bu, başının **مَسقِطُ**’ıdır, doğduğu yer” denir; ve “bu, kamçının **مَسقِطُ**’ıdır, düştüğü yer” denir; ve “yıldızın **مَسقِطُ**”ı.

Ve denir: “yıldızın **مَسْقِط**’ında bize geldi”; yani düştüğü zaman.

Ve denir: bu fiil, insanların gözünde adam için bir **مَسْقَطَةٌ**’dir; o, yakışmayanı yapmasıdır.

Ve denir: “falanca az **السِّقاطِ**’lıdır” eğer az sürçüyorsa; ve “falanca hesaptan **أُسْقط** edildi” eğer hesaptan attıysa; ve “elimden **سَقَطَ**”.

**اللحيانيُّ** dedi: “sözünde ve sözüyle **سَقَطَ**” denir; ve “bir harf **أسْقَطَ** etmedi”.

**الأصمعيُّ** dedi: ve “akşam yemeği onunla bir kurda **سَقَطَ**” denir; bir adamın bir isteği arayıp da kendisini helâk edecek bir işe düşmesi için darb-ı mesel olarak; ve “falanca divandan **أُسقِط** edildi”.

Ve eşyanın döküntüsüne **سَقَطٌ** denir; ve “kendi darbesinin ötesine geçtiği zaman, kılıç **سَقَّاطٌ**” denir; ve **السَّقِيطُ**: kardır. Denir: “yer **السقِيطِ**’ten beyazlamış olarak sabahladı”; yani kardan.

Bir bedevî inşad etti:
وليلةٍ يا ميَّ ذاتِ طَلِّ ذاتِ سَقِيطٍ وندًى مُخْضَلِّ طعمُ السُّرى فيها كطعمِ الخلِّ

Ve denir: kuş iki **سِقْطيه**’ini kaldırdı; yani iki kanadını.

**الراعي** dedi:
حتى إذا ما أضاءَ الصبحُ وانبعثتْ
عنه نعامةُ ذي سِقطين معتكر

Onunla, iki **سِقطين**’li gecenin devekuşunu kastetti; ve gecenin iki **سِقطا**’sı: karanlığının iki yanıdır.

**الليث** dedi: evin **سَقَطِ**’ının çoğulu **أسْقاطهُ**’dur; iğne, balta, tencere ve benzerleri gibi; ve satışın **السَّقَطُ**’ı şeker, baharatlar ve benzerleri gibidir; ve onun satıcısı **سَقَّاطٌ**’tır; bazısı bunu inkâr etti ve “**سَقَّاطٌ** denmez; fakat **صاحبُ سَقَطِ** denir” dedi; ve **السَّقطُ**: yazıda ve hesapta hatadır; ve **السَّقَطُ** eşyalardan, onu düşürdüğün ve asker, kavim ve benzerlerinden saymadığın şeydir; ve **السَّاقطةُ**: soyunda ve nefsinde aşağılık olandır; o, **السّاقِط** da(dır); hepsi **السواقِط**tır; ve inşad etti:
نحنُ الصميمُ وهم السّواقِط

Ve aşağılık ahmak kadına **سَقيطةٌ** denir; ve **السُّقاطَاتُ** eşyalardan, yiyeceğin, elbisenin ve benzerlerinin bayağılığından ötürü önemsenmeyen şeylerdir.

Ve denir: çocuk annesinin karnından **سَقَطَ**; doğduğu zaman “düştü” denmez; ve falanca **مسقِطِهِ**’ne özlem duyar; yani doğduğu yere; ve her kim bir uçuruma düşerse, “**وقعَ** ve **سقطَ**” denir; ve aynı şekilde adı divandan düştüğü zaman: “**وقعَ** ve **سقَطَ**” denir; ve kumun **مسقِطُ**’ı, ucunun vardığı yerdir; ve atta **السِّقاطُ**, sürekli sakat/yaralı olmaktır; ve aynı şekilde yürüyüş ve koşuşta gevşek geldiği zaman.

Denir: koşuyu **يُساقِط** **سِقاطاً**; ve insan soyluların eriştiği yere erişmezse, “**ساقط**” denir; ve inşad etti:
كيف يرجونَ سِقَاطِي بعدَما
لفَّعَ الرأسَ مشيبٌ وصلعْ

Dedi: ve **سُقْط السحَاب**: onun bir ucu, ufkun bir yanında yere düşmüş gibi görülür.

Başkası dedi: ata “o, şeyi **ليساقط** eder” denir; yani ondan bir şeyden sonra bir şey gelir.

Ve onun sözünü inşad etti:
بذي مَيْعةٍ كأنّ أدنَى سِقاطهِ
وتقريبه الأعلى ذآليلُ ثعلبِ

Allah, aziz ve celil dedi: ( **وَلَمَّا سُقِطَ فَى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **أَيْدِيهِمْ** ) ( **الأعراف** : 149 ) .

**الفراء** dedi: “elinde **سُقِطَ**” ve “pişmanlıktan **أُسْقطَ**” denir; ve **سُقِطَ** daha çok ve daha iyidir.

**المنذري** bana **ثعلب**’den, o da **ابن الأعرابيِّ**’den haber verdi: “konuştu da bir kelime **أسقطَ** etmedi ve bir kelimede **سقط** etmedi” denir; ve falancaya bir haber verildi de elinde **سُقِطَ**.

**الزّجّاج** dedi: geçmişte kusur ettiği şeye pişman olan adama “elinde **سُقِط** edilmiştir” ve “**أُسْقِط** edilmiştir” denir.

Dedi: ve kıraatte **سَقَطَ** rivayet edilmiştir; mânâ: “pişmanlık ellerine düştüğü zaman”; tıpkı, elde bulunmayan şeylerden olsa bile bir şeye erişen kimseye “bu, elinde elde edildi” dediğin gibi; böylece kalpte ve nefiste hâsıl olanı, elde hâsıl olan ve gözle görülen şeye benzetti.

**أبو منصور** dedi: onların “elinde **سُقِطَ**” sözünü sîn’in zammıyla, faili adlandırılmamış olarak güzelleştiren şey, elinde olan sıfatın kendisidir.

Ve bunun benzeri onun sözü:
فَدَعْ عنك نَهْباً صِيحَ في حَجَرَاتِهِ
ولكن حديثاً ما حديثُ الرَّوَاحِل

Yani: yağmacı onun odalarında bağırdı; ve aynı şekilde murad: pişmanlık onun eline düştü.

Allah’ın sözüne gelince: ( **وَهُزِّى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ** ) ( **مريم** : 25 ) .

**حمزة** ( **تَسَاقط** ) diye okudu; **التاء** fethalı, hafifletilmiş.

**حَفْصٌ** **عاصم**’den ( **تُسَاقِطْ** ) diye okudu; **التاءِ** zammalı, **القَافِ** kesreli, hafif.

**يعقوب الحَضْرَمِيُّ** ( **تَسَّاقطْ** ) diye okudu; fethalı, **السِّينِ** şeddeli.

**ابنُ كثيرٍ** ve **أبو عمرو** ve **نافع** ve **ابنُ عامر** ve **الكسائيُّ** ( **يَسَّاقطْ** ) diye okudu; **الياءِ** ve **القاف** fethasıyla ve **السِّين**’in şeddelenmesiyle.

**البرَاءِ بنِ عازبٍ** ve **مَسْرُوق**’tan rivayet edildi; ve **يَسَّاقَط** ve **تَسَّاقَطْ**’ın mânâsı: **الياء** gövde içindir, **التاء** hurma ağacı içindir; ve “**رُطباً**” sözü, dönüştürülmüş tefsir üzere nasb edildi; “gövdenin taze hurmaları dökülür”ü kastetti; fiil gövdeye çevrilince, taze hurma açıklayıcı olarak çıktı; bu, **الفرَّاء**’ın sözüdür.

Dedi: bir okuyucu “**تُسْقِطْ** عليكِ **رُطباً**” okusa, hurma ağacına götürür; yahut “**يُسْقط** عليك” dese, gövdeye götürür; doğru olurdu.

**ابنُ الفرَج** dedi: **أبا المِقدامِ السُّلَميَّ**’yi şöyle derken işittim: haberi **تَسَقَّطْتُ** ve **تَبَقَّطْتُه**; onu bir şeyden sonra bir şey, azar azar aldığım zaman.

**ابن السكيت** dedi: denir: bir sözle konuştu da bir harfte **سَقط** etmedi ve bir harf **أَسْقطَ** etmedi; bu, “onunla girdim ve onu içeri soktum; onunla çıktım ve onu dışarı çıkardım” demen gibidir.

Ve dersin: onun hakkında kötü zanda bulundum (**سُؤْتُ به ظنّاً**) ve onun hakkında kötü zannı yaptım (**أَسَأتُ به الظنَّ**); ve dersin: gece onun üzerine çöktü, sıfatla birlikte elifi düşürerek (**جَنَّ عليه الليلُ**) ve “gece onu örttü” (**وَأَجَنَّه الليل**) ve “onu örttü” (**جنَّه**) “onu örter” (**يَجُنُّه**) **جنوناً**.

**طسق** : **الليث** dedi: **الطَّسْقُ**: bir ölçek kabıdır.

**أبو منصورٍ** dedi: **الطَّسْقُ** bilinen bir vergiye benzer; sahih Arapça değildir.

Bazı haberlerde gelmiştir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والسين وما يثلثهما)
(قسط)  القاف والسين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنَيَين متضادَّين والبناءُ واحد. فالقِسط: العَدل. ويقال منه أقْسَطَ يُقْسِط. قال الله تعالى: ﴿إنَّ اللهَ يُحبُّ المُقْسِطِين﴾ [المائدة 42، الحجرات 9، الممتحنة8]. والقَسْط بفتح القاف: الجَور. والقُسوط: العُدول عن الحق. يقال قَسَطَ، إذا جار، يَقْسِطُ قَسْطاً. والقَسَط: اعوجاجٌ في الرِّجلين، وهو خلاف الفَحَج.
ومن الباب الأوّل القِسْط: النَّصيب، وتَقَسَّطْنا الشَّيءَ بيننا. والقِسْطَاس: المِيزان. قال الله سبحانه: ﴿وَزِنُوا بالقِسْطاسِ المُستَقِيم﴾ [الإسراء 35، الشعراء 182].
ومما ليس من هذا القُسْط: شيءٌ يُتَبَخَّرُ به، عربيٌّ.
(قسم)  القاف والسين والميم أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على جمالٍ وحُسن والآخر على تجزئة شيء.
فالأوّل القَسَام، وهو الحُسْن والجمال، وفلانٌ مُقَسَّم الوجه، أي ذو جمالٍ. والقَسِمة: الوجه، وهو أحسن ما في الإنسان. قال:
كأنَّ دنانيراً على قَسِماتهِمْ *** وإنْ كان قد شفَّ الوجوهَ لقاءُ([1])
والقَسام، في شعر النابغة([2]): [شِدة الحَرّ([3])].
والأصل الآخر القَسْم: مصدر قَسَمت الشّيءَ قَسْماً. والنَّصيب قِسمٌ بكسر القاف. فأمَّا اليمين فالقَسَم. قال أهلُ اللغة: أصل ذلك من القَسَامة، وهي الأيمان تُقْسَم على أولياء المقتول إذا ادَّعَوْا دمَ مقتولهم على ناسٍ اتَّهموهم به([4]). وأمسى فلانٌ متقسَّماً، أي كأنَّ خواطرَ الهموم تقسَّمَتْه.
ومما شذَّ عن هذا الباب: القَسَاميّ، وهو الذي يَطْوِي الثِّيابَ أوّل طيِّها، ثم تُطْوَى على طَيِّه. قال:
* طيَّ القَسَامِيّ بُرودَ العَصَّابْ([5]) *
يقال إنَّ العصّاب: الغَزَّال.
(قسن)  القاف والسين والنون كلمةٌ تدلُّ على شِدّة. يقال: اقسأَنَّ اللَّيلُ: اشتدَّ ظلامُه. والمقسَئنُّ: الصُّلب من الرجال، ويكون كبيرَ السِّنّ. قال:
إنْ تكُ لَدْناً ليِّناً فإنّي *** ما شئتَ من أشْمَطَ مقسَئِنِّ([6])(قسي)  القاف والسين والحرف المعتل يدلُّ على شِدَّة وصلابة. من ذلك الحجر القاسي. والقَسْوة: غِلَظ القَلْب، وهي من قسوة الحَجَر. قال الله تعالى: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كالحِجَارَةِ أوْ أَشَدُّ قَسْوةً[البقرة 74]. [و] القاسية: اللَّيلة الباردة. ومن الباب المُقاساة: معالجَة الأمر الشَّديد. وهذا من القَسوة، لأنَّهُ يُظهِر أنّه أقسَى من الأمر الذي يُعالِجهُ. وهو على طريقة المُفاعَلة.
(قسب)  القاف والسين والباء يدلُّ على مِثْل ما دلَّ عليه الذي قبله. يقولون: [القَسْب]: التَّمر اليابس. قال:
وأسمَرَ خَطِّيّاً كأنَّ كعوبَه *** نَوَى القَسبِ عَرَّاصاً مُزَجّاً منصّلا([7])والقَسْب: الصُّلب من كلِّ شيء. والقَسِيب: الطَّويل الشَّديد. ومن* الباب القَسِيب، وهو صوتُ الماءِ في جرَيانه، ولا يكون صوتٌ إلاّ كان بقوة. قال عَبِيد:
* للماء مِن تحتِهِ قَسيبُ([8]) *
(قسر)  القاف والسين والراء يدلُّ على قَهرٍ وغلَبَة بشدة. من ذلك القَسْر: الغَلَبة والقَهْر. يقال: قْسَرتهُ قسراً، واقتسرتُه اقتِساراً. وبعيرٌ قَيْسَرِيٌّ: صُلْب. والقَسْوَرة: الأسد، لقُوّته وغلَبته.
--------------ـــ
([1]) البيت لمحرز بن المكعبر الضبي، كما في اللسان (قسم) وحماسة أبي تمام (2: 193).
([2]) هو قوله، وأنشده في اللسان (قسم):
تسف بريره وترود فيه *** إلى دبر النهار من القسام
 ([3]) التكملة من المجمل.
([4]) في اللسان عن ابن الأثير: "وحقيقتها أن يقسم من أولياء المقتول خمسون نفراً على استحقاقهم دم صاحبهم إذا وجدوه قتيلاً بين قوم ولم يعرف قاتله، فإن لم يكونوا خمسين أقسم الموجودون خمسين يميناً، لا يكون فيهم صبي ولا امرأة ولا مجنون ولا عبد".
([5]) البيت لرؤبة، كما سبق في حواشي (عصب).
([6]) أنشده في اللسان (قسن).
([7]) صواب إنشاده، كما في الديوان 20 واللسان (زجج): "أصم ردينيا"، لأن قبله:
وإني امرؤ أعددت للحرب بعدما *** رأيت لها ناباً من الشر أعصلا
          وأما البيت الذي يشتبه بهذا في الإنشاد، فهو بيت حاتم في ديوانه ص 121:
وأسمر خطيا كأن كعوبه *** نوى القسب قد أرمى ذراعاً على العشر
 ([8]) صدره كما في الديوان 6 وشرح القصائد العشر 305 واللسان (قسب):
* أو جدول في ظلال نخل *

ـ

##### Türkçe

(قاف, **السين** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)
(**قسط**)  **القاف** ve **السين** ve **الطاء** sahih bir asıldır; birbirine zıt iki mânaya delâlet eder; bina ise birdir. Şu hâlde **القِسط**: adâlettir. Ve ondan **أقْسَطَ يُقْسِط** denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّ اللهَ يُحبُّ المُقْسِطِين﴾ [المائدة 42، الحجرات 9، الممتحنة8]. Ve **القَسْط** ( **القاف**’ın fethiyle): zulümdür. Ve **القُسوط**: haktan sapmadır. **قَسَطَ** denir; zulmettiği zaman; **يَقْسِطُ قَسْطاً**. Ve **القَسَط**: iki bacakta eğriliktir; ve o, **الفَحَج**’ın zıddıdır.
Ve birinci bâbdan **القِسْط**: nasiptir; ve **تَقَسَّطْنا الشَّيءَ بيننا** (şeyi aramızda paylaştırdık). Ve **القِسْطَاس**: terazidir. Allah Sübhânehû dedi: ﴿وَزِنُوا بالقِسْطاسِ المُستَقِيم﴾ [الإسراء 35، الشعراء 182].
Ve bundan olmayanlardan **القُسْط**: onunla buhar yapılınan bir şeydir; Arapçadır.

(**قسم**)  **القاف** ve **السين** ve **الميم** iki sahih asıldır; ikisinden biri bir güzellik ve hüsn üzerine, diğeri ise bir şeyin parçalanması üzerine delâlet eder.
Birincisi **القَسَام**’dır; ve o hüsn ve güzelliktir. Ve falan **مُقَسَّم الوجه**’dir; yani güzellik sahibidir. Ve **القَسِمة**: yüzdür; ve o, insanda olanın en güzeli(=en güzel kısmı)dır. Dedi:
كأنَّ دنانيراً على قَسِماتهِمْ *** وإنْ كان قد شفَّ الوجوهَ لقاءُ([1])
Ve **القَسام**; Nâbiga’nın şiirinde([2]): [şiddetli sıcak([3])].
Ve diğer asıl **القَسْم**’dır: **قَسَمت الشّيءَ قَسْماً**’nın masdarı. Ve nasip, **قِسمٌ**’dür (**القاف**’ın kesriyle). Yemîne gelince, o **القَسَم**’dır. Dil ehli dedi: bunun aslı **القَسَامة**’dendir; ve o, öldürülenin velîleri, öldürülenlerinin kanını, onunla itham ettikleri birtakım insanlar üzerine iddia ettikleri zaman, üzerlerine taksim edilen yeminlerdir([4]). Ve falan **متقسَّماً** olarak akşamladı; yani sanki kederlerin hatıraları onu taksim etmiş gibidir.
Ve bu bâbdan şâz olanlardan: **القَسَاميّ**; ve o, elbiseleri ilk katlayışıyla katlayandır; sonra onun katlayışı üzerine katlanır. Dedi:
* طيَّ القَسَامِيّ بُرودَ العَصَّابْ([5]) *
Denir ki **العصّاب**: ip eğirendir.

(**قسن**)  **القاف** ve **السين** ve **النون** şiddete delâlet eden bir kelimedir. Denir: **اقسأَنَّ اللَّيلُ**: karanlığı şiddetlendi. Ve **المقسَئنُّ**: erkeklerin katı(=sert) olanıdır; ve yaşça büyük olur. Dedi:
إنْ تكُ لَدْناً ليِّناً فإنّي *** ما شئتَ من أشْمَطَ مقسَئِنِّ([6])(**قسي**)  **القاف** ve **السين** ve illetli harf, şiddet ve katılığa delâlet eder. Ondan: **الحجر القاسي** (katı taş). Ve **القَسْوة**: kalbin katılığıdır; ve o, taşın katılığındandır. Allah Teâlâ dedi: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كالحِجَارَةِ أوْ أَشَدُّ قَسْوةً[البقرة 74]. Ve **القاسية**: soğuk gecedir. Ve bâbdan **المُقاساة**: şiddetli işi tedavi etmektir(=üstesinden gelmeye çalışmaktır). Ve bu, **القَسوة**’dendir; çünkü o, tedavi ettiği işten daha katı olduğunu ortaya koyar. Ve o, **المُفاعَلة** yolundadır.

(**قسب**)  **القاف** ve **السين** ve **الباء** bir öncekinin delâlet ettiğine benzer şeye delâlet eder. Derler: **القَسْب**: kuru hurmadır. Dedi:
وأسمَرَ خَطِّيّاً كأنَّ كعوبَه *** نَوَى القَسبِ عَرَّاصاً مُزَجّاً منصّلا([7])Ve **القَسْب**: her şeyin katı(=sert) olanıdır. Ve **القَسِيب**: uzun, şiddetli(=sağlam) olandır. Ve bâbdan **القَسِيب**; ve o, akışında suyun sesidir; ve hiçbir ses yoktur ki kuvvetle olmasın. Ubeyd dedi:
* للماء مِن تحتِهِ قَسيبُ([8]) *

(**قسر**)  **القاف** ve **السين** ve **الراء** şiddetle kahır ve galebeye delâlet eder. Ondan **القَسْر**: galebe ve kahırdır. Denir: **قْسَرتهُ قسراً**; ve **اقتسرتُه اقتِساراً**. Ve **بعيرٌ قَيْسَرِيٌّ**: katı(=sert)tir. Ve **القَسْوَرة**: aslandır; kuvveti ve galebesi sebebiyle.
--------------ـــ
([1]) Beyit, Lisân’da (**قسم**) ve Ebû Temmâm’ın Hamâse’sinde (2: 193) olduğu üzere, Muhrez b. el-Muka‘bir ed-Dabbî’nindir.
([2]) O, onun sözüdür; ve Lisân’da (**قسم**) içinde rivayet etti:
تسف بريره وترود فيه *** إلى دبر النهار من القسام
 ([3]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([4]) Lisân’da İbnü’l-Esîr’den: "Ve hakikati şudur ki: öldürülenin velîlerinden elli kişi, kendi sahiplerinin kanını hak ettiklerine dair yemin eder; onu, bir kavmin arasında öldürülmüş buldukları ve katilini bilmedikleri zaman. Şayet elli olmazlarsa, mevcut olanlar elli yemin eder; içlerinde çocuk, kadın, deli ve köle bulunmaz".
([5]) Beyit, daha önce (**عصب**) haşiyelerinde geçtiği üzere, Ru’be’nindir.
([6]) Lisân’da (**قسن**) içinde rivayet etti.
([7]) İnşâdının doğrusu, Dîvân 20 ve Lisân’da (**زجج**) içinde olduğu üzere: "أصم ردينيا"; çünkü ondan önce:
وإني امرؤ أعددت للحرب بعدما *** رأيت لها ناباً من الشر أعصلا
          İnşâdda bununla karışan beyit ise, Dîvân’ında s. 121’de Hâtim’in beyitidir:
وأسمر خطيا كأن كعوبه *** نوى القسب قد أرمى ذراعاً على العشر
 ([8]) Sadrı, Dîvân 6 ve Şerhu’l-Kasâ’idi’l-‘Aşr 305 ve Lisân’da (**قسب**) içinde olduğu üzere:
* أو جدول في ظلال نخل *

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القسط: هوالنصيب بالعدل كالنصف والنصفة. قال تعالى: ﴿ليجزي الذين آمنوا وعملوا الصالحات بالقسط﴾ [يونس/4]، ﴿وأقيموا الوزن بالقسط﴾ [الرحمن/9] والقسط: هو أن يأخذ قسط غيره، وذلك جور، والإقساط: أن يعطي قسط غيره، وذلك إنصاف، ولذلك قيل: قسط الرجل: إذا جار، وأقسط: إذا عدل. قال: ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ [الجن/15] وقال: ﴿وأقسطوا إن الله يحب المقسطين﴾ [الحجرات/9]، وتقسطنا بيننا، أي: اقتسمنا، والقسط: اعوجاج في الرجلين بخلاف الفحج، والقسطاس: الميزان، ويعبر به عن العدالة كما يعبر عنها بالميزان، قال: ﴿وزنوا بالقسطاس المستقيم﴾ [الإسراء/35].

##### Türkçe

- **القسط**: o, yarı ve yarım gibi adalet ile olan paydır. Yüce Allah dedi: ﴿ليجزي الذين آمنوا وعملوا الصالحات بالقسط﴾ [Yûnus/4]، ﴿وأقيموا الوزن بالقسط﴾ [er-Rahmân/9] ve **القسط**: o, başkasının payını almasıdır; bu ise zulümdür; ve **الإقساط**: başkasının payını vermesidir; bu ise insaftır; bundan dolayı denildi: **قسط** adam: zulmettiği zaman; ve **أقسط**: adalet ettiği zaman. Dedi: ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ [el-Cinn/15] ve dedi: ﴿وأقسطوا إن الله يحب المقسطين﴾ [el-Hucurât/9]، ve **تقسطنا** aramızda, yani: paylaştık, ve **القسط**: bacaklarda eğriliktir, **الفحج**’in aksine; ve **القسطاس**: terazidir; ve onunla adalet kastedilir, adaletin terazi ile kastedildiği gibi; dedi: ﴿وزنوا بالقسطاس المستقيم﴾ [el-İsrâ/35].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق س ط
هو قاسط غير مقسط‏:‏ جائر غير عادل‏.‏
وقد قسط عليّ قسطاً وقسوطاً‏.‏
وتقول‏:‏ الله يقبض ويبسط ويقسط ولا يقسط وأمر الله بالقسط ونهى عن القسط‏.‏
وقسّط الخراج عليهم‏.‏
وقسّط بينهم المال‏:‏ قسمه على القسط والسوية‏.‏
وتقسّطوه فيما بينهم‏.‏
ووفّاه قسطه‏:‏ نصيبه ‏"‏ وزنوا بالقسطاس المستقيم ‏"‏ وتقول‏:‏ فلان يقيس الأمر بمقياسه ويزنه بقسطاسه‏.‏
وبرجله قسط‏:‏ اعوجاج وساق قسطاء‏.‏
وأقسطت الريح العيدان‏:‏ أيبستها‏.‏

##### Türkçe

ق س ط
O, **قاسط**tır, **غير مقسط**tır: zâlim, âdil olmayan.
Ve bana **قسطاً** ve **قسوطاً** ile **قسط** etti.
Ve dersin ki: Allah kabzeder ve basteder ve **يقسط** eder ve **لا يقسط** etmez; ve Allah **بالقسط** ile emretti ve **عن القسط**tan nehyetti.
Ve onlara haraçı **قسّط** etti.
Ve aralarında malı **قسّط** etti: onu **على القسط** ve eşitlik üzere taksim etti.
Ve onu aralarında **تقسّطوه** ettiler.
Ve ona **قسطه**nu tam verdi: onun nasibi. “Ve **بالقسطاس المستقيم** ile tartın.” Ve dersin ki: Falan işi kendi ölçüsüyle ölçer ve onu kendi **بقسطاسه** ile tartar.
Ve ayağında **قسط** vardır: eğrilik; ve **ساق قسطاء**.
Ve rüzgâr çubukları **أقسطت** etti: yani onları kuruttu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

في أَسماء اللّه تعالى الحسنى المُقْسِطُ: هو العادِلُ. يقال: أَقْسَطَ يُقْسِطُ، فهو مُقْسِطٌ إِذا عدَل، وقَسَطَ يَقْسِطُ، فهو قاسِطٌ إِذا جارَ، فكأَن الهمزة في أَقْسَطَ للسَّلْب كما يقال شَكا إِليه فأَشْكاه. وفي الحديث: أَنّ اللّهَ لا يَنامُ ولا ينبغي له أَن ينامَ، يَخْفِضُ القِسْطَ ويرفَعُه؛ القِسْطُ: المِيزانُ، سمي به من القِسْطِ العَدْلِ، أَراد أَن اللّه يَخفِضُ ويَرْفَعُ مِيزانَ أَعمالِ العِبادِ المرتفعةِ إِليه وأَرزاقَهم النازلةَ من عنده كما يرفع الوزَّانُ يده ويَخْفِضُها عند الوَزْن، وهو تمثيل لما يُقَدِّرُه اللّه ويُنْزِلُه، وقيل: أَراد بالقِسْط القِسْمَ من الرِّزقِ الذي هو نَصِيبُ كل مخلوق، وخَفْضُه تقليلُه، ورفْعُه تكثيره. والقِسْطُ: الحِصَّةُ والنَّصِيبُ. يقال: أَخذ كل واحد من الشركاء قِسْطَه أَي حِصَّتَه. وكلُّ مِقدار فهو قِسْطٌ في الماء وغيره. وتقَسَّطُوا الشيءَ بينهم: تقسَّمُوه على العَدْل والسَّواء. والقِسْط، بالكسر: العَدْلُ، وهو من المصادر الموصوف بها كعَدْل، يقال: مِيزانٌ قِسْط، ومِيزانانِ قسط، ومَوازِينُ قِسْطٌ. وقوله تعالى: ونضَعُ المَوازِينَ القِسْطَ؛ أَي ذواتِ القِسْط. وقال تعالى: وزِنُوا بالقِسْطاس المستقيم؛ يقال: هو أَقْوَمُ المَوازِين، وقال بعضهم: هو الشَّاهِينُ، ويقال: قُسْطاسٌ وقِسْطاسٌ. والإِقساطُ والقِسْطُ: العَدْلُ. ويقال: أَقْسَطَ وقَسَطَ إِذا عدَلَ. وجاءَ في بعض الحديث: إِذا حكَمُوا عدَلوا وإِذا قسَموا أَقْسَطُوا أَي عَدَلُوا
(*
قوله «وإِذا قسموا أَي عدلوا ههنا فقد جاء إلخ» هكذا في الأَصل.) ههنا، فقد جاءَ قَسَطَ في معنى عدل، ففي العدل لغتان: قَسَطَ وأَقْسَطَ، وفي الجَوْر لغة واحدة قسَطَ، بغيرِ الأَلف، ومصدره القُسُوطُ. وفي حديث عليّ، رضوان اللّه عليه: أُمِرْتُ بِقتالِ الناكثِينَ والقاسِطِينَ والمارِقِينَ؛ الناكِثُون: أَهلُ الجمَل لأَنهم نَكَثُوا بَيْعَتهم، والقاسِطُونَ: أَهلُ صِفَّينَ لأَنهم جارُوا في الحُكم وبَغَوْا عليه، والمارِقُون: الخوارِجُ لأَنهم مَرَقُوا من الدين كما يَمْرُق السَّهمُ من الرَّمِيَّةِ. وأَقْسطَ في حكمه: عدَلَ، فهو مُقْسِطٌ. وفي التنزيل العزيز: وأَقْسِطُوا إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ المُقْسِطينَ. والقِسْط: الجَوْر. والقُسُوط: الجَوْرُ والعُدُول عن الحق؛ وأَنشد:
يَشْفِي مِنَ الضِّغْنِ قُسُوطُ القاسِطِ
قال: هو من قَسَطَ يَقْسِطُ قُسوطاً وقسَطَ قُسوطاً: جارَ. وفي التنزيل العزيز: وأَمَّا القاسِطُون فكانوا لجهنَّم حَطَباً؛ قال الفراء: هم الجائرون الكفَّار، قال: والمُقْسِطون العادلُون المسلمون. قال اللّه تعالى: إِن اللّه يُحب المقسطين. والإِقْساطُ: العَدل في القسْمة والحُكم؛ يقال: أَقْسَطْتُ بينهم وأَقسطت إِليهم.
وقَسَّطَ الشيءَ: فرَّقَه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
لو كان خَزُّ واسِطٍ وسَقَطُهْ،
وعالِجٌ نَصِيُّه وسَبَطهْ،
والشَّامُ طُرّاً زَيْتُه وحِنَطُهْ
يأْوِي إِليها، أَصْبَحَتْ تُقَسِّطُهْ
ويقال: قَسَّطَ على عِيالِه النفَقةَ تَقْسِيطاً إِذا قَتَّرَها؛ وقال الطرمَّاح:
كَفَّاه كَفٌّ لا يُرَى سَيْبُها
مُقَسَّطاً رَهْبةَ إِعْدامِها
والقِسْطُ: الكُوزُ عنه أَهل الأَمصار. والقِسْطُ: مِكْيالٌ، وهو نِصْف صاعٍ، والفَرَقُ ستةُ أَقْساطٍ. المبرد: القِسْطُ أَربعمائة وأَحد وثمانون دِرهماً. وفي الحديث: إِنَّ النِّساءَ من أَسْفَهِ السُّفَهاء إِلاّ صاحِبةَ القِسْطِ والسِّراج؛ القِسْطُ: نصف الصاع وأَصله من القِسْطِ النَّصِيبِ، وأَراد به ههنا الإِناء الذي تُوَضِّئُه فيه كأَنه أَراد إِلاَّ التي تَخْدُم بعْلها وتَقُوم بأُمُورِه في وُضُوئه وسِراجه. وفي حديث علي، رضوان اللّه عليه: أَنه أَجْرى للناسِ المُدْيَيْن والقِسْطَيْن؛ القِسْطانِ: نَصِيبانِ من زيت كان يرزُقُهما الناسَ.
أَبو عمرو: القَسْطانُ والكَسْطانُ الغُبارُ.
والقَسَطُ: طُول الرِّجل وسَعَتُها. والقَسَطُ: يُبْسٌ يكون في الرِّجل والرأْس والرُّكْبةِ، وقيل: هو في الإِبل أَن يكون البعير يابس الرِّجلين خِلْقة، وقيل: هو الأَقْسَطُ والناقةُ قَسْطاء، وقيل: الأَقْسَطُ من الإِبل الذي في عَصَب قَوائمه يُبْسٌ خِلقَةً، قال: وهو في الخيل قِصَرُ الفخذ والوَظِيفِ وانْتِصابُ السَّاقين، وفي الصحاح: وانْتصابٌ في رِجلي الدابة؛ قال ابن سيده: وذلك ضَعْف وهو من العُيوب التي تكون خلقة لأَنه يستحب فيهما الانْحناءُ والتوْتِيرُ، قَسِطَ قَسَطاً وهو أَقْسَطُ بَيِّنُ القَسَطِ. التهذيب: والرِّجل القَسْطاءُ في ساقها اعْوِجاجٌ حتى تَتَنَحَّى القَدَمانِ ويَنْضَمَّ السَّاقانِ، قال: والقَسَطُ خِلافُ الحَنَفِ؛ قال امرؤُ القَيْس يَصفُ الخيل:
إِذْ هُنَّ أَقْساطٌ كَرِجْلِ الدَّبى،
أَوْ كَقَطا كاظِمةَ النَّاهِلِ
(* قوله «إذ هن أقساط إلخ» أورده شارح القاموس في المستدركات وفسره بقوله أي قطع.)
أَبو عبيد عن العَدَبَّس: إِذا كان البعير يابسَ الرجلين فهو أَقْسَطُ، ويكون القَسَطُ يُبْساً في العنُق؛ قال رؤْبة:
وضَرْبِ أَعْناقِهِم القِساطِ
يقال: عُنُقٌ قَسْطاء وأَعْناقٌ قِساطٌ. أَبو عمرو: قَسِطَتْ عِظامُه قُسُوطاً إِذا يَبِسَتْ من الهُزال؛ وأَنشد:
أَعطاه عَوْداً قاسِطاً عِظامُه،
وهُوَ يَبْكي أَسَفاً ويَنْتَحبْ
ابن الأَعرابي والأَصمعي: في رِجله قَسَطٌ، وهو أَن تكون الرِّجل مَلْساء الأَسْفل كأَنَّها مالَجٌ.
والقُسْطانِيَّةُ والقُسْطانيُّ: خُيوطٌ كخُيوطِ قَوْسِ المُزْنِ تخيط بالقمر
(* قوله «تخيط بالقمر» كذا بالأَصل وشرح القاموس.) وهي من علامة المطر.
والقُسْطانةُ: قَوْسُ قُزحَ
(* قوله «والقسطانة قوس إلخ» كذا في الأَصل
بهاء التأنيث.)؛ قال أَبو سعيد: يقال لقوس اللّه القُسْطانيُّ؛ وأَنشد: وأُديرَتْ خفَفٌ تَحْتَها،
مِثْلُ قُسْطانيِّ دَجْن الغَمام
قال أَبو عمرو: القُسْطانيُّ قَوْسُ قُزَحَ ونُهِي عن تسمية قَوْسِ قزحَ. والقُسْطَناس: الصَّلاءَةُ.
والقُسْطُ، بالضم: عود يُتَبخَّر به لغة في الكُسْطِ عُقَّارٌ من عَقاقِير البحر، وقال يعقوب: القاف بدل، وقال الليث: القُسط عُود يُجاءُ به من الهِند يجعل في البَخُور والدَّواء، قال أَبو عمرو: يقال لهذا البَخُور قُسْطٌ وكُسْطٌ وكُشْط؛ وأَنشد ابن بري لبشر ابن أَبي خازِم: وقَدْ أُوقِرْنَ من زَبَدٍ وقُسْطٍ،
ومن مِسْكٍ أَحَمَّ ومن سَلام
وفي حديث أُمّ عطِيَّة: لا تَمَسُّ طِيباً إِلاَّ نُبْذةً من قُسْطٍ وأَظْفارٍ، وفي رواية: قُسْط أَظْفار؛ القُسْطُ: هو ضَرْب من الطِّيب، وقيل: هو العُودُ؛ غيره: والقُسْطُ عُقَّار معروف طيِّب الرِّيح تَتَبخَّر به النفساء والأَطْفالُ؛ قال ابن الأَثير: وهو أَشبه بالحديث لأَنه أَضافه إِلى الأَظفار؛ وقول الراجز:
تُبْدِي نَقِيّاً زانَها خِمارُها،
وقُسْطةً ما شانَها غُفارُها
يقال: هي الساق نُقِلت من كتاب
(* قوله: نقلت من كتاب، هكذا في
الأَصل.).وقُسَيْطٌ: اسم. وقاسطٌ: أَبو حَيّ، وهو قاسِطُ ابن هِنْبِ بن أَفْصَى بن دُعْمِيّ بن جَدِيلةَ بن أَسَدِ ابن رَبيعةَ.

##### Türkçe

Allah Teâlâ’nın en güzel isimleri içinde **المُقْسِطُ**: o, âdildir. Denilir:
**أَقْسَطَ يُقْسِطُ**; o hâlde o **مُقْسِطٌ**dur, ne zaman âdil olursa. Ve **قَسَطَ يَقْسِطُ**; o hâlde o **قاسِطٌ**tır, ne zaman zulmederse. Sanki **أَقْسَطَ**’taki hemze, “sökmek/izâle etmek” içindir; nitekim “**شَكا** ona” denilir, sonra “**فأَشْكاه**” (onu şikâyetini giderdi) denilir. Hadiste: Allah uyumaz ve O’na uyuması yaraşmaz; **القِسْطَ**ı indirir ve onu yükseltir; **القِسْطُ**: terazidir; **القِسْطِ** (adalet)ten dolayı onunla adlandırıldı. Murad etti ki Allah, kulların kendisine yükselen amellerinin ve O’nun katından inen rızıklarının terazisini indirir ve yükseltir; tıpkı tartıcı, tartı sırasında elini kaldırıp indirdiği gibi. Bu, Allah’ın takdir ettiği ve indirdiği şeye bir temsilidir. Ve denildi ki: **القِسْط** ile murad, rızıktan olan **القِسْمَ**dır; ki o, her yaratılmışın payıdır; onun indirilmesi, onu azaltmaktır; onun yükseltilmesi, onu çoğaltmaktır. Ve **القِسْطُ**: hisse ve nasiptir. Denilir: ortaklardan her biri **قِسْطَه**ını, yani hissesini aldı. Ve her miktar, suda ve başkasında **قِسْطٌ**tur. Ve **تقَسَّطُوا** şeyi aralarında: onu adalet ve eşitlik üzere paylaştılar. Ve **القِسْط** (kesre ile): adalettir; ve o, **عَدْل** gibi, kendisiyle vasıflanılan masdarlardandır. Denilir: **مِيزانٌ قِسْط**; ve **مِيزانانِ قسط**; ve **مَوازِينُ قِسْطٌ**. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “**ونضَعُ المَوازِينَ القِسْطَ**”; yani **ذواتِ القِسْط** (adalet sahibi olanlar). Ve Teâlâ dedi: “**وزِنُوا بالقِسْطاس المستقيم**”; denilir: o, terazilerin en doğru olanıdır. Ve bazısı dedi: o, **الشَّاهِينُ**dur. Ve denilir: **قُسْطاسٌ** ve **قِسْطاسٌ**. Ve **الإِقساطُ** ve **القِسْطُ**: adalettir. Ve denilir: **أَقْسَطَ** ve **قَسَطَ**; ne zaman âdil olursa. Ve bazı hadiste geldi: “Ne zaman hükmederlerse âdil olurlar ve ne zaman taksim ederlerse **أَقْسَطُوا**”; yani âdil oldular.
(*
“**وإِذا قسموا أَي عدلوا ههنا فقد جاء إلخ**” sözü: asılda böylece.) Burada, **قَسَطَ** “âdil oldu” mânasında gelmiştir; öyleyse adalette iki lugat vardır: **قَسَطَ** ve **أَقْسَطَ**. Ve zulümde bir tek lugat vardır: **قسَطَ**, elifsiz; ve onun masdarı **القُسُوطُ**tur. Ali hadîsinde, Allah’ın rıdvânı onun üzerine olsun: “**أُمِرْتُ بِقتالِ الناكثِينَ والقاسِطِينَ والمارِقِينَ**”; **الناكِثُون**: Cemel ehli; çünkü biatlarını bozdular. Ve **القاسِطُونَ**: Sıffîn ehli; çünkü hükümde zulmettiler ve ona karşı azdılar. Ve **المارِقُون**: Hâricîler; çünkü dinden çıktılar; tıpkı okun, hedeflenen avdan çıkması gibi. Ve **أَقْسطَ** hükmünde: âdil oldu; o hâlde o **مُقْسِطٌ**tur. Ve aziz tenzilde: “**وأَقْسِطُوا إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ المُقْسِطينَ**”. Ve **القِسْط**: zulümdür. Ve **القُسُوط**: zulüm ve haktan sapmadır; ve inşad etti:
يَشْفِي مِنَ الضِّغْنِ قُسُوطُ القاسِطِ
Dedi: o, **قَسَطَ يَقْسِطُ قُسوطاً** ve **قسَطَ قُسوطاً**dandır: zulmetti. Ve aziz tenzilde: “**وأَمَّا القاسِطُون فكانوا لجهنَّم حَطَباً**”; Ferrâ dedi: onlar, kâfir zalimlerdir. Dedi: ve **المُقْسِطون** âdil Müslümanlardır. Allah Teâlâ dedi: “**إِن اللّه يُحب المقسطين**”. Ve **الإِقْساطُ**: taksimde ve hükümde adalettir; denilir: “Aralarında **أَقْسَطْتُ**” ve “Onlara **أَقسطت**”.
Ve **قَسَّطَ** şeyi: onu ayırdı; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
لو كان خَزُّ واسِطٍ وسَقَطُهْ،
وعالِجٌ نَصِيُّه وسَبَطهْ،
والشَّامُ طُرّاً زَيْتُه وحِنَطُهْ
يأْوِي إِليها، أَصْبَحَتْ تُقَسِّطُهْ
Ve denilir: **قَسَّطَ** ailesi üzerine nafakayı **تَقْسِيطاً**; ne zaman onu kıstıysa. Ve Tırimmâh dedi:
كَفَّاه كَفٌّ لا يُرَى سَيْبُها
مُقَسَّطاً رَهْبةَ إِعْدامِها
Ve **القِسْطُ**: kûzdur; şehirler halkından naklen. Ve **القِسْطُ**: bir ölçek birimidir; ve o, yarım sâ‘dır; ve **الفَرَقُ** altı **أَقْساطٍ**tır. Müberred: **القِسْطُ** dört yüz seksen bir dirhemdir. Hadiste: “Kadınlar, sefihlerin en sefihlerindendir; ancak **صاحِبةَ القِسْطِ والسِّراج** müstesna”; **القِسْطُ**: yarım sâ‘dır; aslı **القِسْطِ** (nasip)ten gelir. Burada onunla murad, içinde onu abdest aldırdığı kaptır; sanki murad etti: ancak kocasına hizmet eden ve onun abdestinde ve kandilinde işlerini gören. Ali hadîsinde, Allah’ın rıdvânı onun üzerine olsun: insanlara **المُدْيَيْن** ve **القِسْطَيْن** tahsis etti; **القِسْطانِ**: insanlara rızık olarak verdiği bir yağdan iki nasiptir.
Ebû Amr: **القَسْطانُ** ve **الكَسْطانُ** tozdur.
Ve **القَسَطُ**: ayağın uzunluğu ve genişliğidir. Ve **القَسَطُ**: ayakta, başta ve dizde olan bir kuruluk. Ve denildi: develerde, devenin iki ayağının yaratılıştan kuru olmasıdır. Ve denildi: o, **الأَقْسَطُ**tur; ve dişi deve **قَسْطاء**dır. Ve denildi: develerden **الأَقْسَطُ**, bacaklarının sinirlerinde yaratılıştan bir kuruluk olandır. Dedi: ve atlarda o, uyluğun ve **الوَظِيفِ**in kısalığı ve iki baldırın dik durmasıdır. Ve **الصحاح**’ta: ve binek hayvanının iki ayağında bir dik duruştur. İbn Sîde dedi: ve bu bir zayıflıktır; ve o, yaratılıştan olan ayıplardandır; çünkü ikisinde eğrilik ve gerilme sevilir. **قَسِطَ قَسَطاً**; ve o, **أَقْسَطُ**tur; **القَسَطِ**i açıkça belli olandır. **التهذيب**: ve **الرِّجل القَسْطاءُ**: baldırında bir eğrilik vardır; ta ki iki ayak yana açılsın ve iki baldır birbirine yaklaşsın. Dedi: ve **القَسَطُ** **الحَنَفِ**in zıddıdır. İmruü’l-Kays, atı vasfederken dedi:
إِذْ هُنَّ أَقْساطٌ كَرِجْلِ الدَّبى،
أَوْ كَقَطا كاظِمةَ النَّاهِلِ
(* “**إذ هن أقساط إلخ**” sözü: Kâmûs şârihi onu müstedreklerde zikretti ve “yani parçalar” sözüyle tefsir etti.)
Ebû Ubeyd, **العَدَبَّس**’ten: deve iki ayağı kuru olursa o **أَقْسَطُ**tur. Ve **القَسَطُ**, boyunda bir kuruluk olur. Rü’be dedi:
وضَرْبِ أَعْناقِهِم القِساطِ
Denilir: **عُنُقٌ قَسْطاء** ve **أَعْناقٌ قِساطٌ**. Ebû Amr: **قَسِطَتْ عِظامُه قُسُوطاً**; ne zaman zayıflıktan kurursa. Ve inşad etti:
أَعطاه عَوْداً قاسِطاً عِظامُه،
وهُوَ يَبْكي أَسَفاً ويَنْتَحبْ
İbnü’l-A‘râbî ve Asma‘î: ayağında **قَسَطٌ** vardır; ve o, ayağın altının düz olmasıdır; sanki o bir **مالَجٌ**dur.
Ve **القُسْطانِيَّةُ** ve **القُسْطانيُّ**: **قَوْسِ المُزْنِ** ipleri gibi iplerdir; ay ile “**تخيط**” eder
(* “**تخيط بالقمر**” sözü: asılda ve Kâmûs şerhinde böyle.) ve o, yağmur alâmetlerindendir.
Ve **القُسْطانةُ**: **قَوْسُ قُزحَ**tır
(* “**والقسطانة قوس إلخ**” sözü: asılda böyle, te’nîs **هاء**’sı ile.) Ebû Saîd dedi: Allah’ın yayı için **القُسْطانيُّ** denilir. Ve inşad etti:
وأُديرَتْ خفَفٌ تَحْتَها،
مِثْلُ قُسْطانيِّ دَجْن الغَمام
Ebû Amr dedi: **القُسْطانيُّ** **قَوْسُ قُزَحَ**tır; ve **قَوْسِ قزحَ**ı adlandırmaktan nehyedildi. Ve **القُسْطَناس**: sertliktir.
Ve **القُسْطُ** (damme ile): onunla tütsülenilen bir çubuktur; **الكُسْطِ**ta bir lugattır. Deniz droglarından bir drogdur. Yakub dedi: **القاف** bedeldir. Leys dedi: **القُسط** Hind’den getirilen bir çubuktur; buhurda ve ilaçta yapılır. Ebû Amr dedi: bu buhura **قُسْطٌ** ve **كُسْطٌ** ve **كُشْط** denilir. İbn Berrî, Bişr b. Ebî Hâzim için inşad etti:
وقَدْ أُوقِرْنَ من زَبَدٍ وقُسْطٍ،
ومن مِسْكٍ أَحَمَّ ومن سَلام
Ümmü Atıyye hadîsinde: “Bir nebze **قُسْطٍ** ve **أَظْفارٍ** dışında kokuya dokunmasın.” Ve bir rivayette: **قُسْط أَظْفار**; **القُسْطُ**: o, kokudan bir türdür. Ve denildi: o, **العُودُ**dur. Başkası: ve **القُسْطُ**, güzel kokulu, lohusa ve çocukların onunla tütsülendiği, bilinen bir drogdur. İbnü’l-Esîr dedi: ve o, hadise daha benzer; çünkü onu **الأَظفار**’a izafe etti. Ve râcizin sözü:
تُبْدِي نَقِيّاً زانَها خِمارُها،
وقُسْطةً ما شانَها غُفارُها
Denilir: o, bacaktır; kitaptan nakledildi
(* “nakledildi” sözü: asılda böyle.). Ve **قُسَيْطٌ**: bir isimdir. Ve **قاسطٌ**: Ebû Hayy’dır; ve o, **قاسِطُ** b. **هِنْبِ** b. **أَفْصَى** b. **دُعْمِيّ** b. **جَدِيلةَ** b. **أَسَدِ** b. **رَبيعةَ**’dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق س ط * * القُسُوطُ * الجور والعدول عن الحق وبابه جلس ومنه قوله تعالى ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ و * القِسْطُ * بالكسر العدل تقول منه * أقْسَطَ * الرجل فهو * مُقْسِطٌ * ومنه قوله تعالى ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ و * القِسْطُ * بالكسر العدل تقول منه * أقْسَطَ * الرجل فهو * مُقْسِطٌ * ومنه قوله تعالى ﴿إن الله يحب المقسطين﴾ و * القِسْطُ * أيضا الحصة والنصيب يقال * تَقَسَّطْنَا * الشيء بيننا

##### Türkçe

* ق س ط * * **القُسُوطُ** * zulüm ve haktan sapma; babı **جلس**’dir; ondan Yüce Allah’ın sözü: { Ve **القاسطون**’a gelince, onlar cehenneme odun oldular }.

Ve * **القِسْطُ** * (kesre ile) adalet; ondan “**أقْسَطَ** adam” dersin; o hâlde o **مُقْسِطٌ**’tur; ondan Yüce Allah’ın sözü: { Ve **القاسطون**’a gelince, onlar cehenneme odun oldular }.

Ve * **القِسْطُ** * (kesre ile) adalet; ondan “**أقْسَطَ** adam” dersin; o hâlde o **مُقْسِطٌ**’tur; ondan Yüce Allah’ın sözü: { Şüphesiz Allah **المقسطين**’i sever }.

Ve * **القِسْطُ** * ayrıca pay ve nasip; “**تَقَسَّطْنَا** şeyi aramızda” denir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القسط، بالكسر: العدل، قال الله تعالى:  قل أمر ربي بالقسط  وهو كقوله تعالى:  إن الله يأمر بالعدل والإحسان  وهو من المصادر الموصوف بها كالعدل، يقال: ميزان قسط وميزانان قسط، وموازين قسط، يستوي فيه الواحد والجميع. وقوله تعالى:  ونضع الموازين القسط  أي ذوات القسط، أي العدل، يقسط بالكسر قسطا، وهو الأكثر ويقسط، بالضم لغة، والضم قليل. وقرأ يحيى بن وثاب، وإبراهيم النخعي:  وإن خفتم أن لا تقسطوا  بضم السين. وقوله تعالى:  ذلكم أقسط عند الله  أي أقوم وأعدل، كالإقساط. يقال: قسط في حكمه، وأقسط، أي عدل، فهو مقسط. وفي أسمائه تعالى الحسنى: المقسط: هو العادل. ويقال: الإقساط: العدل في القسمة فقط، أقسطت بينهم، وأقسطت إليهم، ففي الحديث:  إذا حكموا عدلوا، وإذا قسموا أقسطوا  أي: عدلوا. وقال الجوهري: القسط، بالكسر: العدل، تقول منه: أقسط الرجل فهو مقسط، ومنه قوله تعالى:  إن الله يحب المقسطين  . قال شيخنا - نقلا عن أئمة العربية الحفاظ - :ومن الثلاثي بنوا نحو هو أقسط عند الله، لا من الرباعي، كما توهمه بعضهم، وقالوا: هو شاذ لا يأتي إلا على مذهب سيبويه. وأقسط الذي مثل به هو المعروف المشهور، ولذلك حسن التشبيه بمصدره في قوله كالإقساط، انتهى. قلت: وهو حسن، ويؤيده صريح عبارة الجوهري. وبقي أنهم قالوا: إن الهمزة في الإقساط للسلب، كما يقال: شكا إليه فأشكاه. والقسط: الحصة والنصيب، كما في الصحاح، يقال: وفاه قسطه، أي نصيبه وحصته. وكل مقدار فهو قسط، في الماء وغيره.
 والقسط: مكيال يسع نصف صاع، وفي الصحاح والعباب: وهو نصف صاع، والفرق: ستة أقساط، وقال المبرد: القسط: أربعمائة وأحد وثمانون درهما، وقد يتوضأ فيه، ومنه الحديث:  إن النساء من أسفه السفهاء إلا صاحبة القسط والسراج  القسط: هنا: الإناء الذي يتوضأ فيه، كأنه أراد إلا التي تخدم بعلها وتوضئه وتزدهر بميضأته وتقوم على رأسه بالسراج. وفي النهاية: تقوم بأموره في وضوئه وسراجه. والقسط: الحصة من الشيء، يقال: أخذ كل من الشركاء قسطه، أي حصته. والقسط:المقدار في الماء أو غيره. والقسط: القسم من الرزق الذي هو نصيب كل مخلوق، وبه فسر الحديث:  إن الله لا ينام ولا ينبغي له أن ينام، يخفض القسط ويرفعه، حجابه النور، لو كشف طبقه أحرق سبحات وجهه كل شيء أدركه بصره  وخفضه: تقليله، ورفعه: تكثيره، وقيل: القسط، في الحديث: الميزان، أراد أن الله تعالى يخفض ويرفع ميزان أعمال العباد المرتفعة إليه، وأرزاقهم النازلة من عنده، ما يرفع الوزان يده ويخفضها عند الوزن، وهو تمثيل لما يقدره الله تعالى وينزله. والقسط: الكوز عند أهل الأمصار. قلت: ويستعمل الآن فيما يكال به الزيت. والقسط: بالضم: عود هندي يتبخر به، لغة في الكسط، وقال الليث:عود يجاء به من الهند، يجعل في البخور والدواء وأيضا عربي، قيل عقار عقاقير البحر، كما في الصحاح، وقال يعقوب: القاف بدل، وقال أبو عمرو: يقال لهذا البخور: قسط وكسط وكشط، وأنشد ابن بري لبشر بن أبي خازم:

  وقد أوقرن من رند وقسط                      ومن مسك أحم ومن سلاح وفي حديث أم عطية:  لا تمس طيبا إلا نبذة من قسط وأظفار  قال ابن الأثير: هو ضرب من الطيب، وقيل: هو العود، وقال غيره: هو عقار معروف طيب الريح تتبخر به النفساء والأطفال. قال ابن الأثير: وهو أشبه بالحديث لأنه أضافه إلى الأظفار. وفي حديث آخر:  إن خير ما تداويتم به الحجامة والقسط البحري  . وقال البدر مظفر ابن قاضي بعلبك في كتابه سرور النفس: العود: خشب يأتي من قمار ومن الهند، ومن مواضع أخر، وأجوده القماري الرزين الأسود اللون الذكي الرائحة، الذائب إذا ألقي على النار، الراسب في الماء، ومزاجه حار يابس في الثانية. انتهى. وهو مدر نافع للكبد جدا، والمغص، والدود، وحمى الربع شربا، وللزكام والنزلات والوباء بخورا، وللبهق والكلف طلاء ويحبس البطن ويطرد الرياح، ويقوي المعدة والقلب، ويوجب اللذة. ويدخل في أصناف كثيرة من الطيب، وهو أحسن الطيب رائحة عند التبخر. والقسط، بالتحريك: يبس في العنق، يقال: عنق قسطاء من أعناق قساط، قال رؤبة:
  حتى رضوا بالذل والإيهاط                      وضرب أعناقهم القسـاط وفي الصحاح: القسط: انتصاب في رجلي الدابة، وذلك عيب، لأنه يستحب فيهما الانحناء والتوتير، يقال: فرس أقسط بين القسط. وجعل ابن سيده الانتصاب المذكور ضعفا، قال: وهو من العيوب التي تكون خلقة. وقال غيره: القسط في البعير: أن يكون يابس الرجلين خلقة، وهو الأقسط، والناقة قسطاء، نقله أبو عبيد عن العدبس. وقيل: الأقسط من الإبل: الذي في عصب قوائمه يبس خلقة، وفي الخيل: قصر الفخذ والوظيف، انتصاب الساقين. وقال أبو عمرو: قسطت عظامه، كسمع قسوطا، إذا يبست من الهزال وأنشد:
  أعطاه عودا قاسطا عظامه                      وهو يبكي أسفا وينتحـب فهو أقسط، ورجل قسطاء: معوجة، وفي التهذيب: الرجل القسطاء: في ساقها اعوجاج حتى تتنحى القدمان وينضم الساقان، قال: والقسط: خلاف الحنف. وقال ابن الأعرابي والأصمعي: في رجله قسط، وهو أن تكون الرجل ملساء الأسفل، كأنها مالج. وقيل: القسط: يبس يكون في الرجل والرأس والركبة. يقال: ركبة قسطاء، إذا يبست وغلظت حتى لا تكاد تنقبض من يبسها، ج: قسط، بالضم. وقاسط بن هنب بن أفصى بن دعمي بن جديلة بن أسد بن ربيعة: أبو حي من العرب. وقسط يقسط من حد ضرب، قسطا، بالفتح، وقسوطا، بالضم: جار وعدل عن الحق وهو عطف تفسير، لأن العدل عن الحق هو الجور ونقله الجوهري هكذا، واقتصر على ذكر المصدر الأخير، ففي العدل لغتان: قسط وأقسط، وفي الجور لغة واحدة قسط بغير ألف، ومنه قوله تعالى:  وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا  قال الفراء: هم الجائرون الكفار. وفي حديث علي رضي الله عنه:  أمرت بقتال الناكثين والقاسطين والمارقين  الناكثون: أهل الجمل، لأنهم نكثوا بيعتهم، والقاسطون أهل صفين، لأنهم جاروا في الحكم وبغوا عليه، والمارقون: الخوارج، لأنهم مرقوا من الدين، كما يمرق السهم من الرمية، وقال الراجز:

  يشفي من الضغن قسوط القاسط ويقال: هو قاسط غير مقسط، أي جائر غير عدل. وتقول: الله يقبض ويبسط، ويقسط ولا يقسط، ومنه قول عزة للحجاج: يا قاسط يا عادل، نظرت إلى قوله تعالى السابق، وإلى قوله تعالى:  وهم بربهم يعدلون وقال القطامي:
  أليسوا بالألى قسطوا قـديمـا                      على النعمان وابتدروا السطاعا وقسط الشيء: فرقه، ظاهره أنه ثلاثي، ونص ابن الأعرابي في النوادر: قسط الشيء تقسيطا: فرقه، وأنشد:
  لو كان خز واسط وسقطه                      وعالج نصيبه وسبـطـه
  والشام طرازيته وحنطـه                      يأوي إليها أصبحت تقسطه وإسماعيل بن عبد الله بن قسطنطين، المعروف بالقسط: مقرئ مكي، مولى بني ميسرة، قرأ على عبد الله بن كثير المكي. والقسطان، والقسطاني، والقسطانية، بضمهن، الأولى عن أبي عمرو، والثانية عن أبي سعيد قوس الله، ويقال أيضا: قوس المزن، وهي خيوط تحيط بالقمر، وهي من علامة المطر وأنشد أبو سعيد للطرماح:
  وأديرت خفف دونـهـا                      مثل قسطاني دجن الغمام والعامة تقول: قوس قزح قال أبو عمرو: وقد نهي أن يقال ذلك، وقد غفل المصنف عن هذا فذكره في مواضع من كتابه في قزح وخضل، وقسطل فليتنبه لذلك.
 وقسطانة، بالضم: ة، بين الري وساوة، وهي على طريق ساوة، بينها وبين الري مرحلة.
 وقسطانة: حصن بالأندلس وفي التكملة: قسطانة بضمتين، وبعد السين نون ساكنة.
 وقسطون، بالضم: حصن كان من عمل حلب، خرب.
 وقسنطينية، بضم القاف وفتح السين، والطاء مكسورة، والياء مشددة وقد تقلب النون ميما: حصن عظيم بحدود إفريقية وقد نسب إليه جماعة من المحدثين.

  وقسطنطينة، أو قسطنطينية بزيادة ياء مشددة، وقد تضم الطاء الأولى منهما، وأما القاف فإنها مضمومة، كما في شروح الشفاء، وإن كان الإطلاق يوهم الفتح، فهي خمس لغات، ويروى أيضا تخفيف الياء كما في شروح الشفاء، فهي ست لغات، وقال ابن الجوزي في تقويم البلدان: لا يجوز تخفيف أنطاكية، وهي مشددة أبدا، كما لا يجوز تشديد القسطنطينية، وعد ذلك من أغلاط العوام، فتأمل: دار ملك الروم وهي الآن دار ملك المسلمين، وفاتحها السلطان المجاهد الغازي أبو الفتوحات محمد بن السلطان مراد ابن السلطان محمد بن السلطان بايزيد ابن السلطان مراد الأول بن أورخان بن عثمان، تغمده الله تعالى برحمته، فهو الذي جعلها كرسي مملكته بعد اقتلاعه لها من يد الإفرنج، وكان استقراره في المملكة بعد أبيه في سنة 855. كان ملكا عظيما اقتفى أثر أبيه في المثابرة على دفع الفرنج حتى فاق ملوك زمانه، مع وصفه بمزاحمة العلماء، ورغبته في لقائهم، وتعظيم من يرد عليه منهم، وله مآثر كثيرة من مدارس وزوايا وجوامع، توفي أوائل سنة 886 في توجهه منها إلى برصا، ودفن بالبرية هناك، ثم حول إلى اسطنبول في ضريح بالقرب من أجل جوامعه بها، واستقر في المملكة بعده ولده الأكبر السلطان أبو يزيد، المعروف بيلدرم، ومعناه: البرق، ويكنى به عن الصاعقة، كما ذكره السخاوي في الضوء. قلت: وهو جد سلطان زماننا الإمام المجاهد الغازي، سلطان البرين والبحرين، خادم الحرمين الشريفين. وفتحها من أشراط قيام الساعة وهو ما روى أبو هريرة رضي الله عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال:  لا تقوم الساعة حتى تنزل الروم بالأعماق أو بدابق، فيخرج إليهم جيش من المدينة من خيار أهل الأرض يومئذ، فإذا تصافوا قالت الروم: خلوا بيننا وبين الذين سبوا منا نقاتلهم، فيقول المسلمون: لا والله لا نخلي بينكم وبين إخواننا، فيقاتلونهم، فينهزم ثلث هم أفضل الشهداء عند الله، ويفتح الثلث لا يفتنون أبدا، فيفتتحون قسطنطينية، فبينما هم يقتسمون الغنائم قد علقوا سيوفهم بالزيتون إذ صاح فيهم الشيطان: إن المسيح قد خلفكم في أهليكم، فيخرجون، وذلك باطل، فإذا جاءوا الشام خرج فبينما هم يعدون للقتال يسوون الصفوف إذ أقيمت الصلاة فينزل عيسى ابن مريم فأمهم فإذا رآه عدو الله ذاب كما يذوب الملح في الماء، فلو تركه لانذاب حتى يهلك، ولكن يقتله نبي الله بيده فيريهم دمه في حربته.

  وقد جاء ذكر القسطنطينية أيضا في حديث معاوية رضي الله عنه، وذلك أنه لما بلغه خبر صاحب الروم أنه يريد أن يغزو بلاد الشام أيام فتنة صفين كتب إليه يحلف بالله لئن تممت على ما بلغني من عزمك لأصالحن صاحبي، ولأكونن مقدمته إليك، فلأجعلن القسطنطينية البخراء حممة سوداء، ولأنزعنك من الملك انتزاع الإصطفلينة، ولأردنك إريسا من الأرارسة ترعى الدوابل، وتسمى بالرومية بوزنطيا، بالضم، وتعرف الآن باسطنبول، وإسلام بول، وفي معجم ياقوت: اصطنبول بالصاد، وارتفاع سوره أحد وعشرون ذراعا، وكنيستها المعروفة بأيا صوفيا مستطيلة وبجانبها عمود عال في دور أربعة أبواع تقريبا. وفي رأسه فرس من نحاس، وعليه فارس، وفي إحدى يديه كرة من ذهب، وقد فتح أصابع يده الأخرى مشيرا بها، ويقال: هو صورة قسطنطين بانيها. قلت: وقد جعلت هذه الكنيسة جامعا عظيما، وأزيل ما كان فيه من الصور حين فتحها، وفيه من الزخرف والنقوش البديعة والفرش المنيعة الآن ما يكل عنه الوصف، يتلى فيه القرآن آناء الليل وأطراف النهار، جعله الله عامرا بأهل العلم ببقاء دولة الملوك الأبرار، والسلاطين الأخيار، وأقام بهم نصرة دين النبي المختار، صلى الله عليه وسلم.
 وقال أبو عمرو: القسطان والكسطان: الغبار وأنشد:
  أثاب راعيها فثارت بهـرج                      تثير قسطان غبار ذي رهج والتقسيط: التقتير، يقال: قسط على عياله النفقة، إذا قترها عليهم، قال الطرماح:
  كفاه كف لا يرى سيبها                      مقسطا رهبة إعدامها والاقتساط: الاقتسام.
 وقال الليث: يقال: تقسطوا الشيء بينهم، أي اقتسموه بالسوية وفي العباب: على القسط والعدل. وفي اللسان: تقسموه، على العدل والسواء.
 ورجل قسيط، كأمير، وقسط الرجل، بضمتين، أي مستقيمها بلا أطر.
 قال الصاغاني: والتركيب يدل على معنيين متضادين، وقد شذ عنه القسط للدواء.
 ومما يستدرك عليه: التقسيط: التفريق، يقال: قسط الخراج عليهم، وقسط المال بينهم.
 والقسطة، بالضم في قول الراجز:
  تبدي نقيا زانها خمارهـا                      وقسطة ما شانها غفرها يقال: هي الساق، قال الجوهري: نقلته من كتاب.
 قلت: وهو قول غادية الدبيرية ورواه أبو محمد الأعرابي: وقصة..
 وقسيط، كزبير: اسم، وكذلك قسطة. والقساط، كرمان: جمع قاسط، وهو الجائر، وهكذا روى بعضهم رجز رؤبة:
  وضرب أعناقهم القساط قول امرئ القيس:
  إذ هن أقساط كرجل الدبى                      أو كقطا كاظمة الناهـل أي قطع. وأقسطت الريح العيدان: أيبستها، كما في الأساس.
 قال شيخنا: بقي عليه أنهم صرحوا بأن قسط من الأضداد، كما في أفعال ابن القطاع، والمصباح وغير ديوان، وأهمل التنبيه على ذلك غفلة وتفريقا للمعاني. قلت: أما قوله من الأضداد فهو صحيح، وأما ابن القطاع فم رأيته في أفعاله ولعله ذكره في كتاب آخر.
 والتقسيط: ما كتب فيه قسط الإنسان من المال وغيره، اسم كالتمتين.
 وأحمد بن الوليد بن هشام القسطي، بالكسر، مولى بني أمية. والقسيطة، كجهينة: قرية بمصر.

  وقسطنطانة، بالفتح: بلدة بالأندلس من أعمال دانية، منها جعفر بن عبد الله بن سيدبونة المقرئ، ذكره الذهبي في طبقات القراء.

##### Türkçe

**القسط**، kesre ile: adalet. Allah Teâlâ dedi ki: “De ki: Rabbim **بالقسط** ile emretti”; ve o, Allah Teâlâ’nın şu sözü gibidir: “Şüphesiz Allah **بالعدل** ve **الإحسان** ile emreder.” Ve o, **العدل** gibi, kendisiyle vasıflanılan masdarlardandır. Denir: **ميزان قسط** ve **ميزانان قسط** ve **موازين قسط**; onda tekil ile cemî‘ eşit olur. Allah Teâlâ’nın sözü: “Ve **الموازين القسط**ı koyarız”; yani **القسط** sahipleri, yani adalet sahipleri. **يقسط** kesre ile **قسطا** (yapar); ve o daha çoktur; ve **يقسط** zamme ile de (vardır), bir lügattir; zamme azdır. Yahyâ b. Vessâb ve İbrâhîm en-Neha‘î şu şekilde okudu: “Ve eğer **تقسطوا** etmeyeceğinizden korkarsanız” sîn’i zamme ile. Allah Teâlâ’nın sözü: “Bu, Allah katında daha **أقسط**tır”; yani daha doğru ve daha adil; **الإقساط** gibi. Denir: hükmünde **قسط** etti; ve **أقسط** etti; yani adalet etti; o hâlde o **مقسط**tır. Ve O’nun Teâlâ’nın güzel isimleri içinde: **المقسط**: o, adil olandır. Ve denir: **الإقساط**: yalnız taksimde adalettir; “aralarında **أقسطت** ettim” ve “onlara **أقسطت** ettim.” Hadiste: “Hükmettiklerinde adalet ederler; taksim ettiklerinde **أقسطوا** ederler”; yani: adalet ettiler. Cevherî dedi ki: **القسط**, kesre ile: adalet; ondan dersin: adam **أقسط** etti, o hâlde o **مقسط**tır; ve ondan Allah Teâlâ’nın sözü: “Şüphesiz Allah **المقسطين**i sever.” Şeyhimiz — Arapçanın hâfız imamlarından naklen — dedi ki: Üçlüden “o, Allah katında daha **أقسط**tır” benzeri bina ettiler; dörtlüden değil; bazıları onu vehmettiği gibi. Ve dediler ki: o, şâzdır; ancak Sîbeveyh’in mezhebi üzere gelir. Misal verilen **أقسط** ise bilinen meşhur olandır; bu yüzden “**كالإقساط**” sözünde masdarıyla teşbih güzel oldu; bitti. Dedim: o güzeldir; ve Cevherî’nin ibaresinin sarihliği onu destekler. Geriye kaldı ki onlar dediler: **الإقساط**taki hemze, sülb içindir; nitekim “ona şikâyet etti, sonra onu **أشكاه** etti” denildiği gibi. **القسط**: hisse ve nasip; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Denir: “ona **قسطه**nu tam verdi”; yani nasibini ve hissesini. Her miktar **قسط**tır; suda ve başkasında.

**القسط**: yarım **صاع** alan bir ölçek. **الصحاح** ve **العباب**’da: o, yarım **صاع**tır. **الفرق**: altı **أقساط**tır. Müberred dedi ki: **القسط**: dört yüz seksen bir dirhemdir; ve onunla abdest alınabilir. Ondan hadistir: “Kadınlar, sefihlerin en sefihlerindendir; ancak **القسط** ve kandil sahibi hariç.” **القسط**: burada: içinde abdest alınan kaptır; sanki “ancak kocasına hizmet eden, onu abdest aldıran, abdest kabıyla parlayan ve başında kandille duran”ı kastetti. **النهاية**’de: abdestinde ve kandilinde işlerini görür. **القسط**: şeyden hisse; denir: ortakların her biri **قسطه**nu aldı; yani hissesini. **القسط**: suda veya başkasında miktar. **القسط**: rızıktan, her mahlûkun nasibi olan kısım; ve onunla şu hadis tefsir edildi: “Şüphesiz Allah uyumaz ve O’na uyuması yaraşmaz; **القسط**ı indirir ve yükseltir; hicabı nurdur; eğer onu açsa, yüzünün parıltıları, gözünün eriştiği her şeyi yakardı.” Onu indirmesi: azaltmasıdır; onu yükseltmesi: çoğaltmasıdır. Ve denildi ki: hadiste **القسط**: mîzandır; Allah Teâlâ’nın, kendisine yükselen kulların amellerinin mîzanını ve katından inen rızıklarını indirip yükseltmesini murad etti; tartıda tartıcı elini kaldırıp indirdiği gibi; bu, Allah Teâlâ’nın takdir edip indirdiğine bir temsildir. **القسط**: şehirler halkı yanında **الكوز**dur. Dedim: şimdi yağın kendisiyle ölçüldüğü şeyde kullanılır. **القسط**: zamme ile: kendisiyle tütsülenilen Hint odunu; **الكسط**ta bir lügattir. Leys dedi ki: Hind’den getirilen bir odundur; buhurda ve ilaçta yapılır; ayrıca Arapçadır. Denildi ki: denizin droglarından bir drogtur; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ya‘kūb dedi ki: **القاف** bedeldir. Ebû Amr dedi ki: bu buhura “**قسط**” ve “**كسط**” ve “**كشط**” denir. İbn Berrî, Bişr b. Ebî Hâzim’den şu beyti rivayet etti:

وقد أوقرن من رند وقسط
ومن مسك أحم ومن سلاح

Ümmü Atıyye hadîsinde: “Bir kokuya dokunmasın; ancak **قسط** ve **أظفار**dan bir nebze hariç.” İbnü’l-Esîr dedi ki: o, kokudan bir türdür; ve denildi ki: o, **العود**dur. Başkası dedi ki: o, bilinen bir drogdur; güzel kokuludur; lohusalar ve çocuklar onunla tütsülenir. İbnü’l-Esîr dedi ki: hadise daha çok benzer; çünkü onu **الأظفار**a izafe etti. Başka bir hadiste: “Tedavi olduğunuz şeylerin en hayırlısı hacamat ve **القسط البحري**dir.” Bedr Muzaffer b. Kādî Ba‘lebek, **سرور النفس** adlı kitabında dedi ki: **العود**: Kımâr’dan ve Hind’den ve başka yerlerden gelen bir ağaçtır; onun en iyisi, siyah renkli, güzel kokulu, ateşe atıldığında eriyen, suda batan, ağır Kımârî olandır; mizacı ikinci derecede sıcak kurudur; bitti. O, karaciğere çok faydalı bir drogdur; ve sancıya, ve kurtlara, ve dörtte bir hummaya içilerek; ve nezleye, ve akıntılara, ve vebaya buhur olarak; ve **البهق** ve **الكلف**e sürme olarak; ve karnı tutar ve rüzgârları kovar; ve mideyi ve kalbi kuvvetlendirir; ve lezzeti gerektirir. Kokunun birçok sınıfına girer; ve tütsülenme sırasında koku bakımından kokunun en güzeli odur. **القسط**, harekeli olarak: boyunda kuruluk. Denir: **عنق قسطاء**; **أعناق قساط**tan. Ru’be dedi ki:

حتى رضوا بالذل والإيهاط
وضرب أعناقهم القسـاط

**الصحاح**’ta: **القسط**: binek hayvanının iki bacağında dik duruştur; bu bir ayıptır; çünkü ikisinde eğrilik ve kirişleme sevilir. Denir: **فرس أقسط**; **القسط**ta apaçık. İbn Sîde, zikredilen dik duruşu zayıflık kıldı; dedi ki: o, yaratılıştan olan ayıplardandır. Başkası dedi ki: devede **القسط**: iki bacağın yaratılıştan kuru olmasıdır; o, **الأقسط**tır; dişi deve **قسطاء**dır; Ebû Ubeyd bunu **العدبس**’ten nakletti. Ve denildi ki: develerden **الأقسط**: bacaklarının sinirlerinde yaratılıştan kuruluk olan; atlarda ise: uyluk ve **الوظيف** kısalığı, iki baldırın dik duruşu. Ebû Amr dedi ki: “Kemikleri **قسطت** etti”; “işitti” gibi, **قسوطا**; zayıflıktan kuruduğunda. Ve şu beyti rivayet etti:

أعطاه عودا قاسطا عظامه
وهو يبكي أسفا وينتحـب

O hâlde o **أقسط**tır. Ve **رجل قسطاء**: eğri (kadın). **التهذيب**’te: **الرجل القسطاء**: bacağında eğrilik vardır; ta ki iki ayak yana çekilir ve iki baldır birleşir. Dedi ki: **القسط**: **الحنف**in zıddıdır. İbnü’l-A‘râbî ve Asma‘î dedi ki: bacağında **قسط** vardır; o, bacağın altının düz olmasıdır; sanki o bir **مالج**dir. Ve denildi ki: **القسط**: bacakta, başta ve dizde olan bir kuruluk. Denir: **ركبة قسطاء**; kuruyup kalınlaştığında, kuruluğundan neredeyse bükülmez. Çoğulu: **قسط**; zamme ile. **قاسط** b. **هنب** b. **أفصى** b. **دعمي** b. **جديلة** b. **أسد** b. **ربيعة**: Araplardan bir kabilenin babasıdır. Ve **قسط** eder, **يقسط**; **ضرب** haddi üzere; **قسطا** fetha ile ve **قسوطا** zamme ile: zulmetti ve haktan saptı; bu, tefsir atfıdır; çünkü haktan sapma zulümdür. Cevherî bunu böyle nakletti; ve son masdarı zikretmekle yetindi. Adalette iki lügat vardır: **قسط** ve **أقسط**; zulümde ise bir lügat vardır: elifsiz **قسط**. Ondan Allah Teâlâ’nın sözü: “Ama **القاسطون** ise, cehenneme odun oldular.” Ferrâ dedi ki: onlar, kâfir zalimlerdir. Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “**الناكثين** ve **القاسطين** ve **المارقين** ile savaşmakla emrolundum.” **الناكثون**: Cemel ehli; çünkü biatlarını bozdular. **القاسطون**: Sıffîn ehli; çünkü hükümde zulmettiler ve ona karşı azdılar. **المارقون**: Hâricîler; çünkü dinden çıktılar; okun hedefi delip çıkması gibi. Râciz dedi ki:

يشفي من الضغن قسوط القاسط

Ve denir: o, **قاسط**tır, **مقسط** değildir; yani adil olmayan zalimdir. Ve dersin: Allah kabzeder ve basteder; ve **يقسط** eder ve **لا يقسط** etmez. Ondan, Azze’nin Haccâc’a sözü: “Ey **قاسط** ey adil!”; önceki âyete ve Allah Teâlâ’nın şu sözüne baktı: “Ve onlar Rablerine **يعدلون**.” Kutâmî dedi ki:

أليسوا بالألى قسطوا قـديمـا
على النعمان وابتدروا السطاعا

Ve **قسط** etti (bir) şeyi: onu ayırdı. Zâhiri, onun üçlü olduğudur. İbnü’l-A‘râbî’nin **النوادر**’deki nassı: “**قسط** etti (bir) şeyi, **تقسيطا**: onu ayırdı.” Ve şu beyti rivayet etti:

لو كان خز واسط وسقطه
وعالج نصيبه وسبـطـه
والشام طرازيته وحنطـه
يأوي إليها أصبحت تقسطه

Ve İsmâ‘îl b. Abdillâh b. Kustantîn, **القسط** diye bilinen: Mekkî bir kurrâdır; Benî Meysere’nin mevlâsı; Abdullah b. Kesîr el-Mekkî’ye okudu. **القسطان** ve **القسطاني** ve **القسطانية**, hepsi zamme ile: birincisi Ebû Amr’dan; ikincisi Ebû Sa‘îd Kavsu’llâh’tan. Ve ayrıca “**قوس المزن**” de denir; o, ayağı kuşatan ipliklerdir; ve o, yağmur alâmetindendir. Ebû Sa‘îd, Turammâh’tan şu beyti rivayet etti:

وأديرت خفف دونـهـا
مثل قسطاني دجن الغمام

Avam “**قوس قزح**” der. Ebû Amr dedi ki: bunun söylenmesi yasaklanmıştır. Musannif bundan gaflet etti de onu kitabının **قزح** ve **خضل** bahsinde yerlerde zikretti; ve **قسطل**da; buna dikkat edilsin.

**قسطانة**, zamme ile: ة; Rey ile Sâve arasında; Sâve yolundadır; Rey ile arasında bir merhale vardır.

**قسطانة**: Endülüs’te bir kaledir. Ve **التكملة**’de: **قسطانة** iki zamme ile; ve sîn’den sonra sâkin bir nûn vardır.

**قسطون**, zamme ile: Halep ameline bağlı olan bir kale idi; harap oldu.

**قسنطينية**, kāf zamme ile ve sîn fetha ile; ve **الطاء** kesrelidir; ve yâ şeddelidir; ve nûn mîm’e döndürülebilir: İfrîkıyye hudutlarında büyük bir kaledir; ve ona nispet edilen bir cemaat muhaddis vardır.

Ve **قسطنطينة**, yahut şeddeli bir **ياء** ziyadesiyle **قسطنطينية**; ikisinin de ilk **طاء**’sı zamme ile de okunabilir. **قاف**’a gelince, o zamme iledir; **الشفاء** şerhlerinde olduğu gibi. Her ne kadar mutlak kullanım fethayı vehmettirse de; o beş lugattır. Yine **الشفاء** şerhlerinde olduğu gibi **ياء**’ın tahfîfi de rivayet olunur; böylece altı lugat olur. İbnü’l-Cevzî **تقويم البلدان**’da dedi ki: **أنطاكية**’nin tahfîfi câiz değildir; o ebediyen şeddelidir; tıpkı **القسطنطينية**’nin teşdîdinin câiz olmaması gibi. Bunu avamın غلطlarından saydı; öyleyse düşün: Rum’un mülkünün yurdu; hâlen Müslümanların mülkünün yurdudur. Onu fetheden, mücahid gazi sultan, fetihlerin babası **أبو الفتوحات محمد** b. sultan **مراد** b. sultan **محمد** b. sultan **بايزيد** b. sultan **مراد الأول** b. **أورخان** b. **عثمان**’dır; Allah Teâlâ onu rahmetiyle kuşatsın. O, onu, Frenklerin elinden söküp aldıktan sonra, mülkünün tahtı yaptı. Babasından sonra mülkte yerleşmesi 855 senesinde idi. Büyük bir melikti; Frenkleri defetmede sebat hususunda babasının izini takip etti; nihayet zamanının meliklerini geçti. Bununla beraber, âlimlerle müzâhame ile vasfedilirdi; onlarla buluşmaya rağbeti vardı; onlardan kendisine geleni tazim ederdi. Medreselerden, zâviyelerden ve câmi‘lerden çokça mآثر’i vardır. 886 senesinin evâilinde, oradan **برصا**’ya yönelişinde vefat etti; orada kırda defnedildi; sonra **اسطنبول**’da, oradaki en yüce câmi‘lerinden birinin yakınında bir türbeye nakledildi. Ondan sonra mülkte, büyük oğlu sultan **أبو يزيد** yerleşti; **يلدرم** diye ma‘rûftur; manası: **البرق**; ve onunla **الصاعقة** kastedilir; **الضوء**’da Sehâvî’nin zikrettiği gibi. Dedim ki: O, zamanımızın sultanı, imam, mücahid gazi; iki karanın ve iki denizin sultanı; iki harem-i şerîfin hâdimi’nin ceddi(=dedesidir). Onun fethi, kıyamet saatinin kopmasının alâmetlerindendir; bu, Ebû Hureyre رضى الله عنه’dan rivayet olunandır: Peygamber صلى الله عليه وسلم şöyle dedi:
“Rûm, **الأعماق**’a yahut **بدابق**’a inmedikçe kıyamet kopmaz. O vakit, Medine’den, o gün yeryüzü ehlinin hayırlılarından bir ordu onlara çıkar. Saf bağlayınca Rûm der ki: ‘Bizim içimizden esir aldıkları kimselerle aramızı boş bırakın; onlarla savaşalım.’ Müslümanlar der ki: ‘Hayır, vallahi, sizinle kardeşlerimizin arasını boş bırakmayız.’ Onlarla savaşırlar. Üçte biri bozguna uğrar; onlar Allah katında şehitlerin en faziletlileridir. Üçte biri fetheder; ebediyen fitneye düşürülmezler. **قسطنطينية**’yi fethederler. Onlar ganimetleri taksim ederken, kılıçlarını zeytinlere asmışlarken, şeytan onlara bağırır: ‘Mesih, ehlinizde sizi arkanızda bıraktı!’ Derhal çıkarlar; bu bâtıldır. Şam’a geldiklerinde o çıkar. Onlar savaş için hazırlanırken, safları düzeltirlerken, namaz ikame edilir; derken **عيسى ابن مريم** iner ve onlara imam olur. Allah’ın düşmanı onu görünce, su içinde tuzun eridiği gibi erir. Eğer onu bıraksaydı, eriyip helâk oluncaya dek erirdi; fakat Allah’ın nebîsi onu eliyle öldürür; kanını mızrağında onlara gösterir.”

Ve **القسطنطينية**’nin zikri, Muâviye رضى الله عنه hadîsinde de gelmiştir. Şöyle ki: **صفين** fitnesi günlerinde Rûm’un sahibinin Şam beldelerini gazâ etmek istediği haberi ona ulaşınca, ona yazdı; Allah’a yemin ederek: “Bana ulaşan azminde tamam olursan, mutlaka sahibimle sulh yapacağım; ve mutlaka sana karşı onun öncüsü olacağım; elbette **القسطنطينية** **البخراء**’yı kara bir kor yapacağım; ve elbette seni mülkten, **الإصطفلينة**’nin sökülmesi gibi söküp çıkaracağım; ve elbette seni, binekleri güden **الأرارسة**’den bir **إريس** olarak geri döndüreceğim.” Rûmî dilinde, zamme ile, **بوزنطيا** diye adlandırılır; şimdi **اسطنبول** ve **إسلام بول** diye bilinir. **ياقوت**’un **معجم**’inde: **اصطنبول** ( **صاد** ile). Surlarının yüksekliği yirmi bir zira‘dır. **أيا صوفيا** diye bilinen kilisesi uzuncadır; yanında, yaklaşık dört **أبواع** boyunda yüksek bir sütun vardır. Tepesinde bakırdan bir at; onun üzerinde bir süvari; ellerinden birinde altından bir küre; öteki elinin parmaklarını açmış, onunla işaret eder. Denilir ki: O, onu bina eden **قسطنطين**’in suretidir. Dedim ki: Bu kilise büyük bir câmi‘ kılındı; onu fethettiği vakit içindeki suretler kaldırıldı. Şimdi onda, süs ve güzel nakışlardan ve sağlam döşemelerden, vasfın aciz kalacağı şeyler vardır. Onda, gecenin saatlerinde ve gündüzün uçlarında Kur’ân okunur. Allah onu, salih meliklerin ve hayırlı sultanların devletinin bekasıyla, ilim ehliyle mamur kılsın; ve onlarla, seçilmiş nebînin dinine nusreti ikame etsin; صلى الله عليه وسلم.

Ebû Amr dedi ki: **القسطان** ve **الكسطان**: tozdur. Ve şu beyti okudu:
  “Çobanı onu mükâfatlandırdı da, onunla **بهـرج** kabardı;
  **قسطان**’ı, gürültülü bir tozu kaldırır.”
Ve **التقسيط**: kısmadır; denir ki: **قسط** ailesine nafakayı; yani onlara kıstı. **الطرماح** dedi ki:
  “Bir el ona yeter; onun cömertliğini görmezsin;
  onu, yokluğundan korkarak **مقسطا** (kısan) (bulursun).”
Ve **الاقتساط**: bölüşmedir.

Leys dedi ki: Denir ki: **تقسطوا** şeyi aralarında; yani onu eşitçe paylaştılar. **العباب**’da: **على القسط والعدل** üzere. **اللسان**’da: Onu, adalet ve eşitlik üzere **تقسموه**.

Ve bir adam **قسيط**, **أمير** gibi. Ve adam **قسط**, iki zamme ile; yani eğrilik olmaksızın dosdoğru.

Sâğânî dedi ki: Terkip, birbirine zıt iki manaya delalet eder. Bundan, ilaca dair **القسط** şâz kalmıştır.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **التقسيط**: ayırmadır. Denir ki: **قسط** haraçı onların üzerine; ve **قسط** malı aralarında.

Ve **القسطة**, zamme ile, râcizin sözünde:
  “Onun örtüsü onu süsledi; temiz(=arı) (bir şeyi) gösterir;
  ve **قسطة**; onu ayıplayan, onun **غفر**’ıdır.”
Denir ki: O, bacaktır. Cevherî dedi ki: Onu bir kitaptan naklettim.

Dedim ki: Bu, **غادية الدبيرية**’nin sözüdür; Ebû Muhammed el-A‘râbî onu şöyle rivayet etti: **وقصة**..

Ve **قسيط**, **زبير** gibi: bir isimdir; aynı şekilde **قسطة**. Ve **القساط**, **رمان** gibi: **قاسط**’ın cem‘idir; o da zâlimdir. Bazıları, Ru’be’nin recezini şöyle rivayet etti:
  “Onların boyunlarını vuranlar: **القساط**.”
İmru’ül-Kays’ın sözü:
  “Zira onlar, **أقساط** idi; **الدبى** adamı gibi,
  yahut **قطا** gibi, **كاظمة**’nin su içeni.”
Yani: parçalar. Ve rüzgâr **أقسطت** dalları: onları kuruttu; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Şeyhimiz dedi ki: Üzerinde kalan şudur ki: **قسط**’ın zıtlardan olduğunu açıkça söylediler; **أفعال ابن القطاع**’ta, **المصباح**’ta ve başka divan olmayanlarda olduğu gibi. Buna tenbihi ihmal etti; gafletle ve manaları ayırarak. Dedim ki: Zıtlardan olduğu sözüne gelince, o doğrudur. İbnü’l-Kattâ‘’a gelince, onu **أفعال**’ında görmedim; belki onu başka bir kitapta zikretmiştir.

Ve **التقسيط**: insanın maldan ve başkasından **قسط**’ının yazıldığı şeydir; **التمتين** gibi bir isimdir.

Ve **أحمد بن الوليد بن هشام القسطي**, kesre ile; Benî Ümeyye’nin mevlasıdır. Ve **القسيطة**, **جهينة** gibi: Mısır’da bir köydür.

Ve **قسطنطانة**, fetha ile: Endülüs’te, **دانية** amellerinden bir beldedir. Ondandır: kurrâ tabakatında Zehebî’nin zikrettiği, mukri’ **جعفر بن عبد الله بن سيدبونة**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَسَطَ
1 قَسَطَ ذ , (S, M, &c.,) aor. قَسِطَ , (S, Msb, K,) inf. n. قُسُوطٌ (S, M, Mgh, Msb, K) and قَسْطٌ, (Mgh, Msb, K,) He declined, or deviated, from the right course; acted unjustly, wrongfully, injuriously, or tyrannically. (S, M, Mgh, Msb, K.) -A2- See also 4, in two places: -A3- and see 2.

قسّطهُ
2 قسّطهُ ذ , (IAar, M, TA,) inf. n. تَقْسِيطٌ, (IAar, TA,) He distributed it; or dispersed it. (IAar, M, TA.) It is implied in the K that the verb in this sense is ↓ قَسَطَ, of three letters [only, without teshdeed]. (TA.) You say, قسّط المَالَ بِيْنَهُمْ He distributed the property among them. (TA.) And قسّط الخَرَاجَ عَلَيْهِمْ He assigned the several portions which each one of them should pay of the [tax called] خراج: (TA:) or قسّط الخَرَاجَ, inf. n. as above, signifies he assessed, or apportioned, the خراج (Mgh, Msb) with equity and equality, (Mgh,) to be paid at certain times. (Msb.) ― -b2- قسّط عَلَى عِيَالِهِ النَّفَقَةَ, (TA,) inf. n. as above, (K,) He was niggardly, or parsimonious, towards his household in expenditure. (K, * TA.)

اقسط
4 اقسط ذ , (S, M, Mgh, Msb,) inf. n. اـِقْسَاطٌ, (Mgh, K,) He acted equitably, or justly, (S, M, Mgh, Msb, K,) in his judgment or the like; (M, TA;) as also, (Msb, K,) accord. to IKtt, (Msb,) ↓ قَسَطَ, aor. قَسِطَ (Msb, K) and قَسُطَ , (K,) but the former of these aors., as well as the former verb, is the more known, (TA,) inf. n. قَسْطٌ, (Msb, TA,) or قِسْطٌ [q. v. infra]; (M, K;) or اـِقْسَاطٌ is only in division: (TA:) thus the latter of these two verbs is made to have two contr. significations: (Msb, TA:) in the former of them, accord. to some, the أ has a privative effect, [so that the verb properly signifies he did away with, or put away, injustice, or the like,] as [it has in اشكاه] in the phrase شَكَى اـِليَسْهِ فَأَشْكَاهُ [he complained to him and he made his complaint to cease]. (TA.) It is said in the Kur, [iv. 3,] وَاـِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِى اليَتَامَى [And if ye fear lest ye should not act equitably with respect to the orphans]: (Mgh:) or, accord. to one reading, ↓ تَقْسُطُوا, with damm to the س. (TA.) And you say also, أَقْسَطْتُ بَيْنَهُمْ [I acted equitably between them], and اـِلَيْهِمْ [towards them]. (TA.)

تَقَسَّطُوا الشَّىْءِ بَيْنَهُمْ
5 تَقَسَّطُوا الشَّىْءِ بَيْنَهُمْ ذ They divided the thing among themselves (Lth, S, * M [in which last بينهم is omitted] and O, L, K) equitably, (M, O,) or equitably and equally, (L,) or with equality. (Lth, K.) You say also, المَالَ بَيْنَهُمْ ↓ اـِقْتَسَطُوا They divided the property among themselves; (TK;) اـِقْتِسَاطٌ being syn. with اـِقْتِسَامٌ. (K.)

8 اـِقْتَسَطَ see 5.

قُسْطٌ
قُسْطٌ ذ a dial. var. of كُسْطٌ, or, accord. to Yaakoob, the ق is a substitute [for ك]; (M;) said by IF to be Arabic; (Msb;) [Costus; so in the present day;] a certain substance, (AA, Msb,) or perfume, (Mgh,) or wood, (M,) or a certain Indian wood, and also Arabian, (K,) with which one fumigates; (AA, M, Mgh, Msb;) well known; (Msb;) also called كُسْطٌ and كُشْطٌ (AA) and قُشْطٌ: (TA in art. قشط:) or a wood which is brought from India, and which is put into the substances used for fumigating, and into medicine: (Lth:) or a certain drug of the sea: (S:) [it is said in the S and TA, voce حِنْزَابٌ, that the carrot of the (جَزَرُ البَحْرِ) is called قُسْطٌ:] in a trad., القُسْطُ البَحْرِىُّ [or قُسْط of the sea] is mentioned as one of the best of remedies: and in another trad., قُسْط is coupled by the conjunction و with أَظْفَار, or, accord. to one relation thereof, is prefixed to the latter word, governing it in the gen. case: and IAth says, that it is a sort of perfume: but some say that it is aloes-wood (عُود, q. v.): [see also ظَفَارِىٌّ:] and others, a well-known drug, of sweet odour, with which women and infants are fumigated: (TA:) it is diuretic, beneficial to the liver in a high degree, and for the colic, and for worms, and the quartan fever, as a beverage; and for rheum, and defluxions, and pestilence, when the patient is fumigated therewith; and for the [leprous-like disorder called] بَهَق, and the [discolouration of the face termed] كَلَف, when applied as a liniment; (K;) and it confines the bowels, expels wind, strengthens the stomach and heart, occasions pleasurable sensation, is an ingredient in many sorts of perfume, and is the best of perfumes in odour when one fumigates therewith. (TA.)

قِسْطٌ
قِسْطٌ ذ Equity; justice: (S, * M, Mgh, Msb, K: *) [an inf. n. having no proper verb, or] a subst. from أَقْسَطَ. (Mgh, Msb.) -A2- Equitable; just: (S, * M, K:) an inf. n. used as an epithet, like its syn. عَدْلٌ; (M, K;) and [therefore] applied alike to a sing. n. [and to a dual] and to a pl.: (K:) you say مِيزَانٌ قِسْطٌ an equitable, or a just, balance; and مِيزَانَانِ قِسْطٌ; and, agreeably with the usage of the Kur, xxi. 48, مَوَازِينُ قِسْطٌ. (M.) -A3- A portion, share, or lot; (S, M, Msb, K;) of a thing; (K;) and pertaining to a person: (TA:) pl. أَقْسَاطٌ. (Msb.) You say, وَفَّاهُ قِسْطَهُ He gave him in full his portion, share, or lot. (TA.) And أَخَذَ كُلٌّ مِنَ الشُّرَكَآءِ قِسْطَهُ Every one of the partners took his portion, or share. (TA.) ― -b2- A portion, or piece. (So accord. to an explanation of the pl., أَقْسَاطٌ, in the TA.) ― -b3- The means of subsistence: (K:) or the portion thereof which is the share of every created being. (TA.) يَخْفِضُ القِسْطَ وَيَرْفَعُهُ, said of God, in a trad., has been explained as meaning He maketh the portion of the means of subsistence which is the share of any created being little, and maketh it much. (TA.) [See, below, another meaning which is assigned to it in this instance; and see also art. خفض.] ― -b4- A quantity, (K, TA,) of water only; or any quantity, of water and of other things. (TA.) ― -b5- A measure with which corn is measured, (S, Mgh, K,) which holds (K) half of a صَاع; (S, Mgh, K;) six thereof making a فَرْقَ: (S:) accord. to Mbr, four hundred and eighty-one dirhems. (TA.) Sometimes it is used for performing the ablution termed وُضُوْء: and hence it is said in a trad., اـِنَّ النِّسَآءَ مِنْ أَسْفَهِ السُّفَهَآءِ اـِلَّا صَاحِبَةَ القِسْطِ وَالسِّرَاجِ; (K;) the قِسْط being here the vessel in which the وضوء is performed; (TA;) the meaning app. being, [Women are of the most lightwitted of the lightwitted,] except she who serves her husband, and assists him to perform the وضوء, [so I render تُوَضِّئُهُ,] and takes care of the vessel which he uses for that purpose, and stands at his head with the lamp: (K:) or who performs his affairs with respect to his وضوء and his lamp. (Nh.) ― -b6- A [mug of the kind called] كُوز; (M, K;) so called by the people of the great towns: (M:) now applied to one with which olive-oil is measured. (TA.) ― -b7- A balance, or weighing-instrument. (K.) Some say that this is its meaning in the phrase mentioned above, يَخْفِضُ القِسْطَ وَيَرْفَعُهُ He depresseth the balance, and raiseth it: alluding to the means of subsistence which He decrees. (TA.)

قَاسِطٌ
قَاسِطٌ ذ Declining, or deviating, from the right course; acting unjustly, wrongfully, injuriously, or tyrannically: pl. قَاسِطُونَ (S, M, Mgh, TA) and قُسَّاطٌ. (TA.) You say, هُوَ قَاسِطٌ غَيْرُ مُقْسِطٍ He is declining, or deviating, from the right course; &c.: not acting equitably, or justly. (TA.) And it is said in the Kur, [lxxii. 15,] أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا [As for the deviators from the right course, they shall be fuel for hell]. (S, M, Mgh.) [See also عَادِلٌ.] ― -b2- القَاسِطُونَ is also specially applied to The party of Mo'لwiyeh; (Mgh;) the people of Siffeen. (TA.) ― -b3- [And it has the contr. meaning, i. e. Acting equitably, or justly. See, again, عَادِلٌ.]

أَقْسَطُ
أَقْسَطُ ذ More [and most] equitable, just, or right: occurring in the Kur, ii. 282, and xxxiii. 5: (TA:) formed from the triliteral verb [قَسَطَ], not from the quadriliteral [أَقْسَطَ], as some assert it to be, holding it anomalous. (MF.)

تَقْسِيطٌ
تَقْسِيطٌ ذ The register in which is written a man's portion, or share, (قِسْط,) of property &c: a subst., like تَمْتِينٌ. (TA.)

مُقْسِطٌ
مُقْسِطٌ ذ Acting equitably, or justly. (S, M.) It is said in the Kur, [v. 46, and xlix. 9, and lx. 8,] اـِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ المُقْسِطِينَ [God loveth those who act equitably, or justly]. (S, M.) ― -b2- المُقْسِطُ is one of the names of God, meaning The Equitable. (TA.)

##### Türkçe

**قَسَطَ**
1 **قَسَطَ** ذ, (S, M, &c.,) muzâri‘i **قَسِطَ**, (S, Msb, K,) mastarı **قُسُوطٌ** (S, M, Mgh, Msb, K) ve **قَسْطٌ**, (Mgh, Msb, K,) O, doğru yoldan saptı yahut ayrıldı; zulmetti, haksızlık etti, zarar verici davrandı yahut zorbalık etti. (S, M, Mgh, Msb, K.) -A2- İki yerde 4’e de bak: -A3- ve 2’ye de bak.

**قسّطهُ**
2 **قسّطهُ** ذ, (IAar, M, TA,) mastarı **تَقْسِيطٌ**, (IAar, TA,) O, onu dağıttı; yahut onu saçtı. (IAar, M, TA.) K’da, bu mânâda fiilin ↓ **قَسَطَ**, üç harfli [yalnız, teşdîdsiz] olduğu ima edilmiştir. (TA.) Sen dersin ki, قسّط المَالَ بِيْنَهُمْ: O, malı aralarında paylaştırdı. (TA.) Ve قسّط الخَرَاجَ عَلَيْهِمْ: O, [**خراج** denilen] haracın, onların her birinin ödemesi gereken muhtelif paylarını tayin etti: (TA:) yahut **قسّط الخَرَاجَ**, mastarı yukarıdaki gibi, **خراج**ı (Mgh, Msb) adalet ve eşitlikle, (Mgh,) belirli vakitlerde ödenmek üzere takdir etti yahut paylaştırdı, demektir. (Msb.) ― -b2- **قسّط عَلَى عِيَالِهِ النَّفَقَةَ**, (TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) O, harcamada ailesine karşı cimri davrandı yahut pintilik etti. (K, * TA.)

**اقسط**
4 **اقسط** ذ, (S, M, Mgh, Msb,) mastarı **اـِقْسَاطٌ**, (Mgh, K,) O, hükmünde yahut benzerinde adaletle davrandı, (S, M, Mgh, Msb, K,) (M, TA;) ve ayrıca, (Msb, K,) IKtt’ye göre, (Msb,) ↓ **قَسَطَ**, muzâri‘i **قَسِطَ** (Msb, K) ve **قَسُطَ**, (K,) fakat bu muzâri‘lerden birincisi, birinci fiil gibi, daha meşhurdur, (TA,) mastarı **قَسْطٌ**, (Msb, TA,) yahut **قِسْطٌ** [aşağıda bk.]; (M, K;) yahut **اـِقْسَاطٌ** yalnız bölüştürmede olur: (TA:) böylece bu iki fiilden ikincisine iki zıt mânâ verilmiş olur: (Msb, TA:) bunların birincisinde, bazılarına göre, **أ** nefyedici (izâle edici) bir tesir taşır, [böylece fiil aslında zulmü yahut benzerini gidermek mânâsına gelir,] tıpkı [**اشكاه**’de] şu ibarede olduğu gibi: شَكَى اـِليَسْهِ فَأَشْكَاهُ [ona şikâyet etti de o, şikâyetini giderdi]. (TA.) Kur’ân’da [iv. 3] şöyle denilmiştir: وَاـِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِى اليَتَامَى [Ve eğer yetimler hakkında adaletle davranamayacağınızdan korkarsanız]: (Mgh:) yahut bir kıraate göre, ↓ تَقْسُطُوا, **س** üzerine damme ile. (TA.) Ve sen ayrıca dersin ki, أَقْسَطْتُ بَيْنَهُمْ [aralarında adaletle davrandım], ve اـِلَيْهِمْ [onlara karşı]. (TA.)

**تَقَسَّطُوا الشَّىْءِ بَيْنَهُمْ**
5 **تَقَسَّطُوا الشَّىْءِ بَيْنَهُمْ** ذ Onlar, şeyi aralarında (Lth, S, * M [bu sonuncuda **بينهم** hazfedilmiştir] ve O, L, K) adaletle, (M, O,) yahut adaletle ve eşitlikle, (L,) yahut eşitlikle paylaştılar. (Lth, K.) Sen ayrıca dersin ki, المَالَ بَيْنَهُمْ ↓ **اـِقْتَسَطُوا**: Onlar, malı aralarında paylaştılar; (TK;) **اـِقْتِسَاطٌ**, **اـِقْتِسَامٌ** ile eş anlamlıdır. (K.)

8 **اـِقْتَسَطَ**: 5’e bak.

**قُسْطٌ**
**قُسْطٌ** ذ **كُسْطٌ**’un bir lehçe varyantıdır; yahut Yaakoob’a göre **ق**, [**ك** yerine] bir bedeldir; (M;) IF tarafından Arapça olduğu söylenmiştir; (Msb;) [Costus; günümüzde de böyledir;] belirli bir madde, (AA, Msb,) yahut koku, (Mgh,) yahut odun, (M,) yahut belirli bir Hint odunu ve ayrıca Arabî olan, (K,) onunla tütsü yapılan; (AA, M, Mgh, Msb;) meşhur; (Msb;) ayrıca **كُسْطٌ** ve **كُشْطٌ** (AA) ve **قُشْطٌ** diye de adlandırılır: (TA, madde **قشط**’ta:) yahut Hind’den getirilen ve tütsü maddelerine ve ilaca katılan bir odun: (Lth:) yahut denizin belirli bir ilacı: (S:) [S ve TA’da, **حِنْزَابٌ** maddesinde, (جَزَرُ البَحْرِ) havucuna **قُسْطٌ** dendiği söylenir:] bir hadiste, **القُسْطُ البَحْرِىُّ** [yahut denizin **قُسْط**’u] en iyi ilaçlardan biri olarak zikredilmiştir: ve başka bir hadiste, **قُسْط**, atıf vâvı ile **أَظْفَار** ile birlikte zikredilir; yahut onun bir rivayetine göre, ikinci kelimenin önüne getirilir ve onu cer hâlinde yönetir: ve IAth der ki, o bir çeşit kokudur: fakat bazıları onun öd ağacı (عُود, bk.) olduğunu söyler: [ayrıca **ظَفَارِىٌّ**’ye de bak:] ve başkaları, kadınların ve bebeklerin onunla tütsülendiği, tatlı kokulu, meşhur bir ilaç olduğunu söyler: (TA:) o, idrar söktürücüdür, karaciğere çok yüksek derecede faydalıdır, ve kolik için, ve kurtlar için, ve dört günde bir gelen sıtma için içecek olarak; ve nezle için, ve akıntılar için, ve veba için, hasta onunla tütsülendiğinde; ve [**بَهَق** denilen cüzzam benzeri hastalık] için, ve [yüzün renk değişimi olan] **كَلَف** için, merhem olarak sürüldüğünde; (K;) ve o, bağırsakları tutar, yeli çıkarır, mideyi ve kalbi kuvvetlendirir, haz verici duyum meydana getirir, birçok çeşit kokunun terkibinde bir unsurdur, ve onunla tütsülendiğinde koku bakımından kokuların en iyisidir. (TA.)

**قِسْطٌ**
**قِسْطٌ** ذ Hakkaniyet; adalet: (S, * M, Mgh, Msb, K: *) [kendine mahsus fiili olmayan bir mastar, yahut] **أَقْسَطَ**’tan bir isimdir. (Mgh, Msb.) -A2- Hakkaniyetli; adil: (S, * M, K:) **عَدْلٌ** olan eş anlamlısı gibi, sıfat olarak kullanılan bir mastardır; (M, K;) ve [bu sebeple] müfrede [ve tesniyeye] ve ceme aynı şekilde uygulanır: (K:) sen dersin ki **مِيزَانٌ قِسْطٌ**: hakkaniyetli yahut adil bir terazi; ve **مِيزَانَانِ قِسْطٌ**; ve Kur’ân’ın (xxi. 48) kullanımına uygun olarak, **مَوَازِينُ قِسْطٌ**. (M.) -A3- Bir pay, hisse yahut nasip; (S, M, Msb, K;) bir şeyden; (K;) ve bir kişiye ait olan: (TA:) çoğulu **أَقْسَاطٌ**. (Msb.) Sen dersin ki, وَفَّاهُ قِسْطَهُ: O, ona payını, hissesini yahut nasibini tam olarak verdi. (TA.) Ve أَخَذَ كُلٌّ مِنَ الشُّرَكَآءِ قِسْطَهُ: Ortakların her biri payını yahut hissesini aldı. (TA.) ― -b2- Bir parça yahut kısım. (TA’da çoğul **أَقْسَاطٌ**’ın bir açıklamasına göre böyledir.) ― -b3- Geçim vasıtaları: (K:) yahut onun, her yaratılmışın payı olan kısmı. (TA.) Bir hadiste Allah hakkında söylenen يَخْفِضُ القِسْطَ وَيَرْفَعُهُ, şu mânâ ile açıklanmıştır: O, herhangi bir yaratılmışın payı olan geçim nasibini az yapar ve onu çok yapar. (TA.) [Aşağıda, bu örnekte ona verilen başka bir mânâya da bak; ve ayrıca **خفض** maddesine de bak.] ― -b4- Bir miktar, (K, TA,) yalnız su için; yahut herhangi bir miktar, sudan ve başka şeylerden. (TA.) ― -b5- Tahılın ölçüldüğü bir ölçek, (S, Mgh, K,) (K) bir **صَاع**’ın yarısını alır; (S, Mgh, K;) bunun altısı bir **فَرْقَ** eder: (S:) Mbr’ye göre, dört yüz seksen bir dirhem. (TA.) Bazen, **وُضُوْء** denilen abdest için kullanılır: ve bundan dolayı bir hadiste şöyle denilmiştir: اـِنَّ النِّسَآءَ مِنْ أَسْفَهِ السُّفَهَآءِ اـِلَّا صَاحِبَةَ القِسْطِ وَالسِّرَاجِ; (K;) burada **قِسْط**, **وضوء**’ün yapıldığı kaptır; (TA;) mânâ, görünüşe göre, şudur: [Kadınlar, sefihlerin en sefihlerindendir,] ancak kocasına hizmet eden, ona **وضوء** yapmasında yardım eden, [**تُوَضِّئُهُ**’yu böyle tercüme ederim,] bu iş için kullandığı kabı gözeten ve başucunda lamba ile duran kadın müstesna: (K:) yahut onun **وضوء**’ü ve lambasıyla ilgili işlerini gören. (Nh.) ― -b6- Bir [**كُوز** denilen türden] kupa; (M, K;) büyük şehirlerin halkı tarafından böyle adlandırılır: (M:) şimdi zeytinyağının ölçüldüğü olana uygulanır. (TA.) ― -b7- Bir terazi yahut tartı aleti. (K.) Bazıları, yukarıda zikredilen ibarede bunun mânâsının bu olduğunu söyler: يَخْفِضُ القِسْطَ وَيَرْفَعُهُ: O, teraziyi indirir ve onu kaldırır: O’nun takdir ettiği geçim vasıtalarına işaretle. (TA.)

**قَاسِطٌ**
**قَاسِطٌ** ذ Doğru yoldan sapan yahut ayrılan; zulmeden, haksızlık eden, zarar verici davranan yahut zorbalık eden: çoğulu **قَاسِطُونَ** (S, M, Mgh, TA) ve **قُسَّاطٌ**. (TA.) Sen dersin ki, هُوَ قَاسِطٌ غَيْرُ مُقْسِطٍ: O, doğru yoldan sapan yahut ayrılan; vb.: adaletle davranan yahut adil olan değil. (TA.) Ve Kur’ân’da [lxxii. 15] şöyle denilmiştir: أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا [Doğru yoldan sapanlara gelince, onlar cehenneme odun olacaklardır]. (S, M, Mgh.) [Ayrıca **عَادِلٌ**’e de bak.] ― -b2- **القَاسِطُونَ**, özellikle Mu‘âwiyeh’in fırkasına da uygulanır; (Mgh;) Sıffîn halkı. (TA.) ― -b3- [Ve onun zıt mânâsı vardır; yani adaletle davranan yahut adil olan. Yine **عَادِلٌ**’e bak.]

**أَقْسَطُ**
**أَقْسَطُ** ذ Daha [ve en] hakkaniyetli, adil yahut doğru: Kur’ân’da ii. 282 ve xxxiii. 5’te vârid olmuştur: (TA:) bazılarınca iddia edildiği gibi, onu şâz sayarak, dört harfli [**أَقْسَطَ**]tan değil, üç harfli fiilden [**قَسَطَ**] yapılmıştır. (MF.)

**تَقْسِيطٌ**
**تَقْسِيطٌ** ذ Bir kimsenin mal vb. içindeki payının yahut hissesinin (**قِسْط**) yazıldığı defter: **تَمْتِينٌ** gibi bir isimdir. (TA.)

**مُقْسِطٌ**
**مُقْسِطٌ** ذ Adaletle davranan yahut adil olan. (S, M.) Kur’ân’da [v. 46, xlix. 9, lx. 8] şöyle denilmiştir: اـِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ المُقْسِطِينَ [Allah, adaletle davrananları yahut adil olanları sever]. (S, M.) ― -b2- **المُقْسِطُ**, Allah’ın isimlerindendir; mânâsı: Adil Olan. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَسَطَ
قَسَطَ I ( n. ac. قَسْط 1 ,  قُسُوْط 27 ),
a.  Was unjust.

b.  Separated, dispersed; distributed, divided.

c.  I ,  U ( n. ac. قِسْط 2 ),  see IV .

قَسِطَ
قَسِطَ A ( n. ac. قَسَط 4 ),
a.  Was hard in the sinews ( of the foot ).

قَسَّطَ
قَسَّطَ II ,
a.  see I (b) .

b.  [ acc. &  Bain ], Divided, distributed amongst.

c.  [ acc. &  'Ala ], Assigned, apportioned to; assessed ( taxes ).

d.  [ 'Ala ], Stinted, scanted; was niggardly, mean to.

e.  Paid by instalments.

f.  [ coll. ], Boasted, bragged.

أَقْسَطَ
أَقْسَطَ IV ,
a.  Was just, fair, equitable; acted justly.

تَقَسَّطَ
تَقَسَّطَ V
a.  [ acc. &  Bain ], Divided, shared amongst ( themselves ).

اِقْتَسَطَ
اِقْتَسَطَ VIII ,
a.  see V .

قِسْط
قِسْط 2 ,
a.  Justice, equity, uprightness; fairness.

b.  Equitable, just, fair; upright.

c.  Just weight, just measure.

d.  ( pl. أَقْسَاْط 38 ), Share, portion, lot; quantity, measure.

e.  A certain measure, bushel.

f.  Balance; dividend; income.

g.  A kind   of mug.

قُسْط
قُسْط 3 ,  G. ,
a.  Costus ( a certain drug ).

قُسُط
قُسُط 10 ,
a.  Stiff, stiff-jointed.

أَقْسَطُ
أَقْسَطُ 14 , ( pl. قُسْط 3 ),
a.  Stiff.

b.  Juster, fairer, more equitable.

قَاْسِط
قَاْسِط 21 , ( pl. reg. &  قُسَّاْط 29 ),
a.  Unjust.

قَسِيْط
قَسِيْط 25 ,
a.  see 10 .

قُسْطَاْن
قُسْطَاْن 35 ,
a.  Rainbow.

b.  Dust.

قُسْطَاْنِيّ
قُسْطَاْنِيّ 35yi ,  قُسْطَاْنِيَّة 35yit ,
a.  see 35 (a) .

قَسَّطَ
N. Ac. قَسَّطَ II ,
a.  Register.

أَقْسَطَ
N. Ag. أَقْسَطَ IV , ( pl. reg. ),
a.  Just.

b.  [ art. ], God.

قَسْطَار
قَسْطَار
a.  Banker, money-changer.

قَسْطَر
قَسْطَر
a.  see supra.

b.  [ coll. ], ( pl. قَسَاْطِ٤ُ 47 ), Conduit, pipe.

قُِسْطَاس
قُِسْطَاس ( pl. قَسَاْطِيْ٤ُ 67 ),
a.  Balance.

##### Türkçe

**قَسَطَ**
**قَسَطَ** I ( mastar: **قَسْط** 1, **قُسُوْط** 27 ),
a. Zalim oldu.

b. Ayırdı, dağıttı; dağıttı, böldü.

c. I, U ( mastar: **قِسْط** 2 ), IV’e bak.

**قَسِطَ**
**قَسِطَ** A ( mastar: **قَسَط** 4 ),
a. (Ayağın) sinirlerinde sert oldu.

**قَسَّطَ**
**قَسَّطَ** II ,
a. I (b)’ye bak.

b. [ mef’ul & **بَيْن** ], Aralarında böldü, aralarında dağıttı.

c. [ mef’ul & **عَلَى** ], (Birine) tahsis etti, paylaştırdı; (vergileri) takdir etti.

d. [ **عَلَى** ], Kıstı, eksiltti; cimri oldu, (birine karşı) bayağı davrandı.

e. Taksitlerle ödedi.

f. [ topluluk ], Övündü, böbürlendi.

**أَقْسَطَ**
**أَقْسَطَ** IV ,
a. Adil oldu, insaflı oldu, hakkaniyetli oldu; adaletle davrandı.

**تَقَسَّطَ**
**تَقَسَّطَ** V
a. [ mef’ul & **بَيْن** ], (Kendi aralarında) böldüler, paylaştılar.

**اِقْتَسَطَ**
**اِقْتَسَطَ** VIII ,
a. V’e bak.

**قِسْط**
**قِسْط** 2 ,
a. Adalet, hakkaniyet, doğruluk; insaf.

b. Hakkaniyetli, adil, insaflı; doğru.

c. Adil tartı, adil ölçü.

d. (çoğulu **أَقْسَاْط** 38 ), Pay, hisse, nasip; miktar, ölçü.

e. Belli bir ölçü, kile.

f. Bilanço; temettü; gelir.

g. Bir tür kupa.

**قُسْط**
**قُسْط** 3 , G. ,
a. Kostus (belli bir ilaç).

**قُسُط**
**قُسُط** 10 ,
a. Sert, eklemleri sert.

**أَقْسَطُ**
**أَقْسَطُ** 14 , (çoğulu **قُسْط** 3 ),
a. Sert.

b. Daha adil, daha insaflı, daha hakkaniyetli.

**قَاْسِط**
**قَاْسِط** 21 , (düzenli çoğul & **قُسَّاْط** 29 ),
a. Zalim.

**قَسِيْط**
**قَسِيْط** 25 ,
a. 10’a bak.

**قُسْطَاْن**
**قُسْطَاْن** 35 ,
a. Gökkuşağı.

b. Toz.

**قُسْطَاْنِيّ**
**قُسْطَاْنِيّ** 35yi , **قُسْطَاْنِيَّة** 35yit ,
a. 35 (a)’ya bak.

**قَسَّطَ**
İsim mastar: **قَسَّطَ** II ,
a. Sicil.

**أَقْسَطَ**
İsim fail: **أَقْسَطَ** IV , (düzenli çoğul),
a. Adil.

b. [ marife ], Allah.

**قَسْطَار**
**قَسْطَار**
a. Sarraf, para bozan.

**قَسْطَر**
**قَسْطَر**
a. Yukarıdakine bak.

b. [ topluluk ], (çoğulu **قَسَاْطِ٤ُ** 47 ), Su yolu, boru.

**قُِسْطَاس**
**قُِسْطَاس** (çoğulu **قَسَاْطِيْ٤ُ** 67 ),
a. Terazi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قسط
قَسَطَ - يَقْسِطُ - قِسْط - قَاسِط - قِسْطَاس - أَقْسَطَ - يُقْسِطُ - مُقْسِط
قَسَطَ - يَقْسِطُ + الكائن: يكون صلباً يابساً بشكل منتصب مستقيم لا يلين ولا يتغير ولا ينحني
قِسْط - القِسْط: اسم فعل " قَسَطَ - يَقْسِطُ ": الصلابة واليبس المستقيم الذي لا يتغير ولا يلين ولا ينحني
قَاسِط: اسم فاعل من " قَسَطَ - يَقْسِطُ ": الصلب واليابس والمنتصب الذي لا يلين ولا ينحني
﴿وأنا منا المسلمون ومنا القاسطون فمن أسلم فأولئك تحروا رشدا(14) وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾: هنا القاسطون أي : المتصلبون على الباطل الذين لا يتحرون الرشد كالمسلمين
قِسْطاس - القِسْطَاس: على وزن " فِعلال " مصدر هيئة اسم آلة من " قَسَطَ - يَقْسِطُ " الآلة التي تكون صلبة لا تلين
﴿وزنوا بالقسطاس المستقيم﴾: زنوا بالآلة التي تكون صلبة لا تلين ولا تتغير في طولها وصلابتها، وتكون مستقيمة منتصبة لا عوج فيها
﴿وأنزلنا معهم الكتاب والميزان ليقوم الناس بالقسط﴾: يقوم بالقسط: يقوم بفعل الفعل بشكل مستقيم لا يلين ولا يتغير مهما كانت المغريات أو الصعوبات
أقام - يقيم + كائن + شيئاً + بالقسط: يجعل الأعمال والأفعال تقوم بالقسط: يجعل الفعل يقوم بشكل مستقيم لا يلين ولا يتغير مهما كانت المغريات أو الصعوبات
ويلاحظ أن القرآن استخدم لفظ (بالقسط) عند الكلام عن إصدار الأحكام القضائية: في خصومة أو نزاع أو طلب حق في البيع أو الشراء، للإشارة إلى أن الحكم يصدر بشكل صلب ومستقيم ومن غير انحراف عن الحق مهما كانت المغريات أو الصعوبات
أَقْسَطَ - يُقْسِطُ: على وزن " أفعلَ " من " قَسَطَ - يَقْسِطُ ": جعله " يَقْسِطُ ": جعل نفسه " تَقْسِطُ ": جعل نفسه تعامل الآخرين بشكل مستقيم لا يلين ولا يتغير مهما كانت المغريات أو الصعوبات
مُقْسِط: اسم فاعل من " أقْسَطَ - يُقْسِطُ ": من يتعامل مع الآخرين بشكل مستقيم لا يلين ولا يتغير مهما كانت المغريات أو الصعوبات
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اليبوسة والصلابة والقساوة "، وهي:
جَبَلَ - يَجْبِلُ (جَبَلَ - يَجْبُلُ)، قَسَطَ - يَقْسِطُ، يَبِسَ - يَيْبَسُ، قَسَا - يَقْسُوْ، صَلُبَ - يَصْلُبُ (صَلِبَ - يَصْلَبُ)، هَاجَ - يَهِيْجُ

قَسَطَ - يَقِسِطُ - قاسط :
هنا القاسطون أي المتصلبون (على الباطل الذين لا يتحرون الرشد)	﴿وأنا منا المسلمون ومنا القاسطون فمن أسلم فأولئك تحروا رشدا(14)﴾ الجن ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا (15)﴾ الجن
القسطاس المستقيم
 ﴿وأوفوا الكيل إذا كلتم وزنوا بالقسطاس المستقيم ذلك خير وأحسن تأويلا(35)﴾ الإسراء ﴿وزنوا بالقسطاس المستقيم(182)﴾ الشعراء
أقسط - يقسط - مقسط
 ﴿وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء مثنى وثلاث ورباع فإن خفتم ألا تعدلوا فواحدة أو ما ملكت أيمانكم ذلك أدنى ألا تعولوا(3)﴾ النساء
 	﴿لا ينهاكم الله عن الذين لم يقاتلوكم في الدين ولم يخرجوكم من دياركم أن تبروهم وتقسطوا إليهم إن الله يحب المقسطين (8)﴾ الممتحنة
إن الله يحب المقسطين
 ﴿لا ينهاكم الله عن الذين لم يقاتلوكم في الدين ولم يخرجوكم من دياركم أن تبروهم وتقسطوا إليهم إن الله يحب المقسطين (8)﴾ الممتحنة
 	﴿سماعون للكذب أكالون للسحت فإن جاءوك فاحكم بينهم أو أعرض عنهم وإن تعرض عنهم فلن يضروك شيئا وإن حكمت فاحكم بينهم بالقسط إن الله يحب المقسطين (42)﴾ المائدة ﴿وإن طائفتان من المؤمنين اقتتلوا فأصلحوا بينهما فإن بغت إحداهما على الأخرى فقاتلوا التي تبغي حتى تفيء إلى أمر الله فإن فاءت فأصلحوا بينهما بالعدل وأقسطوا إن الله يحب المقسطين(9)﴾ الحجرات
أقسط عند الله - من (أَقْسَطَ)
 ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تداينتم بدين إلى أجل مسمى فاكتبوه وليكتب بينكم كاتب بالعدل ولا يأب كاتب أن يكتب كما علمه الله فليكتب وليملل الذي عليه الحق وليتق الله ربه ولا يبخس منه شيئا فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه بالعدل واستشهدوا شهيدين من رجالكم فإن لم يكونا رجلين فرجل وامرأتان ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا ولا تسأموا أن تكتبوه صغيرا أو كبيرا إلى أجله ذلكم أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها وأشهدوا إذا تبايعتم ولا يضار كاتب ولا شهيد وإن تفعلوا فإنه فسوق بكم واتقوا الله ويعلمكم الله والله بكل شيء عليم(282)﴾  البقرة ﴿ادعوهم لآبائهم هو أقسط عند الله فإن لم تعلموا آباءهم فإخوانكم في الدين ومواليكم وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به ولكن ما تعمدت قلوبكم وكان الله غفورا رحيما(5)﴾ الأحزاب
يقوم بالقسط : من ( أَقْسَطَ )
ليقوم الناس بالقسط تقوموا لليتامى بالقسط﴿لقد أرسلنا رسلنا بالبينات وأنزلنا معهم الكتاب والميزان ليقوم الناس بالقسط وأنزلنا الحديد فيه بأس شديد ومنافع للناس وليعلم الله من ينصره ورسله بالغيب إن الله قوي عزيز(25)﴾ الحديد ﴿ويستفتونك في النساء قل الله يفتيكم فيهن وما يتلى عليكم في الكتاب في يتامى النساء اللاتي لا تؤتونهن ما كتب لهن وترغبون أن تنكحوهن والمستضعفين من الولدان وأن تقوموا لليتامى بالقسط وما تفعلوا من خير فإن الله كان به عليما(127)﴾ النساء
قوامين بالقسط شهداء بالقسط	﴿ياأيها الذين آمنوا كونوا قوامين بالقسط شهداء لله ولو على أنفسكم أو الوالدين والأقربين إن يكن غنيا أو فقيرا فالله أولى بهما فلا تتبعوا الهوى أن تعدلوا وإن تلووا أو تعرضوا فإن الله كان بما تعملون خبيرا(135)﴾ النساء ﴿ياأيها الذين آمنوا كونوا قوامين لله شهداء بالقسط ولا يجرمنكم شنآن قوم على ألا تعدلوا اعدلوا هو أقرب للتقوى واتقوا الله إن الله خبير بما تعملون(8)﴾ المائدة
أقام - يقيم بالقسط - من أقسط
وأقيموا الوزن بالقسط﴿وأقيموا الوزن بالقسط ولا تخسروا الميزان(9)﴾ الرحمن
قائما بالقسط	﴿شهد الله أنه لا إله إلا هو والملائكة وأولوا العلم قائما بالقسط لا إله إلا هو العزيز الحكيم(18)﴾ آل عمران
بالقسط  - من أقسط
فاحكم بينهم بالقسط﴿سماعون للكذب أكالون للسحت فإن جاءوك فاحكم بينهم أو أعرض عنهم وإن تعرض عنهم فلن يضروك شيئا وإن حكمت فاحكم بينهم بالقسط إن الله يحب المقسطين(42)﴾ المائدة
أوفوا المكيال والميزان بالقسط	﴿ولا تقربوا مال اليتيم إلا بالتي هي أحسن حتى يبلغ أشده وأوفوا الكيل والميزان بالقسط لا نكلف نفسا إلا وسعها وإذا قلتم فاعدلوا ولو كان ذا قربى وبعهد الله أوفوا ذلكم وصاكم به لعلكم تذكرون(152)﴾ الأنعام ﴿وياقوم أوفوا المكيال والميزان بالقسط ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تعثوا في الأرض مفسدين(85)﴾ هود
قضي بينهم بالقسط	﴿ولكل أمة رسول فإذا جاء رسولهم قضي بينهم بالقسط وهم لا يظلمون(47)﴾ يونس ﴿ولو أن لكل نفس ظلمت ما في الأرض لافتدت به وأسروا الندامة لما رأوا العذاب وقضي بينهم بالقسط وهم لا يظلمون (54)﴾ يونس
 	﴿إن الذين يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير حق ويقتلون الذين يأمرون بالقسط من الناس فبشرهم بعذاب أليم(21)﴾ آل عمران ﴿قل أمر ربي بالقسط وأقيموا وجوهكم عند كل مسجد وادعوه مخلصين له الدين كما بدأكم تعودون(29)﴾ الأعراف
استخدام لفظ بالقسط عند الكلام عن إصدار الأحكام القضائية  : في خصومة أو نزاع أو طلب حق في البيع أو الشراء
الحكم بالقسط
في الدنيا
 ﴿إن الذين يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير حق ويقتلون الذين يأمرون بالقسط من الناس فبشرهم بعذاب أليم(21)﴾ آل عمران ﴿قل أمر ربي بالقسط وأقيموا وجوهكم عند كل مسجد وادعوه مخلصين له الدين كما بدأكم تعودون(29)﴾ الأعراف
	﴿سماعون للكذب أكالون للسحت فإن جاءوك فاحكم بينهم أو أعرض عنهم وإن تعرض عنهم فلن يضروك شيئا وإن حكمت فاحكم بينهم بالقسط إن الله يحب المقسطين(42)﴾ المائدة ﴿وإن طائفتان من المؤمنين اقتتلوا فأصلحوا بينهما فإن بغت إحداهما على الأخرى فقاتلوا التي تبغي حتى تفيء إلى أمر الله فإن فاءت فأصلحوا بينهما بالعدل وأقسطوا إن الله يحب المقسطين(9)﴾ الحجرات
إن الله يحب المقسطين	﴿سماعون للكذب أكالون للسحت فإن جاءوك فاحكم بينهم أو أعرض عنهم وإن تعرض عنهم فلن يضروك شيئا وإن حكمت فاحكم بينهم بالقسط إن الله يحب المقسطين(42)﴾ المائدة ﴿وإن طائفتان من المؤمنين اقتتلوا فأصلحوا بينهما فإن بغت إحداهما على الأخرى فقاتلوا التي تبغي حتى تفيء إلى أمر الله فإن فاءت فأصلحوا بينهما بالعدل وأقسطوا إن الله يحب المقسطين(9)﴾ الحجرات
إن الله يحب المقسطين	﴿لا ينهاكم الله عن الذين لم يقاتلوكم في الدين ولم يخرجوكم من دياركم أن تبروهم وتقسطوا إليهم إن الله يحب المقسطين (8)﴾ الممتحنة
في الآخرة
﴿ونضع الموازين القسط ليوم القيامة فلا تظلم نفس شيئا وإن كان مثقال حبة من خردل أتينا بها وكفى بنا حاسبين(47)﴾ الأنبياء ﴿إليه مرجعكم جميعا وعد الله حقا إنه يبدأ الخلق ثم يعيده ليجزي الذين آمنوا وعملوا الصالحات بالقسط والذين كفروا لهم شراب من حميم وعذاب أليم بما كانوا يكفرون(4)﴾ يونس
 	﴿ولكل أمة رسول فإذا جاء رسولهم قضي بينهم بالقسط وهم لا يظلمون(47)﴾ يونس ﴿ولو أن لكل نفس ظلمت ما في الأرض لافتدت به وأسروا الندامة لما رأوا العذاب وقضي بينهم بالقسط وهم لا يظلمون (54)﴾ يونس
الوزن بالقسط
﴿لقد أرسلنا رسلنا بالبينات وأنزلنا معهم الكتاب والميزان ليقوم الناس بالقسط وأنزلنا الحديد فيه بأس شديد ومنافع للناس وليعلم الله من ينصره ورسله بالغيب إن الله قوي عزيز(25)﴾ الحديد ﴿وأقيموا الوزن بالقسط ولا تخسروا الميزان(9)﴾ الرحمن
وأوفوا الكيل والميزان بالقسط	﴿ولا تقربوا مال اليتيم إلا بالتي هي أحسن حتى يبلغ أشده وأوفوا الكيل والميزان بالقسط لا نكلف نفسا إلا وسعها وإذا قلتم فاعدلوا ولو كان ذا قربى وبعهد الله أوفوا ذلكم وصاكم به لعلكم تذكرون(152)﴾ الأنعام ﴿وياقوم أوفوا المكيال والميزان بالقسط ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تعثوا في الأرض مفسدين(85)﴾ هود
 	﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تداينتم بدين إلى أجل مسمى فاكتبوه وليكتب بينكم كاتب بالعدل ولا يأب كاتب أن يكتب كما علمه الله فليكتب وليملل الذي عليه الحق وليتق الله ربه ولا يبخس منه شيئا فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه بالعدل واستشهدوا شهيدين من رجالكم فإن لم يكونا رجلين فرجل وامرأتان ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا ولا تسأموا أن تكتبوه صغيرا أو كبيرا إلى أجله ذلكم أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها وأشهدوا إذا تبايعتم ولا يضار كاتب ولا شهيد وإن تفعلوا فإنه فسوق بكم واتقوا الله ويعلمكم الله والله بكل شيء عليم(282)﴾  البقرة ﴿ادعوهم لآبائهم هو أقسط عند الله فإن لم تعلموا آباءهم فإخوانكم في الدين ومواليكم وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به ولكن ما تعمدت قلوبكم وكان الله غفورا رحيما(5)﴾ الأحزاب
القيام لليتامى بالقسط
﴿وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء مثنى وثلاث ورباع فإن خفتم ألا تعدلوا فواحدة أو ما ملكت أيمانكم ذلك أدنى ألا تعولوا(3)﴾ النساء ﴿ويستفتونك في النساء قل الله يفتيكم فيهن وما يتلى عليكم في الكتاب في يتامى النساء اللاتي لا تؤتونهن ما كتب لهن وترغبون أن تنكحوهن والمستضعفين من الولدان وأن تقوموا لليتامى بالقسط وما تفعلوا من خير فإن الله كان به عليما(127)﴾ النساء
قسطاس - القسطاس
 ﴿وأوفوا الكيل إذا كلتم وزنوا بالقسطاس المستقيم ذلك خير وأحسن تأويلا(35)﴾ الإسراء ﴿وزنوا بالقسطاس المستقيم (182)﴾ الشعراء
مختار الصحاح
● [قسطس] ق س ط س: الِقُسْطاسُ بضم القاف وكسرها الميزان
الراغب
قسط
- القسط: هوالنصيب بالعدل كالنصف والنصفة. قال تعالى: }ليجزي الذين آمنوا وعملوا الصالحات بالقسط﴿[يونس/4]،﴾وأقيموا الوزن بالقسط﴿[الرحمن/9] والقسط: هو أن يأخذ قسط غيره، وذلك جور، والإقساط: أن يعطي قسط غيره، وذلك إنصاف، ولذلك قيل: قسط الرجل: إذا جار، وأقسط: إذا عدل. قال:﴾وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴿[الجن/15] وقال:﴾وأقسطوا إن الله يحب المقسطين﴿[الحجرات/9]، وتقسطنا بيننا، أي: اقتسمنا، والقسط: اعوجاج في الرجلين بخلاف الفحج، والقسطاس: الميزان، ويعبر به عن العدالة كما يعبر عنها بالميزان، قال:﴾وزنوا بالقسطاس المستقيم{ [الإسراء/35].
ملخص اللسان:
1.     أَقْسَطَ يُقْسِطُ، فهو مُقْسِطٌ إِذا عدَل، وقَسَطَ يَقْسِطُ، فهو قاسِطٌ  إِذا جارَ
2.     يَخْفِضُ  القِسْطَ ويرفَعُه؛ القِسْطُ: المِيزانُ، سمي به من القِسْطِ العَدْلِ
3.   والقِسْطُ: الحِصَّةُ والنَّصِيبُ. يقال: أَخذ كل واحد من  الشركاء قِسْطَه أَي حِصَّتَه. وكلُّ مِقدار فهو قِسْطٌ في الماء وغيره.  وتقَسَّطُوا الشيءَ بينهم: تقسَّمُوه على العَدْل والسَّواء
4.      وزِنُوا بالقِسْطاس المستقيم؛  يقال: هو أَقْوَمُ المَوازِين
5.   والقاسِطُونَ:  أَهلُ صِفَّينَ لأَنهم جارُوا في الحُكم وبَغَوْا عليه، والمارِقُون:  الخوارِجُ لأَنهم مَرَقُوا من الدين كما يَمْرُق السَّهمُ من الرَّمِيَّةِ.  وأَقْسطَ في حكمه: عدَلَ، فهو مُقْسِطٌ
6.      والإِقْساطُ: العَدل في القسْمة والحُكم؛ يقال:  أَقْسَطْتُ بينهم وأَقسطت إِليهم.
7.     وقَسَّطَ الشيءَ: فرَّقَه؛
8.      والقِسْطُ: مِكْيالٌ، وهو نِصْف  صاعٍ، والفَرَقُ ستةُ أَقْساطٍ. المبرد: القِسْطُ أَربعمائة وأَحد
9.      والقَسَطُ: طُول الرِّجل وسَعَتُها.
10.           والقَسَطُ: يُبْسٌ يكون في الرِّجل  والرأْس والرُّكْبةِ، وقيل: هو في الإِبل أَن يكون البعير يابس الرِّجلين  خِلْقة،: وهو في الخيل قِصَرُ  الفخذ والوَظِيفِ وانْتِصابُ السَّاقين، وفي الصحاح: وانْتصابٌ في رِجلي  الدابة؛ قال ابن سيده: وذلك ضَعْف وهو من العُيوب التي تكون خلقة لأَنه  يستحب فيهما الانْحناءُ والتوْتِيرُ،
11.            قَسِطَ قَسَطاً وهو أَقْسَطُ بَيِّنُ  القَسَطِ. التهذيب: والرِّجل القَسْطاءُ في ساقها اعْوِجاجٌ حتى تَتَنَحَّى  القَدَمانِ ويَنْضَمَّ السَّاقانِ، قال: والقَسَطُ خِلافُ الحَنَفِ؛ :إِذا كان البعير يابسَ الرجلين فهو أَقْسَطُ،  ويكون القَسَطُ يُبْساً في العنُق؛ قال رؤْبة:  وضَرْبِ أَعْناقِهِم القِساطِ  يقال: عُنُقٌ قَسْطاء وأَعْناقٌ قِساطٌ. أَبو عمرو: قَسِطَتْ عِظامُه  قُسُوطاً إِذا يَبِسَتْ من الهُزال؛
12.                         في رِجله قَسَطٌ، وهو أَن تكون الرِّجل  مَلْساء الأَسْفل كأَنَّها مالَجٌ
لسان العرب
● - قسطس: قال اللَّه عز وجل وعلا: وزِنُوا بالقسطاس المستقيم؛ القِسْطاس  والقُسطاس: أَعدل الموازين واَقومُها، وقيل: هو شاهينٌ. الزجاج: قيل  القِسطاس القَرَسْطون وقيل هو القَيَّان. والقِسْطاس: هو ميزان العدل أَيَّ  ميزان كان من موازين الدراهم وغيرها؛ وقول عديّ:  في حَديد القسطاسِ يَرْقُبُني الحَا  رِث، والمَرءُ كلَّ شيء يُلاقِي  قال الليث: أَراه حديد القَبَّان.
● - قسط: في أَسماء اللّه تعالى الحسنى المُقْسِطُ: هو العادِلُ. يقال:  أَقْسَطَ يُقْسِطُ، فهو مُقْسِطٌ إِذا عدَل، وقَسَطَ يَقْسِطُ، فهو قاسِطٌ  إِذا جارَ، فكأَن الهمزة في أَقْسَطَ للسَّلْب كما يقال شَكا إِليه  فأَشْكاه. وفي الحديث: أَنّ اللّهَ لا يَنامُ ولا ينبغي له أَن ينامَ، يَخْفِضُ  القِسْطَ ويرفَعُه؛ القِسْطُ: المِيزانُ، سمي به من القِسْطِ العَدْلِ،  أَراد أَن اللّه يَخفِضُ ويَرْفَعُ مِيزانَ أَعمالِ العِبادِ المرتفعةِ  إِليه وأَرزاقَهم النازلةَ من عنده كما يرفع الوزَّانُ يده ويَخْفِضُها عند  الوَزْن، وهو تمثيل لما يُقَدِّرُه اللّه ويُنْزِلُه، وقيل: أَراد  بالقِسْط القِسْمَ من الرِّزقِ الذي هو نَصِيبُ كل مخلوق، وخَفْضُه تقليلُه،  ورفْعُه تكثيره. والقِسْطُ: الحِصَّةُ والنَّصِيبُ. يقال: أَخذ كل واحد من  الشركاء قِسْطَه أَي حِصَّتَه. وكلُّ مِقدار فهو قِسْطٌ في الماء وغيره.  وتقَسَّطُوا الشيءَ بينهم: تقسَّمُوه على العَدْل والسَّواء. والقِسْط،  بالكسر: العَدْلُ، وهو من المصادر الموصوف بها كعَدْل، يقال: مِيزانٌ  قِسْط، ومِيزانانِ قسط، ومَوازِينُ قِسْطٌ. وقوله تعالى: ونضَعُ المَوازِينَ  القِسْطَ؛ أَي ذواتِ القِسْط. وقال تعالى: وزِنُوا بالقِسْطاس المستقيم؛  يقال: هو أَقْوَمُ المَوازِين، وقال بعضهم: هو الشَّاهِينُ، ويقال:  قُسْطاسٌ وقِسْطاسٌ. والإِقساطُ والقِسْطُ: العَدْلُ. ويقال: أَقْسَطَ  وقَسَطَ إِذا عدَلَ. وجاءَ في بعض الحديث: إِذا حكَمُوا عدَلوا وإِذا قسَموا  أَقْسَطُوا أَي عَدَلُوا  (*  قوله «وإِذا قسموا أَي عدلوا ههنا فقد جاء إلخ» هكذا في الأَصل.) ههنا،  فقد جاءَ قَسَطَ في معنى عدل، ففي العدل لغتان: قَسَطَ وأَقْسَطَ، وفي  الجَوْر لغة واحدة قسَطَ، بغيرِ الأَلف، ومصدره القُسُوطُ. وفي حديث عليّ،  رضوان اللّه عليه: أُمِرْتُ بِقتالِ الناكثِينَ والقاسِطِينَ  والمارِقِينَ؛ الناكِثُون: أَهلُ الجمَل لأَنهم نَكَثُوا بَيْعَتهم، والقاسِطُونَ:  أَهلُ صِفَّينَ لأَنهم جارُوا في الحُكم وبَغَوْا عليه، والمارِقُون:  الخوارِجُ لأَنهم مَرَقُوا من الدين كما يَمْرُق السَّهمُ من الرَّمِيَّةِ.  وأَقْسطَ في حكمه: عدَلَ، فهو مُقْسِطٌ. وفي التنزيل العزيز: وأَقْسِطُوا  إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ المُقْسِطينَ. والقِسْط: الجَوْر. والقُسُوط:  الجَوْرُ والعُدُول عن الحق؛ وأَنشد:  يَشْفِي مِنَ الضِّغْنِ قُسُوطُ القاسِطِ  قال: هو من قَسَطَ يَقْسِطُ قُسوطاً وقسَطَ قُسوطاً: جارَ. وفي التنزيل  العزيز: وأَمَّا القاسِطُون فكانوا لجهنَّم حَطَباً؛ قال الفراء: هم  الجائرون الكفَّار، قال: والمُقْسِطون العادلُون المسلمون. قال اللّه تعالى:  إِن اللّه يُحب المقسطين. والإِقْساطُ: العَدل في القسْمة والحُكم؛ يقال:  أَقْسَطْتُ بينهم وأَقسطت إِليهم.  وقَسَّطَ الشيءَ: فرَّقَه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  لو كان خَزُّ واسِطٍ وسَقَطُهْ،  وعالِجٌ نَصِيُّه وسَبَطهْ،  والشَّامُ طُرّاً زَيْتُه وحِنَطُهْ  يأْوِي إِليها، أَصْبَحَتْ تُقَسِّطُهْ  ويقال: قَسَّطَ على عِيالِه النفَقةَ تَقْسِيطاً إِذا قَتَّرَها؛ وقال  الطرمَّاح:  كَفَّاه كَفٌّ لا يُرَى سَيْبُها  مُقَسَّطاً رَهْبةَ إِعْدامِها  والقِسْطُ: الكُوزُ عنه أَهل الأَمصار. والقِسْطُ: مِكْيالٌ، وهو نِصْف  صاعٍ، والفَرَقُ ستةُ أَقْساطٍ. المبرد: القِسْطُ أَربعمائة وأَحد  وثمانون دِرهماً. وفي الحديث: إِنَّ النِّساءَ من أَسْفَهِ السُّفَهاء إِلاّ  صاحِبةَ القِسْطِ والسِّراج؛ القِسْطُ: نصف الصاع وأَصله من القِسْطِ  النَّصِيبِ، وأَراد به ههنا الإِناء الذي تُوَضِّئُه فيه كأَنه أَراد إِلاَّ  التي تَخْدُم بعْلها وتَقُوم بأُمُورِه في وُضُوئه وسِراجه. وفي حديث علي،  رضوان اللّه عليه: أَنه أَجْرى للناسِ المُدْيَيْن والقِسْطَيْن؛  القِسْطانِ: نَصِيبانِ من زيت كان يرزُقُهما الناسَ.  أَبو عمرو: القَسْطانُ والكَسْطانُ الغُبارُ.  والقَسَطُ: طُول الرِّجل وسَعَتُها. والقَسَطُ: يُبْسٌ يكون في الرِّجل  والرأْس والرُّكْبةِ، وقيل: هو في الإِبل أَن يكون البعير يابس الرِّجلين  خِلْقة، وقيل: هو الأَقْسَطُ والناقةُ قَسْطاء، وقيل: الأَقْسَطُ من  الإِبل الذي في عَصَب قَوائمه يُبْسٌ خِلقَةً، قال: وهو في الخيل قِصَرُ  الفخذ والوَظِيفِ وانْتِصابُ السَّاقين، وفي الصحاح: وانْتصابٌ في رِجلي  الدابة؛ قال ابن سيده: وذلك ضَعْف وهو من العُيوب التي تكون خلقة لأَنه  يستحب فيهما الانْحناءُ والتوْتِيرُ، قَسِطَ قَسَطاً وهو أَقْسَطُ بَيِّنُ  القَسَطِ. التهذيب: والرِّجل القَسْطاءُ في ساقها اعْوِجاجٌ حتى تَتَنَحَّى  القَدَمانِ ويَنْضَمَّ السَّاقانِ، قال: والقَسَطُ خِلافُ الحَنَفِ؛ قال  امرؤُ القَيْس يَصفُ الخيل:  إِذْ هُنَّ أَقْساطٌ كَرِجْلِ الدَّبى،  أَوْ كَقَطا كاظِمةَ النَّاهِلِ  (* قوله «إذ هن أقساط إلخ» أورده شارح القاموس في المستدركات وفسره  بقوله أي قطع.)  أَبو عبيد عن العَدَبَّس: إِذا كان البعير يابسَ الرجلين فهو أَقْسَطُ،  ويكون القَسَطُ يُبْساً في العنُق؛ قال رؤْبة:  وضَرْبِ أَعْناقِهِم القِساطِ  يقال: عُنُقٌ قَسْطاء وأَعْناقٌ قِساطٌ. أَبو عمرو: قَسِطَتْ عِظامُه  قُسُوطاً إِذا يَبِسَتْ من الهُزال؛ وأَنشد:  أَعطاه عَوْداً قاسِطاً عِظامُه،  وهُوَ يَبْكي أَسَفاً ويَنْتَحبْ  ابن الأَعرابي والأَصمعي: في رِجله قَسَطٌ، وهو أَن تكون الرِّجل  مَلْساء الأَسْفل كأَنَّها مالَجٌ.  والقُسْطانِيَّةُ والقُسْطانيُّ: خُيوطٌ كخُيوطِ قَوْسِ المُزْنِ تخيط  بالقمر  (* قوله «تخيط بالقمر» كذا بالأَصل وشرح القاموس.) وهي من علامة  المطر.  والقُسْطانةُ: قَوْسُ قُزحَ  (* قوله «والقسطانة قوس إلخ» كذا في الأَصل  بهاء التأنيث.)؛ قال أَبو سعيد: يقال لقوس اللّه القُسْطانيُّ؛ وأَنشد:  وأُديرَتْ خفَفٌ تَحْتَها،  مِثْلُ قُسْطانيِّ دَجْن الغَمام  قال أَبو عمرو: القُسْطانيُّ قَوْسُ قُزَحَ ونُهِي عن تسمية قَوْسِ  قزحَ. والقُسْطَناس: الصَّلاءَةُ.  والقُسْطُ، بالضم: عود يُتَبخَّر به لغة في الكُسْطِ عُقَّارٌ من  عَقاقِير البحر، وقال يعقوب: القاف بدل، وقال الليث: القُسط عُود يُجاءُ به من  الهِند يجعل في البَخُور والدَّواء، قال أَبو عمرو: يقال لهذا البَخُور  قُسْطٌ وكُسْطٌ وكُشْط؛ وأَنشد ابن بري لبشر ابن أَبي خازِم:  وقَدْ أُوقِرْنَ من زَبَدٍ وقُسْطٍ،  ومن مِسْكٍ أَحَمَّ ومن سَلام  وفي حديث أُمّ عطِيَّة: لا تَمَسُّ طِيباً إِلاَّ نُبْذةً من قُسْطٍ  وأَظْفارٍ، وفي رواية: قُسْط أَظْفار؛ القُسْطُ: هو ضَرْب من الطِّيب، وقيل:  هو العُودُ؛ غيره: والقُسْطُ عُقَّار معروف طيِّب الرِّيح تَتَبخَّر به  النفساء والأَطْفالُ؛ قال ابن الأَثير: وهو أَشبه بالحديث لأَنه أَضافه  إِلى الأَظفار؛ وقول الراجز:  تُبْدِي نَقِيّاً زانَها خِمارُها،  وقُسْطةً ما شانَها غُفارُها  يقال: هي الساق نُقِلت من كتاب  (* قوله: نقلت من كتاب، هكذا في  الأَصل.).وقُسَيْطٌ: اسم. وقاسطٌ: أَبو حَيّ، وهو قاسِطُ ابن هِنْبِ بن أَفْصَى  بن دُعْمِيّ بن جَدِيلةَ بن أَسَدِ ابن رَبيعةَ.
مقاييس اللغة:
(قسط) القاف والسين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنَيَين متضادَّين والبناءُ واحد. فالقِسط: العَدل. ويقال منه أقْسَطَ يُقْسِط. قال الله تعالى: ﴿إنَّ اللهَ يُحبُّ المُقْسِطِين﴾[المائدة 42، الحجرات 9، الممتحنة8]. والقَسْط بفتح القاف: الجَور. والقُسوط: العُدول عن الحق. يقال قَسَطَ، إذا جار، يَقْسِطُ قَسْطاً. والقَسَط: اعوجاجٌ في الرِّجلين، وهو خلاف الفَحَج.
ومن الباب الأوّل القِسْط: النَّصيب، وتَقَسَّطْنا الشَّيءَ بيننا. والقِسْطَاس: المِيزان. قال الله سبحانه: ﴿وَزِنُوا بالقِسْطاسِ المُستَقِيم﴾ [الإسراء 35، الشعراء 182].
ومما ليس من هذا القُسْط: شيءٌ يُتَبَخَّرُ به، عربيٌّ.
القاموس المحيط:
القِسْطُ، بالكسر العَدْلُ، من المَصَادِرِ المَوْصُوفِ بها كالعَدْلِ، يَسْتَوِي فيه الواحِدُ والجَميعُ، يَقْسِطُ ويَقْسُطُ، كالإِقْسَاطِ، والحِصَّةُ، والنَّصيبُ، ومِكْيَالٌ يَسَعُ نِصْفَ صاعٍ، وقد يُتَوَضَّأُ فيه، ومنه الحديثُ " إن النساء من أسْفَهِ السُّفَهَاء، إلا صاحِبَةَ القِسْطِ والسِّرَاجِ " ، كأنه أراد التي تَخْدِمُ بَعْلَها، وتُوَضِّئُهُ، وتَزْدَهِرُ بِمِيضَأَتِهِ، وتقومُ على رأسِهِ بالسِّراجِ، والحِصَّةُ من الشيء، والمِقْدَارُ، والرِّزْقُ، والمِيزَانُ، والكُوزُ. وبالضم عُودٌ هِنْدِيٌّ وعَرَبِيٌّ، مُدِرٌّ، نافِعٌ للكَبِدِ جِدّاً، والمَغَصِ، والدُّودِ، وحُمَّى الرِّبْعِ شُرْباً، وللزُّكامِ، والنَّزَلاتِ، والوَباء بُخوراً، وللبَهَقِ، والكَلَفِ طلاءٌ، وبالتحريك يُبْسٌ في العُنُقِ، عُنُقٌ قَسْطاء، من قِساطٍ، وانْتِصَابٌ في رِجْلَي الدابَّةِ، قَسِطَتْ عِظامُهُ، كسَمِعَ، قُسوطاً، فهو أقْسَطُ. ورِجْلٌ قَسْطاء مُعوَجَّةٌ. ورُكْبَةٌ قَسْطاءٌ يَبِسَتْ، وغَلُظَتْ حتى لا تَكادُ تَنْقَبِضُ من يُبْسِهَا ج قُسْطٌ، بالضم. وقاسِطُ بنُ هِنْبٍ أبو حَيٍّ. وقَسَطَ يَقْسِطُ قَسْطاً، بالفتح، وقُسوطاً جارَ، وعَدَلَ عن الحَقِّ، الشيءَ فَرَّقَهُ. وإسماعيل بنُ قُسْطَنْطِينَ المعْرُوفُ بالقُسْطِ مُقْرِىءٌ مَكِّيٌّ. والقُسْطَانُ والقُسْطَانِيُّ والقُسْطَانِيَّةُ، بضمهن قَوسُ اللهِ، والعامَّةُ تقولُ قَوْسُ قُزَحَ، وقد نُهِيَ أن يقال وقُسْطَانَةُ، بالضم ة بين الرَّيِّ وساوَةَ، وحِصْنٌ بالأنْدَلُسِ. وقُسْطُونُ، بالضم حِصْنق من عَمَلِ حَلَبَ. وقُسَنْطِينيَّةُ، مُشَدَّدَةً حِصْنٌ بحُدُودِ إفْرِيقيَّةَ. وقُسْطَنْطِينَةُ أو قُسْطَنْطِينِيَّةُ، بِزِيادَةِ ياء مُشَدَّدَةٍ وقد تُضَمُّ الطاء الأولى منهما دارُ مَلِكِ الرُّومِ. وفَتْحُها من أشْراطِ السَّاعَةِ، وتُسَمَّى بالرُّومِيَّةِ بُوزَنْطِيَا، وارْتِفَاعُ سُورِهِ أحدٌ وعِشْرُونَ ذِراعاً، وكنِيسَتُها مُسْتَطِيلَةٌ، وبجانِبِهَا عَمودٌ عالٍ في دَوْرِ أربعةِ أبْواعٍ تقريباً، وفي رأسِهِ فرسٌ من نُحاسٍ، وعليه فارِسٌ، وفي إحْدَى يَدَيْهِ كُرَةٌ من ذَهَبٍ، وقد فَتَحَ أصابعَ يدِهِ الأخرَى مُشيراً بها، وهو صُورَةُ قُسْطَنْطِينَ بانِيها. والقَسْطَانُ الغُبَارُ. والتَّقْسِيطُ التَّقْتِيرُ. والاقْتِسَاطُ الاقْتِسَامُ.
وتَقَسَّطُوا الشيء بينَهُمْ: اقْتَسَمُوهُ بالسَّوِيَّةِ. ورجلٌ قَسيطٌ وقُسُطُ الرِّجْلِ، بضمتين: مُسْتَقِيمُهَا بِلا أَطَرٍ.
تاج العروس:
ق س ط
القِسْطُ بالكَسْرِ : العَدْلُ قال الله تعَالَى : " قُلْ أَمَرَ رَبِّي بالقِسْطِ " وهو كقَوْلهِ تَعالى : " إِن الله يَأْمُرُ بالعَدْلِ والإِحْسَانِ " وهو من المَصَادِرِ المَوْصُوفِ بها كالعَدْلِ يُقالِ : مِيزانٌ قِسْطٌ ومِيزانانِ قِسْطٌ ومَوازِينُ قِسْطٌ يَسْتَوِي فيهِ الواحدُ والجَمِيعُ . وقولُه تَعَالى : " ونَضَعُ المَوَازِينَ القِسْطَ " أَي ذواتِ القِسْطِ أَي العَدْلِ يَقْسِطُ بالكَسْرِ قِسْطاً وهو الأَكْثَرُ ويَقْسُطُ بالضَّمِّ لُغَةٌ والضَّمُّ قَلِيلٌ . وقرأَ يَحْيَى بنُ وَثَّابٍ وإِبراهيمُ النَّخْعِيُّ : " وإن خِفْتُم أَنْ لا تقْسُطوا " بضمِّ السِّينِ . وقولُه تعَالى : " ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللهِ " أَي أَقْوَمُ وأَعْدَلُ كالإِقسَاطِ . يُقال : قَسَطَ في حُكْمِهِ وأَقْسَطَ أَي عَدَلَ فهو مُقْسِطٌ . وفي أَسْمَائِه تَعَالَى الحُسْنَى : المُقْسِطُ : هو العادِلُ . ويُقَال : الإِقْسَاطُ : العَدْلُ في القِسْمَة فقط أَقْسَطْتُ بينهم وأَقْسَطْتُ إِليهم ففي الحَدِيث : " إِذا حَكَمُوا عَدَلُوا وإِذا قَسَمُوا أَقْسَطُوا " أَي : عَدَلُوا . وقال الجَوْهَرِيُّ : القِسْطُ بالكَسْرِ : العَدْلُ تَقُولُ منه : أَقْسَطَ الرَّجُلُ فهو مُقْسِطٌ ومنه قَوْلُه تَعَالى : " إِنَّ الله يُحِبُّ المُقْسِطِينَ " . قال شيخُنَا - نَقْلاً عن أَئِمَّةِ العَرَبِيَّةِ الحُفَّاظِ - : ومن الثُّلاثِيِّ بَنَوْا نحو هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ الله لا من الرُّبَاعِيِّ كما تَوَهَّمَه بعضُهم وقالُوا : هو شاذٌّ لا يَأْتِي إِلاَّ على مَذْهَبِ سِيبَوَيْهِ . وأَقْسَطَ الَّذِي مَثَّلَ به هو المَعْرُوفُ المَشْهُور ولذلِكَ حَسُنَ التَّشْبِيهُ بمَصْدَرِه في قَوْلِه كالإِقْسَاطِ انتهى . قلتُ : وهو حَسَنٌ ويُؤَيِّدُه صَرِيحُ عِبَارَةِ الجَوْهَرِيِّ . وبَقِيَ أَنَّهُم قالُوا : إِنَّ الهَمْزَةَ في الإِقْسَاطِ للسَّلِب كما يُقَال : شَكَا إِلَيْهِ فأَشْكاهُ . والقِسْطُ : الحِصَّةُ والنَّصِيبُ كما في الصّحاحِ يُقال : وَفّاهُ قِسْطَه أَي نَصِيبُه وحِصَّتَه . وكُلُّ مِقْدَارٍ فهو قِسْطٌ في الماءِ وغيرِه
والقِسْطُ : مِكْيَالٌ يَسَعُ نِصْفَ صاعٍ وفي الصّحاحِ والعُبَابِ : وهو نِصْفُ صاعٍ والفَرَقُ : سِتَّةُ أَقْسَاطٍ وقال المُبَرِّدُ : القِسْطُ : أَرْبَعُمَائَةٍ وأَحَدٌ وثَمَانُونَ دِرْهَماً وقد يُتَوَضَّأُ فِيه ومنهُ الحَدِيثُ : " إِنَّ النِّسَاءَ من أَسْفَهِ السُّفَهَاءِ إلاّ صاحِبَةَ القِسْطِ والسِّرَاجِ " القِسْطُ : هُنَا : الإِنَاءُ الَّذِي يُتَوضَّأُ فيه كأَنَّهُ أَرادَ إِلاّ الَّتِي تُخْدُمُ بَعْلَهَا وتَوَضِّئُهُ وتَزْدَهِرُ بمِيضَأَتِه وتَقُومُ على رَأْسِهِ بالسِّرَاجِ . وفي النِّهَايَةِ : تقومُ بأُمُورِهِ في وُضُوئِهِ وسِرَاجِه . والقِسْطُ : الحِصَّةُ من الشَّيْءِ يُقَال : أَخَذَ كُلٌّ من الشُّرَكَاءِ قِسْطَه أَي حِصَّتَه . والقِسْطُ : المِقْدَارُ في الماءِ أَو غَيْرِه . والقِسْطُ : القِسْمُ من الرِّزْق الَّذِي هو نَصِيبُ كُلِّ مَخْلُوقٍ وبه فُسِّرَ الحديثُ : " إِنَّ الله لاَ يَنَامُ ولا يَنْبَغِي له أَنْ يَنَامَ يَخْفِضُ القِسْطَ ويَرْفَعُه حِجَابُه النُّورُ لو كُشِفَ طَبَقُهُ أَحْرَقَ سُبَحَاتُ وَجْهِه كُلَّ شَيْءِ أَدْرَكَهُ بَصَرُه " وخَفْضُهُ : تَقْلِيلُه ورَفْعُه : تَكْثِيرُه وقِيلَ : القِسْطُ في الحَدِيثِ : المِيزَانُ أَرادَ أَنَّ الله تعالى يَخْفِضُ ويَرْفَعُ مِيزَانَ أَعْمَالِ العِبَادِ المُرْتَفِعةَ إِليه وأَرْزَاقهم النّازِلَة من عِنْده ما يَرْفَعُ الوَزّانُ يَدَه ويَخْفِضُها عند الوَزْنِ وهو تَمْثِيلٌ لما يُقدِّرُه اللهُ تَعالَى ويُنْزِلُه . والقِسْطُ : الكُوزُ عِنْدَ أَهْلِ الأَمْصارِ . قلتُ : ويُسْتَعْمَلُ الآنَ فيما يُكالُ به الزَّيْتُ . والقُسْطُ : بالضَّمّ : عُودٌ هِنْدِيٌّ يُتَبَخَّرُ به لغةٌ في الكُسْط وقال اللَّيْثُ : عُودٌ يُجاءُ بهِ منَ الهِنْدِ يُجْعَلُ في البَخُورِ والدَّوَاءِ وأَيْضاً عَرَبِيٌّ قِيل عَقّارٌ عَقَاقِيرِ البَحْرِ كما في الصّحاح وقالَ يَعْقُوبُ : القافُ بَدَلٌ وقال أَبُو عَمْرٍو : يَقَالُ لهذا البَخُورِ : قُسْطٌ وكُسْطٌ وكُشْطٌ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ لبِشْرِ بنِ أَبي خازمٍ :
وقَدْ أُوقِرْنَ من رَنْدٍ وقُسْطٍ ... ومِنْ مِسْكٍ أَحَمَّ ومِنْ سِلاَحِ وفي حَدِيثِ أُمِّ عَطِيَّةَ : " لا تَمَسّ طِيباً إِلاّ نُبْذَةً من قُسْطٍ وأَظْفَارٍ " قال ابنُ الأَثِير : هو ضَرْبٌ من الطِّيبِ وقِيلَ : هو العُودُ وقال غَيْرُه : هو عَقّارٌ مَعْرُوفٌ طَيِّبُ الرِّيحِ تَتَبَخَّر به النُّفَسَاءُ والأَطْفَالُ . قال ابنُ الأَثِير : وهو أَشْبَه بالحَدِيثِ لأَنَّه أَضَافَه إِلى الأَظْفَارِ . وفي حَدِيثٍ آخَرَ : " إِنَّ خَيْرَ ما تَدَاوَيْتُم به الحِجَامَةُ والقُسْطُ البَحْرِيُّ " . وقال البَدْرُ مُظَفَّرُ ابن قاضِي بَعْلَبَكَّ في كِتَابِه سُرور النَّفْس : العُودُ : خَشبٌ يَأْتِي من قِمَارَ ومن الهِنْد ومن مَواضِعَ أَخَر وأَجْوَدُه القِمَارِيُّ الرَّزِينُ الأَسْوَدُ اللَّوْنِ الذَّكِيُّ الرَّائِحَةِ الذّائبُ إِذا أُلْقِيَ على النّارِ الرّاسِبُ في الماءِ ومِزَاجُه حارٌّ يابِسٌ في الثّانِيَةِ . انْتَهَى . وهو مُدِرٌّ نافِعٌ للكَبِدِ جَدّاً والمَغَص والدُّودِ وحُمَّى الرِّبْعِ شُرْباً وللزُّكامِ والنَّزَلاتِ والوَباءِ بُخُوراً وللبَهَقِ والكَلَفِ طِلاءٍ ويَحْبِسُ البَطْنَ ويَطْرُدُ الرِّيَاحَ ويُقَوِّي المَعِدَةَ والقَلْبَ ويُوجِبُ اللَّذَّة . ويَدْخُل في أَصْنَافٍ كَثِيرَةٍ من الطِّيبِ وهو أَحْسَنُ الطِّيبِ رائِحَةً عند التَّبَخُّر . والقَسَطُ بالتَّحْرِيكِ : يُبْسٌ في العُنُقِ يُقَال : عُنُقٌ قَسْطاءُ من أَعْنَاقٍ قِساطٍ قال رُؤْبَةُ :
حَتَىّ رَضُوا بالذُّلِّ والإيهاطِ ... وضَرْبِ أَعْناقِهم القِساطِ وفي الصّحاحِ : القَسَطُ : انْتِصَابٌ في رِجْلَيِ الدَّابَّةِ وذلِك عَيْبٌ لأَنَّهُ يُسْتَحَبُّ فِيهما الانْحِنَاءُ والتَّوْتِيرُ يُقَال : فَرَسٌ أَقْسَطُ بيِّنُ القَسَط . وجَعَلَ ابنُ سِيدَه الانْتِصَابِ المَذْكُورَ ضَعْفاً قال : وهُوَ من العُيُوبِ الَّتِي تَكُونُ خِلْقةً . وقال غيرُه : القَسَطُ في البَعِيرِ : أَنْ يَكُونَ يَابِسَ الرِّجْلَيْنِ خِلْقةً وهو الأَقْسَط والنّاقَةُ قَسْطَاءُ نقله أَبُو عُبَيْدٍ عن العَدَبَّسِ . وقِيل : الأَقْسَطُ من الإِبِلِ : الَّذِي في عَصَبِ قَوَائِمِه يُبْسٌ خِلْقةً وفي الخَيْلِ : قِصَرُ الفَخِذِ والوَظِيفِ انْتِصَابُ السّاقَيْنِ . وقال أَبُو عَمْرٍو : قَسِطَتْ عِظَامُه كسَمِعَ قُسُوطاً إِذا يَبِسَتْ من الهُزَالِ وأَنشد :
أَعْطَاهُ عُوْداً قاسِطاً عِظَامُه ... وهَوَ يَبْكِي أَسَفاً ويَنْتَحِبْ فهو أَقْسَطُ ورِجْلٌ قَسْطاءُ : مُعَوَّجَةٌ وفي التَّهْذِيبِ : الرِّجْلُ القَسْطَاءُ : في سَاقِهَا اعْوِجَاجٌ حَتَّى تَتَنَحَّى القَدَمانِ ويَنْضَمَّ السّاقَان قال : والقَسَطُ : خِلافُ الحَنَفِ . وقال ابنُ الأَعْرَابِيِّ والأَصْمَعِيُّ : في رِجْلِه قَسَطٌ وهو أَن تكُونَ الرِّجْلُ مَلْسَاءَ الأَسْفَلِ كأَنَّها مَالَجٌ . وقيل : القَسَطُ : يُبْسٌ يَكُونُ في الرِّجْلِ والرَّأْسِ والرُّكْبَةِ . يُقال : رُكْبَةٌ قَسْطاءُ إِذا يَبِسَتْ وغَلُظَتْ حتَّى لا تَكاد تَنْقبِضُ من يُبْسِها ج : قُسْطٌ بالضَّمِّ . وقاسِطُ بنُ هِنْب بنِ أَفْصَى بنِ دُعْمِيِّ بنِ جَدِيَلَةَ بنِ أَسَدِ بنِ رَبِيعَةَ : أَبُو حَيٍّ من العَرَبِ . وقَسَطَ يَقْسِطُ من حَدِّ ضَرَبَ قَسْطاً بالفَتْحِ وقُسُوطاً بالضَّمِّ : جارَ وعَدَلَ عن الحَقِّ وهو عَطْفُ تَفْسِيرٍ لأَنَّ العَدْلَ عن الحَقِّ هو الجَوْرُ ونَقَلَه الجَوْهَرِيُّ هكذَا واقْتَصَرَ على ذِكْرِ المَصْدَرِ الأَخِيرِ ففي العَدْلِ لُغَتَانِ : قَسَطَ وأَقْسَطَ وفي الجَوْر لغةٌ واحِدَةٌ قَسَطَ بغيرِ أَلِف ومنه قَوْلُه تعالَى : " وأَمَّا القاسِطُونَ فكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبَاً " قال الفَرّاءُ : هم الجَائِرُون الكُفّارُ . وفي حَدِيثِ عَليٍّ رَضِي الله عنه : " أُمِرْتُ بقِتَال النّاكِثِينَ والقَاسِطِينَ والمارِقِينَ " النَّاكِثُون : أَهْلُ الجَمَلِ لأَنَّهم نَكَثُوا بَيْعَتَهم والقاسِطُون أَهْلُ صِفِّين لأَنَّهُم جارُوا في الحُكْمِ وبَغَوْا عليه والمارِقُون : الخَوَارِجُ لأَنَّهُمْ مَرَقُوا من الدِّينِ كما يَمْرُقُ السَّهْمُ من الرَّمِيَّة وقال الرّاجزُ :
" يَشْفِي من الضِّغْن قُسُوطُ القَاسِطِ ويُقَال : هو قاسِطٌ غيرُ مُقْسِطٍ أَي جائِرٌ غَيْرُ عَدْلٍ . وتَقُول : اللهُ يَقْبِضُ ويَبْسطُ ويُقْسِطُ ولا يَقْسُط ومنه قَوْلُ عَزَّةَ للحَجَّاجِ : يا قَاسِطُ يا عادِلُ نَظَرَت إِلى قَوْلِه تَعَالَى السّابِق وإِلى قَوْلِه تعالَى : " وهُمْ برَبِّهِم يَعْدِلُون وقال القُطَامِيُّ :
أَلَيْسُوا بالأُلى قَسَطُوا قَدِيماً ... على النُّعْمَانِ وابْتَدَرُوا السِّطاعَا وقَسَّطَ الشَّيْءَ : فَرَّقَهُ ظاهِرُه أَنَّه ثُلاثِيٌّ ونَصُّ ابنِ الأَعْرَابِيِّ في النّوادِرِ : قَسَّطَ الشَّيْءَ تَقْسِيطاً : فَرَّقَه وأَنْشَدَ :
لو كان خَزُّ وَاسِطٍ وسَقَطُهْ ... وعَالِجٌ نَصِيُّبه وسَبَطُهْ
والشّامُ طُرًّازَيْتُه وحِنْطُهْ ... يَأْوِي إِلَيْهَا أَصْبَحَتْ تُقَسِّطُهْ وإِسْمَاعِيلُ بنُ عَبْدِ اللهِ بنَ قُسْطَنْطِينَ المَعرُوفُ بالقُسْطِ : مُقْرِئٌ مَكِّيٌّ مَوْلَى بني مَيْسَرَةَ قرأَ على عَبْدِ اللهِ بن كَثِيرٍ المَكِّيِّ . والقُسْطَانُ والقُسْطَانِيُّ والقُسْطَانِيَّةُ بضَمِّهِنَّ الأُولَى عن أَبي عَمْرٍو والثّانِيَةُ عن أَبِي سَعِيدٍ قَوْسُ اللهِ ويُقَالُ أَيْضاً : قَوْسُ المُزْنِ وهي خُيُوطٌ تُحِيطُ بالقَمَرِ وهي من عَلامَةِ المَطَرِ وأَنْشَدَ أَبو سعيد للطِّرِمّاح :
وأُدِيرَتْ خُفَفُ دُونَها ... مِثْلُ قُسْطَانِيِّ دَجْنِ الغَمامِ والعامَّةُ تَقُول : قَوْسُ قُزَحَ قالَ أَبُو عَمْرٍو : وقد نُهِيَ أَنْ يُقَالَ ذلِكَ وقد غَفَلَ المُصَنِّفُ عن هذا فذَكَرهُ في مَوَاضِعَ من كِتَابِه في قَزَح وخَضَل وقَسْطَل فليُتَنَبَّهْ لذلِكَ
وقُسْطانةُ بالضَّم : ة بَيْنَ الرَّيِّ وسَاوَةَ وهي عَلَى طَرِيقِ سَاوَةَ بينَها وبين الرِّيِّ مَرْحَلَةٌ
وقُسْطَانَةُ : حِصْنٌ بالأَنْدَلُسِ وفي التَّكْمِلَة : قُسُطَانَةُ بضَمَّتيْنِ وبعدَ السِّينِ نونٌ ساكِنَة
وقُسْطُونُ بالضَّمِّ : حِصْنٌ كان من عَمَلِ حَلَبَ خَرِبَ
وقُسَنْطِينِيَّةُ بضِّم القافِ وفتحِ السِّينِ والطّاءُ مكسورَةٌ والياءُ مُشَدَّدَة وقد تُقْلَب النُّونُ مِيماً : حِصْنٌ عَظِيمٌ بحُدُودِ إِفْرِيقِيَّةَ وقد نُسِب إِليه جَمَاعَةٌ من المُحَدِّثينَ
وقُسْطَنْطِينَةُ أَو قُسْطَنْطِينِيَّةُ بزيادَةِ ياءٍ مُشَدَّدَةٍ وقد تُضَمُّ الطّاءُ الأُولى منهما وأَمّا القافُ فإِنَّها مضمومةٌ كما في شُرُوحِ الشِّفاءِ وإِنْ كانَ الإِطْلاقُ يُوهِمُ الفَتْح فهي خمسُ لُغاتٍ ويُرْوَى أَيضاً تَخْفِيفُ الياءِ كما في شُرُوحِ الشِّفاءِ فهي سِتُّ لُغاتٍ وقال ابنُ الجَوْزيِّ في تَقْوِيمٍ البُلْدانِ : لا يَجُوزُ تَخْفِيفُ أَنْطَاكِيّة وهي مُشَدَّدَةٌ أَبداً كما لا يَجُوزُ تَشْدِيدُ القُسْطَنْطِينِيَة وعدَّ ذلِكَ من أَغْلاط العَوامِّ فتأَمَّلْ : دارُ مَلِكِ الرُّومِ وهي الآنَ دارُ مَلِكِ المُسْلِمِينَ وفاتِحُها السُّلْطَانُ المُجَاهِدُ الغازِي أَبُو الفُتُوحَاتِ مُحَمَّدُ بنُ السُّلْطَانِ مُرَادِ ابنِ السَّلْطَانِ مُحَمَّدِ بنِ السُّلْطَانِ بايَزِيد ابنِ السُّلْطَانِ مُرَادٍ الأَوَّلِ بنِ أُورخانَ بنِ عُثمانَ تغَمَّدَهُ اللهُ تَعالَى برَحْمَتِه فهُو الَّذِي جَعَلَها كُرْسِيَّ مَمْلَكَتِه بعد اقْتِلاعِه لها من يَدِ الإِفْرَنْجِ وكان اسْتِقْرَارُهُ في المَمْلَكَةِ بعد أَبِيهِ في سنة 855 . كان مَلِكاً عَظِيماً اقْتَفَى أَثَرَ أَبِيهِ في المُثَابَرَةِ على دَفْعِ الفِرِنْجِ حتى فاقَ مُلوكَ زمانِه مع وَصْفِه بمُزَاحَمَةِ العُلَمَاءِ ورَغْبَتِه في لِقَائِهِم وتَعْظِيمِ من يَرِدُ عليهِ مِنْهُم وله مآثِرُ كثيرةٌ مِنْ مَدَارِسَ وزَوايا وجَوامِعَ تُوُفّي أَوائلَ سنة 886 في تَوَجُّهِه مِنْهَا إِلى بُرْصَا ودُفِن بالبَرِّيَّةِ هُناكَ ثم حُوِّلَ إِلى اسْطَنْبُولَ في ضَرِيحٍ بالقُرْبِ من أَجَلِّ جَوَامِعِه بها واسْتَقَرَّ في المَمْلَكَةِ بَعْدَهُ وَلَدُه الأَكْبَرُ السُّلطانُ أَبو يزِيدَ المَعْرُوف بيلدرم ومَعْنَاه : البَرْق ويُكْنَى بهِ عن الصَّاعِقَةِ كما ذَكَرَه السَّخَاوِيُّ في الضَّوْءِ . قلتُ : وهو جَدُّ سُلطانِ زَمانِنا الإِمَامِ المُجَاهِدِ الغازِي سُلْطانِ البَرَّيْنِ والبَحْرَيْنِ خادِمِ الحَرَمَيْن الشَّرِيفَينِ . وفَتْحُها من أشْراطِ قِيامِ السّاعَةِ وهو ما رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ رضِيَ اللهُ عَنْه عن النَّبِي صَلَّى اللهُ عليه وسَلَّم أَنَّه قال : " لا تَقُومُ السّاعَةُ حَتَّى تَنْزِلَ الرُّومُ بالأَعْمَاقِ أَو بِدَابِقٍ فيَخْرِجُ إِلَيْهِم جيشٌ من المَدِينَةِ من خِيَارِ أَهْلِ الأَرْضِ يَوْمَئِذٍ فإِذا تَصافُّوا قالَتِ الرُّوم : خَلُّوا بَيْنَنَا وبينَ الَّذِين سَبَوْا مِنّا نُقَاتِلْهُم فيَقُولُ المُسْلِمُون : لا واللهِ لا نُخَلِّي بَيْنَكُمْ وبَيْنَ إِخْوَانِنا فيُقَاتِلُونَهم فَيَنْهَزِمُ ثُلُثٌ هم أَفْضَلُ الشُّهَدَاءِ عندَ اللهِ ويَفْتَحُ الثُّلُثُ لا يُفْتَنُون أَبداً فيَفْتَتِحُونَ قُسْطَنْطِينِيَّة فَبَيْنَمَا هُم يَقْتَسِمُونَ الغَنَائِم قد عَلَّقُوا سُيُوفَهُم بالزَّيْتُونِ إِذ صاحَ فيهم الشَّيْطَانُ : إِنَّ المسِيح قَد خَلَفَكُمْ في أَهْلِيكُم فيَخْرُجُونَ وذلِك باطِلٌ فإِذا جاءُوا الشّامَ خرجَ فبَيْنَمَا هُمْ يُعِدُّونَ للقِتَالِ يُسَوُّونَ الصُّفُوفَ إِذْ أُقِيمَتِ الصَّلاةُ فيَنْزِلُ عِيَسى ابنُ مَرْيَم فَأَمَّهُم فإِذا رآه عَدُوُّ الله ذَابَ كما يَذُوبُ المِلْحُ في المَاءِ فلو تَرَكَه لانْذَابَ حَتَّى يَهْلِكَ ولكِن يَقْتُلُه نَبِيُّ الله بيَدِه فيُرِيهِم دَمَه في حَرْبَته
وقد جاءَ ذِكْرُ القُسْطَنْطِينِيَّةِ أَيْضاً في حَدِيثِ مُعاوِيَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ وذلِكَ أَنَّه لَمّا بَلَغَه خبرُ صاحِبِ الرُّوم أَنَّه يُرِيدُ أَنْ يَغْزُوَ بلادَ الشّامِ أَيَّامَ فِتْنَةِ صِفِّين كَتَبَ إِلَيْهِ يَحْلِفُ بالله لئِنْ تَمَّمْتَ على ما بَلَغَنِي من عَزْمِك لأَصالِحَنَّ صاحِبي ولأَكُونَنَّ مُقدِّمَتَه إِليك فلأَجْعَلَنّ القُسْطَنْطِينِيَّةَ البَخْراءِ حُمَمَةً سَوْداءَ ولأَنْزِعَنَّكَ من المُلْكِ انْتِزاعَ الإِصْطَفْلِينَةِ ولأَرُدَّنَّك إِرِّيساً من الأَرارِسَة تَرْعَى الدَّوَابِلَ وتُسَمَّى بالرُّومِيَّة بُوزَنْطِيَا بالضَّمِّ وتُعْرَفُ الآن باسْطَنْبُول وإِسْلامُ بُول وفي معجَمِ ياقُوت : اصْطنْبُول بالصَّاد وارْتِفاع سُورِه أَحدٌ وعِشْرُونَ ذِراعاً وكَنِيسَتُها المَعْرُوفَةُ بأَيا صُوفيا مُسْتَطِيلَةٌ وبجانِبِها عُمُودٌ عالٍ في دَوْرِ أَرْبَعَةٍ أَبْواعٍ تَقْرِيباً . وفي رأْسِهِ فَرَسٌ من نُحَاسٍ وَعَلَيه فارس وفي إِحْدَى يَدَيْه كُرَةٌ من ذَهَبٍ وقد فَتَح أَصابعَ يَدِه الأُخْرَى مُشِيراً بِها ويُقال : هُوَ صورَةُ قُسْطَنْطِينَ بانِيها . قلتُ : وقد جُعِلت هذِه الكنِيسَةُ جامِعاً عَظِيماً وأُزِيلَ ما كان فيه من الصُّورِ حينَ فَتْحِها وفيه من الزُّخْرُف والنُّقُوشِ البَدِيعَةِ والفُرُش المَنِيعَة الآن ما يَكِلُّ عنه الوَصْفُ يُتْلَى فيه القُرآنُ آناءَ اللَّيْلِ وأَطْرَافَ النَّهارِ جَعَلَه الله عامِراً بأَهْلِ العِلْمِ ببقاءِ دَوْلَةِ المُلُوكِ الأَبْرَارِ والسّلاطِينِ الأَخْيار وأَقام بهم نُصْرَةَ دِينِ النَّبِيِّ المُخْتارِ صلَّى الله عليه وسَلَّم
وقال أَبو عَمْرٍو : القسْطانُ والكُسْطانُ : الغُبَارُ وأَنْشدَ :
أَثابَ راعِيها فثارَتْ بِهَرَجْ ... تُثِيرُ قُسْطان غُبَارٍ ذِي رَهَجْ والتَّقْسِيطُ : التَّقْتِيرُ يُقال : قَسَّطَ على عِيَالِه النَّفَقَةَ إِذا قَتَّرَها عَلَيْهِم قال الطِّرِمّاح :
كفّاهُ كَفٌّ لا يُرَى سَيْبُهَا ... مُقَسَّطاً رَهْبَةَ إِعْدَامِهَا والاقْتِسَاطُ : الاقْتِسَامْ
وقالَ اللَّيْثُ : يقال : تَقَسَّطُوا الشَّيْءَ بَيْنَهُم أَي اقْتَسَمُوه بالسَّوِيَّةِ وفي العُبَاب : على القِسْطِ والعَدْلِ . وفي اللِّسان : تَقَسَّمُوه على العَدْل والسَّواءِ
ورَجُلٌ قَسِيط كأَمِيرٍ وقُسُطُ الرِّجْلِ بضَمَّتَيْنِ أَي مُسْتَقِيمُها بلا أَطَرٍ
قال الصّاغَانِيُّ : والتَّرْكِيبُ يَدلُّ على مَعْنَيَيْن مُتَضَادَّيْنِ وقد شَذَّ عنه القُسْطُ للدَّواءِ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : التَّقْسِيطُ : التَّفْرِيقُ يُقَال : قَسَّطَ الخَرَاجَ عَلَيْهِم وقَسَّطَ المالَ بينَهُم
والقُسْطَةُ بالضَّمِّ في قَوْلِ الرّاجِزِ :
تُبْدِي نَقِيّاً زانَهَا خِمَارُهَا ... وقُسْطَةً ما شَانَها غُفَرُهَا يُقال : هي السَّاقُ قال الجَوْهَرِيُّ : نَقَلْتُه من كِتَابٍ
قلتُ : وهو قَوْلُ غَادِيَةَ الدُّبَيْرِيَّةِ ورَوَاه أَبُو مُحَمَّدٍ الأَعْرَابِيُّ : وقُصَّةً .
وقُسَيْطٌ كزُبَيْرٍ : اسمٌ وكذلِك قسطَةُ . والقُسّاطُ كرُمّانٍ : جمع قاسِط وهو الجائرُ وهكذَا رَوَى بعضهُم رَجَزَ رُؤْبَةَ :
" وضَرْبِ أَعْنَاقِهِم القُسّاطِ قولُ امْرئِ القَيْسِ :
إذْ هُنَّ أَقْسَاطٌ كرِجْلِ الدَّبَى ... أَو كقَطَا كاظِمَةَ النّاهِلِ أَي قِطَع . وأَقْسَطَتِ الرِّيحُ العِيدَانَ : أَيْبَسَتْها كما في الأَسَاسِ
قال شيخُنَا : بَقِيَ عليه أَنَّهُم صَرَّحُوا بأَنَّ قَسَطَ مِنَ الأَضْدادِ كما في أَفْعَالِ ابنِ القَطّاع والمِصْباحِ وغَيْرِ دِيوَان وأَهْمَلَ التَّنْبِيهَ على ذلِكَ غَفْلَةً وتَفْرِيقاً للمَعَانِي . قلتُ : أَما قَوْلَهُ من الأَضْدادِ فهو صَحِيحٌ وأَمّا ابْنُ القَطّاع فم رَأَيْتُه في أَفْعَالِه ولَعَلَّهُ ذَكَرَه في كِتَابِ آخر
والتَّقْسِيطُ : ما كُتِبَ فيهِ قِسْطُ الإِنْسَانِ من المالِ وغَيْرِه اسمٌ كالتَّمْتِينِ
وأَحْمَدُ بنُ الوَلِيدِ بنِ هِشَامٍ القِسْطِيّ بالكَسْرِ مَوْلَى بَنِي أُمَيَّة . والقُسَيْطَةُ كجُهَيْنَة : قريةٌ بمِصْرَ
وقَسْطَنْطانَةُ بالفتح : بلدَةٌ بالأَنْدَلُسِ من أَعْمَالِ دانِيَةَ منها جَعْفَرُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ سيدبُونةَ المُقْرِئُ ذَكَرَه الذَّهَبِيُّ في طَبَقَات القُرّاءِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
