# قسط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B3%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قسط

القسط، بالكسر: العدل، قال الله تعالى:  قل أمر ربي بالقسط  وهو كقوله تعالى:  إن الله يأمر بالعدل والإحسان  وهو من المصادر الموصوف بها كالعدل، يقال: ميزان قسط وميزانان قسط، وموازين قسط، يستوي فيه الواحد والجميع. وقوله تعالى:  ونضع الموازين القسط  أي ذوات القسط، أي العدل، يقسط بالكسر قسطا، وهو الأكثر ويقسط، بالضم لغة، والضم قليل. وقرأ يحيى بن وثاب، وإبراهيم النخعي:  وإن خفتم أن لا تقسطوا  بضم السين. وقوله تعالى:  ذلكم أقسط عند الله  أي أقوم وأعدل، كالإقساط. يقال: قسط في حكمه، وأقسط، أي عدل، فهو مقسط. وفي أسمائه تعالى الحسنى: المقسط: هو العادل. ويقال: الإقساط: العدل في القسمة فقط، أقسطت بينهم، وأقسطت إليهم، ففي الحديث:  إذا حكموا عدلوا، وإذا قسموا أقسطوا  أي: عدلوا. وقال الجوهري: القسط، بالكسر: العدل، تقول منه: أقسط الرجل فهو مقسط، ومنه قوله تعالى:  إن الله يحب المقسطين  . قال شيخنا - نقلا عن أئمة العربية الحفاظ - :ومن الثلاثي بنوا نحو هو أقسط عند الله، لا من الرباعي، كما توهمه بعضهم، وقالوا: هو شاذ لا يأتي إلا على مذهب سيبويه. وأقسط الذي مثل به هو المعروف المشهور، ولذلك حسن التشبيه بمصدره في قوله كالإقساط، انتهى. قلت: وهو حسن، ويؤيده صريح عبارة الجوهري. وبقي أنهم قالوا: إن الهمزة في الإقساط للسلب، كما يقال: شكا إليه فأشكاه. والقسط: الحصة والنصيب، كما في الصحاح، يقال: وفاه قسطه، أي نصيبه وحصته. وكل مقدار فهو قسط، في الماء وغيره.
 والقسط: مكيال يسع نصف صاع، وفي الصحاح والعباب: وهو نصف صاع، والفرق: ستة أقساط، وقال المبرد: القسط: أربعمائة وأحد وثمانون درهما، وقد يتوضأ فيه، ومنه الحديث:  إن النساء من أسفه السفهاء إلا صاحبة القسط والسراج  القسط: هنا: الإناء الذي يتوضأ فيه، كأنه أراد إلا التي تخدم بعلها وتوضئه وتزدهر بميضأته وتقوم على رأسه بالسراج. وفي النهاية: تقوم بأموره في وضوئه وسراجه. والقسط: الحصة من الشيء، يقال: أخذ كل من الشركاء قسطه، أي حصته. والقسط:المقدار في الماء أو غيره. والقسط: القسم من الرزق الذي هو نصيب كل مخلوق، وبه فسر الحديث:  إن الله لا ينام ولا ينبغي له أن ينام، يخفض القسط ويرفعه، حجابه النور، لو كشف طبقه أحرق سبحات وجهه كل شيء أدركه بصره  وخفضه: تقليله، ورفعه: تكثيره، وقيل: القسط، في الحديث: الميزان، أراد أن الله تعالى يخفض ويرفع ميزان أعمال العباد المرتفعة إليه، وأرزاقهم النازلة من عنده، ما يرفع الوزان يده ويخفضها عند الوزن، وهو تمثيل لما يقدره الله تعالى وينزله. والقسط: الكوز عند أهل الأمصار. قلت: ويستعمل الآن فيما يكال به الزيت. والقسط: بالضم: عود هندي يتبخر به، لغة في الكسط، وقال الليث:عود يجاء به من الهند، يجعل في البخور والدواء وأيضا عربي، قيل عقار عقاقير البحر، كما في الصحاح، وقال يعقوب: القاف بدل، وقال أبو عمرو: يقال لهذا البخور: قسط وكسط وكشط، وأنشد ابن بري لبشر بن أبي خازم:

  وقد أوقرن من رند وقسط                      ومن مسك أحم ومن سلاح وفي حديث أم عطية:  لا تمس طيبا إلا نبذة من قسط وأظفار  قال ابن الأثير: هو ضرب من الطيب، وقيل: هو العود، وقال غيره: هو عقار معروف طيب الريح تتبخر به النفساء والأطفال. قال ابن الأثير: وهو أشبه بالحديث لأنه أضافه إلى الأظفار. وفي حديث آخر:  إن خير ما تداويتم به الحجامة والقسط البحري  . وقال البدر مظفر ابن قاضي بعلبك في كتابه سرور النفس: العود: خشب يأتي من قمار ومن الهند، ومن مواضع أخر، وأجوده القماري الرزين الأسود اللون الذكي الرائحة، الذائب إذا ألقي على النار، الراسب في الماء، ومزاجه حار يابس في الثانية. انتهى. وهو مدر نافع للكبد جدا، والمغص، والدود، وحمى الربع شربا، وللزكام والنزلات والوباء بخورا، وللبهق والكلف طلاء ويحبس البطن ويطرد الرياح، ويقوي المعدة والقلب، ويوجب اللذة. ويدخل في أصناف كثيرة من الطيب، وهو أحسن الطيب رائحة عند التبخر. والقسط، بالتحريك: يبس في العنق، يقال: عنق قسطاء من أعناق قساط، قال رؤبة:
  حتى رضوا بالذل والإيهاط                      وضرب أعناقهم القسـاط وفي الصحاح: القسط: انتصاب في رجلي الدابة، وذلك عيب، لأنه يستحب فيهما الانحناء والتوتير، يقال: فرس أقسط بين القسط. وجعل ابن سيده الانتصاب المذكور ضعفا، قال: وهو من العيوب التي تكون خلقة. وقال غيره: القسط في البعير: أن يكون يابس الرجلين خلقة، وهو الأقسط، والناقة قسطاء، نقله أبو عبيد عن العدبس. وقيل: الأقسط من الإبل: الذي في عصب قوائمه يبس خلقة، وفي الخيل: قصر الفخذ والوظيف، انتصاب الساقين. وقال أبو عمرو: قسطت عظامه، كسمع قسوطا، إذا يبست من الهزال وأنشد:
  أعطاه عودا قاسطا عظامه                      وهو يبكي أسفا وينتحـب فهو أقسط، ورجل قسطاء: معوجة، وفي التهذيب: الرجل القسطاء: في ساقها اعوجاج حتى تتنحى القدمان وينضم الساقان، قال: والقسط: خلاف الحنف. وقال ابن الأعرابي والأصمعي: في رجله قسط، وهو أن تكون الرجل ملساء الأسفل، كأنها مالج. وقيل: القسط: يبس يكون في الرجل والرأس والركبة. يقال: ركبة قسطاء، إذا يبست وغلظت حتى لا تكاد تنقبض من يبسها، ج: قسط، بالضم. وقاسط بن هنب بن أفصى بن دعمي بن جديلة بن أسد بن ربيعة: أبو حي من العرب. وقسط يقسط من حد ضرب، قسطا، بالفتح، وقسوطا، بالضم: جار وعدل عن الحق وهو عطف تفسير، لأن العدل عن الحق هو الجور ونقله الجوهري هكذا، واقتصر على ذكر المصدر الأخير، ففي العدل لغتان: قسط وأقسط، وفي الجور لغة واحدة قسط بغير ألف، ومنه قوله تعالى:  وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا  قال الفراء: هم الجائرون الكفار. وفي حديث علي رضي الله عنه:  أمرت بقتال الناكثين والقاسطين والمارقين  الناكثون: أهل الجمل، لأنهم نكثوا بيعتهم، والقاسطون أهل صفين، لأنهم جاروا في الحكم وبغوا عليه، والمارقون: الخوارج، لأنهم مرقوا من الدين، كما يمرق السهم من الرمية، وقال الراجز:

  يشفي من الضغن قسوط القاسط ويقال: هو قاسط غير مقسط، أي جائر غير عدل. وتقول: الله يقبض ويبسط، ويقسط ولا يقسط، ومنه قول عزة للحجاج: يا قاسط يا عادل، نظرت إلى قوله تعالى السابق، وإلى قوله تعالى:  وهم بربهم يعدلون وقال القطامي:
  أليسوا بالألى قسطوا قـديمـا                      على النعمان وابتدروا السطاعا وقسط الشيء: فرقه، ظاهره أنه ثلاثي، ونص ابن الأعرابي في النوادر: قسط الشيء تقسيطا: فرقه، وأنشد:
  لو كان خز واسط وسقطه                      وعالج نصيبه وسبـطـه
  والشام طرازيته وحنطـه                      يأوي إليها أصبحت تقسطه وإسماعيل بن عبد الله بن قسطنطين، المعروف بالقسط: مقرئ مكي، مولى بني ميسرة، قرأ على عبد الله بن كثير المكي. والقسطان، والقسطاني، والقسطانية، بضمهن، الأولى عن أبي عمرو، والثانية عن أبي سعيد قوس الله، ويقال أيضا: قوس المزن، وهي خيوط تحيط بالقمر، وهي من علامة المطر وأنشد أبو سعيد للطرماح:
  وأديرت خفف دونـهـا                      مثل قسطاني دجن الغمام والعامة تقول: قوس قزح قال أبو عمرو: وقد نهي أن يقال ذلك، وقد غفل المصنف عن هذا فذكره في مواضع من كتابه في قزح وخضل، وقسطل فليتنبه لذلك.
 وقسطانة، بالضم: ة، بين الري وساوة، وهي على طريق ساوة، بينها وبين الري مرحلة.
 وقسطانة: حصن بالأندلس وفي التكملة: قسطانة بضمتين، وبعد السين نون ساكنة.
 وقسطون، بالضم: حصن كان من عمل حلب، خرب.
 وقسنطينية، بضم القاف وفتح السين، والطاء مكسورة، والياء مشددة وقد تقلب النون ميما: حصن عظيم بحدود إفريقية وقد نسب إليه جماعة من المحدثين.

  وقسطنطينة، أو قسطنطينية بزيادة ياء مشددة، وقد تضم الطاء الأولى منهما، وأما القاف فإنها مضمومة، كما في شروح الشفاء، وإن كان الإطلاق يوهم الفتح، فهي خمس لغات، ويروى أيضا تخفيف الياء كما في شروح الشفاء، فهي ست لغات، وقال ابن الجوزي في تقويم البلدان: لا يجوز تخفيف أنطاكية، وهي مشددة أبدا، كما لا يجوز تشديد القسطنطينية، وعد ذلك من أغلاط العوام، فتأمل: دار ملك الروم وهي الآن دار ملك المسلمين، وفاتحها السلطان المجاهد الغازي أبو الفتوحات محمد بن السلطان مراد ابن السلطان محمد بن السلطان بايزيد ابن السلطان مراد الأول بن أورخان بن عثمان، تغمده الله تعالى برحمته، فهو الذي جعلها كرسي مملكته بعد اقتلاعه لها من يد الإفرنج، وكان استقراره في المملكة بعد أبيه في سنة 855. كان ملكا عظيما اقتفى أثر أبيه في المثابرة على دفع الفرنج حتى فاق ملوك زمانه، مع وصفه بمزاحمة العلماء، ورغبته في لقائهم، وتعظيم من يرد عليه منهم، وله مآثر كثيرة من مدارس وزوايا وجوامع، توفي أوائل سنة 886 في توجهه منها إلى برصا، ودفن بالبرية هناك، ثم حول إلى اسطنبول في ضريح بالقرب من أجل جوامعه بها، واستقر في المملكة بعده ولده الأكبر السلطان أبو يزيد، المعروف بيلدرم، ومعناه: البرق، ويكنى به عن الصاعقة، كما ذكره السخاوي في الضوء. قلت: وهو جد سلطان زماننا الإمام المجاهد الغازي، سلطان البرين والبحرين، خادم الحرمين الشريفين. وفتحها من أشراط قيام الساعة وهو ما روى أبو هريرة رضي الله عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال:  لا تقوم الساعة حتى تنزل الروم بالأعماق أو بدابق، فيخرج إليهم جيش من المدينة من خيار أهل الأرض يومئذ، فإذا تصافوا قالت الروم: خلوا بيننا وبين الذين سبوا منا نقاتلهم، فيقول المسلمون: لا والله لا نخلي بينكم وبين إخواننا، فيقاتلونهم، فينهزم ثلث هم أفضل الشهداء عند الله، ويفتح الثلث لا يفتنون أبدا، فيفتتحون قسطنطينية، فبينما هم يقتسمون الغنائم قد علقوا سيوفهم بالزيتون إذ صاح فيهم الشيطان: إن المسيح قد خلفكم في أهليكم، فيخرجون، وذلك باطل، فإذا جاءوا الشام خرج فبينما هم يعدون للقتال يسوون الصفوف إذ أقيمت الصلاة فينزل عيسى ابن مريم فأمهم فإذا رآه عدو الله ذاب كما يذوب الملح في الماء، فلو تركه لانذاب حتى يهلك، ولكن يقتله نبي الله بيده فيريهم دمه في حربته.

  وقد جاء ذكر القسطنطينية أيضا في حديث معاوية رضي الله عنه، وذلك أنه لما بلغه خبر صاحب الروم أنه يريد أن يغزو بلاد الشام أيام فتنة صفين كتب إليه يحلف بالله لئن تممت على ما بلغني من عزمك لأصالحن صاحبي، ولأكونن مقدمته إليك، فلأجعلن القسطنطينية البخراء حممة سوداء، ولأنزعنك من الملك انتزاع الإصطفلينة، ولأردنك إريسا من الأرارسة ترعى الدوابل، وتسمى بالرومية بوزنطيا، بالضم، وتعرف الآن باسطنبول، وإسلام بول، وفي معجم ياقوت: اصطنبول بالصاد، وارتفاع سوره أحد وعشرون ذراعا، وكنيستها المعروفة بأيا صوفيا مستطيلة وبجانبها عمود عال في دور أربعة أبواع تقريبا. وفي رأسه فرس من نحاس، وعليه فارس، وفي إحدى يديه كرة من ذهب، وقد فتح أصابع يده الأخرى مشيرا بها، ويقال: هو صورة قسطنطين بانيها. قلت: وقد جعلت هذه الكنيسة جامعا عظيما، وأزيل ما كان فيه من الصور حين فتحها، وفيه من الزخرف والنقوش البديعة والفرش المنيعة الآن ما يكل عنه الوصف، يتلى فيه القرآن آناء الليل وأطراف النهار، جعله الله عامرا بأهل العلم ببقاء دولة الملوك الأبرار، والسلاطين الأخيار، وأقام بهم نصرة دين النبي المختار، صلى الله عليه وسلم.
 وقال أبو عمرو: القسطان والكسطان: الغبار وأنشد:
  أثاب راعيها فثارت بهـرج                      تثير قسطان غبار ذي رهج والتقسيط: التقتير، يقال: قسط على عياله النفقة، إذا قترها عليهم، قال الطرماح:
  كفاه كف لا يرى سيبها                      مقسطا رهبة إعدامها والاقتساط: الاقتسام.
 وقال الليث: يقال: تقسطوا الشيء بينهم، أي اقتسموه بالسوية وفي العباب: على القسط والعدل. وفي اللسان: تقسموه، على العدل والسواء.
 ورجل قسيط، كأمير، وقسط الرجل، بضمتين، أي مستقيمها بلا أطر.
 قال الصاغاني: والتركيب يدل على معنيين متضادين، وقد شذ عنه القسط للدواء.
 ومما يستدرك عليه: التقسيط: التفريق، يقال: قسط الخراج عليهم، وقسط المال بينهم.
 والقسطة، بالضم في قول الراجز:
  تبدي نقيا زانها خمارهـا                      وقسطة ما شانها غفرها يقال: هي الساق، قال الجوهري: نقلته من كتاب.
 قلت: وهو قول غادية الدبيرية ورواه أبو محمد الأعرابي: وقصة..
 وقسيط، كزبير: اسم، وكذلك قسطة. والقساط، كرمان: جمع قاسط، وهو الجائر، وهكذا روى بعضهم رجز رؤبة:
  وضرب أعناقهم القساط قول امرئ القيس:
  إذ هن أقساط كرجل الدبى                      أو كقطا كاظمة الناهـل أي قطع. وأقسطت الريح العيدان: أيبستها، كما في الأساس.
 قال شيخنا: بقي عليه أنهم صرحوا بأن قسط من الأضداد، كما في أفعال ابن القطاع، والمصباح وغير ديوان، وأهمل التنبيه على ذلك غفلة وتفريقا للمعاني. قلت: أما قوله من الأضداد فهو صحيح، وأما ابن القطاع فم رأيته في أفعاله ولعله ذكره في كتاب آخر.
 والتقسيط: ما كتب فيه قسط الإنسان من المال وغيره، اسم كالتمتين.
 وأحمد بن الوليد بن هشام القسطي، بالكسر، مولى بني أمية. والقسيطة، كجهينة: قرية بمصر.

  وقسطنطانة، بالفتح: بلدة بالأندلس من أعمال دانية، منها جعفر بن عبد الله بن سيدبونة المقرئ، ذكره الذهبي في طبقات القراء.

### Türkçe

**القسط**، kesre ile: adalet. Allah Teâlâ dedi ki: “De ki: Rabbim **بالقسط** ile emretti”; ve o, Allah Teâlâ’nın şu sözü gibidir: “Şüphesiz Allah **بالعدل** ve **الإحسان** ile emreder.” Ve o, **العدل** gibi, kendisiyle vasıflanılan masdarlardandır. Denir: **ميزان قسط** ve **ميزانان قسط** ve **موازين قسط**; onda tekil ile cemî‘ eşit olur. Allah Teâlâ’nın sözü: “Ve **الموازين القسط**ı koyarız”; yani **القسط** sahipleri, yani adalet sahipleri. **يقسط** kesre ile **قسطا** (yapar); ve o daha çoktur; ve **يقسط** zamme ile de (vardır), bir lügattir; zamme azdır. Yahyâ b. Vessâb ve İbrâhîm en-Neha‘î şu şekilde okudu: “Ve eğer **تقسطوا** etmeyeceğinizden korkarsanız” sîn’i zamme ile. Allah Teâlâ’nın sözü: “Bu, Allah katında daha **أقسط**tır”; yani daha doğru ve daha adil; **الإقساط** gibi. Denir: hükmünde **قسط** etti; ve **أقسط** etti; yani adalet etti; o hâlde o **مقسط**tır. Ve O’nun Teâlâ’nın güzel isimleri içinde: **المقسط**: o, adil olandır. Ve denir: **الإقساط**: yalnız taksimde adalettir; “aralarında **أقسطت** ettim” ve “onlara **أقسطت** ettim.” Hadiste: “Hükmettiklerinde adalet ederler; taksim ettiklerinde **أقسطوا** ederler”; yani: adalet ettiler. Cevherî dedi ki: **القسط**, kesre ile: adalet; ondan dersin: adam **أقسط** etti, o hâlde o **مقسط**tır; ve ondan Allah Teâlâ’nın sözü: “Şüphesiz Allah **المقسطين**i sever.” Şeyhimiz — Arapçanın hâfız imamlarından naklen — dedi ki: Üçlüden “o, Allah katında daha **أقسط**tır” benzeri bina ettiler; dörtlüden değil; bazıları onu vehmettiği gibi. Ve dediler ki: o, şâzdır; ancak Sîbeveyh’in mezhebi üzere gelir. Misal verilen **أقسط** ise bilinen meşhur olandır; bu yüzden “**كالإقساط**” sözünde masdarıyla teşbih güzel oldu; bitti. Dedim: o güzeldir; ve Cevherî’nin ibaresinin sarihliği onu destekler. Geriye kaldı ki onlar dediler: **الإقساط**taki hemze, sülb içindir; nitekim “ona şikâyet etti, sonra onu **أشكاه** etti” denildiği gibi. **القسط**: hisse ve nasip; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Denir: “ona **قسطه**nu tam verdi”; yani nasibini ve hissesini. Her miktar **قسط**tır; suda ve başkasında.

**القسط**: yarım **صاع** alan bir ölçek. **الصحاح** ve **العباب**’da: o, yarım **صاع**tır. **الفرق**: altı **أقساط**tır. Müberred dedi ki: **القسط**: dört yüz seksen bir dirhemdir; ve onunla abdest alınabilir. Ondan hadistir: “Kadınlar, sefihlerin en sefihlerindendir; ancak **القسط** ve kandil sahibi hariç.” **القسط**: burada: içinde abdest alınan kaptır; sanki “ancak kocasına hizmet eden, onu abdest aldıran, abdest kabıyla parlayan ve başında kandille duran”ı kastetti. **النهاية**’de: abdestinde ve kandilinde işlerini görür. **القسط**: şeyden hisse; denir: ortakların her biri **قسطه**nu aldı; yani hissesini. **القسط**: suda veya başkasında miktar. **القسط**: rızıktan, her mahlûkun nasibi olan kısım; ve onunla şu hadis tefsir edildi: “Şüphesiz Allah uyumaz ve O’na uyuması yaraşmaz; **القسط**ı indirir ve yükseltir; hicabı nurdur; eğer onu açsa, yüzünün parıltıları, gözünün eriştiği her şeyi yakardı.” Onu indirmesi: azaltmasıdır; onu yükseltmesi: çoğaltmasıdır. Ve denildi ki: hadiste **القسط**: mîzandır; Allah Teâlâ’nın, kendisine yükselen kulların amellerinin mîzanını ve katından inen rızıklarını indirip yükseltmesini murad etti; tartıda tartıcı elini kaldırıp indirdiği gibi; bu, Allah Teâlâ’nın takdir edip indirdiğine bir temsildir. **القسط**: şehirler halkı yanında **الكوز**dur. Dedim: şimdi yağın kendisiyle ölçüldüğü şeyde kullanılır. **القسط**: zamme ile: kendisiyle tütsülenilen Hint odunu; **الكسط**ta bir lügattir. Leys dedi ki: Hind’den getirilen bir odundur; buhurda ve ilaçta yapılır; ayrıca Arapçadır. Denildi ki: denizin droglarından bir drogtur; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ya‘kūb dedi ki: **القاف** bedeldir. Ebû Amr dedi ki: bu buhura “**قسط**” ve “**كسط**” ve “**كشط**” denir. İbn Berrî, Bişr b. Ebî Hâzim’den şu beyti rivayet etti:

وقد أوقرن من رند وقسط
ومن مسك أحم ومن سلاح

Ümmü Atıyye hadîsinde: “Bir kokuya dokunmasın; ancak **قسط** ve **أظفار**dan bir nebze hariç.” İbnü’l-Esîr dedi ki: o, kokudan bir türdür; ve denildi ki: o, **العود**dur. Başkası dedi ki: o, bilinen bir drogdur; güzel kokuludur; lohusalar ve çocuklar onunla tütsülenir. İbnü’l-Esîr dedi ki: hadise daha çok benzer; çünkü onu **الأظفار**a izafe etti. Başka bir hadiste: “Tedavi olduğunuz şeylerin en hayırlısı hacamat ve **القسط البحري**dir.” Bedr Muzaffer b. Kādî Ba‘lebek, **سرور النفس** adlı kitabında dedi ki: **العود**: Kımâr’dan ve Hind’den ve başka yerlerden gelen bir ağaçtır; onun en iyisi, siyah renkli, güzel kokulu, ateşe atıldığında eriyen, suda batan, ağır Kımârî olandır; mizacı ikinci derecede sıcak kurudur; bitti. O, karaciğere çok faydalı bir drogdur; ve sancıya, ve kurtlara, ve dörtte bir hummaya içilerek; ve nezleye, ve akıntılara, ve vebaya buhur olarak; ve **البهق** ve **الكلف**e sürme olarak; ve karnı tutar ve rüzgârları kovar; ve mideyi ve kalbi kuvvetlendirir; ve lezzeti gerektirir. Kokunun birçok sınıfına girer; ve tütsülenme sırasında koku bakımından kokunun en güzeli odur. **القسط**, harekeli olarak: boyunda kuruluk. Denir: **عنق قسطاء**; **أعناق قساط**tan. Ru’be dedi ki:

حتى رضوا بالذل والإيهاط
وضرب أعناقهم القسـاط

**الصحاح**’ta: **القسط**: binek hayvanının iki bacağında dik duruştur; bu bir ayıptır; çünkü ikisinde eğrilik ve kirişleme sevilir. Denir: **فرس أقسط**; **القسط**ta apaçık. İbn Sîde, zikredilen dik duruşu zayıflık kıldı; dedi ki: o, yaratılıştan olan ayıplardandır. Başkası dedi ki: devede **القسط**: iki bacağın yaratılıştan kuru olmasıdır; o, **الأقسط**tır; dişi deve **قسطاء**dır; Ebû Ubeyd bunu **العدبس**’ten nakletti. Ve denildi ki: develerden **الأقسط**: bacaklarının sinirlerinde yaratılıştan kuruluk olan; atlarda ise: uyluk ve **الوظيف** kısalığı, iki baldırın dik duruşu. Ebû Amr dedi ki: “Kemikleri **قسطت** etti”; “işitti” gibi, **قسوطا**; zayıflıktan kuruduğunda. Ve şu beyti rivayet etti:

أعطاه عودا قاسطا عظامه
وهو يبكي أسفا وينتحـب

O hâlde o **أقسط**tır. Ve **رجل قسطاء**: eğri (kadın). **التهذيب**’te: **الرجل القسطاء**: bacağında eğrilik vardır; ta ki iki ayak yana çekilir ve iki baldır birleşir. Dedi ki: **القسط**: **الحنف**in zıddıdır. İbnü’l-A‘râbî ve Asma‘î dedi ki: bacağında **قسط** vardır; o, bacağın altının düz olmasıdır; sanki o bir **مالج**dir. Ve denildi ki: **القسط**: bacakta, başta ve dizde olan bir kuruluk. Denir: **ركبة قسطاء**; kuruyup kalınlaştığında, kuruluğundan neredeyse bükülmez. Çoğulu: **قسط**; zamme ile. **قاسط** b. **هنب** b. **أفصى** b. **دعمي** b. **جديلة** b. **أسد** b. **ربيعة**: Araplardan bir kabilenin babasıdır. Ve **قسط** eder, **يقسط**; **ضرب** haddi üzere; **قسطا** fetha ile ve **قسوطا** zamme ile: zulmetti ve haktan saptı; bu, tefsir atfıdır; çünkü haktan sapma zulümdür. Cevherî bunu böyle nakletti; ve son masdarı zikretmekle yetindi. Adalette iki lügat vardır: **قسط** ve **أقسط**; zulümde ise bir lügat vardır: elifsiz **قسط**. Ondan Allah Teâlâ’nın sözü: “Ama **القاسطون** ise, cehenneme odun oldular.” Ferrâ dedi ki: onlar, kâfir zalimlerdir. Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “**الناكثين** ve **القاسطين** ve **المارقين** ile savaşmakla emrolundum.” **الناكثون**: Cemel ehli; çünkü biatlarını bozdular. **القاسطون**: Sıffîn ehli; çünkü hükümde zulmettiler ve ona karşı azdılar. **المارقون**: Hâricîler; çünkü dinden çıktılar; okun hedefi delip çıkması gibi. Râciz dedi ki:

يشفي من الضغن قسوط القاسط

Ve denir: o, **قاسط**tır, **مقسط** değildir; yani adil olmayan zalimdir. Ve dersin: Allah kabzeder ve basteder; ve **يقسط** eder ve **لا يقسط** etmez. Ondan, Azze’nin Haccâc’a sözü: “Ey **قاسط** ey adil!”; önceki âyete ve Allah Teâlâ’nın şu sözüne baktı: “Ve onlar Rablerine **يعدلون**.” Kutâmî dedi ki:

أليسوا بالألى قسطوا قـديمـا
على النعمان وابتدروا السطاعا

Ve **قسط** etti (bir) şeyi: onu ayırdı. Zâhiri, onun üçlü olduğudur. İbnü’l-A‘râbî’nin **النوادر**’deki nassı: “**قسط** etti (bir) şeyi, **تقسيطا**: onu ayırdı.” Ve şu beyti rivayet etti:

لو كان خز واسط وسقطه
وعالج نصيبه وسبـطـه
والشام طرازيته وحنطـه
يأوي إليها أصبحت تقسطه

Ve İsmâ‘îl b. Abdillâh b. Kustantîn, **القسط** diye bilinen: Mekkî bir kurrâdır; Benî Meysere’nin mevlâsı; Abdullah b. Kesîr el-Mekkî’ye okudu. **القسطان** ve **القسطاني** ve **القسطانية**, hepsi zamme ile: birincisi Ebû Amr’dan; ikincisi Ebû Sa‘îd Kavsu’llâh’tan. Ve ayrıca “**قوس المزن**” de denir; o, ayağı kuşatan ipliklerdir; ve o, yağmur alâmetindendir. Ebû Sa‘îd, Turammâh’tan şu beyti rivayet etti:

وأديرت خفف دونـهـا
مثل قسطاني دجن الغمام

Avam “**قوس قزح**” der. Ebû Amr dedi ki: bunun söylenmesi yasaklanmıştır. Musannif bundan gaflet etti de onu kitabının **قزح** ve **خضل** bahsinde yerlerde zikretti; ve **قسطل**da; buna dikkat edilsin.

**قسطانة**, zamme ile: ة; Rey ile Sâve arasında; Sâve yolundadır; Rey ile arasında bir merhale vardır.

**قسطانة**: Endülüs’te bir kaledir. Ve **التكملة**’de: **قسطانة** iki zamme ile; ve sîn’den sonra sâkin bir nûn vardır.

**قسطون**, zamme ile: Halep ameline bağlı olan bir kale idi; harap oldu.

**قسنطينية**, kāf zamme ile ve sîn fetha ile; ve **الطاء** kesrelidir; ve yâ şeddelidir; ve nûn mîm’e döndürülebilir: İfrîkıyye hudutlarında büyük bir kaledir; ve ona nispet edilen bir cemaat muhaddis vardır.

Ve **قسطنطينة**, yahut şeddeli bir **ياء** ziyadesiyle **قسطنطينية**; ikisinin de ilk **طاء**’sı zamme ile de okunabilir. **قاف**’a gelince, o zamme iledir; **الشفاء** şerhlerinde olduğu gibi. Her ne kadar mutlak kullanım fethayı vehmettirse de; o beş lugattır. Yine **الشفاء** şerhlerinde olduğu gibi **ياء**’ın tahfîfi de rivayet olunur; böylece altı lugat olur. İbnü’l-Cevzî **تقويم البلدان**’da dedi ki: **أنطاكية**’nin tahfîfi câiz değildir; o ebediyen şeddelidir; tıpkı **القسطنطينية**’nin teşdîdinin câiz olmaması gibi. Bunu avamın غلطlarından saydı; öyleyse düşün: Rum’un mülkünün yurdu; hâlen Müslümanların mülkünün yurdudur. Onu fetheden, mücahid gazi sultan, fetihlerin babası **أبو الفتوحات محمد** b. sultan **مراد** b. sultan **محمد** b. sultan **بايزيد** b. sultan **مراد الأول** b. **أورخان** b. **عثمان**’dır; Allah Teâlâ onu rahmetiyle kuşatsın. O, onu, Frenklerin elinden söküp aldıktan sonra, mülkünün tahtı yaptı. Babasından sonra mülkte yerleşmesi 855 senesinde idi. Büyük bir melikti; Frenkleri defetmede sebat hususunda babasının izini takip etti; nihayet zamanının meliklerini geçti. Bununla beraber, âlimlerle müzâhame ile vasfedilirdi; onlarla buluşmaya rağbeti vardı; onlardan kendisine geleni tazim ederdi. Medreselerden, zâviyelerden ve câmi‘lerden çokça mآثر’i vardır. 886 senesinin evâilinde, oradan **برصا**’ya yönelişinde vefat etti; orada kırda defnedildi; sonra **اسطنبول**’da, oradaki en yüce câmi‘lerinden birinin yakınında bir türbeye nakledildi. Ondan sonra mülkte, büyük oğlu sultan **أبو يزيد** yerleşti; **يلدرم** diye ma‘rûftur; manası: **البرق**; ve onunla **الصاعقة** kastedilir; **الضوء**’da Sehâvî’nin zikrettiği gibi. Dedim ki: O, zamanımızın sultanı, imam, mücahid gazi; iki karanın ve iki denizin sultanı; iki harem-i şerîfin hâdimi’nin ceddi(=dedesidir). Onun fethi, kıyamet saatinin kopmasının alâmetlerindendir; bu, Ebû Hureyre رضى الله عنه’dan rivayet olunandır: Peygamber صلى الله عليه وسلم şöyle dedi:
“Rûm, **الأعماق**’a yahut **بدابق**’a inmedikçe kıyamet kopmaz. O vakit, Medine’den, o gün yeryüzü ehlinin hayırlılarından bir ordu onlara çıkar. Saf bağlayınca Rûm der ki: ‘Bizim içimizden esir aldıkları kimselerle aramızı boş bırakın; onlarla savaşalım.’ Müslümanlar der ki: ‘Hayır, vallahi, sizinle kardeşlerimizin arasını boş bırakmayız.’ Onlarla savaşırlar. Üçte biri bozguna uğrar; onlar Allah katında şehitlerin en faziletlileridir. Üçte biri fetheder; ebediyen fitneye düşürülmezler. **قسطنطينية**’yi fethederler. Onlar ganimetleri taksim ederken, kılıçlarını zeytinlere asmışlarken, şeytan onlara bağırır: ‘Mesih, ehlinizde sizi arkanızda bıraktı!’ Derhal çıkarlar; bu bâtıldır. Şam’a geldiklerinde o çıkar. Onlar savaş için hazırlanırken, safları düzeltirlerken, namaz ikame edilir; derken **عيسى ابن مريم** iner ve onlara imam olur. Allah’ın düşmanı onu görünce, su içinde tuzun eridiği gibi erir. Eğer onu bıraksaydı, eriyip helâk oluncaya dek erirdi; fakat Allah’ın nebîsi onu eliyle öldürür; kanını mızrağında onlara gösterir.”

Ve **القسطنطينية**’nin zikri, Muâviye رضى الله عنه hadîsinde de gelmiştir. Şöyle ki: **صفين** fitnesi günlerinde Rûm’un sahibinin Şam beldelerini gazâ etmek istediği haberi ona ulaşınca, ona yazdı; Allah’a yemin ederek: “Bana ulaşan azminde tamam olursan, mutlaka sahibimle sulh yapacağım; ve mutlaka sana karşı onun öncüsü olacağım; elbette **القسطنطينية** **البخراء**’yı kara bir kor yapacağım; ve elbette seni mülkten, **الإصطفلينة**’nin sökülmesi gibi söküp çıkaracağım; ve elbette seni, binekleri güden **الأرارسة**’den bir **إريس** olarak geri döndüreceğim.” Rûmî dilinde, zamme ile, **بوزنطيا** diye adlandırılır; şimdi **اسطنبول** ve **إسلام بول** diye bilinir. **ياقوت**’un **معجم**’inde: **اصطنبول** ( **صاد** ile). Surlarının yüksekliği yirmi bir zira‘dır. **أيا صوفيا** diye bilinen kilisesi uzuncadır; yanında, yaklaşık dört **أبواع** boyunda yüksek bir sütun vardır. Tepesinde bakırdan bir at; onun üzerinde bir süvari; ellerinden birinde altından bir küre; öteki elinin parmaklarını açmış, onunla işaret eder. Denilir ki: O, onu bina eden **قسطنطين**’in suretidir. Dedim ki: Bu kilise büyük bir câmi‘ kılındı; onu fethettiği vakit içindeki suretler kaldırıldı. Şimdi onda, süs ve güzel nakışlardan ve sağlam döşemelerden, vasfın aciz kalacağı şeyler vardır. Onda, gecenin saatlerinde ve gündüzün uçlarında Kur’ân okunur. Allah onu, salih meliklerin ve hayırlı sultanların devletinin bekasıyla, ilim ehliyle mamur kılsın; ve onlarla, seçilmiş nebînin dinine nusreti ikame etsin; صلى الله عليه وسلم.

Ebû Amr dedi ki: **القسطان** ve **الكسطان**: tozdur. Ve şu beyti okudu:
  “Çobanı onu mükâfatlandırdı da, onunla **بهـرج** kabardı;
  **قسطان**’ı, gürültülü bir tozu kaldırır.”
Ve **التقسيط**: kısmadır; denir ki: **قسط** ailesine nafakayı; yani onlara kıstı. **الطرماح** dedi ki:
  “Bir el ona yeter; onun cömertliğini görmezsin;
  onu, yokluğundan korkarak **مقسطا** (kısan) (bulursun).”
Ve **الاقتساط**: bölüşmedir.

Leys dedi ki: Denir ki: **تقسطوا** şeyi aralarında; yani onu eşitçe paylaştılar. **العباب**’da: **على القسط والعدل** üzere. **اللسان**’da: Onu, adalet ve eşitlik üzere **تقسموه**.

Ve bir adam **قسيط**, **أمير** gibi. Ve adam **قسط**, iki zamme ile; yani eğrilik olmaksızın dosdoğru.

Sâğânî dedi ki: Terkip, birbirine zıt iki manaya delalet eder. Bundan, ilaca dair **القسط** şâz kalmıştır.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **التقسيط**: ayırmadır. Denir ki: **قسط** haraçı onların üzerine; ve **قسط** malı aralarında.

Ve **القسطة**, zamme ile, râcizin sözünde:
  “Onun örtüsü onu süsledi; temiz(=arı) (bir şeyi) gösterir;
  ve **قسطة**; onu ayıplayan, onun **غفر**’ıdır.”
Denir ki: O, bacaktır. Cevherî dedi ki: Onu bir kitaptan naklettim.

Dedim ki: Bu, **غادية الدبيرية**’nin sözüdür; Ebû Muhammed el-A‘râbî onu şöyle rivayet etti: **وقصة**..

Ve **قسيط**, **زبير** gibi: bir isimdir; aynı şekilde **قسطة**. Ve **القساط**, **رمان** gibi: **قاسط**’ın cem‘idir; o da zâlimdir. Bazıları, Ru’be’nin recezini şöyle rivayet etti:
  “Onların boyunlarını vuranlar: **القساط**.”
İmru’ül-Kays’ın sözü:
  “Zira onlar, **أقساط** idi; **الدبى** adamı gibi,
  yahut **قطا** gibi, **كاظمة**’nin su içeni.”
Yani: parçalar. Ve rüzgâr **أقسطت** dalları: onları kuruttu; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Şeyhimiz dedi ki: Üzerinde kalan şudur ki: **قسط**’ın zıtlardan olduğunu açıkça söylediler; **أفعال ابن القطاع**’ta, **المصباح**’ta ve başka divan olmayanlarda olduğu gibi. Buna tenbihi ihmal etti; gafletle ve manaları ayırarak. Dedim ki: Zıtlardan olduğu sözüne gelince, o doğrudur. İbnü’l-Kattâ‘’a gelince, onu **أفعال**’ında görmedim; belki onu başka bir kitapta zikretmiştir.

Ve **التقسيط**: insanın maldan ve başkasından **قسط**’ının yazıldığı şeydir; **التمتين** gibi bir isimdir.

Ve **أحمد بن الوليد بن هشام القسطي**, kesre ile; Benî Ümeyye’nin mevlasıdır. Ve **القسيطة**, **جهينة** gibi: Mısır’da bir köydür.

Ve **قسطنطانة**, fetha ile: Endülüs’te, **دانية** amellerinden bir beldedir. Ondandır: kurrâ tabakatında Zehebî’nin zikrettiği, mukri’ **جعفر بن عبد الله بن سيدبونة**.
