# قسمل — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85%D9%84/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B3%D9%85%D9%84/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قسمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85%D9%84.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قسمل

القاف والسين
قسطس: القِسطاسُ، والقُسطاسُ لغة: أقوم الموازين، ويقال: هو الشاهين. والقَرَسْطُون: القبان شامية.
والقُسْطَناس: صلاية الطيب. قال امرؤ القيس:
ردي علي كميت اللون صافـية		كالقُسْطَناس عليه الورس والجسد
قسطر: القَسْطَرَى: الجهبذ، شامية. وهم القَساطِرة، ويقال: الواحد: قَسْطَر وقِسْطار. ويجمع: قساطرة، قال:
دنانيرنا من قرن ثـور ولـم تـكـن		من الذهب المضروب عند القَساطِره
قسطن.
والقُسْطانيّة: ندأة قوس قزح، أي: عوجه. قال:
ونؤي كقُسْطانيّة الدجن ملد
أي: متلبد.
قسطل: القَسْطل: الغبار، والقَسْطلان أيضاً، إذا سطع سطوعاً شديداً.
والقَسْطلانيُّ: قطف منسوبة إلى عامل أو بلد. الواحدة: قَسْطلانيَة، قال:
كأن عليه القَسْطلانيّ مخملاً		إذا ما اتقت شفانه بالمناكب
والقِسْطالُ: الجهبذ.
قرطس: القِرْطاس معروف، يتخذ من بردي مصر. وكل أديم ينصب للنضال فاسمه: قِرطاس.
يقال: قَرْطَسَ الرامي إذا أصاب الأديم. وجرمز إذا أخطأ، والرمية التي تصيبها اسمها: المُقَرْطَسَة.
قردس: قُردُوس: اسم أبي حي.
سردق.
السُّرادق: كل ما أحاط بشيء نحو الشقة في المضرب، أو الحائط المشتمل على الشيء.
والسُّرادق يجمع على السّرادقات.
وبيت مُسَرْدَقٌ أعلاه وأسفله: مشدود كله، قال:
هو المدخل النعمان بيتاً سمـاؤه		نحور الفيول، بعد بيت مُسَرْدَقِ
دنقس: الدَّنْقَسَةُ: تطأطؤ الرأس ذلاً وخضوعا، وخفض البصر. قال:
إذا رآني من بعيد دنقسا
قدمس: القُدْمُوسُ: الملك الضخم، والقُدْمُوسةُ: الصخرة العظيمة، الجميع: القَداميس، قال جرير:
وآبنا نزار أحلاني بـمـنـزلة		في رأس أرعن عادي القَداميسِ
دمقس: الدِّمَقْسُ: الإبريسم. قال العجاج:
خوداً تخال ريطها المُدَمْقَسا
وقال:
يظل العذارى يرتمين بلحمها		وشحم كهداب الدِّمَقْسِ المفتل
قنسر: القِنَّسْرُ، وبعضهم يقول: قِنِّسْر، والقِنَّسْريّ: الكبير السن، قال العجاج:
أطرباً وأنت قِنَّسْريُّ
بنصب النون وتشديدها.
قِنَّسْرين: كورة بالشام.
نقرس: النِّقْرِسُ: داء في الرجل. والنِّقرسُ: الداهية من الأدلاء. يقال: دليل نِقْرس، وطبيب نِقْرس. والنِّقرِيسُ: الشيء تتخذه النساء على صيغة الورد يغرزنه في رؤوسهن. قال:
فحليت من خز وبز وقـرمـز		ومن صنعه الدنيا عليك النّقارِسُ
قرنس: القُرْناس: شبه أنف يتقدم من الجبل.
وقَرْنس البازي، فعل له لازم، إذا كرز، وخيطت عيناه أول ما يصاد.
قسبر: القَسْبُريّ: الذكر الشديد.
قربس: القَرَبُوسُ: حنو السرج، وبعض أهل الشام يثقله وهو خطأ. ويجمعه: قَرَبابيس، وهو أشد خطأ.
قبرس: القِبْرِسُ والقُبْرُسُ من النحاس أجوده. وفي ثغور الشام موضع يقال له: قُبْرُس.
قرقس: القَرَقُوس: القف الصلب. ويقال: القِرْقِسُ: الجرجس، قال:
فليت الأفاعي يعضضننـا		مكان البراغيث والقِرْقِسِ
يحرمن جنبي نوم الفراش		ويؤذين جسمي إن أجلس
مرقس: اسم لإبليس جاهلي عليه لعنة الله. وسمي امرؤ القيس بذلك، لأنه كان يقول الشعر على لسان إبليس، ولا ينبغي أن يقولوا: امرؤ القيس، ولكن امرؤ الله، ولكن جرى هذا على ألسنتهم.
قسمل: القساملةُ: حي من اليمن، والنسبة إليهم: قَسْمليّ.
قلمس: القَلَمَّسُ: الرجل الداهية، المنكر، البعيد الغور. وكان القَلَمَّسُ الكناني من نسأة الشهور على معد. كان يقف في الجاهلية عند جمرة العقبة، فيقول: اللهم إني ناسئ الشهور، واضعها مواضعها، وإني لا أغاب ولا أجاب. اللهم إني أحللت أحد الصفرين، حرمت صفر المؤخر، وكذلك في الرجبين، شعبان ورجب، ثم يقول: انفروا على اسم الله فذلك قوله جل وعز: "إنما النسيئ زيادة في الكفر".
سملق: السَّلْمَقُ: القاع الأملس. وعجز سَمْلقٌ: سيئة الخلق.
والسَّمْلَقةُ: الرديئة في البضع.
سفسق: السَّفاسِقُ: شطب السيوف كأنها عمود في متنه، ممدودة كالخيط. ويقال: بل هو ما بين الشطبتين على صفحة السيف طولاً. والواحدة: سِفْسِقة. قال امرؤ القيس:
ومستلئم كشفت بالرمـح ذيلـه		أقمت بعضب ذي سَفاسِقَ ميله
سمسق: والمُستُقة: الياسمين.
مستق: المُسْتُقةُ: ضرب من الثياب، ويقال: من الفراء.
والمُستُقة: نوع من الملاهي، وهي المزمار، دخيل معرب.

### Türkçe

**القاف** ve **السين**

**قسطس**: **القِسطاسُ** ve **القُسطاسُ** (bir) dildir: terazilerin en doğrusu. Ve denilir ki: o **الشاهين**’dir. Ve **القَرَسْطُون**: **القبان** (dır), Şamlıcadır.

Ve **القُسْطَناس**: güzel koku (sürme) taşlığı. İmru’ul-Kays dedi ki:
“Bana geri ver, renkçe doru, duru (olanı),
üzerinde **الورس** ve **الجسد** bulunan **القُسْطَناس** gibi.”

**قسطر**: **القَسْطَرَى**: **الجهبذ** (dır), Şamlıcadır. Ve onlar **القَساطِرة**’dir. Ve denilir ki tekil: **قَسْطَر** ve **قِسْطار**. Ve çoğul yapılır: **قساطرة**. Dedi ki:
“Dinarlarımız bir boğa boynuzundandır ve olmadı,
**القَساطِره** katında basılmış altından.”

**قسطن**.
Ve **القُسْطانيّة**: **قوس قزح**’ın **ندأة**’si; yani: onun eğriliği. Dedi ki:
“Ve bir yükselti, bulutların **قُسْطانيّة**’si gibi, yığılmıştır”
yani: yığılmış.

**قسطل**: **القَسْطل**: toz; ve **القَسْطلان** da (böyledir), şiddetli bir parlayışla parladığı zaman.
Ve **القَسْطلانيُّ**: bir âmile yahut bir beldeye nisbet edilen bir üzüm salkımı. Tekili: **قَسْطلانيَة**. Dedi ki:
“Sanki üzerinde **القَسْطلانيّ** kadife (varmış gibi),
dudaklarını omuzlarla koruduğu vakit.”
Ve **القِسْطالُ**: **الجهبذ**.

**قرطس**: **القِرْطاس** bilinir; Mısır’ın papirüsünden yapılır. Ve her deri ki atış talimi için dikilir, onun adı: **قِرطاس**.
Denilir ki: **قَرْطَسَ** okçu, deriyi vurduğu zaman. Ve **جرمز** (derler) ıskaladığı zaman. Ve isabet eden atışın adı: **المُقَرْطَسَة**.

**قردس**: **قُردُوس**: Ebû Hayy’ın adıdır.

**سردق**.
**السُّرادق**: bir şeyi kuşatan her şey; meselâ çadırda bölme, yahut şeyi içine alan duvar.
Ve **السُّرادق** **السّرادقات** üzerine cem‘ olunur.
Ve üstü ve altı **مُسَرْدَقٌ** olan ev: bütünüyle gerilmiş (olan). Dedi ki:
“O, Nu‘mân’ın bir eve girişi (gibidir); onun göğü,
fil yavrularının boğazlarıdır; **مُسَرْدَقِ** bir evden sonra.”

**دنقس**: **الدَّنْقَسَةُ**: zillet ve boyun eğişle başı eğmek ve bakışı kısmak. Dedi ki:
“Beni uzaktan gördüğü vakit **دنقسا**.”

**قدمس**: **القُدْمُوسُ**: iri (cüsseli) kral; ve **القُدْمُوسةُ**: büyük kaya. Hepsi: **القَداميس**. Cerîr dedi ki:
“Ve Nizâr (oğlu) babamız beni bir menzile yerleştirdi,
**القَداميسِ**’e düşman, sarp bir başın tepesinde.”

**دمقس**: **الدِّمَقْسُ**: ipek. el-‘Accâc dedi ki:
“Bir genç kız; onun elbisesini **المُدَمْقَسا** sanırsın.”
Ve dedi ki:
“Genç kızlar onun etine atarlar,
ve bükülmüş **الدِّمَقْسِ** püskülleri gibi bir yağ.”

**قنسر**: **القِنَّسْرُ**; ve bazısı der ki: **قِنِّسْر**. Ve **القِنَّسْريّ**: yaşça büyük. el-‘Accâc dedi ki:
“Coşkunluk mu (bu), sen ise **قِنَّسْريُّ**’sun?”
**النون**’un nasbı ve şeddelenmesiyle.

**قِنَّسْرين**: Şam’da bir kûre.

**نقرس**: **النِّقْرِسُ**: ayakta bir hastalık. Ve **النِّقرسُ**: kılavuzlardan bir belâ. Denilir ki: **دليل نِقْرس** ve **طبيب نِقْرس**. Ve **النِّقرِيسُ**: kadınların gül biçiminde edindikleri, başlarına sapladıkları şey. Dedi ki:
“Şu hâlde süslendim: ipekten, bezden ve kırmızı boyadan;
ve dünyanın sanatı olan **النّقارِسُ** senin üzerinde.”

**قرنس**: **القُرْناس**: dağdan öne çıkan burun benzeri (şey).
Ve **قَرْنس** doğanın (şahinin) (bir) fiilidir; ona lâzım (geçişsiz)dır: **كرز** ettiği zaman; ve avlandığı ilk vakit gözleri dikilmiştir.

**قسبر**: **القَسْبُريّ**: şiddetli erkek.

**قربس**: **القَرَبُوسُ**: eyerin yayı. Ve Şam ehlinin bazısı onu ağırlaştırır (telaffuz eder); o hatadır. Ve onun çoğulu: **قَرَبابيس**; o daha şiddetli bir hatadır.

**قبرس**: **القِبْرِسُ** ve **القُبْرُسُ**: bakırdan, onun en iyisi. Ve Şam sınırlarında **قُبْرُس** denilen bir yer vardır.

**قرقس**: **القَرَقُوس**: sert sepet. Ve denilir ki: **القِرْقِسُ**: **الجرجس**. Dedi ki:
“Keşke yılanlar bizi ısırsaydı,
pirelerin ve **القِرْقِسِ**’in yerine.
Yatağın uykusunu yanımdan men ederler,
ve oturursam bedenime eziyet ederler.”

**مرقس**: Câhiliye (devrinde) İblîs’in bir adıdır; Allah’ın lâneti onun üzerine. Ve İmru’ul-Kays buna isimlendirildi; çünkü o, İblîs’in dili üzere şiir söylerdi. Ve onların “İmru’ul-Kays” demeleri uygun değildir; lâkin “İmru’ullah” (demeleri gerekir); fakat bu, dillerinde böyle cereyan etti.

**قسمل**: **القساملةُ**: Yemen’den bir kabile; onlara nisbet: **قَسْمليّ**.

**قلمس**: **القَلَمَّسُ**: belâ (kurnaz) adam; inkâr eden; derinliği uzak (olan). Ve Kinânî **القَلَمَّسُ**, Ma‘add üzerine ayların ertelenmesinden (sorumlu) idi. Câhiliyede Cemretü’l-‘Akabe yanında durur, sonra derdi: “Allah’ım, ben ayları erteleyenim; onları yerlerine koyanım; ve ben ne mağlup edilirim ne de bana cevap verilir. Allah’ım, iki **الصفر**’den birini helâl kıldım; sonraki **صفر**’i haram kıldım; ve iki Receb’de de (böyle): Şa‘bân ve Receb.” Sonra derdi: “Allah’ın adı üzere sefere çıkın.” İşte bu, Azîz ve Celîl’in sözüdür: “**إنما النسيئ زيادة في الكفر**”.

**سملق**: **السَّلْمَقُ**: düz, kaygan taban. Ve **عجز سَمْلقٌ**: kötü huyludur.
Ve **السَّمْلَقةُ**: cinsel birleşmede kötü (olan kadın).

**سفسق**: **السَّفاسِقُ**: kılıçların çizgisi; sanki onun sırtında bir sütun; ip gibi uzatılmış. Ve denilir ki: bilakis o, kılıcın yüzünde uzunlamasına iki çizgi arasındaki (kısımdır). Tekili: **سِفْسِقة**. İmru’ul-Kays dedi ki:
“Ve zırhlı (birine); mızrakla onun eteğini açtım,
**سَفاسِقَ** sahibi keskin bir kılıçla onun eğriliğini doğrulttum.”

**سمسق**: ve **المُستُقة**: yasemin.

**مستق**: **المُسْتُقةُ**: elbiselerden bir tür; ve denilir ki: kürklerden.
Ve **المُستُقة**: eğlencelerden bir türdür; o, mizmar (ney/zurna)dır; yabancı (kökenli) olup Arapçalaştırılmıştır.
