# قسو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B3%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قسو

: ( و ( *!قَسَا قَلْبُه ) *!يَقْسُو ( *!قَسْواً *!وقَسْوَةً *!وقَساوَةً *!وقَساءً ) ، بالمدِّ : ( صَلُبَ وغَلُظً ) ، فهو *!قاسٍ ؛ وقولُه تعالى : ﴿ثم *!قَسَتْ قُلُوبُكم مِن بَعْد ذلكَ﴾ : أَي غَلُظتْ ويَبِسَتْ وعَسَتْ ، فتَأْوِيل *!القَسْوةِ في القَلْبِ ذَهاب اللِّيْن والرَّحْمة والخُشُوع منه .
وأَصْلُ *!القَسْوَة :

الصَّلابَةُ مِن كلِّ شيءٍ .
( و ) مِن المجازِ : *!قَسَا ( الدِّرْهَمُ ) *!يَقْسُو *!قَسْواً : ( زافَ ) ، أَي رَدأَ ؛ ( فهو *!قَسِيٌّ ) ، كغَنِيَ ، ( ج *!قِسْيانٌ ) ، كصَبِيَ وصِبْيانٍ ؛ قُلِبَتِ الواوُ للكسْرَةِ قَبْلها .
وقالَ الأصْمعِي : كأَنَّه إعْرابُ قاشِي ؛ ومثْلُهُ لابنِ السيِّدِ في كتابِ الفرقِ .
وظاهِرُ كلامِ المصنِّفِ وغيرِهِ أنَّه عَرَبيٌّ . قالَ شَيْخُنا : ووَجْهُه على أنَّه فَعِيل من *!القَسْوةِ أَي أَنَّه شَديدٌ صلبٌ لقلَّةِ فضَّتِه .
وقيلَ : دِرْهمٌ *!قَسِيٌّ ضَرْبٌ مِن الزُّيوفِ ، أَي فِضَّته صُلْبة رَدِيئةٌ ليسَتْ بلَيِّنةٍ . وفي الحديثِ : ( وكانت زُيوفاً *!وقِسْياناً ) ، وقالَ مُزَرِّد :
وما زَوَّدُوني غَيْرَ سَحْقِ عِمامَةٍ
وخَمْسِمِىءٍ منها *!قَسِيٌّ وزائِفُ ويقالُ أَيْضاً : دَرَاهِمُ *!قَسِيَّةٌ *!وقَسِيَّاتٌ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي لأبي ذُؤَيب :
لها صَواهِلُ في صُمِّ السِّلامِ كما
صاحَ *!القَسِيَّاتُ في أَيْدي الصَّياريفِ ( و ) يقالُ : ( الذَّنْبُ *!مَقْساةٌ للقَلْبِ ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي ، ( أَي *!يُقْسِيهِ *!إقْساءً ) ؛ ) وقد *!أَقْساهُ الذَّنْبُ : أَي جَعَلَه قاسِياً . وعنْدِي *!مَقْساةٌ : أَي ما يَحْملُه على *!القَساوَةِ .
( و ) مِن المجازِ : ( *!قَاساهُ ) *!مُقاساةً : إذا ( كابَدَهُ ) وعالَجَ شِدَّته .
( ويَوْمٌ ) *!قَسِيٌّ ، ( وقَرَبٌ ) *!قَسِيٌّ ، ( وعامٌ *!قَسِيٌّ ، كغَنِيَ ) في الكُلِّ :

أَي ( شَديدٌ من حَرَ أَو بَرْدٍ أَوْ قَحْطٍ ونحوِه ) .
( وفي الصِّحاحِ : يومٌ قَسِيٌّ أَي شديدٌ مِن حَرْبٍ أَو شَرَ . وبخطِّ أَبي سَهْل : من حَرَ أَو شَرَ ؛ وقَرَبٌ *!قَسِيٌّ : شديدٌ ؛ قالَ أَبو نُخَيْلة :
وهُنَّ بَعْد القَرَبِ *!القَسِي ِّمُسْتَرْعِفاتٌ بشَمَرْذَليِّوعامٌ قَسِيٌّ : ذو قَحْطٍ ؛ نقلَهُ الأَزْهرِي ؛ وأَنْشَدَ للراجزِ :
ويُطْعِمُونَ الشحمَ في العامِ *!القَسِيّ قُدماً إذا ما احْمَرَّ آفاقُ السُّمِيّ وأَصْبَحَتْ مِثْلَ حَواشِي الأَتْحَمِيّ وقالَ شَمِرٌ : العامُ *!القَسِيُّ الشَّديدُ لا مَطَرَ فيه .
( *!وقَسَا : ة بمِصْرَ ) مِن أَعْمالِ جَزيرَةِ قويسنا .
( و ) أَيْضاً : ( قارَةٌ لتَمِيمٍ ) ؛ ) جاءَ في شِعْرٍ ، أَي في قوْلِ ابنِ أَحْمر :
بجَوَ من *!قَساً ذَفِرِ الخُزامى
تَهادى الجِرْبِياء به الحَنِيناوهو حَبْلٌ مِن حِبالِ الدَّهْناءِ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي لرجُلٍ من بَني ضبةَ :
لنا إبِلٌ لم تَدْرِ ما الذُّعْرُ بَيْتُها
بتِعْشارَ مَرْعاها *!قَسًا فصَرائِمُه هكذا هو في الصِّحاحِ .
وفي التَّهذِيب : قَسا ، غَيْر مجْرَى : اسْمُ مَوْضِعٍ ؛ وقال ذُو الرُّمّة :
سَرَتْ تَخْبِطُ الظَّلْماء من جانِبَيْ قَسا
وحُبَّ بها مِن خابِطِ الليلِ زائرُوقالَ أَيْضاً :

ولكنَّني أُفْلِتُّ مِن جانِبَيْ *!قَسا
أَزُورُ امْرأً مَحْضاً كرِيماً يَمانِيايُقْصَرُ ( ويُمَدُّ ) ، كِلاهُما عن ثَعْلب .
قال ابنُ سِيدَه : *!وقَساءٌ مَوْضِعٌ أَيْضاً ؛ وقد قيلَ : هو *!قَسًى بعَيْنِه .
( و ) *!قُساءٌ ، ( كغُرابٍ : جَبَلٌ ) ؛ ) عن ابنِ برِّي .
قالَ الوَزيرُ المَغْربي : قُساءُ اسْمُ موضِعٍ ، غيْرُ مَصْروفٍ .
قال ابنُ الأعْرابي : وكلُّ اسْمٍ على فُعالٍ فإنَّه يَنْصَرِفُ ، فأَمَّا قُساء فلا يَنْصرفُ لأنَّه في الأصْلِ *!قُسَواء على فُعَلاء . ( *!وأَقْسَى : سَكَنَهُ ) ، أَي هذا المَوْضِع ؛ عن ابنِ الأعرابي .
( و ) *!قِساءٌ ، ( ككِساءٍ : ع ) عنْدَ ذاتِ العُشَرِ من مَنازِلِ حاجِّ البَصْرَةِ بينَ ماوِيَةَ واليَنْسوعة ؛ كذا في التكْمِلَةِ ، وهو يَنْصرفُ ؛ قالَهُ الوَزيرُ .
وقالَ أبو عليَ القالِي : *!قِسَاءٌ اسْمُ جَبَلٍ ، يَنْصرفُ ؛ كذا قال ابنُ الأنْبارِي . وقد قَصَرَه ذو الرُّمّة فقالَ :
أولئك أشباه القلاصِ التي طوتْ
بنا البُعدَ من نعفى *!قَسَا فالمصانعِ ( *!والأَقْسَيانُ : نَبْتٌ .
( و ) أَيْضاً : ( عَلَمٌ .
( *!وقَسِيُّ بنُ مُنَبِّهٍ ، كغَنِيَ : أَخُو ثَقِيفٍ ) ؛ ) كذا في المُحْكم .
وفي الصِّحاح : لَقَبُ ثَقيفٍ . قالَ أَبو عبيدٍ : لأنَّه مَرَّ على أبي رِغال وكان مُصَدِّقاً فقَتَله فقيلَ : *!قَسَا قَلْبه فسُمِّي *!قَسِيًّا ؛ قالَ شاعِرُهم :
نحنُ *!قَسِيُّ *!وقَسا أَبُونا قُلْت : وهذا الذي ذَكَرَه

الجَوْهري وهو المُوافِقُ لقوْلِ أَئِمَّةِ النَّسَبِ .
قال أَبو عبيدٍ القاسِمُ بنُ سلام مِن النَّسَّابَة : وَلَد مُنَبِّهُ بنُ بكْرِ بنِ هوازن ثَقِيفاً ، واسْمُه *!قَسِيٌّ ، وأُمُّه أُمَيْمة بنْتُ سعْدِ بنِ هُذَيْل بنِ مدركة ، إلى آخِرِ ما قال .
( وذُو قَسِيَ ) ، كغَنِيَ : ( طَرِيقُ اليَمَنِ إلى البَصْرَةِ .
( *!وقُسَياءُ ، كشُرَكاءَ : جَبَلٌ ) أَو وادٍ باليَمامَةِ .
( *!وقُسَيَّانُ ، كعُلَيَّانَ : وادٍ ) قُرْبَ اليَمامَةِ ، ( أَو صَحْراءُ ) بها .
( و ) *!قُسَيانُ ، ( كعُثْمانَ : ع بالعَقِيقِ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
حَجَرٌ قاسٍ : صُلْبٌ .
وأَرضٌ *!قاسِيَةٌ : لا تُنْبتُ شيئاً .
ورجُلٌ *!قسياوة على فعلاوة ؛ حَكَاهُ أَبو حيَّان عن اللَّحياني .
*!والقَسِيَّةُ : الشَّديدَةُ .
وعَشِيَّةٌ *!قَسِيَّةٌ : بارِدَةٌ .
ولَيْلَةٌ *!قاسِيَةٌ : شَديدَةُ الظَّلْمةِ .
*!والقَسِيُّ : الشيءُ المَرْذُول .
ومِن مجازِ المجازِ قَوْلُ الشَّعْبي لأبي الزِّنادِ : تَأْتِينا بهذه الأحادِيث *!قَسِيَّة وتَأْخُذُها منَّا طازِجَةً ، أَي تأْتِينا رَدِيئةً وتأْخُذُها خالِصَةً مُنقَّاة .
وسِرْنا سَيْراً *!قَسِيًّا : أَي شَديداً .
وكلامٌ *!قَسِيٌّ كما يقالُ زائِفٌ وبَهْرجٌ .
وذُو *!قُساء ، بالضمِّ : جَبَلٌ عنْدَ ذاتِ العُشَرِ مَنْزِل لحاجِّ البَصْرَةِ بينَ ماوِية والينسوعة ؛ قالَ الفَرَزْدق :
وَقَفْتُ بأَعْلى ذِي قُساء مَطِيَّتيأُمَيِّلُ في مَرْوانَ وابنِ زِيادِوقالَ نَهْشلُ بنُ حَرِّيَ :

تَضَمَّنها مَشارِفُ ذِي *!قُساءٍ مَكانَ النَّصْلِ من بَدَنِ السِّلاحِوقُرِىءَ : ﴿وجَعَلْنا قُلُوبَهم *!قَسِيّة﴾ ، وهي التي ليسَتْ بخالِصَةِ الإيمانِ .
وفي ياقوت : *!القِسَى ، كإلَى : مَوْضِعٌ ؛ كذا عن ابنِ السيِّد .

### Türkçe

: ( ve ( **قَسَا قَلْبُه** ) **يَقْسُو** ( **قَسْواً** ve **قَسْوَةً** ve **قَساوَةً** ve **قَساءً** ) — med ile: (katılaştı ve kalınlaştı), artık o **قاسٍ**’dir; ve O’nun (yüce) sözü: ﴿sonra **قَسَتْ قُلُوبُكم** bundan sonra﴾ : yani kalınlaştı ve kurudu ve sertleşti; böylece kalpteki **القَسْوة**’nin te’vili, ondan yumuşaklığın, merhametin ve huşûnun gitmesidir.
Ve **القَسْوَة**’nin aslı:

her şeyden katılıktır.
( ve ) mecazdan: **قَسَا** (dirhem) **يَقْسُو** **قَسْواً**: (zâf oldu), yani kötüleşti; (artık o **قَسِيٌّ**’dir), غَنِيَ gibi, (çoğulu **قِسْيانٌ**), صَبِيَ ve صِبْيانٍ gibi; ondan önceki kesre sebebiyle vav çevrilmiştir.
Ve الأصمعي dedi: sanki **قاشِي**’nin i‘rabıdır; benzeri, الفرق kitabında ابنُ السيِّد’indir.
Ve musannifin ve başkasının sözünün zahiri, onun Arapça olduğudur. Şeyhimiz dedi: ve onun vechi, **القَسْوة**’den فعيل olması üzerinedir; yani gümüşünün azlığından dolayı o şiddetli, katıdır.
Ve denildi: **قَسِيٌّ** dirhem, züyûf (kalp para)dan bir türdür; yani gümüşü katı, kötü olup yumuşak değildir. Ve hadiste: (ve züyûf ve **قِسْياناً** idi) ; ve مُزَرِّد dedi:
Ve bana bir sarığın aşınmışlığından başka azık vermediler
ve ondan beş yüz: **قَسِيٌّ** ve zâif.
Ve ayrıca denilir: **قَسِيَّةٌ** ve **قَسِيَّاتٌ** dirhemler; ve الجوهري, Ebû ذؤَيب’den okudu:
Onun, sağır kayalarda kişnemeleri vardır; tıpkı
**القَسِيَّاتُ**’ın sarrafların ellerinde seslenmesi gibi.
( ve ) denilir: (günah, kalp için **مَقْساةٌ**’dır); bunu الجوهري nakletti, (yani onu **يُقْسِيهِ** **إقْساءً** ile katılaştırır); ve günah onu **أَقْساهُ**: yani onu katı yaptı. Ve bende **مَقْساةٌ** vardır: yani onu **القَساوَة**’ye taşıyan şey.
( ve ) mecazdan: (**قَاساهُ**) **مُقاساةً**: (ona katlandı) ve onun şiddetini çektiği ve işlediği zaman.
( ve bir gün ) **قَسِيٌّ**, ( ve bir yakınlık ) **قَسِيٌّ**, ( ve bir yıl **قَسِيٌّ**, غَنِيَ gibi) hepsinde:

yani (sıcaklık veya soğukluk veya kıtlık ve benzeri bakımından şiddetli).
( Ve الصحاح’ta: **قَسِيٌّ** gün: savaş veya şer bakımından şiddetli, yani. Ve Ebû سهل’in hattıyla: sıcaklık veya şer’den; ve **قَسِيٌّ** yakınlık: şiddetli; Ebû نُخَيْلة dedi:
Ve onlar, **القَرَبِ القَسِي**’den sonra, şَمَرْذَليّ ile acele ettirenlerdir.
Ve **قَسِيٌّ** yıl: kıtlık sahibi; bunu الأزهري nakletti; ve recez söyleyene okudu:
Ve eski zamanlarda **العامِ القَسِيّ**’de yağı yedirirler, semî ufukları kızardığı zaman
ve أَتْحَمِي’nin kenarları gibi sabahladığı zaman.
Ve شمر dedi: **العامُ القَسِيُّ** şiddetli olandır; onda yağmur yoktur.
( **قَسَا**: Mısır’da ) قويسنا adasının amellerindendir.
( ve ) ayrıca: (Temîm’e ait bir kara tepe); şiirde geldi, yani ابنِ أَحْمر’in sözünde:
**قَساً**’dan bir çukurda, reyhanı keskin kokulu,
hanînâ ile onun içinde cırbıyâ salınır.
Ve o, الدَّهْناء iplerinden bir iptir; ve الجوهري, Benî ضبة’den bir adam için okudu:
Bizim develerimiz vardır; evleri korkunun ne olduğunu bilmez,
otlakları تِعْشار’da, **قَسًا**’dır; sonra onun sürüleri.
الصِّحاح’ta böyledir.
Ve التهذيب’de: **قَسا** — مجرى olmayan — bir yer adıdır; ve ذو الرُّمّة dedi:
Karanlığı, **قَسا**’nın iki yanından yürüyerek, çarpa çarpa geçti,
ve gecenin çarpıcısından bir ziyaretçi onunla sevildi.
Ve ayrıca dedi:

Fakat ben, **قَسا**’nın iki yanından kurtuldum,
saf, kerim, Yemenli bir adamı ziyaret ederim.
Kısaltılır (ve uzatılır); ikisi de ثعلب’den.
İbnُ سِيدَه dedi: **قَساءٌ** da bir yer adıdır; ve denildi: o, bizzat **قَسًى**’dır.
( ve ) **قُساءٌ**, (غُرابٍ gibi: bir dağ); İbnِ برِّي’den.
Vezir el-Mağribî dedi: **قُساءُ** bir yer adıdır, gayr-i munsarıftır.
İbnُ الأعرابي dedi: فُعال vezninde olan her isim munsarıf olur; fakat **قُساء** munsarıf olmaz; çünkü aslında فُعَلاء vezninde **قُسَواء**’dır.
( **أَقْسَى**: onun meskenidir), yani bu yer; İbnِ الأعرابي’den.
( ve ) **قِساءٌ**, (كِساءٍ gibi: bir yer) ذاتِ العُشَر yanında, Basra hacısının menzillerinden; ماوِيَة ile اليَنْسوعة arasında; التكملة’de böyle; ve o munsarıftır; vezir söyledi.
Ebû علي القالي dedi: **قِسَاءٌ** bir dağın adıdır, munsarıftır; İbnُ الأنْبارِي böyle dedi. Ve ذو الرُّمّة onu kısalttı da dedi:
Onlar, bizimle uzaklığı kat eden,
نعفى’dan **قَسَا**’ya, sonra المصانع’e giden, ince develerin benzerleridir.
( ve **الأَقْسَيانُ**: bir bitkidir.
( ve ) ayrıca: (bir özel addır).
( **قَسِيُّ بنُ مُنَبِّهٍ**, غَنِيَ gibi: ثَقِيف’in kardeşidir); المُحكم’de böyle.
Ve الصحاح’ta: ثَقيف’in lakabıdır. Ebû عبيد dedi: çünkü Ebû رِغال’ın yanından geçti; o, sadaka toplayıcı idi; onu öldürdü; bunun üzerine “**قَسَا قَلْبه**” denildi; böylece **قَسِيًّا** diye adlandırıldı; onların şairi dedi:
Biz **قَسِيُّ**’yiz; babamız da **قَسا**.
Dedim: bu, الجوهري’nin zikrettiği şeydir ve nesep imamlarının sözüne muvafıktır.
Nesep âlimlerinden Ebû عبيد القاسم بن سلام dedi: مُنَبِّهُ بنُ بكرِ بنِ هوازن, ثَقيف’i doğurdu; onun adı **قَسِيٌّ**’dir; annesi, مدركة بنِ هُذَيْل بنِ سعد’in kızı أُمَيْمة’dir; söylediğinin sonuna kadar.
( ve **ذُو قَسِيَ** ), غَنِيَ gibi: (Yemen yolu, Basra’ya).
( **قُسَياءُ**, شُرَكاءَ gibi: bir dağ) yahut Yemâme’de bir vadi.
( **قُسَيَّانُ**, عُلَيَّانَ gibi: bir vadi) Yemâme yakınında, (yahut bir çöl) onda.
( ve ) **قُسَيانُ**, (عُثْمانَ gibi: عقيق’te bir yer).
( Ve onun üzerine istidrâk edilenler:
Katı taş: sert.
**قاسِيَةٌ** toprak: hiçbir şey bitirmez.
فعلاوة vezninde **قسياوة** adam; bunu Ebû حيّان, اللَّحياني’den nakletti.
Ve **القَسِيَّةُ**: şiddetli olan.
**قَسِيَّةٌ** akşamüstü: soğuk.
**قاسِيَةٌ** gece: karanlığın şiddetlisi.
Ve **القَسِيُّ**: değersiz şey.
Mecazın mecazından, الشَّعْبي’nin Ebû الزِّناد’a sözü: bize bu hadisleri **قَسِيَّة** olarak getiriyorsun ve onları bizden taze olarak alıyorsun; yani bize kötü olarak getiriyorsun ve onları arı, ayıklanmış olarak alıyorsun.
**قَسِيًّا** yürüyüşle yürüdük: yani şiddetli.
Ve **قَسِيٌّ** söz; zâif ve behrec denildiği gibi.
Ve **قُساء** sahibi — damme ile: ذاتِ العُشَر yanında bir dağ; Basra hacısı için bir menzil; ماوِية ile الينسوعة arasında; الفرزدق dedi:
Binek hayvanımı ذِي قُساء’ın en üstünde durdurdum,
Mervân ve İbnِ زياد hakkında meylederim.
Ve نَهْشلُ بنُ حَرِّيَ dedi:

ذِي **قُساء**’ın yüksek yerleri onu, silah bedeninden ok ucunun yeri gibi içine aldı.
Ve şöyle okundu: ﴿ve onların kalplerini **قَسِيّة** kıldık﴾ ; o, imanın hâlis olmadığıdır.
Ve Yâkût’ta: **القِسَى**, إِلَى gibi: bir yer; İbnِ السيِّد’den böyle.)
