# قسي (ق-س-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B3%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - س - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: قسى

## Sözlükler (2)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والسين وما يثلثهما)
(قسط)  القاف والسين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنَيَين متضادَّين والبناءُ واحد. فالقِسط: العَدل. ويقال منه أقْسَطَ يُقْسِط. قال الله تعالى: ﴿إنَّ اللهَ يُحبُّ المُقْسِطِين﴾ [المائدة 42، الحجرات 9، الممتحنة8]. والقَسْط بفتح القاف: الجَور. والقُسوط: العُدول عن الحق. يقال قَسَطَ، إذا جار، يَقْسِطُ قَسْطاً. والقَسَط: اعوجاجٌ في الرِّجلين، وهو خلاف الفَحَج.
ومن الباب الأوّل القِسْط: النَّصيب، وتَقَسَّطْنا الشَّيءَ بيننا. والقِسْطَاس: المِيزان. قال الله سبحانه: ﴿وَزِنُوا بالقِسْطاسِ المُستَقِيم﴾ [الإسراء 35، الشعراء 182].
ومما ليس من هذا القُسْط: شيءٌ يُتَبَخَّرُ به، عربيٌّ.
(قسم)  القاف والسين والميم أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على جمالٍ وحُسن والآخر على تجزئة شيء.
فالأوّل القَسَام، وهو الحُسْن والجمال، وفلانٌ مُقَسَّم الوجه، أي ذو جمالٍ. والقَسِمة: الوجه، وهو أحسن ما في الإنسان. قال:
كأنَّ دنانيراً على قَسِماتهِمْ *** وإنْ كان قد شفَّ الوجوهَ لقاءُ([1])
والقَسام، في شعر النابغة([2]): [شِدة الحَرّ([3])].
والأصل الآخر القَسْم: مصدر قَسَمت الشّيءَ قَسْماً. والنَّصيب قِسمٌ بكسر القاف. فأمَّا اليمين فالقَسَم. قال أهلُ اللغة: أصل ذلك من القَسَامة، وهي الأيمان تُقْسَم على أولياء المقتول إذا ادَّعَوْا دمَ مقتولهم على ناسٍ اتَّهموهم به([4]). وأمسى فلانٌ متقسَّماً، أي كأنَّ خواطرَ الهموم تقسَّمَتْه.
ومما شذَّ عن هذا الباب: القَسَاميّ، وهو الذي يَطْوِي الثِّيابَ أوّل طيِّها، ثم تُطْوَى على طَيِّه. قال:
* طيَّ القَسَامِيّ بُرودَ العَصَّابْ([5]) *
يقال إنَّ العصّاب: الغَزَّال.
(قسن)  القاف والسين والنون كلمةٌ تدلُّ على شِدّة. يقال: اقسأَنَّ اللَّيلُ: اشتدَّ ظلامُه. والمقسَئنُّ: الصُّلب من الرجال، ويكون كبيرَ السِّنّ. قال:
إنْ تكُ لَدْناً ليِّناً فإنّي *** ما شئتَ من أشْمَطَ مقسَئِنِّ([6])(قسي)  القاف والسين والحرف المعتل يدلُّ على شِدَّة وصلابة. من ذلك الحجر القاسي. والقَسْوة: غِلَظ القَلْب، وهي من قسوة الحَجَر. قال الله تعالى: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كالحِجَارَةِ أوْ أَشَدُّ قَسْوةً[البقرة 74]. [و] القاسية: اللَّيلة الباردة. ومن الباب المُقاساة: معالجَة الأمر الشَّديد. وهذا من القَسوة، لأنَّهُ يُظهِر أنّه أقسَى من الأمر الذي يُعالِجهُ. وهو على طريقة المُفاعَلة.
(قسب)  القاف والسين والباء يدلُّ على مِثْل ما دلَّ عليه الذي قبله. يقولون: [القَسْب]: التَّمر اليابس. قال:
وأسمَرَ خَطِّيّاً كأنَّ كعوبَه *** نَوَى القَسبِ عَرَّاصاً مُزَجّاً منصّلا([7])والقَسْب: الصُّلب من كلِّ شيء. والقَسِيب: الطَّويل الشَّديد. ومن* الباب القَسِيب، وهو صوتُ الماءِ في جرَيانه، ولا يكون صوتٌ إلاّ كان بقوة. قال عَبِيد:
* للماء مِن تحتِهِ قَسيبُ([8]) *
(قسر)  القاف والسين والراء يدلُّ على قَهرٍ وغلَبَة بشدة. من ذلك القَسْر: الغَلَبة والقَهْر. يقال: قْسَرتهُ قسراً، واقتسرتُه اقتِساراً. وبعيرٌ قَيْسَرِيٌّ: صُلْب. والقَسْوَرة: الأسد، لقُوّته وغلَبته.
--------------ـــ
([1]) البيت لمحرز بن المكعبر الضبي، كما في اللسان (قسم) وحماسة أبي تمام (2: 193).
([2]) هو قوله، وأنشده في اللسان (قسم):
تسف بريره وترود فيه *** إلى دبر النهار من القسام
 ([3]) التكملة من المجمل.
([4]) في اللسان عن ابن الأثير: "وحقيقتها أن يقسم من أولياء المقتول خمسون نفراً على استحقاقهم دم صاحبهم إذا وجدوه قتيلاً بين قوم ولم يعرف قاتله، فإن لم يكونوا خمسين أقسم الموجودون خمسين يميناً، لا يكون فيهم صبي ولا امرأة ولا مجنون ولا عبد".
([5]) البيت لرؤبة، كما سبق في حواشي (عصب).
([6]) أنشده في اللسان (قسن).
([7]) صواب إنشاده، كما في الديوان 20 واللسان (زجج): "أصم ردينيا"، لأن قبله:
وإني امرؤ أعددت للحرب بعدما *** رأيت لها ناباً من الشر أعصلا
          وأما البيت الذي يشتبه بهذا في الإنشاد، فهو بيت حاتم في ديوانه ص 121:
وأسمر خطيا كأن كعوبه *** نوى القسب قد أرمى ذراعاً على العشر
 ([8]) صدره كما في الديوان 6 وشرح القصائد العشر 305 واللسان (قسب):
* أو جدول في ظلال نخل *

ـ

##### Türkçe

(قاف, **السين** ve ikisini üçleyenler bâbı)

(**قسط**)  **القاف** ve **السين** ve **الطاء** sahih bir asıldır; birbirine zıt iki mânaya delâlet eder; bina birdir. Şu hâlde **القِسط**: adâlettir. Ondan **أقْسَطَ يُقْسِط** denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّ اللهَ يُحبُّ المُقْسِطِين﴾ [المائدة 42، الحجرات 9، الممتحنة8]. Ve **القَسْط** (kāfın fethiyle): zulümdür. Ve **القُسوط**: haktan dönmedir. **قَسَطَ** denir; zulmettiği zaman; **يَقْسِطُ قَسْطاً**. Ve **القَسَط**: bacaklarda bir eğriliktir; o, **الفَحَج**’ın zıddıdır.

Ve birinci bâbdan **القِسْط**: nasiptir; ve **تَقَسَّطْنا الشَّيءَ بيننا** (şeyi aramızda paylaştırdık). Ve **القِسْطَاس**: terazidir. Allah Sübhânehû dedi: ﴿وَزِنُوا بالقِسْطاسِ المُستَقِيم﴾ [الإسراء 35، الشعراء 182].

Ve bundan olmayanlardan **القُسْط**: kendisiyle buhur yapılan bir şeydir; Arabîdir.

(**قسم**)  **القاف** ve **السين** ve **الميم** iki sahih asıldır; bunlardan biri güzellik ve hüsn üzerine, diğeri bir şeyin parçalanması üzerine delâlet eder.

Birincisi **القَسَام**’dır; o, hüsn ve güzelliktir. Ve falan **مُقَسَّم الوجه**’dir; yani güzellik sahibidir. Ve **القَسِمة**: yüzdür; o, insanda olanın en güzeli olandır. Dedi:
كأنَّ دنانيراً على قَسِماتهِمْ *** وإنْ كان قد شفَّ الوجوهَ لقاءُ([1])

Ve **القَسام**, Nâbiga’nın şiirinde([2]): [**شِدة الحَرّ**([3])].

Ve diğer asıl **القَسْم**’dır: **قَسَمت الشّيءَ قَسْماً**’nın masdarı. Ve nasip, kāfın kesriyle **قِسم**’dir. Yemîne gelince, o **القَسَم**’dır. Dil ehli dedi: bunun aslı **القَسَامة**’dandır; o, öldürülenin velîlerine, öldürülenlerinin kanını, kendileriyle itham ettikleri birtakım kimseler üzerine iddia ettikleri zaman, taksim olunan yeminlerdir([4]). Ve falan **متقسَّماً** olarak akşamladı; yani sanki gamların hatıraları onu taksim etmiş gibidir.

Ve bu bâbdan şâz olanlardan: **القَسَاميّ**; o, elbiseleri ilk katlayışında katlayan, sonra onun katlayışı üzerine katlanan kimsedir. Dedi:
* طيَّ القَسَامِيّ بُرودَ العَصَّابْ([5]) *
Denir ki **العصّاب**: ip eğirendir.

(**قسن**)  **القاف** ve **السين** ve **النون** şiddete delâlet eden bir kelimedir. Denir: **اقسأَنَّ اللَّيلُ**: karanlığı şiddetlendi. Ve **المقسَئنُّ**: erkeklerin katı olanıdır; ve yaşlı olur. Dedi:
إنْ تكُ لَدْناً ليِّناً فإنّي *** ما شئتَ من أشْمَطَ مقسَئِنِّ([6])(**قسي**)  **القاف** ve **السين** ve illetli harf, şiddet ve katılığa delâlet eder. Ondan, **الحجر القاسي** (katı taş). Ve **القَسْوة**: kalbin katılığıdır; o, taşın katılığındandır. Allah Teâlâ dedi: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كالحِجَارَةِ أوْ أَشَدُّ قَسْوةً[البقرة 74]. Ve **القاسية**: soğuk gecedir. Ve bâbdan **المُقاساة**: şiddetli işi tedavi etmektir. Bu, **القَسوة**’dandır; çünkü o, tedavi ettiği işten daha katı olduğunu ortaya koyar. Ve o, **المُفاعَلة** yolundadır.

(**قسب**)  **القاف** ve **السين** ve **الباء**, kendisinden öncekinin delâlet ettiğine benzer şeye delâlet eder. Derler: **القَسْب**: kuru hurmadır. Dedi:
وأسمَرَ خَطِّيّاً كأنَّ كعوبَه *** نَوَى القَسبِ عَرَّاصاً مُزَجّاً منصّلا([7])Ve **القَسْب**: her şeyin katı olanıdır. Ve **القَسِيب**: uzun, şiddetli olandır. Ve bâbdan **القَسِيب**; o, akışında suyun sesidir; ve hiçbir ses yoktur ki kuvvetle olmasın. Ubeyd dedi:
* للماء مِن تحتِهِ قَسيبُ([8]) *

(**قسر**)  **القاف** ve **السين** ve **الراء**, şiddetle kahır ve galebeye delâlet eder. Ondan **القَسْر**: galebe ve kahırdır. Denir: **قْسَرتهُ قسراً**; ve **اقتسرتُه اقتِساراً**. Ve **بعيرٌ قَيْسَرِيٌّ**: katıdır. Ve **القَسْوَرة**: aslandır; kuvveti ve galebesi sebebiyle.

--------------ـــ
([1]) Beyit, Lisân’da (**قسم**) ve Ebû Temmâm’ın Hamâse’sinde (2: 193) olduğu üzere, Muhrez b. el-Mukabber ed-Dabbî’nindir.
([2]) Onun sözüdür; Lisân’da (**قسم**) içinde rivayet etti:
تسف بريره وترود فيه *** إلى دبر النهار من القسام
 ([3]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([4]) Lisân’da İbnü’l-Esîr’den: "Ve hakikati şudur ki: öldürülmüşün velîlerinden elli kişi, sahiplerinin kanını hak ettiklerine dair yemin eder; onu bir kavim arasında öldürülmüş buldukları ve katilini bilmedikleri zaman. Eğer elli değillerse, mevcut olanlar elli yemin eder; içlerinde çocuk, kadın, deli ve köle bulunmaz".
([5]) Beyit, daha önce (**عصب**) haşiyelerinde geçtiği üzere, Ru’be’nindir.
([6]) Lisân’da (**قسن**) içinde rivayet etti.
([7]) İnşâdının doğrusu, Dîvân 20 ve Lisân’da (**زجج**) içinde olduğu üzere: "أصم ردينيا"; çünkü ondan önce:
وإني امرؤ أعددت للحرب بعدما *** رأيت لها ناباً من الشر أعصلا
          İnşâdda bununla karışan beyit ise, Dîvân’ında s. 121’de Hâtim’in beyitidir:
وأسمر خطيا كأن كعوبه *** نوى القسب قد أرمى ذراعاً على العشر
 ([8]) Sadrı, Dîvân 6 ve Şerhu’l-Kasâidi’l-‘Aşr 305 ve Lisân’da (**قسب**) içinde olduğu üzere:
* أو جدول في ظلال نخل *

ـ

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: قسى

قَاسَاهُ
3 قَاسَاهُ ذ He endured it; struggled, or contended, with, or against, it; struggled, or contended, with, or against, its difficulty, or severity; he endured, or he struggled, or contended, with, or against, the difficulty, or trouble, or inconvenience, that he experienced from it or him; [and so عَانَاهُ; for both of which see Har, p. 564; and for the latter see شَاقَاهُ; and for both see also مُجَانَاةٌ]; syn. كَابَدَهُ, (S, K,) and عَالَجَ شِدَّتَهُ: (TA:) he underwent difficulties, troubles, or inconveniences, in doing it. (Msb in explanation of the syn. كَابَدَهُ.)

قُِسِىُّ
قُِسِىُّ ذ pl. of قَوْسٌ.

قُسَوِىٌّ
قُسَوِىٌّ ذ : see art. قوس.

##### Türkçe

قَاسَاهُ
3 **قَاسَاهُ** ذ Ona katlandı; onunla, yahut ona karşı, mücadele etti veya çekişti; onun güçlüğüyle yahut şiddetiyle, onunla yahut ona karşı, mücadele etti veya çekişti; ondan veya ondan (o kimseden) tecrübe ettiği güçlüğe, yahut sıkıntıya, yahut rahatsızlığa katlandı, yahut onunla, yahut ona karşı, mücadele etti veya çekişti; [ve böylece **عَانَاهُ**; her ikisi için de Har, s. 564’e bak; ve ikincisi için **شَاقَاهُ**’a bak; ve her ikisi için ayrıca **مُجَانَاةٌ**’a da bak]; eş anlamlısı **كَابَدَهُ**, (S, K,) ve **عَالَجَ شِدَّتَهُ**: (TA:) onu yapmada güçlükler, sıkıntılar veya rahatsızlıklar yaşadı. (Msb, eş anlamlı **كَابَدَهُ**’un açıklamasında.)

قُِسِىُّ
**قُِسِىُّ** ذ **قَوْسٌ**’un çoğuludur.

قُسَوِىٌّ
**قُسَوِىٌّ** ذ : **قوس** maddesine bak.
