# قشر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B4%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B4%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B4%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: قشر

(باب القاف والشين وما يثلثهما)
(قشع)  القاف والشين والعين أصل صحيحٌ واحِد، أومأ إلى قياسِه أبو بكر فقال: "كلُّ شيءٍ خَفَّ فقد قَشِع وقَشَع يقْشَع قَشَعاً، مثل اللحم يجفف([1])". وهذا الذي قاله صحيح. ومنه انقشَعَ الغَيم وأقشع وتَقَشَّع([2])، والقِشْعة: القطعة من السَّحاب تَبقَى بعد انكشاف الغَيم. وذكر بعضُهم أنَّ الكُناسة قَُِشع([3]).
قال الكِسائيّ، قَشَعت الرِّيح السحابَ وانقشَعَ هو. وأقْشَعَ القومُ عن الماء، إذا أقلعوا. ويقال إنَّ القِشَعَ: ما يُرمى به عن الصَّدر من نُخَاعَة([4]). والقَشْع: ما قُشِع عن وجه الأرض. وكَلأٌ قشِيعٌ: متفرِّق. وشاةٌ قَشِعَةٌ: غَثَّةٌ، كأنَّ السِّمَن قد انقشَعَ عنها. ورجلٌ قَشِعٌ: لا يثبت على أمر. فأمّا القَشْع فيقال: بيتٌ من أَدَم، والجمع قُشُوع. قال:
* إذا القَشْعُ من رِيح الشِّتاء تَقعقَعا([5]) *
وهو القياس، لأنَّهم إذا سارُوا قَشَعوه. ويقال: القَشْع: النِّطْع. وهو ذلك القياس.
(قشف)  القاف والشين والفاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي قولهم: قَشِف يَقْشَفُ، إذا لوَّحته الشمس فتغيَّر، ثمَّ قِيل لكلِّ من لا يتصنَّع للتجمُّل قَشِف، وهو يتقشَّف.
(قشب)  القاف والشين والباء أصلانِ يدلُّ أحدُهما على خَلْط شيءٍ بشيء، والآخَر على جِدَّةٍ في الشيء.
فالأوَّل: القَشْب، وهو خَلْط الشَّيء بالطَّعام، ولا يكاد يكون إلاّ مكروها.
من ذلك القِشْب([6])، هو السمُّ القاتل. قال الهُذَليّ([7]):
فَعَمَّا قليلٍ سقاها معاً *** بذِيفان مُذْعِفِ قِشْبٍ ثُمالِ([8])ويقال: قَشَب فلانٌ فلاناً بسُوءٍ، ذكَره به أو نسَبَه إليه. وقَشَبَه بقبيحٍ: لَطَخَه به. ورجل مُقشَّب الحسَب، إذا مُزِج حسبُه. قال ابن دريد([9]): القِشْبَة: الخسيس من النّاس، لغة يمانِيَة.
والأصل الآخَر: القَشِيب: الجديد من الثِّياب وغيرِها. والقَشيب: السَّيف الحديث العهد بالجِلاء.
(قشر)  القاف والشين والراء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على تنحيةِ الشّيء ويكونُ الشيءُ كاللِّباس ونحوه. من ذلك قولك: قشَرت الشَّيء أقشره. والقِشْرة: الجلدة المقشورة. [والقِشْر([10])]: لباس الإنسان، قال الشاعر:
[مُنِعَتْ حنيفةُ واللهازمُ منكمُ *** قِشرَ العراقِ وما يَلَذُّ الحنجرُ([11])]وفي [حديث([12])] قَيْلَةَ: "كنت إذا رأيتُ رجلاً ذا رُواء وذا قِشْرٍ طمَحَ بصري إليه". والمَطْرة القاشرة: التي تَقشِر وجهَ الأرض. وسنةٌ قاشورة: مُجْدبة تَقْشِر أموالَ القوم. قال:
فابعَثْ عليهم سنةً قاشورهْ *** تحتلق المالَ احتلاقَ النُّورهْ([13])ثم سمِّي كلُّ شيءٍ يَفْعَل ذلك قاشوراً، فيقولون للشُّؤم: قاشور. ويقولون في المثل: "أشأَم مِن قاشِر([14])"، وهو فحلٌ له حديث. ولهذا سُمِّي الفِسْكِل([15]) من الخيل الذي يَجيء في الحَلْبة آخِرَها قاشُوراً. وقولهم إنَّ الأقْشَر: الشَّديد الحُمرة، وإنَّما ذلك للشَّديد حُمرةِ الوجه، الذي يُرَى وجهُه كأنَّه يتقشّر. وقُشَيرٌ: [أبو قبيلة([16])] من العرب.
(قشم)  القاف والشين والميم أُصَيلٌ إن صحّ فهو من الأكل وما ضاهاه من المأكول. قالوا: القَشْم: الأكل. والقُشَام: ما يُؤكَل. وقال ابن دريد: "قُشَام المائدة: ما نُفِض منها من باقي خُبز وغيرهِ([17])". ويقال: ما أصابت الإبِلُ مَقْشَماً، أي لم تُصِب ما ترعاه.
ومما شذَّ من هذا الباب إنْ صحَّ قولُهم: قَشَمت الخُوصَ، إذا شقَقتَه، لتَسفَّهُ. وكلُّ ما شُقَّ منه فهو قُشَام.
--------------ـــ
([1]) إشارة إلى لغتي الكسر والفتح. والفتح لم يرد إلا هنا وفي اللسان، قال: "والقشع أن تيبس أطراف الذرة قبل إناها، يقال قشعت الذرة تقشع قشعاً". والذي في المجمل عن الجمهرة: "فقد قشع يقشع قشعاً"، بكسر عين الماضي. على أن الذي في الجمهرة (3: 61): "فقد قشع، مثل اللحم إذا جفف" فلم يرد فيها المضارع ولا المصدر.
([2]) في الأصل: "وقشع"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) بتثليث القاف، كما في القاموس. وفي اللسان: "والقَشع والقُِشع: كناسة الحمام والحجام، والفتح أعلى".
([4]) النخاعة، بالضم: ما تفله الإنسان، كالنخامة. وكذا وردت العبارة في المجمل. وفي اللسان والقاموس: "نخامة".
([5]) لمتمم بن نويرة، يرثي أخاه مالكاً. وصدره كما في المفضليات (2: 65) واللسان (قشع، برم) والأمالي (1: 19) وسمط اللآلئ 87 والعقد (3: 263):
* ولا برما تهدي النساء لعرسه *
([6]) يقال قشب، بالكسر، وقشب بالتحريك.
([7]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 186).
([8]) المزعف والمذعف: القاتل. ورواية الديوان: "بمزعف ذيفان".
([9]) الجمهرة (1: 293).
([10]) التكملة من المجمل واللسان.
([11]) التكملة من اللسان (قشر).
([12]) التكملة من اللسان. وفي المجمل: "وفي الحديث". وانظر حديث قيلة في مجمع الزوائد للهيثمي
(6: 9) طبع القدسي 1356، وهو في الإصابة مع تحريف شديد في ترجمة (قيلة بنت مخرمة).
([13]) الرجز للكذاب الحرمازي، كما في البيان والتبيين (3: 276)، وهو بدون نسبة في اللسان (تلب، قشر، حلق).
([14]) في الأصل: "قاشور"، صوابه في المجمل واللسان وأمثال الميداني (1: 346).
([15]) في الأصل: "ألف كل".
([16]) بمثلها يلتئم الكلام.
([17]) بعده في الجمهرة (3: 66): "وأحسبها مولدة".

ـ

### Türkçe

(قاف ve شين ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)

(**قشع**)  **القاف** ve **الشين** ve **العين** tek bir sahih asıldır; Ebû Bekir kıyasına işaret etti de şöyle dedi: “Her şey hafifledi mi, **قَشِع** olur; **قَشَع** olur; **يَقْشَع**; **قَشَعاً** (olur); tıpkı et kurutulduğu gibi.” Bu söylediği sahihtir. Ondandır: bulut **انقشَع** etti ve **أقشع** etti ve **تَقَشَّع** etti; ve **القِشْعة**: bulutun açılmasından sonra kalan buluttan bir parçadır. Bazıları, süpürüğün **قَُِشع** olduğunu zikretti.

El-Kisâî dedi: rüzgâr bulutu **قَشَعت** etti, o da **انقشَع** etti. Ve kavim sudan **أقْشَعَ** etti; yani ayrıldıkları zaman. Ve denilir ki **القِشَعَ**: göğüsten atılan **نُخَاعَة**’dan (balgamdan) atılan şeydir. Ve **القَشْع**: yer yüzünden **قُشِع** edilen şeydir. Ve **كَلأٌ قشِيعٌ**: dağınık. Ve **شاةٌ قَشِعَةٌ**: zayıf; sanki semizlik ondan **انقشَع** etmiş gibidir. Ve **رجلٌ قَشِعٌ**: bir iş üzerinde sebat etmez. Amma **القَشْع** için denilir: deriden bir ev; çoğulu **قُشُوع**. Dedi ki:
* إذا **القَشْعُ** من رِيح الشِّتاء تَقعقَعا *
Ve bu kıyastır; çünkü yürüdükleri zaman onu **قَشَع** ederler. Ve denilir: **القَشْع**: **النِّطْع**. Ve o, şu kıyastır.

(**قشف**)  **القاف** ve **الشين** ve **الفاء** tek bir kelimedir; o da onların sözü: **قَشِف يَقْشَفُ**; güneş onu kavurup da değiştiği zaman. Sonra süslenmek için yapmacıklık etmeyen herkes için **قَشِف** denildi; o da **يتقشَّف** eder.

(**قشب**)  **القاف** ve **الشين** ve **الباء** iki asıldır: ikisinden biri bir şeyi bir şeye karıştırmaya delalet eder; diğeri şeyde yeniliğe delalet eder.

Birincisi: **القَشْب**; o, şeyi yemeğe karıştırmaktır; neredeyse ancak mekruh olur.
Bundan: **القِشْب**; o öldürücü zehirdir. El-Huzelî dedi:
فَعَمَّا قليلٍ سقاها معاً *** بذِيفان مُذْعِفِ **قِشْبٍ** ثُمالِ
Ve denilir: falan, falanı kötülükle **قَشَب** etti; onu onunla andı yahut onu ona nispet etti. Ve onu çirkin bir şeyle **قَشَب** etti: onu onunla lekeledi. Ve **رجل مُقشَّب الحسَب**: soyu karıştırıldığı zaman. İbn Düreyd dedi: **القِشْبَة**: insanların aşağısı; Yemenî bir dildir.

Diğer asıl: **القَشِيب**: elbiseden ve başkasından yeni olan. Ve **القَشيب**: cilâ ile yeni tanışmış kılıçtır.

(**قشر**)  **القاف** ve **الشين** ve **الراء** tek bir sahih asıldır; şeyin uzaklaştırılmasına delalet eder; ve şey elbise ve benzeri gibi olur. Bundan senin sözün: şeyi **قشَرت** ettim; onu **أقشره** ederim. Ve **القِشْرة**: soyulmuş deridir. Ve **القِشْر**: insanın elbisesidir; şair dedi:
[مُنِعَتْ حنيفةُ واللهازمُ منكمُ *** **قِشرَ** العراقِ وما يَلَذُّ الحنجرُ]
Ve **حديث**’te, **قَيْلَةَ**’nin (rivayetinde): “Ben, görünüş sahibi ve **قِشْر** sahibi bir adam gördüğümde, gözüm ona doğru yükselirdi.” Ve **المَطْرة القاشرة**: yerin yüzünü soyan yağmurdur. Ve **سنةٌ قاشورة**: kıtlık yılıdır; kavmin mallarını soyar. Dedi ki:
فابعَثْ عليهم سنةً قاشورهْ *** تحتلق المالَ احتلاقَ النُّورهْ
Sonra bunu yapan her şeye **قاشوراً** adı verildi; uğursuzluğa **قاشور** derler. Ve meselde derler: “**قاشِر**’den daha uğursuz”; o, kendisi hakkında bir rivayeti olan bir damızlık erkektir. Bunun için, atlardan koşuda en sonunda gelen **الفِسْكِل**’e **قاشُوراً** adı verildi. Ve onların sözü: **الأقْشَر** şiddetli kızıllıktır; bu ancak yüz kızıllığı şiddetli olan içindir; yüzü sanki soyuluyormuş gibi görülen kimse. Ve **قُشَيرٌ**: Araplardan bir kabilenin **أبو قبيلة**’sidir.

(**قشم**)  **القاف** ve **الشين** ve **الميم**—sahih ise—yemekten ve yenilenden ona benzeyen şeydendir. Dediler: **القَشْم**: yemek. Ve **القُشَام**: yenilen şey. İbn Düreyd dedi: “**قُشَام المائدة**: ondan silkelenen, kalan ekmek ve başkasındandır.” Ve denilir: develer **مَقْشَماً** elde etmedi; yani otladığı şeyi elde etmedi.

Bu bâbdan şâz olanlardandır—sahih ise—onların sözü: hurma yaprağını **قَشَمت** ettim; yani onu yardım ki onu sepet yapasın. Ve ondan yarılan her şey **قُشَام**’dır.

--------------ـــ
([1]) Kesre ve fetha lugatlarına işarettir. Fetha ancak burada ve Lisân’da geldi; dedi ki: “**والقشع**: darının uçlarının olgunlaşmasından önce kurumasıdır; denilir: darı **قشعت** eder; **تقشع** eder; **قشعاً**.” Ve el-Mücmel’de el-Cemhere’den olan: “**فقد قشع يقشع قشعاً**”, mâzînin ayn’ının kesresiyle. Şu da var ki Cemhere’de (3: 61): “**فقد قشع، مثل اللحم إذا جفف**” geldi; onda ne muzâri ne de masdar geldi.

([2]) Asılda: “**وقشع**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.

([3]) **القاف**’ın teslîsiyle; Kāmûs’ta olduğu gibi. Lisân’da: “**والقَشع والقُِشع**: hamamcının ve hacamatçının süprüntüsüdür; fetha daha üstündür.”

([4]) **النخاعة** zamme ile: insanın tükürdüğü şeydir; **النخامة** gibi. İbare el-Mücmel’de böyle geldi. Lisân ve Kāmûs’ta: “**نخامة**”.

([5]) Mutemmim b. Nuveyre’nindir; kardeşi Mâlik’e mersiye söyler. Sadrı, el-Mufaddaliyât (2: 65) ve Lisân (**قشع**، **برم**) ve el-Emâlî (1: 19) ve Simtu’l-Leâlî 87 ve el-‘İkd (3: 263)’te olduğu üzere:
* ولا برما تهدي النساء لعرسه *

([6]) Denilir: **قشب** kesre ile; ve **قشب** hareke ile.

([7]) O, Umeyye b. Ebî ‘Âiz el-Huzelî’dir. Dîvânu’l-Huzeliyyîn (2: 186).

([8]) **المزعف** ve **المذعف**: öldürücü. Dîvân rivayeti: “**بمزعف ذيفان**”.

([9]) el-Cemhere (1: 293).

([10]) Tekmile, el-Mücmel ve Lisân’dandır.

([11]) Tekmile, Lisân (**قشر**)’dandır.

([12]) Tekmile, Lisân’dandır. El-Mücmel’de: “Ve hadiste.” Heysemî’nin Mecma‘u’z-Zevâid’inde **حديث قيلة**’ye bak: (6: 9) Kudüsî baskısı 1356; o, el-İsâbe’dedir; (قيلة بنت مخرمة) tercümesinde şiddetli bir tahrifle.

([13]) Recez, el-kezzâb el-Harmâzî’nindir; el-Beyân ve’t-Tebyîn (3: 276)’da olduğu gibi; Lisân’da (**تلب**، **قشر**، **حلق**) nisbesizdir.

([14]) Asılda: “**قاشور**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân ve Emsâlu’l-Meydânî (1: 346)’dadır.

([15]) Asılda: “**ألف كل**”.

([16]) Onun gibisiyle söz tamam olur.

([17]) Ondan sonra Cemhere’de (3: 66): “Ve ben onu müvelled sayıyorum.”
