# قصا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قصا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قصا

قَصا عنه قَصْواً وقُصُوًّا وقَصاً وقَصاء وقَصِيَ: بَعُدَ. وقَصا المَكانُ يَقْصُو قُصُوّاً: بَعُدَ. والقَصِيُّ والقاصي: العبد، والجمع أَقْصاء فيهما كشاهدٍ وأَشْهاد ونصِير وأَنصار؛ قال غَيْلان الرَّبَعِي: كأَنَّما صَوْتَ حَفِيفِ المَعْزاء،
مَعْزُولِ شَذَّان حَصاها الأَقْصاء،
صَوْتُ نَشِيشِ اللحمِ عند الغَلاَّء
وكلُّ شيء تَنَحَّى عن شيء فقد قَصا يَقْصُو قُصُوًّا، فهو قاصٍ، والأَرض قاصِيةٌ وقَصِيَّةٌ. وقَصَوْت عن القوم: تباعدت. ويقال: فلان بالمَكان الأَقْصَى والناحية القُصْوى والقُصْيا، بالضم فيهما. وفي الحديث: المسلمون تَتَكافَأُ دِماؤهم يَسْعَى بذِمَّتِهِم أَدْناهم ويُرَدُّ عليهم أقصاهم أَي أَبْعَدُهم، وذلك في الغَزْو إِذا دخل العسكر أَرض الحرب فَوَجَّه الإِمامُ منه السرايا، فما غَنِمَتْ من شيء أَخذَت منه ما سَمَّى لها، ورَدَّ ما بقي على العسكر لأَنهم، وإِن لم يشهدوا الغنيمة، رِدْءٌ للسَّرايا وظهْرٌ يَرْجِعون إِليهم. والقُصْوَى والقُصْيا: الغاية البعيدة، قلبت فيه الواو ياء لأَن فُعْلَى إِذا كانت اسماً من ذوات الواو أُبدلت واوه ياء كما أُبدلت الواو مكان الياء في فَعْلى فأَدخلوها عليها في فُعْلى ليَتَكافآ في التغيير؛ قال ابن سيده: هذا قول سيبويه، قال: وزدته أَنا بياناً، قال: وقد قالوا القُصْوَى فأَجروها على الأَصل لأَنها قد تكون صفة بالأَلف واللام. وفي التنزيل: إِذ أَنتم بالعُدْوَة الدُّنيا وهم بالعُدوة القصوى؛ قال الفراء: الدنيا مما يَلي المدينة والقُصوى مما يَلي مكة. قال ابن السكيت: ما كان من النعوت مثل العُلْيا والدُّنيا فإِنه يأْتي بضم أَوَّله وبالياء لأَنهم يستثقلون الواو مع ضمة أَوّله، فليس فيه اختلاف إِلا أَن أَهل الحجاز قالوا القُصْوَى، فأَظهروا الواو وهو نادر وأَخرجوه على القياس، إِذ سكن ما قبل الواو، وتميم وغيرهم يقولون القُصْيا؛ وقال ثعلب: القُصْوَى والقُصْيا طَرف الوادي، فالقُصْوَى على قول ثعلب من قوله تعالى بالعُدْوة القُصْوَى، بدل. والقاصِي والقاصِيةُ والقَصِيُّ والقَصِيَّةُ من الناس والمواضع: المُتَنَحِّي البعيدُ. والقُصْوَى والأَقْصَى كالأَكْبر والكُبرى. وفي الحديث: أَن الشيطان ذِئبُ الإِنسانِ يأْخُذُ القاصِيةَ والشَّاذَّةَ، القاصِيَةُ: المُنْفَرِدة عن القطيع البعيدة منه، يريد أَن الشيطان يتسلط على الخارج من الجماعة وأَهل السَّنة. وأَقْصى الرجلَ يُقْصِيه: باعَدَه. وهَلُمَّ أُقاصِكَ يعني أَيُّنا أَبْعَدُ من الشرّ. وقاصَيْتُه فقَصَوته وقاصاني فقَصَوْته.
والقَصا: فِناء الدار، يمد ويقصر. وحُطْني القَصا أَي تباعَدْ عني؛ قال بشر بن أَبي خازم:
فَحاطُونا القَصا، ولقَدْ رَأَوْنا
قريباً، حيث يُسْتَمَعُ السِّرارُ
والقَصا يمد ويقصر؛ ويروى:
فحاطُونا القَصاءَ وقد رأَوْنا
ومعنى حاطُونا القصاء أَي تباعَدوا عنا وهم حولنا،وما كنا بالبعد منهم لو أَرادوا أَن يَدْنُوا منَّا، وتوجيه ما ذكره ابن السكيت من كتاب النجو أَن يكون القَصاء بالمد مصدر قَصا يَقْصو قَصاءً مثل بَدا يَبْدُو بَداءً، وأَما القصا بالقصر فهو مصدر قصِيَ عن جِوارِنا قَصاً إِذا بعد. ويقال أَيضاً: قَصِيَ الشيءُ قَصاً وقَصاءً. والقَصا: النسَبُ البعيد، مقصور. والقَصا: الناحيةُ. والقَصاةُ: البُعْد
(* قوله« والقصاة البعد» كذا في
الأصل، ولم نجده في غيره، ولعله القصاء.) والناحية، وكذلك القَصا. يقال: قَصِيَ فلان عن جوارنا، بالكسر، يَقْصى قَصاً، وأَقْصَيْته أَنا فهو مُقْصًى، ولا تقل مَقْصِيٌّ. وقال الكسائي: لأَحُوطَنَّك القَصا ولأَغْزُوَنَّك القَصا، كلاهما بالقصر، أَي أَدَعُك فلا أَقْرَبُك. التهذيب: يقال حاطَهم القَصا، مقصور، يعني كان في طُرَّتِهم لا يأْتِيهم. وحاطَهم القَصا أَي حاطَهم من بعيد وهو يَتَبَصَّرهم ويَتَحَرَّزُ منهم. ويقال: ذهبت قَصا فلان أَي ناحِيَته، وكنت منه في قاصِيَتِه أَي ناحِيته.
ويقال: هَلُمَّ أُقاصِك أَيُّنا أَبعد من الشرّ. ويقال: نزلنا مَنزلاً لا تُقْصِيه الإِبل أَي لا تَبْلُغ أَقصاه. وتَقَصَّيت الأَمر واسْتَقْصَيتُه واسْتَقْصى فلان في المسأَلة وتَقَصَّى بمعنى. قال اللحياني: وحكى القَناني قَصَّيْت أَظفاري، بالتشديد، بمعنى قَصَصْت فقال الكسائي أَظنه أَراد أَخَذ من قاصيتها، ولم يحمله الكسائي على مُحوّل التضعيف كما حمله أَبو عبيد عن ابن قَنان، وقد ذكر في حرف الصاد أَنه من مُحوّل التضعيف، وقيل: يقال إِن وُلدَ لكِ ابن فقَصِّي أُذنيه أَي احْذفِي منهما. قال ابن بري: الأَمر من قَصَّى قَصٍّ، وللمؤنث قَصِّي، كما تقول خَلِّ عنها وخَلِّي. والقَصا: حَذْفٌ في طرَف أُذن الناقة والشاة، مقصور، يكتب بالأَلف وهو أَن يُقْطع منه شيء قليل، وقدقَصاها قَصْواً وقَصَّاها. يقال: قَصَوْت البعير فهو مَقْصُوّ إِذا قطَعْت من طرف أُذنه، وكذلك الشاة؛ عن أَبي زيد. وناقة قَصْواء: مَقْصُوَّة، وكذلك الشاة، ورجل مَقْصُوّ وأَقْصى، وأَنكر بعضهم أَقصى. وقال اللحياني: بعير أَقْصى ومُقَصَّى ومَقْصُوّ. وناقة قَصْواء ومُقَصَّاةٌ ومَقْصُوَّةٌ: مقطوعة طرف الأُذن. وقال الأَحمر: المُقَصَّاة من الإِبل التي شُق من أُذنها شيء ثم ترك معلقاً. التهذيب: الليث وغيره القَصْوُ قطع أُذن البعير.يقال: ناقة قَصْواء وبعير مَقْصُوّ، هكذا يتكلمون به، قال: وكان القياس أَن يقولوا بعير أَقصى فلم يقولوا. قال الجوهري: ولا يقال جمل أَقصى وإِنما يقال مَقْصُوٌّ ومُقَصًّى، تركوا فيه القياس، ولأَن أَفعل الذي أُنثاه على فَعْلاء إِنما يكون من باب فَعِلَ يَفْعَل، وهذا إِنما يقال فيه قصَوْت البعير، وقَصْواء بائنة عن بابه، ومثله امرأَة حَسناء، ولا يقال رجل أَحْسَن؛ قال ابن بري: قوله تركوا فيها القياس يعني قوله ناقة قَصْواء، وكان القياس مَقْصُوَّة، وقياس الناقة أَن يقال قَصَوْتها فهي مَقْصُوَّة. ويقال: قَصَوْت الجمل فهو مَقْصُوّ، وقياس الناقة أَن يقال قصوتها فهي مقصوَّة، وكان لرسول الله، صلى الله عليه وسلم، ناقة تسمى قَصْواء ولم تكن مقطوعة الأُذن. وفي الحديث: أَنه خطب على ناقَتِه القَصْواء، وهو لقب ناقة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم. قال: والقَصْواء التي قُطِع طرَف أُذنها. وكل ما قُطع من الأُذن فهو جَدْعٌ، فإِذا بلغ الرُّبُع فهو قَصْوٌ، فإِذا جاوزه فهو غَضْبٌ، فإِذا استُؤصِلت فهو صَلْم، ولم تكن ناقة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قَصْواء وإِنما كان هذا لقباً لها، وقيل: كانت مقطوعة الأُذن. وقد جاء في الحديث: أَنه كان له ناقة تسمى العَضْباء وناقة تسمى الجَدْعاء، وفي حديث آخر: صلماءَ، وفي رواية أُخرى: مخَضْرَمةً؛ هذا كله في الأُذن، ويحتمل أَن تكون كل واحدة صفة ناقة مفردة، ويحتمل أَن يكون الجميع صفة ناقة واحدة فسماها كل منهم بما تخيّل فيها، ويؤيد ذلك ما روي في حديث علي، كرم الله وجهه، حين بعثه رسول الله، صلى الله عليه وسلم، يبلغ أَهل مكة سُورة براءة فرواه ابن عباس، رضي الله عنه، أَنه ركب ناقة رسول الله، صلى الله عليه وسلم، القَصْواء، وفي رواية جابر العَضْباء، وفي رواية غيرهما الجَدْعاء، فهذا يصرح أَن الثلاثة صفة ناقة واحدة لأَن القضية واحدة، وقد روي عن أَنس أَنه قال: خطبنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، على ناقة جَدْعاء وليست بالعَضباء، وفي إِسناده مقال. وفي حديث الهجرة:أَن أَبا بكر، رضي الله عنه، قال: إِن عندي ناقتين، فأَعْطَى رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، إِحداهما وهي الجَدْعاء. والقَصِيَّةُ من الإِبل: الكريمة المُوَدَّعة التي لا تُجْهَد في حَلَب ولا حَمْلٍ. والقَصايا: خِيارُ الإِبل، واحدتها قَصِيَّة ولا تُركب وهي مُتَّدِعة؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
تَذُود القَصايا عن سَراة، كأَنها
جَماهيرُ تَحْتَ المُدْجِناتِ الهَواضِبِ
وإِذا حُمِدت إِبل الرجل قيل فيها قَصايا يثق بها أَي فيها بقية إِذا اشتدّالدهر، وقيل: القَصِيَّة من الإِبل رُذالتها. وأَقْصى الرجلُ إِذا اقتنى القَواصي من الإِبل، وهي النهاية في الغَزارة والنَّجابة، ومعناه أَن صاحب الإِبل إِذا جاء المُصَدِّق أَقصاها ضِنّاً بها. وأَقْصى إِذا حفظ قصا العسكر وقَصاءه، وهو ما حول العسكر.
وفي حديث وَحْشِيٍّ قاتل حَمْزة، عليه السلام: كنتُ إِذا رأَيته في الطريق تَقَصَّيْتها أَي صرت في أَقْصاها وهو غايتها.
والقَصْوُ: البعد. والأَقْصى: الأَبعد؛ وقوله:
واخْتَلَس الفَحْلُ منها، وهي قاصِيةٌ،
شيئاً فقد ضَمِنَتْه، وهو مَحْقُورُ
فسره ابن الأَعرابي فقال: معنى قوله قاصية هو أَن يتبعها الفحل فيضربها فَتَلْقَح في أَوَّل كَوْمة فجعل الكَوْم للإِبل، وإِنما هو للفرس. وقُصْوانُ: موضع؛ قال جرير:
نُبِّئْتُ غَسَّانَ بنَ واهِصَةِ الخُصَى
بِقُصْوانَ، في مُسْتَكْلِئِينَ بِطانِ
ابن الأَعرابي: يقال للفحل هو يَحْبُو قَصا الإِبل إِذا حَفِظها من الانتشار. ويقال: تَقَصّاهم أَي طَلَبهم واحداً واحداً. وقُصَيٌّ، مصغر: اسم رجل، والنسبة إِليه قُصَوي بحذف إِحدى الياءَين، وتقلب الأُخرى أَلفاً ثم تقلب واواً عما قلبت في عَدَوِيّ وأُمَوِيٍّ.

### Türkçe

**قَصا** ondan **قَصْواً** ve **قُصُوًّا** ve **قَصاً** ve **قَصاء** ve **قَصِيَ**: uzak oldu. Ve **قَصا**
mekân **يَقْصُو** **قُصُوّاً**: uzak oldu. Ve **القَصِيُّ** ve **القاصي**: köle; ikisinin çoğulu
**أَقْصاء**’dır; **شاهدٍ** ve **أَشْهاد** ve **نصِير** ve **أَنصار** gibi; **غَيْلان الرَّبَعِي** dedi ki:
Sanki **المَعْزاء**’ın hafif hışırtısının sesi,
**شَذَّان**’ın ayrılmışı, çakıllarını **الأَقْصاء** saymış,
**الغَلاَّء** sırasında etin cızırdamasının sesi.

Ve her şey bir şeyden uzaklaşıp çekilirse, artık **قَصا يَقْصُو قُصُوًّا**; o hâlde o **قاصٍ**’dir;
ve yer **قاصِيةٌ** ve **قَصِيَّةٌ**’dir. Ve **قَصَوْت** kavimden: uzaklaştım. Ve denir: falan kimse mekânda
**الأَقْصَى**’dadır; ve taraf **القُصْوى** ve **القُصْيا**’dır; ikisinde de (okunuş) damme iledir. Ve hadiste:
“Müslümanların kanları birbirine denktir; onların zimmetiyle en aşağıları koşar; ve onlara
**أقصاهم** geri çevrilir” yani onların en uzağı; ve bu, gazvede, ordu harp toprağına girdiğinde, imam
ondan seriyyeleri sevk ettiğinde olur; artık (seriyyeler) herhangi bir şey ganimet ederse, ondan kendilerine adlandırdığı payı alır,
ve kalanını orduya geri verir; çünkü onlar, ganimete şahit olmasalar bile,
seriyyeler için bir destek ve kendilerine döndükleri bir arka (dayanak)tır. Ve **القُصْوَى** ve **القُصْيا**: uzak gaye; içinde vav yâ’ya çevrildi; çünkü **فُعْلَى** vavlılardan bir isim olduğunda vavı
yâ’ya bedel kılınır; tıpkı **فَعْلى**’da yâ’nın yerine vavın bedel kılınması gibi; böylece onu **فُعْلى**’ya soktular
ki değişimde birbirine denk olsunlar; İbn Sîde dedi: bu, Sîbeveyh’in sözüdür; dedi ki: ve ben ona
açıklama olarak ilave ettim; dedi ki: ve **القُصْوَى** da demişlerdir; onu asla göre yürüttüler; çünkü o,
**الأَلف واللام** ile sıfat da olabilir. Ve tenzilde: “Siz **بالعُدْوَة الدُّنيا**’da idiniz, onlar ise **بالعُدوة القصوى**’da”; Ferrâ dedi: **الدنيا** Medine’ye bitişik olan taraftandır; **القُصوى** ise Mekke’ye bitişik olandır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **العُلْيا** ve **الدُّنيا** gibi nitelemelerden olan şey, başının dammeli ve yâ’lı gelir; çünkü onlar başının dammesiyle birlikte vavı ağır bulurlar; onda ihtilaf yoktur; ancak Hicaz ehli **القُصْوَى** dedi; vavı açıkça gösterdiler; bu nadirdir; ve onu kıyasa çıkardılar; zira vavdan önceki sakin oldu; Temîm ve başkaları **القُصْيا** derler. Ve Sa‘leb dedi: **القُصْوَى** ve **القُصْيا** vadi ucudur; artık Sa‘leb’in sözüne göre **القُصْوَى**, Yüce Allah’ın “**بالعُدْوة القُصْوَى**” sözünden, bedeldir. Ve **القاصِي** ve **القاصِيةُ** ve **القَصِيُّ**
ve **القَصِيَّةُ** insanlardan ve yerlerden: uzaklaşmış, uzak olan. Ve **القُصْوَى** ve **الأَقْصَى**
**الأَكْبر** ve **الكُبرى** gibidir. Ve hadiste: “Şeytan insanın kurdudur;
**القاصِيةَ** ve **الشَّاذَّةَ**’yi alır”; **القاصِيَةُ**: sürüden ayrılmış, ondan uzak olan (hayvan);
şunu ister: şeytan cemaatten ve sünnet ehlinden çıkan kimseye musallat olur. Ve **أَقْصى**
adamı **يُقْصِيه**: onu uzaklaştırdı. Ve “Haydi **أُقاصِكَ**” yani hangimiz şerden daha uzağız. Ve **قاصَيْتُه** de; böylece onu **قَصَوته**; ve o bana **قاصاني**; böylece onu **قَصَوْته**.

Ve **القَصا**: evin avlusu; uzatılarak da kısaltılarak da (söylenir). Ve “**حُطْني القَصا**” yani benden uzaklaş; Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
Bizi **القَصا** ile kuşattılar; hâlbuki gerçekten bizi gördüler
yakın; gizli konuşmanın işitildiği yerde.

Ve **القَصا** uzatılır ve kısaltılır; ve şöyle rivayet edilir:
Bizi **القَصاءَ** ile kuşattılar; hâlbuki bizi gördüler.

Ve “**حاطُونا القصاء**”ın manası: çevremizde oldukları hâlde bizden uzaklaştılar; ve biz onlardan uzak değildik, eğer isteselerdi bize yaklaşacaklardı. Ve İbnü’s-Sikkît’in **كتاب النجو**’dan zikrettiğinin yönlendirilmesi: **القَصاء** (uzatma ile) **قَصا يَقْصو قَصاءً**’ın masdarı olsun; **بَدا يَبْدُو بَداءً** gibi. Ama **القصا** (kısaltma ile) ise, komşuluğumuzdan uzak olduysa **قَصِيَ**’nin masdarıdır: **قَصاً**. Ve ayrıca denir: **قَصِيَ** şey **قَصاً** ve **قَصاءً**. Ve **القَصا**: uzak nesep; kısaltılmıştır. Ve **القَصا**: taraf. Ve **القَصاةُ**: uzaklık
(* “**والقصاة البعد**” sözü asılda böyledir; başkasında bulmadık; belki **القصاء**’dır.) ve taraf; ve aynı şekilde **القَصا**. Denir: falan komşuluğumuzdan uzak oldu, kesre ile: **قَصِيَ**; **يَقْصى** **قَصاً**; ve ben onu **أَقْصَيْته**; o hâlde o **مُقْصًى**’dır; ve **مَقْصِيٌّ** deme. Kısâî dedi: “Mutlaka seni **القَصا** ile kuşatacağım ve mutlaka sana **القَصا** ile akın edeceğim”; ikisi de kısaltma iledir; yani seni bırakırım da sana yaklaşmam. **التهذيب**: denir: onları **حاطَهم القَصا**; kısaltılmış; yani onların ön saçaklarında idi, onlara gelmezdi. Ve **حاطَهم القَصا**: onları uzaktan kuşattı; onları gözetler ve onlardan sakınır. Ve denir: falanın **قَصا**’sına gittim; yani tarafına; ve ondan **قاصِيَتِه**’de idim; yani tarafında.

Ve denir: “Haydi **أُقاصِك**” yani hangimiz şerden daha uzağız. Ve denir: bir menzile indik ki develer onu **تُقْصِيه** etmez; yani onun en uzağına ulaşmaz. Ve **تَقَصَّيت** işi
ve **اسْتَقْصَيتُه** ve falan meselede **اسْتَقْصى** ve **تَقَصَّى** aynı manadadır.
Lihyânî dedi: ve Kanânî “**قَصَّيْت** tırnaklarımı”yı, şeddeli, **قَصَصْت** manasında nakletti;
bunun üzerine Kısâî dedi: zannederim o, onun en kenarından almayı kastetti; ve Kısâî onu, Ebû Ubeyd’in İbn Kanân’dan naklettiği gibi, şedde dönüşümü üzerine taşımadı; hâlbuki **حرف الصاد**’da onun şedde dönüşümünden olduğunu zikretmiştir; ve denildi: eğer sana bir oğul doğarsa, onun iki kulağını **قَصِّي** et; yani ikisinden (bir şey) at. İbn Berrî dedi: **قَصَّى**’dan emir **قَصٍّ**’dır; müennes için **قَصِّي**; tıpkı “ondan vazgeç” ve “vazgeç” demen gibi. Ve **القَصا**: deve ve koyunun kulağının ucunda bir kesme; kısaltılmış; elif ile yazılır; o, ondan az bir şeyin kesilmesidir; ve onu **قَصاها قَصْواً** ve **قَصَّاها**. Denir: deveyi **قَصَوْت**; o hâlde o **مَقْصُوّ**’dur; kulağının ucundan kestiğimde; koyun da böyledir; Ebû Zeyd’den. Ve **ناقة قَصْواء**: **مَقْصُوَّة**; koyun da böyledir; ve adam **مَقْصُوّ** ve **أَقْصى**; bazıları **أَقصى**’yı inkâr etti. Lihyânî dedi: **بعير أَقْصى**
ve **مُقَصَّى** ve **مَقْصُوّ**. Ve **ناقة قَصْواء** ve **مُقَصَّاةٌ** ve **مَقْصُوَّةٌ**: kulağın ucunun kesilmişi. Ahmer dedi: develerden **المُقَصَّاة**, kulağından bir şey yarılıp sonra asılı bırakılan (deve)dir. **التهذيب**: Leys ve başkaları: **القَصْوُ** devenin kulağını kesmektir. Denir: **ناقة قَصْواء** ve **بعير مَقْصُوّ**; böyle konuşurlar; dedi ki: kıyas, “**بعير أَقصى**” demeleriydi; fakat demediler. Cevherî dedi: “**جمل أَقصى**” denmez; ancak **مَقْصُوٌّ** ve **مُقَصًّى** denir; onda kıyası terk ettiler; ve çünkü müennesi **فَعْلاء** üzere olan **أَفعل**, ancak **فَعِلَ يَفْعَل** babından olur; bu ise ancak “deveyi **قصَوْت**” diye söylenir; ve **قَصْواء** babından ayrıdır; bunun benzeri **امرأَة حَسناء**; ve “**رجل أَحْسَن**” denmez. İbn Berrî dedi: “onda kıyası terk ettiler” sözü, **ناقة قَصْواء** sözüne dairdir; ve kıyas **مَقْصُوَّة** idi; ve dişi devenin kıyası: “onu **قَصَوْتها**; o hâlde o **مَقْصُوَّة**” denmesidir. Ve denir: deveyi **قَصَوْت**; o hâlde o **مَقْصُوّ**’dur; ve dişi devenin kıyası: “onu kestim; o hâlde o kesilmiş” denmesidir. Ve Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **قَصْواء** denilen bir devesi vardı; kulağı kesik değildi.
Ve hadiste: “Devesi **القَصْواء** üzerinde hutbe verdi”; o, Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, devesinin lakabıdır. Dedi ki: ve **القَصْواء**, kulağının ucu kesilmiş olandır. Ve kulaktan kesilen her şey **جَدْعٌ**’dır; çeyreğe ulaşırsa o **قَصْوٌ**’dur; onu aşarsa o **غَضْبٌ**’dur; kökünden çıkarılırsa o **صَلْم**’dır. Ve Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, devesi **قَصْواء** değildi; ancak bu ona bir lakaptı; ve denildi: kulağı kesikti. Ve hadiste gelmiştir: onun **العَضْباء** denilen bir devesi ve **الجَدْعاء** denilen bir devesi vardı; ve başka bir hadiste: **صلماءَ**; ve başka bir rivayette: **مخَضْرَمةً**; bu, bütünüyle kulak hakkındadır. Ve muhtemeldir ki her biri tek bir devenin sıfatıdır; ve muhtemeldir ki hepsi bir tek devenin sıfatıdır; böylece onların her biri onda hayal ettiği şeye göre onu adlandırdı. Ve bunu, Ali hadisi destekler: Allah yüzünü keremli kılsın; Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onu Mekke ehline **سُورة براءة**’yı tebliğ etmek üzere gönderdiğinde; onu İbn Abbâs, Allah ondan razı olsun, şöyle rivayet etti: Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, devesi **القَصْواء**’ya bindi; Câbir rivayetinde **العَضْباء**; başkalarının rivayetinde **الجَدْعاء**; bu, üçünün bir tek devenin sıfatı olduğunu açıklar; çünkü vaka birdir. Ve Enes’ten rivayet edilmiştir: dedi ki: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bize **جَدْعاء** bir deve üzerinde hutbe verdi; o **العَضباء** değildir; ve isnadında söz vardır. Ve hicret hadîsinde: Ebû Bekir, Allah ondan razı olsun, dedi ki: bende iki deve var; Resûlullah’a, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onlardan birini verdi; o da **الجَدْعاء** idi. Ve develerden **القَصِيَّةُ**: değerli, bırakılmış (rahat) olan; sağımda da yükte de zorlanmayan. Ve **القَصايا**: develerin seçkinleri; tekili **قَصِيَّة**’dir; binilmez; o, rahat bırakılmıştır; ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
**القَصايا**’yı bir yüce zümreden sürer; sanki onlar
**الهَواضِبِ** **المُدْجِناتِ** altında kalabalıklar.

Ve bir adamın develeri övüldüğünde, onda “**قَصايا** var; ona güvenilir” denir; yani onda, zaman şiddetlendiğinde bir bakiye vardır. Ve denildi: develerden **القَصِيَّة**, onların düşük olanıdır. Ve adam **أَقْصى** olur; develerden **القَواصي** edinirse; o, bolluk ve soylulukta nihayettir; ve manası: deve sahibi, zekât memuru geldiğinde, onlara cimrilik ederek onları en uzağa sürer. Ve **أَقْصى**: ordunun **قصا**’sını ve **قَصاءه**’nu koruduğunda; o, ordunun çevresinde olan şeydir.

Ve Hamza’nın, عليه السلام, katili **وَحْشِيٍّ** hadîsinde: “Onu yolda gördüğümde, onu **تَقَصَّيْتها**” yani onun en uzağına, o da onun gayesi olan yere geçtim.

Ve **القَصْوُ**: uzaklık. Ve **الأَقْصى**: en uzak. Ve onun sözü:
Erkek (hayvan) ondan kaptı; o ise **قاصِيةٌ** iken,
bir şey; artık onu garanti etti; o ise horlanmıştır.
İbnü’l-A‘râbî onu açıkladı; dedi ki: “**قاصية**” sözünün manası: erkeğin onu takip edip üzerine atlamasıdır; böylece ilk **كَوْمة**’de gebe kalır; böylece **الكَوْم**’u develer için yaptı; hâlbuki o, ancak at içindir.

Ve **قُصْوانُ**: bir yer; Cerîr dedi:
Bana, **غَسَّانَ بنَ واهِصَةِ الخُصَى**’nın
**قُصْوانَ**’da, **بِطانِ** ile otlananlar içinde olduğu haber verildi.

İbnü’l-A‘râbî: denir: erkek (deve) develerin **قَصا**’sını **يَحْبُو** eder; yani onları dağılmaktan korur. Ve denir: onları **تَقَصّاهم**; yani onları birer birer aradı. Ve **قُصَيٌّ**, küçültme: bir adam adıdır; ona nisbet **قُصَوي**’dir; iki yâ’dan birini hazf ile; öteki (yâ) elif’e çevrilir, sonra **عَدَوِيّ** ve **أُمَوِيٍّ**’de çevrildiği şeyden dolayı vav’a çevrilir.
