# قصب (ق-ص-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ص - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والصاد والباء معهما
ق ص ب، ص ق ب، ق ب ص، ب ص ق مستعملات قصب: القَصَبُ: ثياب من كتان ناعمة رقاق، والواحد قصَبيُّ.
وكل نبت ساقه ذو أنابيب فهو قَصبٌ، وقصب الزرع تقصيباً.
والقَصَبُ: عظام اليدين والرجلين، وقصَبةُ الأنف عظمه، وكل عظيم مستدير أجوف.
وما اتخذ من فضة أو غيرها قصب.
والقَصْباءُ: القَصَبُ الكثير في مَقْصَبَتِه.
وقَصَبُ الرئة عروق غلاظ فيها، وهي مخارج النفس ومجاريه.
والقَصَبةُ: جوف القصر أو جوف الحصن يبنى فيه بناء هو أوسطه.
والقَصبةُ خصلة من الشعر تلتوي فإذا أنت قَصَّبْتَها كانت تَقصيبةً، وتجمع تَقاصيبَ، قال بشار:
وفرعٌ زانَ متنيكِ		وزانته التَّقاصيبُ
وهو أن تضمها لياً إلى أصلها وتشدها فتصبح تَقَاصيبَ.
وفلان يقصِبُ فلاناً: يمزقه ويذكره بالقبيح.
والقَصْبُ: القطع، والقَصّابُ يقصب الشاة ويفصل أعضاءها تقصيباً.
والقَصَبُ من الجوهر: ما كان مستطيلاً أجوف.
ولخديجة بيت في الجنة من قَصَبٍ لا وصب فيه ولا نصب أي لا داء فيه ولا عناء.
والقَصَبَ: الأمعاء كلها، وجمع أقصابٌ.
والقاصِبُ: الزامر.
صقب: الصَّقبُ والسَّقبُ الطويل مع ترارة في كل شيء.
والصِّقَبُ: القرب، وبالسين لغة.
ويقال للفصيل والفصيلة سَقْبٌ وسَقْبَةٌ.
ويقال للغصن الطويل الريان سَقْبٌ، قال ذو الرمة:
سَقْبانِ لم يتقشرْ عنْهما النَّجبُ
قبص: القَبْصُ: التناول بأطراف الأصابع.
ويروى: "فَقَبَصْتُ قَبْصَةً"، أي أخذت من أثر دابة جبرئيل عليه السلام. من التراب بأطراف أصابعي.
وفرس قَبُوصٌ أي إذا جرى لم يصب الأرض إلا أطراف سنابكه من قدم، ويقال: هو الرشيق الخلق، قال:
سليم الرجع طهطاه قَبوصُ
والقَبْصُ، والقِبْصُ أجود، مجمع النمل الكثير.
وتقول: إنهم لفي قِبْصٍ من العدد، وفي قِبْصِ الحصى أي في كثرة لا يستطاع عده.
والقَبَصُ: ارتفاع في الرأس وعظم، وقَبِصَ قَبَصاً فهو رجل أَقَبصُ الرأس. ضخم مدور، قال:
قَبْصاءُ لم تنطح ولم تكتل
بصق: بَصَقَ لغة في بَسَق، وبُصاقُ الجراد لعابه.
والبِصاقُ: هنات من الحرة تبدو منها إلى المستوى، الواحدة بَصْقةٌ كأن الحر بَصَقَها بَصْقاً.

##### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve **الباء** onlarla birlikte

**ق ص ب**، **ص ق ب**، **ق ب ص**، **ب ص ق** kullanımdadır. **قصب**: **القَصَبُ**: ince, yumuşak ketenden elbiseler; tekili **قصَبيُّ**’dir.
Ve her bitki ki sapı borucuklar sahibi ise o **قَصبٌ**’dır; ekinin **قصب**’u **تقصيباً** (taksîb ederek) (yapılır).
Ve **القَصَبُ**: ellerin ve ayakların kemikleridir; burnun **قصَبةُ**’si onun kemiğidir; ve her yuvarlak, içi boş büyük kemik.
Ve gümüşten veya başkasından yapılmış olan şey **قصب**’dur.
Ve **القَصْباءُ**: **مَقْصَبَتِه**’sinde çok olan **القَصَبُ**’dur.
Ve akciğerin **قَصَبُ**’u, onda kalın damarlar(dır); ve onlar nefesin çıkışları ve onun yollarıdır.
Ve **القَصَبةُ**: sarayın iç boşluğu veya kalenin iç boşluğu; onun içinde bir yapı inşa edilir ki o onun ortasıdır.
Ve **القَصبةُ**: saçtan bir tutamdır; bükülür; sen onu **قَصَّبْتَ**ığın zaman o bir **تَقصيبةً** olur; ve **تَقاصيبَ** olarak toplanır. **بشار** dedi:
وفرعٌ زانَ متنيكِ		وزانته التَّقاصيبُ
Ve o, onu bükerek köküne doğru toplaman ve onu sıkıca bağlamandır; böylece **تَقَاصيبَ** olur.
Ve falan, falanı **يقصِبُ**: onu parçalar ve onu çirkin olanla anar.
Ve **القَصْبُ**: kesmedir; ve **القَصّابُ** koyunu **يقصب** eder ve onun uzuvlarını **تقصيباً** ayırır.
Ve cevherden **القَصَبُ**: uzunlamasına, içi boş olan şeydir.
Ve **خديجة** için cennette **قَصَبٍ**’den bir ev vardır; onda ne **وصب** vardır ne de **نصب**; yani onda ne hastalık vardır ne de yorgunluk.
Ve **القَصَبَ**: bağırsakların hepsidir; çoğulu **أقصابٌ**’dur.
Ve **القاصِبُ**: zurnacıdır.

**صقب**: **الصَّقبُ** ve **السَّقبُ**: her şeyde, her birinde bir **ترارة** ile birlikte uzun olan(dır).
Ve **الصِّقَبُ**: yakınlıktır; **السين** ile (de) bir dildir (lehçedir).
Ve sütten kesilmemiş yavruya ve dişisine **سَقْبٌ** ve **سَقْبَةٌ** denir.
Ve uzun, suya doymuş dala **سَقْبٌ** denir. **ذو الرمة** dedi:
سَقْبانِ لم يتقشرْ عنْهما النَّجبُ

**قبص**: **القَبْصُ**: parmak uçlarıyla almaktır.
Ve rivayet olunur: "فَقَبَصْتُ قَبْصَةً"، yani **جبرئيل** عليه السلام’in binitinin izinden, toprağı parmaklarımın uçlarıyla aldım.
Ve **قَبُوصٌ** bir at: yani koştuğu zaman, ayağından, toynağının uçları dışında yere değmez; ve denir ki: o yaratılışça çeviktir. Dedi:
سليم الرجع طهطاه قَبوصُ
Ve **القَبْصُ** ve **القِبْصُ** daha iyidir: çok karıncanın toplandığı yer.
Ve dersin: muhakkak onlar sayı bakımından bir **قِبْصٍ** içindedir; ve çakılın **قِبْصِ**’inde, yani sayılması mümkün olmayan bir çokluk içindedir.
Ve **القَبَصُ**: başta bir yükselme ve kemik(tir); ve **قَبِصَ** **قَبَصاً**; o hâlde o, başı **أَقَبصُ** bir adamdır: iri, yuvarlak. Dedi:
قَبْصاءُ لم تنطح ولم تكتل

**بصق**: **بَصَقَ** **بَسَق**’ta bir dildir (lehçedir); ve çekirgenin **بُصاقُ**’u onun salyasıdır.
Ve **البِصاقُ**: lavdan (taşlıktan) düzlüğe doğru ondan görünen küçük çıkıntılardır; tekili **بَصْقةٌ**’dır; sanki sıcaklık onu **بَصَقَها** **بَصْقاً** (tükürerek) (yapmıştır).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَصَبُ: الأباء. والقَصْباء مثله، الواحدة قصبة. قال سيبويه: القصباء واحدٌ وجمع. قال: وكذلك الحلفاء والطَرفاء. والقَصَب: كلُّ عظمٍ مستديرٍ أجوف، وكذلك كلُّ ما اتُّخذَ من فضَّة وغيرها، الواحدة قَصَبة. والقَصَب: مجاري الماء من العيون. قال أبو ذؤيب:
أقامتْ به فابْتَنَتْ خـيمةًعلى قَصَبٍ وفراتٍ نَهَرْ
وقال الأصمعيّ: قَصَبُ البطحاء: مياهٌ تجري إلى عيون الرَكايا. يقول: أقامت بين قَصَبٍ، أي رَكايا، وماءٍ عذبٍ. والقَصَبُ: عُروق الرئة، وهي مخارج النَفَس ومجاريه. والقَصَب: ثيابُ كتَّانٍ رِقاقٌ. والقَصَب: أنابيبُ من جوهرٍ. وفي الحديث: "بَشِّرْ خديجةَ ببيتٍ في الجنَّة من قَصَب". وقَصَبَةُ الأنف: عظمه. وقَصَبَةُ القَريةَ: وسطها. وقَصَبَةُ السَواد: مدينتُها. والقُصْب، بالضم: المِعى. يقال: هو يجرُّ قُصْبَهُ. قال الراعي:
تكسو المفارقَ واللَبَّـاتِ ذا أرَجٍمن قُصْبِ مُعْتَلِفِ الكافورِ درَّاجِ
وأمَّا قوا امرئ القيس:
والقُصْبُ مضْطَمِرٌ والمَتْنُ مَلْحوبُ
فيريد الخَصْرَ، وهو على الاستعارة، والجمع أقصاب. قال الأعشى:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمي		نُ والمُسْمِعاتُ بأقصابِها
أي بأوتارها، وهي تُتَّخذ من الأمعاء. ويروى بِقُصَّابِها، وهي المزامير. وشَعَر مقصَّب، أي مجعَّد. وقد قصَّب الزرعُ تقصيباً، وذلك بعد التفريخ. والقصائب: الذوائب المقصَّبة تُلوى لياً حتَّى تترجَّل، ولا تُضفر ضفراً، واحدتها قَصيبة وقُصَّابة، وهي الأنبوبة أيضاً، والمزمار؛ والجمع قُصَّاب. والقَصَّاب بالفتح: الزَمَّار. وكذلك القاصب، والصَنْعَة القِصابة. والقَصْب: القطع. وقَصَب القَصَّاب الشاةَ قَصْباً، إذا قطَّعها عضواً عضواً. وقصَبْت البعيرَ وغيرَه، إذا قطعت عليه شربه قبل أن يَروى. وقَصَب البعير أيضاً شُرْبه، إذا امتنع منه قبل أن يَروى، فهو بعيرٌ قاصب، وناقةٌ قاصب أيضاً، وأقْصَبَ الرجلُ، إذا فعلتْ إبله ذلك. وقَصَبَه، أي عابه. قال الكميت:
على أنِّي أُذَمُّ وأُقْصَبُ

##### Türkçe

**القَصَبُ**: **الأباء**. Ve **القَصْباء** onun gibidir; teki **قصبة**. Sîbeveyh dedi: **القصباء** tekil ve çoğuldur. Dedi: ve bunun gibi **الحلفاء** ve **الطَرفاء**. Ve **القَصَب**: her yuvarlak, içi boş kemik; ve bunun gibi gümüşten ve başkasından yapılmış her şey; teki **قَصَبة**. Ve **القَصَب**: pınarlardan su mecraları. Ebû Züeyb dedi:
أقامتْ به فابْتَنَتْ خـيمةًعلى قَصَبٍ وفراتٍ نَهَرْ
Ve el-Asmaʿî dedi: **قَصَبُ البطحاء**: kuyuların gözelerine akan sular. Der ki: **قَصَبٍ** arasında, yani kuyular, ve tatlı su arasında ikamet etti. Ve **القَصَبُ**: akciğerin damarlarıdır; o, nefesin çıkışları ve mecralarıdır. Ve **القَصَب**: ince keten elbiseler. Ve **القَصَب**: cevherden borulardır. Ve hadiste: “Hadicе’yi cennette **قَصَب**’dan bir ev ile müjdele.” Ve **قَصَبَةُ الأنف**: onun kemiği. Ve **قَصَبَةُ القَريةَ**: onun ortası. Ve **قَصَبَةُ السَواد**: onun şehri. Ve **القُصْب** (ötre ile): bağırsak. Denir: o, **قُصْبَهُ**’ni sürükler. er-Râʿî dedi:
تكسو المفارقَ واللَبَّـاتِ ذا أرَجٍمن قُصْبِ مُعْتَلِفِ الكافورِ درَّاجِ
Ama İmru’ul-Kays’ın sözü:
والقُصْبُ مضْطَمِرٌ والمَتْنُ مَلْحوبُ
Bununla beli ister; bu, istiare üzerinedir; çoğulu **أقصاب**. el-Aʿşâ dedi:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمي		نُ والمُسْمِعاتُ بأقصابِها
Yani telleriyle; onlar bağırsaklardan yapılır. **بِقُصَّابِها** diye de rivayet edilir; o da kaval(lar)dır. Ve **شَعَر مقصَّب**: yani kıvırcık yapılmış. Ve ekin **قصَّب** eder, **تقصيباً**; bu, filizlenmeden sonradır. Ve **القصائب**: bükülmüş saç örgüleridir; taranıncaya kadar bükülür, örülerek örülmez; teki **قَصيبة** ve **قُصَّابة**; o, boru da ve kaval da; çoğulu **قُصَّاب**. Ve **القَصَّاب** (fetha ile): kavalcı. Ve كذلك **القاصب**; ve sanat **القِصابة**. Ve **القَصْب**: kesmedir. Ve kasap koyunu **قَصَب** etti, **قَصْباً**; onu uzuv uzuv parçaladığı zaman. Ve deveyi ve başkasını **قصَبْت**; kanıncaya kadar içmesinden önce içişini kestiğin zaman. Ve deve, içişini de **قَصَب** eder; kanıncaya kadar ondan kaçındığı zaman; o, **قاصب** bir devedir; ve **قاصب** bir dişi deve de. Ve adam **أقْصَبَ** etti; develeri bunu yaptığı zaman. Ve onu **قَصَبَه**: yani onu ayıpladı. el-Kumeyt dedi:
على أنِّي أُذَمُّ وأُقْصَبُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ص ب
قصب ، قبص ، صقب ، بصق .
قصب : قال الليث : القَصَبُ : ثيابٌ تُتخذُ من كتَّانٍ ناعمةٌ رقاقٌ والواحدُ منها قصَيٌّ .
قال : وكلُّ نبْتٍ كان ساقه أنابيب وكعوباً فهو قَصَبٌ ، ويقال للزرع : قدْ قصَّب تقصيباً والقَصَبةُ جوْفُ القصْر وجوْفُ الحِصْن يُبْنى فيه بناءٌ وهو أوسطه ، والقصبة في الأنف عظمه ، وكل عَظْم كان مستديراً أجْوَفَ فهو قصبٌ ، وكذلك ما اتّخِذَ مِن فِضّةٍ أوْ غيرِها ، والقصْبَاءُ هوَ القصبُ النَّابتُ الكثير في مقصبتِه ، والقصب مِنَ الجوهرِ ما كان مُستَطيلاً أجْوَف .
وفي الحديث : أن جبريل قال للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( بَشِّرْ خديجةَ ببيْتٍ في الجنَّة من قصبٍ لا صَخَبَ فيه ولا نَصبَ ) .
قال أهل العِلم واللغة : القصَبُ في هذا الحديث لؤلؤٌ مُجَوَّفٌ واسِع كالقصْر المُنِيفِ .
وقال الأصمعي : القصَب : مَجاري ماء البئر مِن العُيون ، والقصَبُ : كل عَظمٍ فيه مُخٌّ الواحدة قَصَبة ، والقصَبُ : العُروق التي في الرِّئةِ ، وقصَبَة القريَةِ وسَطها ، وقَصَبَهُ يَقصِبُه قصْباً إذا عابه ووقَع فيه ، وقَصَّبَ شَعْره إذا جَعَّدَه ، ويقال : لها قُصّابَتَان أيْ غَدِيرَتانِ .
وقال الليث : القَصْبة : خصلة من الشَّعر تَلْتَوي ، فإنْ أنتَ قَصَّبْتَها كانتْ تقْصيبة ، والجميعُ التَّقاصِيبُ ، وتقْصيبكَ إيَّاها ليُّكَ الخُصلةَ إلى أسْفلِها تضمُّها وتشدُّها فتصبحُ وقَدْ صارتْ تقاصِيب كأَنها بَلابلُ جارِيَة .
قال : والقصْبُ : القطْعُ .
أبو عبيد عن أبي زيد : القصائِبُ : الشَّعر المُقصَّبُ ، واحدتها قصيبَةٌ .
قال : وقال أبو عبيدٍ : الأقصاب : الأمعاءُ ، واحدها قُصْبٌ ، وكذلك قال أبو عمرو .
وفي الحديث : أن عمرو بنَ لُحَيَ ، أَوَّل مَن بَدَّل دينَ إسماعيل . قال النبي عليه السلام : ( فرأَيْته يجر قُصْبَه في النَّار ) .
وقال غيره : سُمِّيَ القصابُ قصاباً لِتَنقيَته أقْصابَ البطْنِ .
وقال الليث : القاصِب : الزَّامِر .
وقال أبو عمرو في قوله :
وشاهِدنا الجُل والْياسمين
والمسْمِعات بِقُصّابها
قال : القُصَّابُ : المزاميرُ ، واحدتها قُصّابةٌ .
وقال ابن شميل : أخذ الرَّجلُ الرَّجلَ فَقَصَّبَهُ ، والتَّقْصِيبُ أن يَشُدَّ يديهِ إلى عنقِه ، والقَصَّابُ سُمِّيَ قَصَّاباً لذلك ، ورجلٌ
قَصَّابةٌ للناسِ إذا كان وقّاعاً فيهم ، وقصَّبَ بنا الطريق : إذا امتلأ ، وطريقٌ مُقَصِّبٌ .
وحدثنا أبو زيد عن عبد الجبار عن سفيان بن عمرو عن محمد بن جُبَيْرِ بن مُطْعِمٍ : أن سعيد بن العاص سَبَّقَ بين الخيلِ في الكوفةِ فجعلها مائة قَصَبةٍ وجعلَ لأخيرها قَصَبةً ألفَ دِرْهم . قال : أراد أنه ذَرَعَ الغايَةَ بالقصبِ فجعلها مائةَ قصبةٍ .
وقولهم : حازَ فلانٌ قَصَبةَ السَّبْقِ إذا سَبَقَ إلى أقصَى القصبةِ في الغايةِ ، وقيلَ : إن تلك القصبة التي تُذْرَعُ بها الغايةُ تُرْكَزُ عند أقصاها ، فمن سبقَ إليها أخذها واستحقَّ الخطرَ .
وقال أبو عمرو : القَصَّابُ : الزَّمّارُ .
وقال رؤبة يصفُ الحمار :
في جوفهِ وحْيٌ كَوَحْيِ القَصّاب
وقال الأصمعي : أراد الأعشى بالقُصَّابِ الأوتارَ التي سُوِّيَتْ من الأمعاء ، وقول أبي عمرو أصوب .
وقال الأصمعي : قَصَبَ البعيرُ فهوقاصِبٌ إذا أبَى أن يشربَ ، والقومُ مُقْصِبونَ إذا لم تشرب إبلهم ، وفَرَسٌ مُقَصِّبٌ : سابقٌ .
وقال الشاعر :
ذِمارَ العَتِيكِ بالجوادِ المُقَصِّب
أبو عبيد عن الأصمعي : في باب السَّحابِ الذي فيه رعدٌ : ومنه المُجَلْجِلُ والقاصِبُ بالباءِ والمُدَوِّي والمُرْتَجِسُ .
أبو منصور : شَبَّهَ صوتَ رعْدِهِ بالقاصب أي : الزّامرِ .
وسألَ أحمد بن يحيى ابن الأعرابي عن قوله : ( بَشِّرْ خَدِيجَةِ بِبَيْتٍ مِنْ قَصبٍ ) فقال : القصبُ ها هنا الدُّرُّ الرَّطْبُ ، والزّبَرْجَدُ الرَّطْبُ المُرَصَّعُ بالياقوت .
قال : والبيت ها هنا بمعنى القَصْرِ والدَّار كقولك : بيتُ الملكِ أي : قصره .
وقال ابن الأعرابي : قَصَبةُ البلادِ مدينتُها ، ودِرَّةٌ قاصِبَةٌ إذا خرجتْ سهلةً كأنها قضيبُ فِضَّةٍ .
صقب : قال الليث : الصقْبُ والسَّقْبُ لُغتانِ : الطويلُ من كلِّ شيءٍ ، ويقال للغصْنِ الريّانِ الغليظ الطويلِ سَقْبٌ .
وقال ذو الرُّمة :
سَقْبانِ لم يَتَقَشَّر عنهما النَّجَبُ
قال : وسألتُ أبا الدُّقَيْشِ عنه فقال : هو الذي قد امْتَلأَ وتمّ ، عامٌّ في كل شيءٍ من نحوه .
أبو عبيد عن الأصمعي : الصُّقُوبُ : العَمَدُ التي يُعْمَدُ بها البيتُ واحدها صَقْبٌ ، كذا رواه بالصاد .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الجارُ أحَقُّ بِصقَبِه ) .
قال أبو عبيد : قولُهُ : أحَقُّ بصقبِهِ يعني القُرْبَ .
ومنه حديث عليَ عليه السلام أنه كان إذا أُتِيَ بالقتيل قد وُجِدَ بين القريتين حَمَلَهُ عَلَى أصْقَبِ القَريَتَيْنِ إليه .
وقال ابن الرُّقيَّات :
كُوفِيَّةٌ نازِحٌ محلَّتُها
لا أمَمٌ دارُها ولا صَقَبُ
قال : ومعنى الحديث : أن الجارَ أحقُّ بالشفعةِ من غيره .
وقال اللحياني : أَصْقَبَتِ الدارُ وأَسْقَبَتْ أي : قَرُبَتْ ، وداري من دارِهِ بِسَقَبٍ وصَقبٍ وزَمَمٍ وأمَمٍ وصَدَدٍ ، أي : قريبٌ ، ويقال هو جاري مُصاقِبي ومُطانِبي ومُؤاصِري .
أي : صقب داره وإصاره وطُنُبه بحذاء صَقب بيتي وإصاره .
وقد أصقبَكَ الصّيْدُ فارْمِهِ ، أي دَنا منك وأمكنك رميُهُ .
أبو عبيد عن الكسائي : لقيته صِقاباً وصِفاحاً مثل الصِّرَاحِ أي مواجهةً .
قبص : قال الليث : القبْصُ : التَّناولُ بأطرافِ الأصابع .
قال الله عز وجل : ( فقبصت قبصة من أثر الرسول ) ، هكذا قرأهُ الحسنُ بالصاد ، وقرأه العامّة ) فَقَبَضْتُ .
وقال الفراء : القبْضَةُ بالكفِّ كلها ، والقبْصَةُ بأطراف الأصابع ، وقال : والقَبْصَةُ والقُبْصَةُ : اسم ما تَناوَلْتَهُ بعينه .
وقال الليث : والفرسُ القَبوصُ الذي إذا جَرَى لم يصبِ الأرضَ إلا أطرافُ سنابكه من قُدُمٍ ، وأنشد :
سَلِيمُ الرّجْعِ طهطاهٌ قَبوصُ
وقال ذو الرُّمّة يَصِفُ ركاباً :
فَيَقبِصْنَ من عادٍ وسادٍ وواخِدٍ
كما انْصَاع بالسِّيِّ النَّعامُ النَّوافِرُ
يقبصْن : يَنْزُونَ ، يقال : قَبَصَ الفرس : إذا نزا .
أبو عبيد عن أبي عمرو : القبَصُ : الخِفَّةُ والنشاط ، وقد قَبِصَ يَقبَصُ والقفَصُ نحوه .
وفي الحديث : أن عمر أتَى النبي وعنده قِبْصٌ من الناس .
قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : هُمُ العددُ الكثير ، وأنشد :
لكم مسجدَا اللَّهِ المَزُوران والحَصَى
لكم قِبْصُهُ من بين أثْرَى وأقْتَرَا
أي : من بين مُثْرٍ ومُقِلَ .
وقال الليث : القِبْصُ : مجتمعُ النمل الكثير ، ويقال : إنهم لفِي قِبْصِ الحَصَا ، أي : في كثرتها ، لا يُسْتطاع عَدُّهُ من كثْرَتِهِ ، والقبَصُ في الرأس ارتفاعٌ فيه وعظمٌ ، وأنشد في صفةِ هامةِ البعير :
قَبْصَاء لم تُفْطَح ولم تُكَتَّلِ
وقال ابن السكيت : القَبْصُ : وجَعٌ يصيبُ الكَبِد من أكل التمر على الرِّيق ثم يشربُ عليه الماء ، وأنشد :
أَرُفْقَةٌ تشكو الجُحافَ والقبَصْ
جُلودهم أَلْيَنُ من مَسِّ القُمصْ
المِقبَصُ : المِقوَسُ ، وهو الحبلُ الذي ترسل منه الخيلُ في السِّباق .
بصق : قال الليث : بَصَق لغةٌ في بَسَق وبَزَقَ .
وقال أبو عمرو : والبَصْقةُ : حَرّةٌ فيها ارتفاعٌ وجمعها بِصاقٌ .
وقال ابن دريد : بُصاقَةُ القمَرِ وبُصاقه حَجَرٌ أبيضُ يتلألْا .

##### Türkçe

ق ص ب
**قصب** ، **قبص** ، **صقب** ، **بصق** .

**قصب** : Leys dedi: **القَصَبُ**: ketenden yapılan, yumuşak ince elbiseler; bunların bir teki **قصَيٌّ**’dir.
Dedi: Sapı borular ve boğumlar olan her bitki **قَصَبٌ**’dır; ekin için de “**قدْ قصَّب تقصيباً**” denir. **القَصَبةُ**: sarayın iç boşluğu ve kalenin iç boşluğu; içinde bir yapı inşa edilir ve o onun ortasıdır. **القصبة** burunda onun kemiğidir. Yuvarlak, içi boş olan her kemik **قصبٌ**’dur; gümüşten veya başkasından yapılmış olan da böyledir. **والقصْبَاءُ**: kendi kamışlığında çokça biten kamıştır. Cevherden **القصب**: uzunlamasına, içi boş olan şeydir.

Hadiste: Cebrâil’in Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) dediği: “( **بَشِّرْ خديجةَ ببيْتٍ في الجنَّة من قصبٍ لا صَخَبَ فيه ولا نَصبَ** )”.
İlim ve lugat ehli dedi: Bu hadisteki **القصَبُ** geniş, içi oyuk bir inci; yüksek bir saray gibidir.
Asmaî dedi: **القصَب**: kuyunun gözlerinden suyun akış yollarıdır. **والقصَبُ**: içinde ilik bulunan her kemik; onun bir teki **قَصَبة**’dir. **والقصَبُ**: akciğerdeki damarlar. Köyün **قصَبَة**’si: onun ortasıdır. “**قَصَبَهُ يَقصِبُه قصْباً**”: onu ayıpladığı ve ona dil uzattığı zaman. “**قَصَّبَ شَعْره**”: onu kıvırdığı zaman. “Onun iki **قُصّابَتَان**’ı vardır” denir; yani iki gölcüğü vardır.
Leys dedi: **القَصْبة**: bükülen bir saç tutamıdır; onu **قَصَّبْتَها** isen o bir **تقْصيبة** olur; hepsi **التَّقاصِيبُ**’dir. Senin onu **تقْصيبكَ**: tutamı aşağısına doğru bükmendir; onu toplar ve sıkarsın; böylece o, sanki akan bir şeyin kabarcıklarıymış gibi **تقاصِيب** olur.
Dedi: **والقصْبُ**: kesmedir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **القصائِبُ**: **الشَّعر المُقصَّبُ**; onun bir teki **قصيبَةٌ**’dir.
Dedi: Ebû Ubeyd dedi: **الأقصاب**: bağırsaklardır; onun bir teki **قُصْبٌ**’dur; Ebû Amr da böyle dedi.

Hadiste: Amr b. Luhay; İsmail’in dinini değiştiren ilk kişi. Peygamber عليه السلام dedi: “( **فرأَيْته يجر قُصْبَه في النَّار** )”.
Başkası dedi: **القصابُ** ona, karnın **أقْصابَ**’ını temizlemesinden dolayı **قصاباً** diye adlandırıldı.
Leys dedi: **القاصِب**: zurnacı/üfleyici.
Ebû Amr, şu sözünde:
وشاهِدنا الجُل والْياسمين
والمسْمِعات بِقُصّابها
Dedi: **القُصَّابُ**: mizmarlar; onun bir teki **قُصّابةٌ**’dır.
İbn Şümeyl dedi: Adam adamı yakaladı da onu **فَقَصَّبَهُ**; **التَّقْصِيبُ**: iki elini boynuna doğru bağlamasıdır; **القَصَّابُ** buna dolayı **قَصَّاباً** diye adlandırıldı. Ve bir adam, insanlara karşı **قَصَّابةٌ**’dır; içlerine çokça düşen (dil uzatan) olduğu zaman. “Yol bize **قصَّبَ**” denir: dolduğu zaman; ve **طريقٌ مُقَصِّبٌ**.

Bize Ebû Zeyd, Abdülcebbâr’dan, Süfyân b. Amr’dan, Muhammed b. Cübeyr b. Mut‘im’den haber verdi: Saîd b. el-Âs Kûfe’de atlar arasında yarış yaptırdı; onu yüz **قَصَبةٍ** yaptı ve en sonuncusuna bin dirhem **قَصَبةً** yaptı. Dedi: Maksadı, hedefi kamışla ölçtü de onu yüz kamış yaptı, demektir.
Onların sözü: “Falan **قَصَبةَ السَّبْقِ**’i aldı” — hedefte kamışın en ucuna kadar geçtiği zaman. Ve denildi ki: Hedefin onunla ölçüldüğü o kamış, en ucunda dikilir; ona kim önce varırsa onu alır ve ödülü hak eder.
Ebû Amr dedi: **القَصَّابُ**: zurnacı/üfleyici.
Rü’be, eşeği vasfederek dedi:
في جوفهِ وحْيٌ كَوَحْيِ القَصّاب
Asmaî dedi: A‘şâ’nın **القُصَّابِ** ile kastı, bağırsaklardan düzleştirilmiş kirişlerdir; Ebû Amr’ın sözü daha isabetlidir.
Asmaî dedi: Deve **قَصَبَ** eder de o **قاصِبٌ** olur; içmeyi reddettiği zaman. Topluluk **مُقْصِبونَ**’dur; develeri içmediği zaman. Ve **فَرَسٌ مُقَصِّبٌ**: yarışçı/önde giden.
Şair dedi:
ذِمارَ العَتِيكِ بالجوادِ المُقَصِّب

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: içinde gök gürültüsü bulunan bulut babında: ondan **المُجَلْجِلُ** ve **القاصِبُ** (باء ile) ve **المُدَوِّي** ve **المُرْتَجِسُ**.
Ebû Mansûr: Onun gök gürültüsünün sesini **القاصب**’e benzetti; yani zurnacıya/üfleyiciye.
Ahmed b. Yahyâ, İbnü’l-A‘râbî’ye şu söz hakkında sordu: “( **بَشِّرْ خَدِيجَةِ بِبَيْتٍ مِنْ قَصبٍ** )”; o dedi: **القصب** burada taze inci ve yakutla süslenmiş taze zebercettir.
Dedi: Buradaki **البيت** “saray ve ev” manasındadır; senin “hükümdarın evi” demen gibi; yani onun sarayı.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Ülkelerin **قَصَبةُ**’si: onun şehridir. Ve **دِرَّةٌ قاصِبَةٌ**: kolayca çıktığı zaman; sanki bir gümüş çubuğuymuş gibi.

**صقب** : Leys dedi: **الصقْبُ** ve **السَّقْبُ** iki lugattır: her şeyin uzunu. Ve kalın, uzun, suya doymuş dal için **سَقْبٌ** denir.
Zü’r-Rumme dedi:
سَقْبانِ لم يَتَقَشَّر عنهما النَّجَبُ
Dedi: Onu Ebû’d-Dukayş’e sordum; dedi: O, dolmuş ve tamam olmuş olandır; benzerinden her şeyde geneldir.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصُّقُوبُ**: evin onunla direklendiği direkler; onun bir teki **صَقْبٌ**’dur; onu **الصاد** ile böyle rivayet etti.
Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: “( **الجارُ أحَقُّ بِصقَبِه** )”.
Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü “**أحَقُّ بصقبِهِ**” yani yakınlık demektir.
Ondan, Ali عليه السلام hadisi: iki köy arasında bulunmuş öldürülmüş kişi getirildiğinde, onu kendisine daha yakın olan iki köyün **أصْقَبِ**’ine yüklerdi.
İbnü’r-Rukayyât dedi:
كُوفِيَّةٌ نازِحٌ محلَّتُها
لا أمَمٌ دارُها ولا صَقَبُ
Dedi: Hadisin manası: komşu, başkasından daha çok şuf‘aya hak sahibidir.
Lihyânî dedi: **أَصْقَبَتِ الدارُ** ve **أَسْقَبَتْ**; yani yaklaştı. “Benim evim onun evine **بِسَقَبٍ** ve **صَقبٍ** ve **زَمَمٍ** ve **أمَمٍ** ve **صَدَدٍ**” (mesafesindedir); yani yakın. Ve “O benim **مُصاقِبي**’m ve **مُطانِبي**’m ve **مُؤاصِري**’mdir” denir; yani onun evinin **صقب**’u ve **إصار**’ı ve **طُنُب**’u, benim evimin **صَقب**’u ve **إصار**’ı hizasındadır.
“Av sana **أصقبَ** etti; onu at” denir; yani sana yaklaştı ve onu atman mümkün oldu.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Onunla **صِقاباً** ve **صِفاحاً** karşılaştım; **الصِّرَاحِ** gibi; yani yüz yüze.

**قبص** : Leys dedi: **القبْصُ**: parmak uçlarıyla alma.
Allah عز وجل dedi: “( **فقبصت قبصة من أثر الرسول** )”; Hasan onu **الصاد** ile böyle okudu; çoğunluk ise “**فَقَبَضْتُ**” okudu.
Ferrâ dedi: **القبْضَةُ** bütün avuçla; **القبْصَةُ** parmak uçlarıyla. Dedi: **القَبْصَةُ** ve **القُبْصَةُ**: bizzat aldığın şeyin adıdır.
Leys dedi: **القَبوصُ** at: koştuğu zaman, önden yalnızca toynaklarının uçlarıyla yere basandır. Ve şu beyiti okudu:
سَلِيمُ الرّجْعِ طهطاهٌ قَبوصُ
Zü’r-Rumme, binekleri vasfederek dedi:
فَيَقبِصْنَ من عادٍ وسادٍ وواخِدٍ
كما انْصَاع بالسِّيِّ النَّعامُ النَّوافِرُ
**يقبصْن**: sıçrarlar; “At **قَبَصَ** etti” denir: sıçradığı zaman.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **القبَصُ**: hafiflik ve canlılıktır; **قَبِصَ يَقبَصُ**; **القفَصُ** da onun gibidir.
Hadiste: Ömer Peygamber’e geldi; yanında insanlardan bir **قِبْصٌ** vardı.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: Onlar çok sayıdadır. Ve şu beyiti okudu:
لكم مسجدَا اللَّهِ المَزُوران والحَصَى
لكم قِبْصُهُ من بين أثْرَى وأقْتَرَا
Yani: zengin ile yoksul arasında.
Leys dedi: **القِبْصُ**: çok karıncanın topluluğudur. Ve “Onlar **فِي قِبْصِ الحَصَا**’dadır” denir; yani çokluğundadır; çokluğundan sayılması mümkün olmaz. Ve **القبَصُ** başta bir yükselti ve bir kemiktir. Deve başının vasfında şu beyit okundu:
قَبْصَاء لم تُفْطَح ولم تُكَتَّلِ
İbnü’s-Sikkît dedi: **القَبْصُ**: aç karnına hurma yemekten sonra üzerine su içmekten karaciğere isabet eden ağrıdır. Ve şu beyiti okudu:
أَرُفْقَةٌ تشكو الجُحافَ والقبَصْ
جُلودهم أَلْيَنُ من مَسِّ القُمصْ
**المِقبَصُ**: **المِقوَسُ**; o, yarışta atların salıverildiği iptir.

**بصق** : Leys dedi: **بَصَق**; **بَسَق** ve **بَزَقَ**’ta bir lugattır.
Ebû Amr dedi: **البَصْقةُ**: içinde yükselti bulunan bir harre; çoğulu **بِصاقٌ**’dır.
İbn Düreyd dedi: **بُصاقَةُ القمَرِ** ve onun **بُصاقه**: parıldayan beyaz bir taştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والصاد وما يثلثهما)
(قصع)  القاف والصاد والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تطامُنٍ في شيء أو مطامَنةٍ له. من ذلك القَصْعَة، وهي معروفة، سمِّيت بذلك للهَزْمة. والقاصِعاء: أوَّل جِحَرة اليَربوع، وقياسُها ما ذكرناه. وقد تقَصَّع، إذا دخلَ قاصِعاءَه. قال:
فوَدَّ أبو ليلى طُفيلُ بنُ مالكٍ *** بمُنعَرَجِ السُّوبان لو يَتَقَصَّعُ([1])فأمَّا قَصْع النّاقة بجِرّتها فقالوا: هو أن ترُدَّها في جوفها. والماء يَقْصَعُ العطش: يقتلُه ويذهبُ به. قال:
* فانصاعَتِ الحُقْبُ لم تُقْصَع صَرائِرُها([2]) *
وقصَعتُ ببُسْط كَفِّي هامتَه: ضربْتُها. وقَصَعَ الله به، إذا بَقِيَ قمِيَّاً لا يَشِبُّ ولا يزداد، وهو مقصوعٌ وقصيعٌ.
(قصف)  القاف والصاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على كسرٍ لشيء. ولا يُخْلِف هذا القياسُ. يقال: قصَفت الرِّيحُ السفينةَ في البحر. وريحٌ قاصف([3]). والقَصِف: السَّريع الانكِسار. والقَصِيف: هشيم الشَّجر. ومنه قولُهم: انقصفوا عنه، إذا تركوه. وهو مستعار. والأقْصَف: الذي انكسرت ثَنِيَّتُه من النِّصف. ورعدٌ قاصف، أي شديد. وقياس ذلك كأنَّه يكاد يَقصِف الأشياءَ بشدَّته. يقولون: بَعثَ الله تعالى عليهم الرِّيحَ العاصف، والرّعدَ القاصف. ومنه القَصْف: صَرِيف البَعير بأسنانه. فأمَّا القَصْف في اللَّهو واللَّعِب فقال ابنُ دريد([4]): لا أحسبه عربيَّاً. وليس القَصْف الذي أنكَرَه ببعيدٍ من القياس الذي ذكرناه، وهو من الأصوات والجَلَبة. وقياسه في الرَّعد القاصف، وفي صَريف البَعير بأسنانِه.
(قصل)  القاف والصاد واللام أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على قطعِ الشيء. فالقَصْل: القَطْع. يقال قَصَله، إذا قطَعَه. والقَصِيل معروف، وسمِّي بذلك لسُرعة اقتصاله([5])، لأنَّه رَخْص. وسيف مِقْصَلٌ: قطّاع، وكذلك القَصَّال. ولسانٌ مِقْصَل على التشبيه. والقِصْل: الرَّجْل الضّعيف، لأنَّه منقطِع. فأمَّا القُصَالة فما يُعْزَل من البُرِّ ليُداسَ ثانيةً، فإن كان صحيحاً فقياسُه قريب.
(قصم)  القاف والصاد والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على الكسر. يقال: قصَمْت الشيء قَصْماً. والقُصَم: الرّجُل يَحطِم ما لَقي. وقال الله تعالى:﴿وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظالِمَةً﴾ [الأنبياء 11] أراد -والله أعلمُ- إهلاكَه إيّاهم، فعبَّر عنه بالكسر. والقَصِيمة والقَيْصوم: نبتان.
(قصو/ي)  القاف والصاد والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على بُعدٍ وإبعاد. من ذلك القَصَا: البُعْد. وهو بالمكان الأقصَى والنَّاحيةِ القُصوَى. وذهبتُ قَصا فلانٍ، أي ناحيته. ويقال: أحاطُونا القَصَا. أي وقفوا منّا بين البعيد والقريب غير أنَّهم مُحِيطون بنا كالشَّيءِ يَحُوط الشَّيءَ يحفظه. قال:
فحَاطُونا القَصَا ولقد رأونا *** قريباً حيثُ يُستَمَع السِّرارُ([6])
وأقصَيتُه: أبعدتُه. والقَصِيّةُ من الإبل: المودوعة الكريمة لا تُجهَد ولا تُرْكَب، أي تُقصَى إكراماً لها. فأمَّا النّاقةُ القَصْواء فالمقطوعة الأذُن.
وقد يمكن هذا على أنَّ أذنَها أُبعِدَت عنها حين قُطعت. ويقولون: قصَوتُ البعيرَ فهو مقصُوٌّ: قطعت أذنَه. وناقةٌ قَصْواء، ولا يقال بعيرٌ أقصَى.
(قصب)  القاف والصاد والباء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدهما على قَطْع الشّيء، ويدلُّ الآخَر على امتدادٍ في أشياءَ مجوَّفة.
فالأوّل القَصْب: القَطْع؛ يقال قَصَبْته قَصْباً. وسمِّي القصَّابُ قصّاباً لذلك. وسيف قَصَّابٌ، أي قاطع. ويقال: قَصَبْتُ الدّابةَ، إذا قطعتَ عليه شُربَه قبل أن يَرْوَى. ومن الباب: قَصَبت الرّجُل: إذا عبتَه، وذلك على معنى الاستعارة.
والأصل الآخر: الأقصاب: الأمعاء، واحدها قُصْب. والقَصَب معروف، الواحدة قَصَبة. والقَصْباء: جمع قَصَبة أيضاً. والقَصَب: أنابيبُ من جوهر. وفي الحديث: "بَشِّرْ خَدِيجةَ ببيتٍ في الجَنّة من قَصَب، لا صَخَب فيه ولا نَصَب".
والقَصَب: عُروق الرّئة. والقَصَب. مخارِجُ الماء من العيون؛ وهذا على معنى التشبيه. والقُصّاب: المَزَامير. قال:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمِيـ *** ـنُ والمُسمِعاتُ بقُصَّابِها([7])ومن الباب القَصائِب: الذوائب، واحدتها قَصِيبة. ويقال القُصَّابة: الخُصْلة من الشَّعر.
(قصد)  القاف والصاد والدال أصولٌ ثلاثة، يدلُّ أحدها على إتيانِ شيءٍ وأَمِّه، والآخَر على اكتنازٍ في الشيء.
فالأصل: قصَدته قَصْداً ومَقْصَداً. ومن الباب: أقْصَدَه السَّهمُ، إذا أصابه فقُتِل مَكانَه، وكأنّه قيلَ ذلك لأنَّه لم يَحِد عنه([8]). قال الأعشى:
فأقْصَدها [سهمي] وقد كان قبلها *** لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا([9])ومنه: أقْصَدَتْه حَيَّةٌ، إذا قتلَتْه.
والأصل الآخر: قَصَدْت الشيءَ كسرته. والقِصْدَة: القِطْعة من الشيء إذا تكسَّر، والجمع قِصَدٌ. [ومنه قِصَدُ] الرِّماح. ورمحٌ قَصِد، وقد انقَصَد. قال:
ترى قِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى كأنَّها *** تذرُّعُ خُِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([10])والأصل الثالث: الناقة القصيد: المكتنِزة الممتلِئة لحماً. قال الأعشى:
قطعتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ *** كرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قَصيد([11])ولذلك سمِّيت القصيدةُ من الشِّعر قصيدةً لتقصيد أبياتها، ولا تكون أبياتُها إلاَّ تامَّة الأبنية.
(قصر)  القاف والصاد والراء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على ألا يبلُغَ الشّيءُ مدَاه ونهايتَه، والآخر على الحَبْس. والأصلان متقاربان.
فالأوّل القِصَر: خلافُ الطُّول. يقول: هو قَصيرٌ بيِّن القِصَر. ويقال: قصَّرتُ الثَّوبَ والحبلَ تَقصيراً. والقَصْر: قَصْر الصّلاة: وهو ألاَّ يُتِمّ لأجل السّفَر. قال الله تعالى: ﴿فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. والقُصَيْرى: أسفل الأضلاع، وهي الواهنة. والقُصَيْرى: أفْعَى، سمِّيت لقِصَرها. ويقال أقْصَرت الشَّاةُ، إذا أسنَّتْ حتَّى تقصُرَ أطرافُ أسنانها. وأقصَرت المرأة: ولدت أولاداً قِصاراً. ويقال: قصَّرتُ في الأمرِ تقصيراً، إذا توانيت، وقصَرْت عنه قُصوراً: عَجَزت. وأقصرت عنه إذا نزعتَ عنه وأنت قادرٌ عليه. قال:
لولا علائقُ من نُعْمٍ عَلِقْتُ بها *** لأقْصرَ القلبُ مِنِّي أيَّ إقصارِ([12])وكل هذا قياسُه واحد، وهو ألاّ يبلُغَ مدَى الشّيء ونهايتَه.
والأصل الآخر، وقد قلنا إنهما متقاربان: القَصْر: الحبس، يقال: قَصَرْتُه، إذا حبستَه، وهو مقصور، أي محبوس، قال الله تعالى: ﴿حُورٌ مَقْصُوراتٌ في الخِيَامِ﴾ [الرحمن 72]. وامرأةٌ قاصِرَة الطَّرف: لا تمدُّه إلى غيرِ بَعلِها، كأنَّها تحبِس طرْفَها حَبْساً. قال الله سبحانه: ﴿فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ﴾ [الرحمن 56]. ومن الباب: قُصارَاك أن تفعَلَ كذا وقَصْرُكَ، كأنَّه يراد ما اقتصرت عليه وحَبَسْتَ نفسَك عليه. والمقاصر: جمع مقصورة، وكلُّ ناحيةٍ من الدار الكبيرة إذا أحيط عليها فهي مقصورة. وهذا جائزٌ أن يكون من القياس الأوَّل. ويقولون: فرسٌ قَصِيرٌ: مقرَّبة مُدْناةٌ لا تُترك تَرود، لنَفاستها عند أهلها. قال:
تراها عند قُبَّتِنا قصيراً *** ونبذُلُها إذا بَاقَتْ بَؤُوقُ([13])
وجارية قَصِيرةٌ وقَصُورةٌ من هذا. والتِّقصار: قلادةٌ شبيهة بالمِخْنَقة، وكأنَّها حُبِست في العُنق. قال:
ولها ظبيٌ يؤرِّثها *** جاعلٌ في الجِيد تِقصارَا([14])ومن الباب: قَصْر الظَّلامِ، وهو اختلاطُه. وقد أقبلَتْ مَقاصر الظَّلام، وذلك عند العشيّ. وقد يمكن أنْ يُحمَل هذا على القياس فيقال: إنَّ الظَّلامَ يَحبِس عن التصرُّف. ويقال: أقصَرْنا، إذا دخلْنا في ذلك الوقت. ويقال لذلك الوقت المَقْصَرة([15])، والجمع مَقاصر. قال:
فبعثتُها تَقِص المَقاصِر بعدما *** كَرَبتْ حياةُ النّار للمتنوِّرِ([16])ومما شذَّ عن هذا الباب القَصَر: جمع قَصَرة، وهي* أصلُ العُنق، وأصل الشجرة، ومُستغلَظُها. وقرئت: ﴿إنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كالْقَصَرِ([17])﴾ [المرسلات 32]. والقَصَر: داءٌ يأخذ في القصَر. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) لأوس بن حجر في ديوانه 11.
([2]) لذي الرمة كما سبق في حواشي (صر). وعجزه:
* وقد نشحن فلا ري ولا هيم *
([3]) في المجمل: "وهي ريح قاصف".
([4]) الجمهرة (3: 81).
([5]) في الأصل: "انفصاله"، صوابه في اللسان.
([6]) لبشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 141) واللسان (قصا).
([7]) البيت للأعشى في ديوانه 121 واللسان (قصب، جلل).
([8]) في الأصل: "فكأنه قد قبل ذلك لأنه لم يجد عنه".
([9]) ديوان الأعشى 109.
([10]) لقيس بن الخطيم في ديوانه 13 واللسان (قصد، ذرع، خرص، شطب). وقد سبق في (ذرع، شطب).
([11]) ديوان الأعشى 216. وهو في اللسان (قصد) بدون نسبة.
([12]) للنابغة الذبياني، من قصيدته التي مطلعها:
عوجوا فحيوا لنعم دمنة الدار *** ماذا تحيون من نؤى وأحجار
وقد عدها أبو زيد محمد بن أبي الخطاب القرشي، في جمهرة أشعار العرب، من المعلقات.
([13]) البيت لزغبة الباهلي أو مالك بن زغبة الباهلي، أو جزء بن رباح الباهلي. اللسان (قصر، بوق).
([14]) في الأصل: "يؤرقها"، تحريف، صوابه في اللسان (قصر، أرث) حيث نسب البيت إلى عدي بن زيد العبادي.
([15]) هو كمرحلة ومقعد ومنزل، كما في القاموس.
([16]) لابن أحمر، كما سبق في (بعث). ونسب في اللسان (قصر، وقص) إلى ابن مقبل.
([17]) هي قراءة ابن عباس وابن جبير ومجاهد والحسن وابن مقسم. تفسير أبي حيان (8: 407) في سورة المرسلات.

ـ

##### Türkçe

( **باب القاف والصاد وما يثلثهما** )
( **قصع** )  **القاف** ve **الصاد** ve **العين** sahih bir asıldır; bir şeyde alçalma yahut ona alçaltma delâlet eder. Bundan: **القَصْعَة**; o bilinir, çöküntü sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve **القاصِعاء**: **جِحَرة**’nin (yer deliğinin) **اليَربوع**’a ait olanının ilki; onun kıyası, zikrettiğimiz şeydir. Ve **تقَصَّع** etti, yani **قاصِعاء**’sına girdiği vakit. Dedi ki:
فوَدَّ أبو ليلى طُفيلُ بنُ مالكٍ *** بمُنعَرَجِ السُّوبان لو يَتَقَصَّعُ([1])
Ama devenin **قَصْع**’ı, **جِرّتها**’sı ile (gevişiyle) hakkında dediler ki: onu karnının içine geri çevirmendir. Ve su, susuzluğu **يَقْصَعُ**: onu öldürür ve onu giderir. Dedi ki:
* فانصاعَتِ الحُقْبُ لم تُقْصَع صَرائِرُها([2]) *
Ve avucumun yayılmasıyla onun tepesini **قصَعتُ**: onu vurdum. Ve Allah onunla **قَصَعَ** etti, yani o, ne gençleşen ne artan, **قمِيَّاً** olarak kaldığı vakit; o **مقصوع** ve **قصيع**’dir.

( **قصف** )  **القاف** ve **الصاد** ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir şey için kırmaya delâlet eder. Bu kıyas muhalefet etmez. Denir: rüzgâr denizde gemiyi **قصَفت**. Ve **ريحٌ قاصف**([3]). Ve **القَصِف**: çabuk kırılan. Ve **القَصِيف**: ağacın kırıntısı (ufalanmış kuru dal). Ondandır onların sözü: ondan **انقصفوا** ettiler, yani onu terk ettikleri vakit. Ve o, ödünçlemedir. Ve **الأقْصَف**: **ثَنِيَّتُه**’si (ön dişi) ortasından kırılmış olan. Ve **رعدٌ قاصف**: yani şiddetli. Bunun kıyası, sanki şiddetiyle eşyayı kırmaya ramak kalmış gibidir. Derler: Allah Teâlâ onların üzerine **الرِّيحَ العاصف**’ı ve **الرّعدَ القاصف**’ı gönderdi. Ondandır **القَصْف**: devenin dişleriyle çıkardığı **صَرِيف**. Ama eğlence ve oyun içindeki **القَصْف** hakkında İbn Düreyd([4]) dedi ki: onu Arapça sanmıyorum. Onun inkâr ettiği **القَصْف**, zikrettiğimiz kıyastan uzak değildir; o, sesler ve gürültüdendir. Onun kıyası, **الرَّعد القاصف**’ta ve devenin dişleriyle çıkardığı **صَريف**’tedir.

( **قصل** )  **القاف** ve **الصاد** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; şeyin kesilmesine delâlet eder. Öyleyse **القَصْل**: kesmedir. Denir: onu **قَصَله**; yani onu kestiği vakit. Ve **القَصِيل** bilinir; **اقتصاله**’nin sürati sebebiyle bununla adlandırıldı([5]); çünkü o ucuzdur. Ve **سيف مِقْصَلٌ**: kesici; aynı şekilde **القَصَّال**. Ve benzetme üzere **لسانٌ مِقْصَل**. Ve **القِصْل**: zayıf adam; çünkü o kopuktur (kesiktir). Ama **القُصَالة**: buğdaydan ayrılıp ikinci defa çiğnenmek üzere ayrılan şey; eğer sahih ise onun kıyası yakındır.

( **قصم** )  **القاف** ve **الصاد** ve **الميم** sahih bir asıldır; kırmaya delâlet eder. Denir: şeyi **قصَمْت** **قَصْماً**. Ve **القُصَم**: karşılaştığı şeyi parçalayan adam. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظالِمَةً﴾ [الأنبياء 11] —murad etti, Allah daha iyi bilir— onları helâk etmeyi; onu kırma ile ifade etti. Ve **القَصِيمة** ve **القَيْصوم**: iki bitkidir.

( **قصو/ي** )  **القاف** ve **الصاد** ve illetli harf sahih bir asıldır; uzaklık ve uzaklaştırmaya delâlet eder. Bundan: **القَصَا**: uzaklık. Ve o, en uzak yer ve en uzak taraf ile olur: **الأقصَى** ve **القُصوَى**. Ve falanın **قَصا**’sına gittim; yani onun tarafına. Ve denir: bizi **القَصَا** ile kuşattılar; yani bizden, uzak ile yakın arasında durdular; ancak onlar, bir şeyin şeyi kuşatıp onu koruması gibi bizi kuşatıcıdırlar; **يَحُوط** الشيءَ: onu korur. Dedi ki:
فحَاطُونا القَصَا ولقد رأونا *** قريباً حيثُ يُستَمَع السِّرارُ([6])
Ve onu **أقصَيتُه**: onu uzaklaştırdım. Ve develerden **القَصِيّةُ**: bırakılmış, değerli olan; yorulmaz ve binilmez; yani ona ikram için uzak tutulur. Ama **النّاقةُ القَصْواء**: kulağı kesik olan.
Bu, onun kulağının kesildiği vakit ondan uzaklaştırılmış olması üzerine de mümkün olur. Ve derler: deveyi **قصَوتُ**; o **مقصُوٌّ**’dur: kulağını kestim. Ve **ناقةٌ قَصْواء**; ve **بعيرٌ أقصَى** denmez.

( **قصب** )  **القاف** ve **الصاد** ve **الباء** iki sahih asıldır; ikisi de delâlet eder: birisi şeyin kesilmesine, diğeri içi boş şeylerde uzamaya.
Birincisi **القَصْب**: kesmedir; denir: onu **قَصَبْته** **قَصْباً**. Ve **القصَّابُ** bunun için **قصّاباً** adlandırıldı. Ve **سيف قَصَّابٌ**: yani kesici. Ve denir: biniti **قَصَبْتُ**, yani kanıncaya kadar içmeden önce onun içmesini kestin. باب’dan: adamı **قَصَبت**; yani onu ayıpladığın vakit; bu, istiare mânâsı üzeredir.
Diğer asıl: **الأقصاب**: bağırsaklar; onun teki **قُصْب**. Ve **القَصَب** bilinir; teki **قَصَبة**. Ve **القَصْباء**: **قَصَبة**’nin de çoğuludur. Ve **القَصَب**: cevherden borulardır. Hadiste: " **بَشِّرْ خَدِيجةَ ببيتٍ في الجَنّة من قَصَب، لا صَخَب فيه ولا نَصَب** ".
Ve **القَصَب**: akciğerin damarlarıdır. Ve **القَصَب**: pınarlardan su çıkışları; bu, benzetme mânâsı üzeredir. Ve **القُصّاب**: kaval/zurnalar. Dedi ki:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمِيـ *** ـنُ والمُسمِعاتُ بقُصَّابِها([7])
Ve باب’dan **القَصائِب**: saç örgüleri; onun teki **قَصِيبة**. Ve denir **القُصَّابة**: saçtan tutam.

( **قصد** )  **القاف** ve **الصاد** ve **الدال** üç asıldır; birisi bir şeye gelmeye ve onu kastetmeye delâlet eder; diğeri şeyde toplanıp birikmeye delâlet eder.
Asıl: onu **قصَدته** **قَصْداً** ve **مَقْصَداً**. باب’dan: ok onu **أقْصَدَه**, yani onu vurup yerinde öldürdüğü vakit; sanki bu, ondan sapmadığı için söylenmiş gibidir([8]). A‘şâ dedi ki:
فأقْصَدها [سهمي] وقد كان قبلها *** لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا([9])
Ve ondandır: yılan onu **أقْصَدَتْه**, yani onu öldürdüğü vakit.
Diğer asıl: şeyi **قَصَدْت**: onu kırdım. Ve **القِصْدَة**: şey kırıldığı vakit ondan parça; çoğulu **قِصَدٌ**. [Ve ondandır **قِصَدُ**] mızraklar. Ve **رمحٌ قَصِد**; ve **انقَصَد** etmiştir. Dedi ki:
ترى قِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى كأنَّها *** تذرُّعُ خُِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([10])
Üçüncü asıl: **الناقة القصيد**: etçe birikmiş, dolgun deve. A‘şâ dedi ki:
قطعتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ *** كرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قَصيد([11])
Bunun için şiirden **القصيدة** de, beyitlerinin **تقصيد** edilmesi sebebiyle **قصيدةً** adlandırıldı; ve onun beyitleri ancak yapıları tam olarak olur.

( **قصر** )  **القاف** ve **الصاد** ve **الراء** iki sahih asıldır: birisi, şeyin menziline ve nihayetine ulaşmamasına delâlet eder; diğeri hapsetmeye delâlet eder. İki asıl birbirine yakındır.
Birincisi **القِصَر**: uzunluğun zıddı. Der: o **قَصيرٌ**; **القِصَر**’ı açık. Ve denir: elbiseyi ve ipi **قصَّرتُ** **تَقصيراً**. Ve **القَصْر**: namazın **قَصْر**’ı; o, sefer sebebiyle tamamlamamaktır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. Ve **القُصَيْرى**: kaburgaların altı; ve onlar zayıf olanlardır. Ve **القُصَيْرى**: **أفْعَى**; kısalığı sebebiyle adlandırıldı. Ve denir: koyun **أقْصَرت**; yani yaşlandı da dişlerinin uçları kısaldığı vakit. Ve kadın **أقصرت**: kısa çocuklar doğurdu. Ve denir: işte **قصَّرتُ** **تقصيراً**; yani gevşek davrandığım vakit; ve ondan **قصَرْت** **قُصوراً**: aciz kaldım. Ve ondan **أقصرت**: ona gücün yettiği hâlde ondan vazgeçtiğin vakit. Dedi ki:
لولا علائقُ من نُعْمٍ عَلِقْتُ بها *** لأقْصرَ القلبُ مِنِّي أيَّ إقصارِ([12])
Bütün bunun kıyası birdir: şeyin menziline ve nihayetine ulaşmamasıdır.
Diğer asıl —ve ikisinin yakın olduğunu söylemiştik—: **القَصْر**: hapsetmedir; denir: onu **قَصَرْتُ**; yani onu hapsettiğin vakit; ve o **مقصور**’dur: yani hapsedilmiş. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿حُورٌ مَقْصُوراتٌ في الخِيَامِ﴾ [الرحمن 72]. Ve **امرأةٌ قاصِرَة الطَّرف**: bakışını kocasından başkasına uzatmaz; sanki bakışını bir hapsetme ile hapsediyor gibidir. Allah سبحانه dedi ki: ﴿فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ﴾ [الرحمن 56]. باب’dan: **قُصارَاك** أن تفعَلَ كذا ve **قَصْرُكَ**; sanki murad, kendini onunla sınırladığın ve nefsini onun üzerinde hapsettiğindir. Ve **المقاصر**: **مقصورة**’nin çoğuludur; büyük evin her bir tarafı kuşatıldığı vakit o **مقصورة**’dir. Bu, birinci kıyastan da olabilir. Ve derler: **فرسٌ قَصِيرٌ**: yakınlaştırılmış, yakına alınmış; onun ehli katında kıymetli oluşu sebebiyle otlamaya salıverilmez. Dedi ki:
تراها عند قُبَّتِنا قصيراً *** ونبذُلُها إذا بَاقَتْ بَؤُوقُ([13])
Ve **جارية قَصِيرةٌ** ve **قَصُورةٌ** bundan (bu mânâdan)dır. Ve **التِّقصار**: boğazlığı andıran bir gerdanlık; sanki boyunda hapsedilmiştir. Dedi ki:
ولها ظبيٌ يؤرِّثها *** جاعلٌ في الجِيد تِقصارَا([14])
باب’dan: **قَصْر الظَّلامِ**; o, onun karışmasıdır. Ve **مَقاصر الظَّلام** geldi; bu, akşam vaktindedir. Bu, kıyas üzerine de taşınabilir; denir ki: karanlık, tasarruftan alıkoyarak hapseder. Ve denir: **أقصَرْنا**, yani o vakte girdiğimiz vakit. Ve o vakte **المَقْصَرة** denir([15]); çoğulu **مَقاصر**. Dedi ki:
فبعثتُها تَقِص المَقاصِر بعدما *** كَرَبتْ حياةُ النّار للمتنوِّرِ([16])
Bu باب’dan şâz olan: **القَصَر**: **قَصَرة**’nin çoğulu; o, boynun kökü, ağacın kökü ve onun kalın olanıdır. Şöyle okundu: ﴿إنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كالْقَصَرِ([17])﴾ [المرسلات 32]. Ve **القَصَر**: **القصَر**’da (kısalıkta) ortaya çıkan bir hastalıktır. Ve Allah daha iyi bilir.

--------------ـــ
([1]) Evs b. Hacer’indir, divanında 11.
([2]) Zü’r-Rumme’nindir, daha önce (صر) haşiyelerinde geçti. Ve onun ikinci mısraı:
* وقد نشحن فلا ري ولا هيم *
([3]) el-Mücmel’de: "Ve o, **ريح قاصف**’tir."
([4]) el-Cemhere (3: 81).
([5]) Asılda: "انفصاله"; doğrusu Lisân’da.
([6]) Bişr b. Ebî Hâzim’indir, el-Mufaddaliyât (2: 141) ve Lisân (قصا).
([7]) Beyit A‘şâ’nındır, divanında 121 ve Lisân (قصب، جلل).
([8]) Asılda: "فكأنه قد قبل ذلك لأنه لم يجد عنه".
([9]) A‘şâ divanı 109.
([10]) Kays b. el-Hatîm’indir, divanında 13 ve Lisân (قصد، ذرع، خرص، شطب). Daha önce (ذرع، شطب)’ta geçti.
([11]) A‘şâ divanı 216. Lisân (قصد)’da nisbesizdir.
([12]) Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; matla‘ı şu olan kasidesindendir:
عوجوا فحيوا لنعم دمنة الدار *** ماذا تحيون من نؤى وأحجار
Ve Ebû Zeyd Muhammed b. Ebî’l-Hattâb el-Kureşî onu, Cemheretü Eş‘âri’l-‘Arab’da, muallakalar arasında saydı.
([13]) Beyit, Zağabe el-Bâhilî’ye yahut Mâlik b. Zağabe el-Bâhilî’ye yahut Cüz’ b. Rabâh el-Bâhilî’ye aittir. Lisân (قصر، بوق).
([14]) Asılda: "يؤرقها"; tahriftir; doğrusu Lisân (قصر، أرث)’tadır; orada beyit ‘Adî b. Zeyd el-‘Ibâdî’ye nisbet edilmiştir.
([15]) Kâmûs’ta olduğu üzere, merhale ve mak‘ad ve menzil gibidir.
([16]) İbn Ahmer’indir; daha önce (بعث)’ta geçti. Lisân (قصر، وقص)’ta İbn Mukbil’e nisbet edilmiştir.
([17]) Bu, İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Mücâhid, Hasan ve İbn Muksim kıraatidir. Ebû Hayyân tefsiri (8: 407), Sûretü’l-Murselât’ta.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ص ب
أرض مقصبة‏:‏ كثيرة القصباء وهي القصب النابت‏.‏
وتقول‏:‏ قصب الخط أنفذ من قصب الخطّ‏.‏
وقصّب الزرع‏:‏ صار له قصب‏.‏
وعن بعض العرب‏:‏ قلت أبياتاً فغنّى بها حكم الوادي فوالله ما حرذك بها قصّابةً إلا خفت النار فتركت قول الشّعر وهي الوتر‏.‏
ونفخ في القصّابة‏:‏ في المزمار ورأيت القصّاب ينفخون في القصّاب أي الزمّارين ينفخون في المزامير جمع‏:‏ قاصبٍ‏.‏
وقال رؤبة‏:‏ في جوفه وحيٌ كوحي القصّاب أراد الزمّار‏.‏
ورأيت القصّاب ينقّي الأقصاب‏:‏ الأمعاء الواحد‏:‏ قصبٌ‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ رأيت عمرو بن لحيّ يجرّ قصبه في النار ‏"‏ وقال الراعي‏:‏ تكسو المفارق واللّبّات ذا أرجٍ من قصب معتلف الكافور درّاج ومن المجاز‏:‏ خرج الماء من القصب وهي منابع العين‏.‏
قال‏:‏ فصبحت والماء يجري حببه هزاهز البحر يعجّ قصبه وامرأة تامّة القصب وهي عظام اليدين والرجلين وفي كلّ إصبع ثلاث قصبات وفي الإبهام قصبتان‏.‏
وانسدّت قصب رئته وهي عروقها التي هي مخارج النفس وقصب كبده‏.‏
ومع فلانٍ قصب صنعاء وقصب مصر أي قصب العقيق‏.‏
وقصب الكتان‏.‏
ولا تسكن إلاّ قصب الأمصار‏.‏
وكنت في قصبة البلد والقصر والحصن أي في جوفه‏.‏
قال أبو دؤاد‏:‏ دخلنا على البيض الكواعب كالدّمى لنا قصب الحصن الذي كان يمنع وضربه على قصبة أنفه وهي عظمه‏.‏
وبئرٌ مستقيمة القصبة وهي جرابها أي جوفها من أعلاها إلى أسفلها‏.‏
وأحرز فلان القصبة والقصب‏.‏
وجوادٌ مقصّبٌ‏:‏ سابق‏.‏
قال الحجّاج فيمن وهب له فرساً‏:‏ حمى سبرة بن النّحف يوم لقيته ذمار العتيك بالجواد المقصّب وقصّبت المرأة شعرها‏:‏ فتلت خصلة حتى تصير كالقصب‏.‏
وقيل الشعر المقصّب‏:‏ السّبط الذي يجعّدونه بالقصب والخيوط‏.‏
وما أحسن تقاصيبها‏!‏ الواحدة‏:‏ تقصيبةٌ وهي الخصلة المقصّبة فإن كانت خلقةً قيل‏:‏ القصيبة والقصائب‏.‏
وقال مسكين الدارميّ يصف فراخ القطاة‏:‏ إذا خرّقت قصباءة الرّيش خلتها نصالاً ولكنّ النّصال حديد أي إذا خرّقت قصب الرّيش الجلد وطلعت‏.‏
وقصّبه‏:‏ عابه ومعناه قطعه باللوم‏.‏
وفلان لم يقصب‏:‏ لم يختن من القصب بمعنى القطع‏.‏
وتقول‏:‏ يفعل بلحم أخيه القصّاب ما لا يفعل بلحم شاته القصّاب‏.‏
وسحابٌ قاصب‏:‏ مرتجس‏.‏

##### Türkçe

ق ص ب
**أرض مقصبة**: **القصباء**sı çok olan; o da biten **القصب**dur.
Ve dersin: **قصب الخط** **قصب الخطّ**tan daha nüfuz edicidir.
Ve **قصّب الزرع**: ona **قصب** oldu.
Ve bazı Araplardan: “Beyitler söyledim de **حكم الوادي** onunla teganni etti; vallahi onunla seni ancak bir **قصّابةً** (korkutucu) olarak ürkütmedi; ancak ateşten korktum da şiir söylemeyi bıraktım; o da **الوتر**dir.”
Ve **نفخ في القصّابة**: **المزمار**da; ve **القصّاب**ın **القصّاب**a üflediklerini gördüm; yani **الزمّارين**in **المزامير**e üflediklerini; çoğulu: **قاصبٍ**.
Ve **رؤبة** dedi: “İçinde, **القصّاب**ın vahyi gibi bir vahiy vardır”; **الزمّار**ı kastetti.
Ve **القصّاب**ın **الأقصاب**ı temizlediğini gördüm: **الأمعاء**; teki: **قصبٌ**.
Ve hadiste: “**عمرو بن لحيّ**’yi **قصبه**ni ateşte sürüklerken gördüm.” Ve **الراعي** dedi: “**المفارق**ı ve **اللّبّات**ı, **أرجٍ** sahibi, **قصب**dan (olan) bir şey giydirir; **الكافور**la otlatılmış **درّاج**.” Ve mecazdan: su **القصب**dan çıktı; o, gözün kaynaklarıdır.
Dedi: “Sabahladım da su akıyor; kabarcıkları, denizin çalkantıları; **قصبه** gürler.” Ve kadın **تامّة القصب**: o, el ve ayak kemikleridir; her parmakta üç **قصبات** vardır; **الإبهام**da iki **قصبتان**.
Ve akciğerinin **قصب**ı tıkandı; o, nefesin çıkışları olan damarlarıdır; ve karaciğerinin **قصب**ı.
Ve falan kimsenin yanında **قصب صنعاء** ve **قصب مصر** vardır; yani **قصب العقيق**.
Ve **قصب الكتان**.
Ve ancak şehirlerin **قصب**ında iskân et.
Ve ben beldenin **قصبة**sindeydim; ve sarayda ve kalede; yani onun iç boşluğunda.
**أبو دؤاد** dedi: “Bize, bebekler gibi, dolgun memeli beyazların yanına girdik; bize, engelleyen kalenin **قصب**ı (iç kısmı) vardır.” Ve onu burnunun **قصبة**sine vurdu; o, onun kemiğidir.
Ve kuyu **مستقيمة القصبة**dir: o, onun tulumudur; yani üstünden altına kadar iç boşluğudur.
Ve falan kimse **القصبة**yı ve **القصب**ı elde etti.
Ve **جوادٌ مقصّبٌ**: önde giden.
**الحجّاج**, kendisine bir at hibe eden kimse hakkında dedi: “Onunla karşılaştığım gün **سبرة بن النّحف** korudu; **ذمار العتيك**i **الجواد المقصّب** ile.” Ve kadın saçını **قصّبت**: bir tutamı büktü; ta ki **القصب** gibi oluncaya kadar.
Ve denildi: **الشعر المقصّب**: **السّبط**tır; onu **القصب** ve iplerle kıvırcıklaştırırlar.
Onun **تقاصيب**leri ne güzeldir! Teki: **تقصيبةٌ**; o da **الخصلة المقصّبة**dir. Eğer yaratılıştan ise denilir: **القصيبة** ve **القصائب**.
**مسكين الدارميّ**, **فراخ القطاة**yı vasfederek dedi: “Eğer tüyün **قصباءة**sı deriyi delip geçseydi, onu ok uçları sanırdın; fakat ok uçları demirdir”; yani tüyün **قصب**ı deriyi delip çıktıysa.
Ve onu **قصّبه**: onu ayıpladı; manası, onu kınamayla kesti.
Ve falan kimse **لم يقصب**: **القصب**dan, kesme manasında, sünnet edilmedi.
Ve dersin: kardeşinin etine **القصّاب**ın yaptığını, koyunun etine **القصّاب** yapmaz.
Ve **سحابٌ قاصب**: titreyen.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَصَبُ: كلُّ نَباتٍ ذي أَنابيبَ، واحدتُها قَصَبةٌ؛ وكلُّ نباتٍ كان ساقُه أَنابيبَ وكُعوباً، فهو قَصَبٌ. والقَصَبُ: الأَباء. والقَصْباءُ: جماعةُ القَصَب، واحدتُها قَصَبة وقَصباءةٌ. قال سيبويه: الطَّرْفاءُ، والـحَلْفاءُ، والقَصْباءُ، ونحوها اسم واحدٌ يقع على جميع، وفيه علامةُ التأْنيث، وواحدُه على بنائه ولفظه، وفيه علامة التأْنيث التي فيه، وذلك قولك للجميع حَلْفاء، وللواحدة حَلْفاء، لَـمَّا كانت تقع للجميع، ولم تكن اسماً مُكَسَّراً عليه الواحدُ؛ أَرادوا أَن يكون الواحدُ من بناءٍ فيه علامةُ التأْنيث، كما كان ذلك في الأَكثر الذي ليس فيه علامة التأْنيث، ويقع مذكراً نحو التمر والبُسْر والبُرّ والشَّعيرِ، وأَشباه ذلك؛ ولم يُجاوِزوا البناء الذي يقع للجميع حيثُ أَرادوا واحداً، فيه علامة تأْنيث لأَنه فيه علامة التأْنيث، فاكتفوا بذلك، وبَيَّنُوا الواحدة بِأَن وصفوها بواحدة، ولم يَجِـيئُوا بعَلامة سوى العلامة التي في الجمع، ليُفْرَقَ بين هذا وبين الاسم، الذي يقع للجميع، وليس فيه علامة التأْنيث نحو التمر والبُسْر. وتقول: أَرْطى وأَرْطاةٌ، وعَلْقَى وعَلْقاة، لأَن الأَلِفات لم تُلْحَقْ للتأْنيث، فَمِن ثم دخلت الهاء؛ وسنذكر ذلك في ترجمة حلف، إِن شاء اللّه تعالى. والقَصْباءُ: هو القَصَبُ النابت، الكثير في مَقْصَبته. ابن سيده: القَصْباءُ مَنْبِتُ القَصَب. وقد أَقصَبَ المكانُ، وأَرض مُقْصِـبة وقَصِـبةٌ: ذاتُ قَصَبٍ.
\<ص:675>
 وقَصَّبَ الزرعُ تَقْصيباً، وأَقْصَبَ: صار له قَصَبٌ، وذلك بعد التَّفْريخ. والقَصَبة: كلُّ عظمٍ ذي مُخٍّ، على التشبيه بالقَصَبة، والجمع قَصَبٌ. والقَصَبُ: كل عظمٍ مستدير أَجْوَفَ، وكلُّ ما اتُّخِذَ من فضة أَو غيرها، الواحدة قَصَبةٌ. والقَصَبُ: عظام الأَصابع من اليدين والرجلين؛ وقيل: هي ما بين كل مَفْصِلَيْن من الأَصابع، وفي صفته، صلى اللّه عليه وسلم: سَبْطُ القَصَب. القَصَبُ من العظام: كلُّ عظم أَجوفَ فيه مُخٌّ، واحدتُه قَصَبة، وكلُّ عظمٍ عَريضٍ لَوْحٌ. والقَصْبُ: القَطْع. وقَصَبَ الجزارُ الشاةَ يَقْصِـبُها قَصْباً: فَصَل قَصَبَها، وقطعها عُضْواً عُضْواً. ودِرَّة قاصبة إِذا خرجت سَهْلة كأَنها قضِـيبُ فِضَّةٍ. وقَصَبَ الشيءَ يَقْصِـبُه قَصْباً، واقْتَصَبَه: قطَعه. والقاصِبُ والقَصَّابُ: الجَزَّارُ وحِرْفَته القِصَابةُ. فإِما أَن يكون من القَطْع، وإِما أَن يكون من أَنه يأْخذ الشاةَ بقَصَبَتِها أَي بساقِها؛ وسُمِّي القَصَّابُ قَصَّاباً لتَنْقيته أَقْصابَ البَطْن. وفي حديث علي، كرّم اللّه وجهه: لئن وَلِـيتُ بني أُمَيَّةَ، لأَنْفُضَنَّهم نَفْضَ القَصَّابِ التِّرابَ الوَذِمةَ؛ يريدُ اللُّحومَ التي تَعَفَّرَتْ بسقوطها في التُّراب؛ وقيل: أَراد بالقصَّاب السَّبُعَ. والتِّراب: أَصلُ ذراع الشاةِ، وقد تقدم ذلك في فصل التاءِ مبسوطاً. ابن شميل: أَخَذ الرجُل الرجلَ فقَصَّبه؛ والتَّقْصِـيبُ أَن يَشُدَّ يديه إِلى عُنُقه، ومنه سُمي القَصَّابُ قَصَّاباً. والقاصِبُ: الزامِرُ. والقُصَّابة: المِزْمارُ(1)
(1 قوله «والقصابة المزمار إلخ» أي بضم القاف وتشديد الصاد كما صرح به الجوهري وإن وقع في القاموس إطلاق الضبط المقتضي الفتح على قاعدته وسكت عليه الشارح.) والجمع قُصَّابٌ؛ قال الأَعشى: وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمِـيـ *  ـنُ والـمُسْمِعاتُ بقُصَّابِها وقال الأَصمعي: أَراد الأَعشى بالقُصَّاب الأَوْتارَ التي سُوِّيَتْ مِنَ الأَمْعاءِ؛ وقال أَبو عمرو: هي المزامير، والقاصِبُ والقَصَّاب النافخُ في القَصَب؛ قال: وقاصِـبُونَ لنا فيها وسُمَّارُ
والقَصَّابُ، بالفتح: الزَّمَّارُ؛ وقال رؤبة يصف الحمار: في جَوْفِه وَحْيٌ كوَحْيِ القَصَّاب
يعني عَيراً يَنْهَقُ. والصنعة القِصابةُ والقُصَّابة والقَصْبة والقَصِـيبة والتَّقْصِـيبة والتَّقْصِـبةُ: الخُصْلة الـمُلْتَوِيةُ من الشَّعَر؛ وقد قَصَّبه؛ قال بشر بن أَبي خازم: رَأَى دُرَّةً بَيْضاءَ يَحْفِلُ لَوْنَها *  سُخامٌ، كغِرْبانِ البريرِ، مُقَصَّبُ والقَصائبُ: الذَّوائبُ الـمُقَصَّبةُ، تُلْوى لَيّاً حتى تَتَرَجَّلَ، ولا تُضْفَرُ ضَفْراً؛ وهي الأُنْبوبة أَيضاً. وشَعْر مُقَصَّبٌ أَي مُجَعَّدٌ. وقَصَّبَ شَعره أَي جَعَّدَه. ولها قُصَّابَتانِ أَي غَديرتانِ؛ وقال الليث: القَصْبة خُصْلة من الشعر تَلْتَوي، فإِنْ أَنتَ قَصَّبْتَها كانت تَقْصِـيبة، والجمع التَّقاصِـيبُ؛ وتَقْصِـيبُك إِيّاها لَيُّك الخُصلة إِلى أَسْفلها، تَضُمُّها وتَشُدُّها، فتُصْبِـحُ وقد صارت تَقاصِـيبَ، كأَنها بلابِلُ جاريةٍ. أَبو زيد: القَصائبُ الشَّعَر الـمُقَصَّبُ، واحدتُها قَصِـيبة. والقَصَبُ: مَجاري الماءِ من العيون، واحدتُها قَصَبة؛ قال أَبو ذؤيب: أَقامتْ به، فابْتَنَتْ خَيْمةً *  على قَصَبٍ وفُراتٍ نَهَرْ \<ص:676>
وقال الأَصمعي: قَصَبُ البَطْحاءِ مِـياهٌ تجري إِلى عُيونِ الرَّكايا؛ يقول: أَقامتْ بين قَصَبٍ أَي رَكايا وماءٍ عَذْبٍ. وكل ماءٍ عذبٍ: فراتٌ؛ وكلُّ كثيرٍ جَرى فقد نَهَرَ واسْتَنْهَرَ.
والقَصَبةُ: البئر الحديثةُ الـحَفْرِ.
التهذيب، الأَصمعي: القَصَبُ مَجاري ماءِ البئر من العيون. والقَصَبُ: شُعَبُ الـحَلْق. والقَصَبُ: عُروق الرِّئَة، وهي مَخارِجُ الأَنْفاس ومجاريها. وقَصَبةُ الأَنْفِ: عَظْمُه. والقُصْبُ: الـمِعَى، والجمع أَقْصابٌ. الجوهري: القُصْبُ، بالضم: الـمِعَى. وفي الحديث: أَنَّ عَمْرو ابنَ لُـحَيٍّ أَوَّلُ من بَدَّل دينَ إِسمعيل، عليه السلام؛ قال النبي، صلى اللّه عليه وسلم: فرأَيتُه يَجُرُّ قُصْبَه في النار؛ قيل: القُصْبُ اسم للأَمْعاءِ كُلِّها؛ وقيل: هو ما كان أَسْفَلَ البَطْن من الأَمْعاءِ؛ ومنه الحديثُ: الذي يَتَخَطَّى رِقابَ الناسِ يومَ الجمعة، كالجارِّ قُصْبَهُ في النار؛ وقال الراعي: تَكْسُو الـمَفارِقَ واللَّبَّاتِ ذَا أَرَجٍ، *  من قُصْبِ مُعْتَلِفِ الكافورِ دَرَّاجِ قال: وأَما قول امرئِ القيس:
والقُصْبُ مُضْطَمِرٌ والـمَتْنُ مَلْحوبُ
فيريد به الخَصْرَ، وهو على الاستعارة، والجمع أَقْصابٌ؛ وأَنشد بيتَ الأَعشى: والـمُسْمِعاتُ بأَقْصابِها
وقال: أَي بأَوتارها، وهي تُتَّخَذُ من الأَمْعاءِ؛ قال ابن بري: زعم الجوهري أَنَّ قول الشاعر:
والقُصْبُ مُضْطَمِرٌ والمتنُ مَلْحوبُ
لامرئِ القيس؛ قال: والبيت لإِبراهيم بن عمران الأَنصاري؛ وهو بكماله: والماءُ مُنْهَمِرٌ، والشَّدُّ مُنْحَدِرٌ، *  والقُصْبُ مُضْطَمِرٌ، والـمَتْنُ مَلْحوبُ وقبله:
قد أَشْهَدُ الغارةَ الشَّعواءَ، تَحْمِلُني *  جَرْداءُ مَعْروقَةُ اللَّحْيَـيْن، سُرْحُوبُ إِذا تَبَصَّرَها الرَّاؤُونَ مُقْبِلةً، *  لاحَتْ لَـهُمْ، غُرَّةٌ، منْها، وتَجْبِـيبُ رَقاقُها ضَرِمٌ، وجَرْيُها خَذِمٌ، *  ولَـحْمها زِيَمٌ، والبَطْنُ مَقْبُوبُ والعَينُ قادِحَةٌ، واليَدُّ سابِحَةٌ، *  والرِّجْلُ ضارِحةٌ، واللَّوْنُ غِرْبيبُ والقَصَبُ من الجَوْهر: ما كان مُسْتَطِـيلاً أَجْوَفَ؛ وقيل: القَصَبُ أَنابِـيبُ من جَوْهَرٍ. وفي الحديث: أَنَّ جبريلَ، عليه السلام، قال للنبي، صلى اللّه عليه وسلم: بَشِّرْ خديجةَ ببيتٍ في الجنة من قَصَبٍ، لا صَخَب فيه ولا نَصَب؛ ابن الأَثير: القَصَبُ في هذا الحديث لُؤْلُؤٌ مُجَوَّف واسعٌ، كالقَصْرِ الـمُنيف. والقَصَبُ من الجوهر: ما اسْتطالَ منه في تَجْويف. وسأَل أَبو العباس ابنَ الأَعرابي عن تفسيره؛ فقال: القَصَبُ، ههنا: الدُّرُّ الرَّطْبُ، والزَّبَرْجَدُ الرَّطْبُ الـمُرَصَّعُ بالياقوت؛ قال: والبَيتُ ههنا بمعنى القَصْر والدار، كقولك بيت الـمَلِك أَي قَصْرُه. والقَصَبةُ: جَوْفُ القَصْرِ؛ وقيل: القَصْرُ. وقَصَبةُ البَلد: مَدينَتُه؛ وقيل: مُعْظَمُه. وقَصَبة السَّوادِ: مَدينتُها. والقَصَبَةُ: جَوْفُ الـحِصْن، يُبْنى فيه بناءٌ، هو أَوسَطُه. وقَصَبةُ البلاد: \<ص:677>
مَدينَتُها. والقَصَبة: القَرية. وقَصَبةُ القَرية: وسَطُها. والقَصَبُ: ثيابٌ، تُتَّخَذ من كَتَّان، رِقاقٌ ناعمةٌ، واحدُها قَصَبـيٌّ، مثل عَربيٍّ وعَرَبٍ. وقَصَبَ البعيرُ الماءَ يَقْصِـبُه قَصْباً: مَصَّه. وبعير قَصِـيبٌ، يَقصِبُ الماءَ، وقاصِبٌ: ممتنع من شُرْب الماءِ، رافعٌ رأْسه عنه؛ وكذلك الأُنثى، بغير هاء. وقد قَصَبَ يَقْصِبُ قَصْباً وقُصُوباً، وقَصَبَ شُرْبَه إِذا امتنع منه قبل أَن يَرْوَى. الأَصمعي: قَصَبَ البعيرُ، فهو قاصِبٌ إِذا أَبى أَن يَشْرَب. والقومُ مُقْصِـبُونَ إِذا لم تَشْرَب إِبِلُهم. وأَقْصَبَ الراعي: عافَتْ إِبلُه الماءَ. وفي المثل: رَعَى فأَقْصَبَ، يُضْرَب للراعي، لأَنه إِذا أَساءَ رَعْيَها لم تَشْرَبِ الماءَ، لأَنها إِنما تَشْرَبُ إِذا شَبِعَتْ من الكَلإِ. ودَخَلَ رُؤْبة على سليمان بن علي، وهو والي البصرة؛ فقال: أَين أَنْتَ من النساءِ؟ فقال: أُطِـيلُ الظِّمْءَ، ثم أَرِدُ فأُقْصِبُ. وقيل: القُصُوبُ الرِّيُّ من وُرود الماءِ وغيره. وقَصَبَ الإِنسانَ والدَّابةَ والبعيرَ يَقْصِـبُهُ قَصْباً: منعه شُرْبَه، وقَطَعه عليه، قبل أَن يَرْوَى. وبعيرٌ قاصِبٌ، وناقة قاصِبٌ أَيضاً؛ عن ابن السكيت. وأَقْصَبَ الرجلُ إِذا فَعَلَت إِبلُه ذلك.
وقَصَبَه يَقْصِـبُه قَصْباً، وقَصَّبه: شَتَمَه وعابه، ووَقعَ فيه. وأَقْصَبَهُ عِرْضَه: أَلْحَمَه إِياه؛ قال الكميت:
وكنتُ لهم، من هؤلاكَ وهؤُلا، *  مُحِـبّاً، على أَنـِّي أُذَمُّ وأُقْصَبُ ورجلٌ قَصّابَةٌ للناس إِذا كان يَقَعُ فيهم. وفي حديث عبدالملك، قال لعروة بن الزبير: هل سمعتَ أَخاكَ يَقْصِبُ نساءَنا؟ قال: لا. والقِصابةُ: مُسَنَّاة تُبْنى في اللَّهْج (1)
(1 قوله «تبنى في اللهج» كذا في المحكم أيضاً مضبوطاً ولم نجد له معنى يناسب هنا. وفي القاموس تبنى في اللحف أي بالحاء المهملة. قال شارحه وفي بعض الامهات في اللهج اهـ. ولم نجد له معنى يناسب هنا أيضاً والذي يزيل الوقفة ان شاء اللّه ان الصواب تبنى في اللجف بالجيم محركاً وهو محبس الماء وحفر في جانب البئر. وقوله والقصاب الدبار إلخ بالباء الموحدة كما في المحكم جمع دبرة كتمرة. ووقع في القاموس الديار بالمثناة من تحت ولعله محرف عن الموحدة.) ، كراهيةَ أَن يَسْتَجْمِـعَ السيلُ فيُوبَلَ الحائطُ أَي يَذْهَبَ به الوَبْلُ، ويَنْهَدِمَ عِراقُه. والقِصابُ: الدِّبارُ، واحِدَتُها قَصَبَة.
والقاصِبُ: الـمُصَوِّتُ من الرعد. الأَصمعي في باب السَّحاب الذي فيه رَعْدٌ وبَرْقٌ: منه الـمُجَلْجِلُ، والقاصِبُ، والـمُدَوِّي، والـمُرْتَجِسُ؛ الأَزهري: شَبَّه السَّحابَ ذا الرعد بالقاصبِ أَي الزامر.ويقال للـمُراهِنِ إِذا سَبَقَ: أَحْرَزَ قَصَبَة السَّبْق. وفرس مُقَصِّبٌ: سابقٌ؛ ومنه قوله:
ذِمارَ العَتِـيك بالجَوادِ الـمُقَصِّبِ
وقيل للسابق: أَحْرَزَ القَصَبَ، لأَنَّ الغاية التي يسبق إِليها، تُذْرَعُ بالقَصَبِ، وتُرْكَزُ تلكَ القَصَبَةُ عند مُنْتَهى الغاية، فَمَنْ سَبَقَ إِليها حازها واسْتَحَقَّ الخَطَر. ويقال: حازَ قَصَبَ السَّبْق أَي اسْتَولى على الأَمَد. وفي حديث سعيد بن العاص: أَنه سَبَقَ بين الخَيْل في الكوفة، فَجَعلها مائة قَصَبةٍ وجَعَل لأَخيرها قَصَبَةً أَلفَ درهم؛ أَراد: أَنه ذَرَع الغاية بالقَصَبِ، فجَعَلَها مائة قَصَبةٍ. والقُصَيْبَة: اسم موضع؛ قال الشاعر:
وهَلْ لِـيَ، إِنْ أَحْبَبْتُ أَرضَ عَشِـيرتي *  وأَحْبَبْتُ طَرْفاءَ القُصَيْبة، من ذنْب؟ \<ص:678>

##### Türkçe

**القَصَبُ**: borucukları olan her bitki; onun bir tanesi **قَصَبةٌ**’dir; ve sapı borucuklar ve boğumlar olan her bitki, o **قَصَبٌ**’dir. Ve **القَصَبُ**: **الأَباء**.

**والقَصْباءُ**: **القَصَب** topluluğu; onun bir tanesi **قَصَبة** ve **قَصباءةٌ**’dir. Sîbeveyh dedi: **الطَّرْفاءُ** ve **الـحَلْفاءُ** ve **القَصْباءُ** ve benzerleri, hepsi üzerine vâki olan tek bir isimdir; onda dişillik alâmeti vardır; onun teki de yapısı ve lafzı üzere olup onda, onda bulunan dişillik alâmeti vardır; bu da senin topluluk için **حَلْفاء** demendir, tek için de **حَلْفاء** (demendir); çünkü o topluluk için vâki olurdu ve tek onun üzerine kırılmış bir isim olmazdı; tek’in, dişillik alâmeti bulunan bir yapıdan olmasını istediler; tıpkı bunun, dişillik alâmeti bulunmayan ve müzekker olarak vâki olan çoğunda olduğu gibi; **التمر** ve **البُسْر** ve **البُرّ** ve **الشَّعيرِ** ve bunun benzerleri gibi; ve tek istedikleri yerde, topluluk için vâki olan yapıyı aşmadılar; onda dişillik alâmeti vardır, çünkü onda dişillik alâmeti vardır; bununla yetindiler ve tek’i, onu “bir” diye vasıflamakla açıkladılar; ve topluluktaki alâmetten başka bir alâmet getirmediler ki, bu ile, topluluk için vâki olup dişillik alâmeti bulunmayan isim arasında fark edilsin; **التمر** ve **البُسْر** gibi.

Ve dersin: **أَرْطى** ve **أَرْطاةٌ**, ve **عَلْقَى** ve **عَلْقاة**; çünkü elifler dişillik için ilhak edilmedi; bundan dolayı **الهاء** girdi; ve bunu **حلف** tercümesinde zikredeceğiz, yüce Allah dilerse.

Ve **القَصْباءُ**: o, biten **القَصَب**’dır; **مَقْصَبته**’sinde çok olan. İbn Sîdeh:
**القَصْباءُ** **قَصَب**’ın bittiği yerdir. Ve yer **أَقصَبَ** etti; ve **مُقْصِـبة** bir arazi
ve **قَصِـبةٌ**: **قَصَب** sahibi.

\<ص:675>
Ve ekin **قَصَّبَ** eder, **تَقْصيباً**; ve **أَقْصَبَ**: ona **قَصَبٌ** oldu; bu, **التَّفْريخ**’ten sonradır.

Ve **القَصَبة**: her iliği olan kemik; **القَصَبة**’ye benzetme üzere; çoğulu **قَصَبٌ**’dur.

Ve **القَصَبُ**: her yuvarlak, içi boş kemik; ve gümüşten yahut başkasından yapılan her şey; onun bir tanesi **قَصَبةٌ**’dir. Ve **القَصَبُ**: ellerin ve ayakların parmak kemikleri; ve denildi: parmaklardan her iki eklem arasındaki şeydir; ve onun sıfatında, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun: **سَبْطُ القَصَب**. Kemiklerden **القَصَبُ**: içinde ilik bulunan her içi boş kemik; onun bir tanesi **قَصَبة**’dir; ve her geniş kemik **لَوْحٌ**’tur. Ve **القَصْبُ**: kesme. Ve kasap koyunu **قَصَبَ** eder, onu **يَقْصِـبُها** **قَصْباً**: onun **قَصَب**’ını ayırdı ve onu uzuv uzuv kesti.

Ve **دِرَّة قاصبة**: kolay çıktığı zaman, sanki gümüş bir çubuktur. Ve şeyi **قَصَبَ** eder, onu **يَقْصِـبُه** **قَصْباً**, ve onu **اقْتَصَبَه**: onu kesti. Ve **القاصِبُ** ve **القَصَّابُ**:
kasaptır; mesleği **القِصَابةُ**’dır. Ya kesmeden olur; ya da koyunu **قَصَبَتِها**’sından, yani baldırından tutmasından olur; ve **القَصَّابُ**, karın **أَقْصاب**’ını temizlemesi sebebiyle **قَصَّاباً** diye adlandırıldı. Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadisinde: “Eğer Benî Ümeyye’ye vali olursam, onları, **القَصَّابِ**’ın **التِّرابَ الوَذِمةَ**’yi silkeleyişi gibi mutlaka silkeleyip atacağım”; **التُّراب**’a düşmesiyle topraklanan etleri kasteder; ve denildi: **القصَّاب** ile yırtıcı hayvanı kastetti. Ve **التِّراب**: koyunun kolunun aslıdır; bu, **التاءِ** faslında genişçe geçti.

İbn Şümeyl: adam, adamı aldı da onu **قَصَّبه**; ve **التَّقْصِـيبُ**: iki elini boynuna bağlamandır; bundan dolayı **القَصَّابُ**’a **قَصَّاباً** denildi. Ve **القاصِبُ**: üfleyip çalan.

Ve **القُصَّابة**: **المِزْمارُ**(1)
(1 “**والقصابة المزمار** …” sözü: yani **القاف**’ın dammesi ve **الصاد**’ın şeddelenmesi ile; Cevherî bununla açıkça beyan etti; her ne kadar **القاموس**’ta, kaidesi üzere fethi gerektiren ضبط mutlak olarak vâki olmuş ve şârih bunun üzerine susmuşsa da.) Çoğulu **قُصَّابٌ**’dur; **الأَعشى** dedi:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمِـيـ *  ـنُ والـمُسْمِعاتُ بقُصَّابِها
Ve **الأَصمعي** dedi: **الأَعشى** **القُصَّاب** ile, bağırsaklardan düzleştirilmiş telleri kastetti; ve **أَبو عمرو** dedi: onlar kaval ve zurnalardır; ve **القاصِبُ** ve **القَصَّاب**: **القَصَب**’a üfleyen; dedi ki:
وقاصِـبُونَ لنا فيها وسُمَّارُ
Ve **القَصَّابُ**, feth ile: zurnacıdır; ve Rü’be, eşeği vasfederek dedi:
في جَوْفِه وَحْيٌ كوَحْيِ القَصَّاب
yani anıran bir merkep. Ve sanat: **القِصابةُ** ve **القُصَّابة** ve **القَصْبة** ve **القَصِـيبة** ve **التَّقْصِـيبة** ve **التَّقْصِـبةُ**: saçtan bükülmüş tutamdır; ve onu **قَصَّبه**; Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
رَأَى دُرَّةً بَيْضاءَ يَحْفِلُ لَوْنَها *  سُخامٌ، كغِرْبانِ البريرِ، مُقَصَّبُ
Ve **القَصائبُ**: bükülmüş örgülerdir; taransın diye bükülür, örülmez; ve o, borucuktur da. Ve **شَعْر مُقَصَّبٌ**: yani kıvırcık. Ve saçını **قَصَّبَ** etti: yani onu kıvırdı. Ve onun iki **قُصَّابَتانِ**’ı vardır: yani iki örgücük; ve Leys dedi: **القَصْبة** saçtan bükülen bir tutamdır; eğer sen onu **قَصَّبْتَ** edersen, o bir **تَقْصِـيبة** olur; çoğulu **التَّقاصِـيبُ**’dir; ve senin onu **تَقْصِـيبُ** etmen, tutamı aşağısına doğru bükmendir; onu toplar ve sıkarsın; böylece sabah olur da **تَقاصِـيبَ** olmuş olur; sanki bir cariyenin saç bukleleridir. Ebû Zeyd: **القَصائبُ** bükülmüş saçtır; onun bir tanesi **قَصِـيبة**’dir. Ve **القَصَبُ**: kaynaklardan suyun akış yollarıdır; onun bir tanesi **قَصَبة**’dir; Ebû Züeyb dedi:
أَقامتْ به، فابْتَنَتْ خَيْمةً *  على قَصَبٍ وفُراتٍ نَهَرْ

\<ص:676>
Ve **الأَصمعي** dedi: **قَصَبُ البَطْحاءِ** kuyuların gözelerine doğru akan sulardır; der ki: **قَصَبٍ** arasında, yani kuyular ve tatlı su arasında konakladı. Ve her tatlı su: **فراتٌ**’tır; ve her çok akmış olan, **نَهَرَ** ve **اسْتَنْهَرَ** etmiştir.

Ve **القَصَبةُ**: yeni kazılmış kuyu.

**التهذيب**’de, **الأَصمعي**: **القَصَبُ** kuyunun gözelerinden su akış yollarıdır. Ve **القَصَبُ**: boğazın şubeleridir. Ve **القَصَبُ**: akciğerin damarlarıdır; onlar nefeslerin çıkışları ve akış yollarıdır.

Ve **قَصَبةُ الأَنْفِ**: onun kemiğidir. Ve **القُصْبُ**: bağırsaktır; çoğulu **أَقْصابٌ**. Cevherî: **القُصْبُ**, damme ile: bağırsaktır. Ve hadiste: Amr b. Luhay, İsmail’in, عليه السلام, dinini değiştiren ilk kimsedir; Peygamber, صلى اللّه عليه وسلم, dedi: “Onu gördüm, ateşte **قُصْبَه**’ini sürüklüyordu”; denildi: **القُصْبُ** bütün bağırsakların ismidir; ve denildi: karnın alt tarafında olan bağırsaktır; ve ondan hadis: cuma günü insanların boyunlarını aşarak geçen, ateşte **قُصْبَهُ**’ini sürükleyen gibidir; ve Râî dedi:
تَكْسُو الـمَفارِقَ واللَّبَّاتِ ذَا أَرَجٍ، *  من قُصْبِ مُعْتَلِفِ الكافورِ دَرَّاجِ
Dedi: İmru’ül-Kays’ın sözüne gelince:
والقُصْبُ مُضْطَمِرٌ والـمَتْنُ مَلْحوبُ
onunla beli kasteder; bu, istiâre üzeredir; çoğulu **أَقْصابٌ**’dır; ve **الأَعشى**’nın beytini okudu:
والـمُسْمِعاتُ بأَقْصابِها
Ve dedi: yani telleriyle; onlar bağırsaklardan yapılır. İbn Berrî dedi: Cevherî, şairin şu sözünün:
والقُصْبُ مُضْطَمِرٌ والمتنُ مَلْحوبُ
İmru’ül-Kays’a ait olduğunu iddia etti; dedi: beyit, İbrâhîm b. İmrân el-Ensârî’nindir; ve tamamı şöyledir:
والماءُ مُنْهَمِرٌ، والشَّدُّ مُنْحَدِرٌ، *  والقُصْبُ مُضْطَمِرٌ، والـمَتْنُ مَلْحوبُ
Ve ondan önce:
قد أَشْهَدُ الغارةَ الشَّعواءَ، تَحْمِلُني *  جَرْداءُ مَعْروقَةُ اللَّحْيَـيْن، سُرْحُوبُ
إِذا تَبَصَّرَها الرَّاؤُونَ مُقْبِلةً، *  لاحَتْ لَـهُمْ، غُرَّةٌ، منْها، وتَجْبِـيبُ
رَقاقُها ضَرِمٌ، وجَرْيُها خَذِمٌ، *  ولَـحْمها زِيَمٌ، والبَطْنُ مَقْبُوبُ
والعَينُ قادِحَةٌ، واليَدُّ سابِحَةٌ، *  والرِّجْلُ ضارِحةٌ، واللَّوْنُ غِرْبيبُ

Ve cevherden **القَصَبُ**: uzamış, içi boş olan şeydir; ve denildi: **القَصَبُ** cevherden borucuklardır. Ve hadiste: Cebrâil, عليه السلام, Peygamber’e, صلى اللّه عليه وسلم, dedi: “Hatice’yi, cennette **قَصَبٍ**’dan bir evle müjdele; onda ne gürültü vardır ne yorgunluk”; İbnü’l-Esîr: bu hadiste **القَصَبُ**, içi boş, geniş bir inci olup, yüksek bir saray gibidir. Ve cevherden **القَصَبُ**: ondan içi boşlukta uzayan şeydir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’ye onun tefsirini sordu; o da dedi: **القَصَبُ**, burada: yaş inci ve yakutla süslenmiş yaş zebercettir; dedi: ve **البَيتُ** burada, saray ve ev manasındadır; senin “**بيت الـمَلِك**” demen gibi, yani onun sarayı. Ve **القَصَبةُ**: sarayın iç boşluğudur; ve denildi: saraydır. Ve **قَصَبةُ البَلد**: onun şehridir; ve denildi: onun çoğudur. Ve **قَصَبة السَّوادِ**: onun şehridir. Ve **القَصَبَةُ**: kalenin iç boşluğu; içinde bir bina yapılır; o, onun ortasıdır. Ve **قَصَبةُ البلاد**:
onun şehridir. Ve **القَصَبة**: köydür. Ve **قَصَبةُ القَرية**: onun ortasıdır.

Ve **القَصَبُ**: ketenden yapılan elbiselerdir; ince, yumuşaktır; onun bir tanesi **قَصَبـيٌّ**’dir; **عَربيٍّ** ve **عَرَبٍ** gibi. Ve deve suyu **قَصَبَ** eder, onu **يَقْصِـبُه** **قَصْباً**: onu emdi.

Ve **قَصِـيبٌ** bir deve: suyu **يَقصِبُ** eder; ve **قاصِبٌ**: su içmekten kaçınan, başını ondan kaldıran; dişisi de böyledir, **هاء** olmaksızın. Ve **قَصَبَ** eder, **يَقْصِبُ** **قَصْباً** ve **قُصُوباً**; ve içmesini **قَصَبَ** etti: kanmadan önce ondan kaçındı. **الأَصمعي**: deve **قَصَبَ** etti; o **قاصِبٌ**’dir; içmeyi reddettiği zaman. Ve kavim **مُقْصِـبُونَ**’dur; develeri içmediği zaman.

Ve çoban **أَقْصَبَ** etti: develeri suyu tiksindi. Ve meselde: **رَعَى فأَقْصَبَ**; çoban için darb-ı mesel yapılır; çünkü onu kötü otlattığında su içmez; zira ancak otla doyduğunda içer. Ve Rü’be, Basra valisi olan Süleyman b. Ali’nin yanına girdi; dedi: “Kadınlardan neredesin?” O da dedi: “Susuzluğu uzatırım, sonra varırım da **فأُقْصِبُ** ederim.”

Ve denildi: **القُصُوبُ** suya varmak ve başkasıyla olan kanmadır. Ve insanı ve hayvanı ve deveyi **قَصَبَ** eder, onu **يَقْصِـبُهُ** **قَصْباً**: içmesini engelledi ve onu ondan kesti; kanmadan önce. Ve **قاصِبٌ** bir deve; ve **قاصِبٌ** bir dişi deve de; İbnü’s-Sikkît’ten. Ve adam **أَقْصَبَ** etti: develeri bunu yaptığı zaman.

Ve onu **قَصَبَه** eder, onu **يَقْصِـبُه** **قَصْباً**, ve onu **قَصَّبه**: ona sövdü ve ayıpladı ve onun hakkında konuştu. Ve onun ırzını **أَقْصَبَهُ**: onu ona yapıştırdı; Kümeyt dedi:
وكنتُ لهم، من هؤلاكَ وهؤُلا، *  مُحِـبّاً، على أَنـِّي أُذَمُّ وأُقْصَبُ
Ve insanlara **قَصّابَةٌ** bir adam: onlara dil uzatır olduğu zaman. Abdülmelik’in hadisinde: Urve b. Zübeyr’e dedi: “Kardeşinin kadınlarımıza **يَقْصِبُ** ettiğini işittin mi?” Dedi: “Hayır.”

Ve **القِصابةُ**: **اللَّهْج**’de(1) yapılan bir set,
(1 “**تبنى في اللهج**” sözü: **المحكم**’de de böyledir, ضبط edilmiştir; burada uygun bir mana bulamadık. **القاموس**’ta “**تبنى في اللحف**” yani **الحاء** ile; şârihi dedi: bazı ana kaynaklarda **اللهج**’dedir. Biz burada da uygun bir mana bulamadık. Ve duraksamayı giderecek olan, inşallah, doğrusunun **تبنى في اللجف** olmasıdır; **الجيم** harekeli olarak; o, suyun hapsedildiği yer ve kuyunun yanında kazılan çukurdur. Ve “**والقصاب الدبار** …” sözü: **الباء** ile, **المحكم**’de olduğu gibi; **دبرة**’nin çoğuludur, **تمرة** gibi. **القاموس**’ta **الديار** **المثناة من تحت** ile vâki olmuştur; muhtemelen **الموحدة**’dan tahriftir.) selin toplanmasından hoşlanmama sebebiyle; böylece duvarı **يُوبَلَ** etmesin, yani sağanak onu götürmesin ve temeli yıkılmasın.

Ve **القِصابُ**: **الدِّبارُ**’dır; onun bir tanesi **قَصَبَة**’dir.

Ve **القاصِبُ**: gök gürültüsünden ses çıkarandır. **الأَصمعي**, içinde gök gürültüsü ve şimşek olan bulut babında: ondan **الـمُجَلْجِلُ** ve **القاصِبُ** ve **الـمُدَوِّي**,
ve **الـمُرْتَجِسُ** (vardır); **الأَزهري**: gök gürültülü bulutu **القاصبِ**’e benzetti; yani üfleyip çalana. Ve yarışta iddiaya girene, öne geçtiği zaman denilir: **أَحْرَزَ قَصَبَة السَّبْق**. Ve **مُقَصِّبٌ** bir at: öne geçen; ve ondan onun sözü:
ذِمارَ العَتِـيك بالجَوادِ الـمُقَصِّبِ
Ve öne geçene “**أَحْرَزَ القَصَبَ**” denildi; çünkü öne geçilen hedef, **القَصَب** ile ölçülür; ve o **القَصَبَةُ**, hedefin sonuna dikilir; kim ona önce varırsa onu elde eder ve ödülü hak eder. Ve denilir: **حازَ قَصَبَ السَّبْق** yani mesafeye hâkim oldu. Saîd b. el-Âs’ın hadisinde: Kûfe’de atlar arasında yarış yaptı; onu yüz **قَصَبةٍ** yaptı ve en sonuncusuna bin dirhem (değerinde) bir **قَصَبَةً** yaptı;
kastetti: hedefi **القَصَب** ile ölçtü de onu yüz **قَصَبةٍ** yaptı.

Ve **القُصَيْبَة**: bir yer adıdır; şair dedi:
وهَلْ لِـيَ، إِنْ أَحْبَبْتُ أَرضَ عَشِـيرتي *  وأَحْبَبْتُ طَرْفاءَ القُصَيْبة، من ذنْب؟

\<ص:678>

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ص ب * * القَصَبُ * معروف و * القَصْباءُ * كالحمراء مثله والواحدة * قَصَبَةٌ * قال سيبيه * القَصْباءُ * والحلفاء والطرفاء واحد وجمع و * القَصَبُ * أيضا أنابيب من جوهر وفي الحديث ﴿بشر خديجة ببيت في الجنة من قصب﴾ و * قَصَبةُ * الأنف عظمه وقصبة القريبة وسطها وقصبة السواد مدينتها و * القَصْبُ * القطع وبابه ضرب ومنه * القَصَّابُ

##### Türkçe

* ق ص ب * **القَصَبُ** bilinen (şey)dir; ve **القَصْباءُ** da, **الحمراء** gibi, onun benzeridir; tekili **قَصَبَةٌ**’dir. Sîbeveyh dedi ki: **القَصْباءُ** ile **الحلفاء** ve **الطرفاء** tekil ve çoğuldur. Ve **القَصَبُ** ayrıca cevherden (yapılmış) borulardır. Hadiste: {Hadicce’yi, cennette **قصب**dan bir ev ile müjdele} (vardır). Ve **قَصَبةُ** **الأنف**: onun kemiğidir. Ve **قصبة** **القريبة**: onun ortasıdır. Ve **قصبة** **السواد**: onun şehridir. Ve **القَصْبُ**: kesmedir; babı **ضرب**’dır. Ondan: **القَصَّابُ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القصب، محركة: كل نبات ذي أنابيب، الواحدة قصبة، أي بالهاء، وهذا مما خالف فيه قاعدته. وكل نبات كان ساقه أنابيب وكعوبا، فهو قصب. والقصب: الأباء، الواحدة قصباة، بالفتح مقصورا بألف الإلحاق، وآخره هاء تأنيث قال سيبويه: الطرفاء، والحلفاء والقصباء، ونحوها: اسم واحد، يقع على جميع، وفيه علامة التأنيث، وواحده على بنائه ولفظه، وفيه علامة التأنيث التي فيه، وذلك قولك للجميع حلفاء، والواحدة حلفاء، وسيأتي تحقيق ذلك في ح ل ف، جماعتها، أي: القصب النابت الكثير في مقصبة. عن ابن سيده: القصباء: منبتها، وقد أقصب المكان. وأرض قصبة كفرحة ومقصبة بالفتح، أي: ذات قصب. وقصب الزرع، تقصيبا، واقتصب صار له قصب، وذلك بعد التفريخ والقصب: القطع، يقال: قصبه، أي الشيء، يقصبه، من باب ضرب، قصبا، إذا قطعه، كاقتصبه. وقصب الجزار الشاة يقصبها قصبا: فصل قصبها، وقطعها عضوا عضوا. قصب البعير الماء، يقصبه، قصبا: مصه. وقد قصب يقصب قصوبا: امتنع من شرب الماء قبل أن يروي، فرفع رأسه عنه، وقيل القصوب: الري من ورود الماء وغيره وبعير قصيب: يقصب الماء، كذلك ناقة قصيب، أي: يمصه وقاصب: ممتنع من شرب الماء رافع رأسه. وبعير قاصب، وناقة قاصب أيضا، عن ابن السكيت. وقال قيس بن عاصم:

  ستحطم سعد والرباب أنـوفـكـم                      كما حز في أنف القصيب جريرها ووجدت في حاشية كتاب البلاذري: ويقال: ناقة مقتصبة. قصب فلانا، أو دابة أو بعيرا، يقصبه، قصبا: منعه من الشرب وقطعه عليه قبل أن يروي. وعن الأصمعي: قصب البعير، فهو قاصب: إذا أبي أن يشرب، والقوم مقصبون: إذا لم تشرب إبلهم. دخل رؤبة على سليمان بن علي، وهو والي البصرة، فقال: أين أنت من النساء? فقال: أطيل الظمء، ثم أرد فأقصب. وقصبه، يقصبه، قصبا عابه، وشتمه، ووقع فيه. وأقصبه عرضه: ألحمه إياه، وقال الكميت:
  وكنت لهم من هؤلاك وهؤلا                      مجنا على أني أذم وأقصب رجل قصابة للناس: إذا كان يقع فيهم، وسيأءتي. وفي حديث عبد الملك قال لعروة بن الزبير:  هل سمعت أخاك يقصب نساءنا? قال: لا  ، كقصبه تقصيبا.
 والقصب، محركة أيضا: عظام الأصابع من اليدين والرجلين. وامرأة تامة القصب، وهو مجاز. وقيل هي ما بين كل مفصلين من الأصابع، وفي صفته، صلى الله عليه وسلم:  سبط القصب  . وفي المصباح: القصب: عظام اليدين والرجلين ونحوهما. وقصبة الإصبع: أنملتها. وفي الأساس: في كل إصبع ثلاث قصبات، وفي الإبهام قصبتان، انتهى. في التهذيب: عن الأصمعي: شعب الحلق. القصب: عروق الرئة، وهي مخارج الأنفاس ومجاريها، وهو مجاز. القصب ما كان مستطيلا أجوف من الجوهر، وفي بعض الأمهات: من الجواهر، قاله ابن الأثير وقل: القصب: أنابيب من جوهر. القصب: ثياب ناعمة رقاق، تتخذ من كتان، الواحدة قصبي، مثل عربي وعرب. وفي الأساس في المجاز: ومع فلان قصب صنعاء، وقصب مصر، أي: قصب العقيق، وقصب الكتان. والقصب: الدر الرطب، الزبرجد الرطب المرصع بالياقوت، قاله أبو العباس عن ابن الأعرابي حين سئل عن تفسير الحديث الآتي، ومنه الحديث:  أن جبريل قال للنبي، صلى الله عليه وسلم:  بشر خديجة ببيت في الجنة من قصب، لا صخب فيه ولا نصب  . هكذا في أصولنا، وفي نسخة الطبلاوي وغيره وهو الصواب، ويوجد في بعض النسخ ومنه:  بشرت  ، بتاء التأنيث الساكنة، كأنه حكاية للفظ الوارد في الحديث. قال ابن الأثير: القصب هنا: لؤلؤ مجوف واسع، كالقصر المنيف؛ ومثله في التوشيح، وعن ابن الأعرابي: البيت، هنا، بمعنى: القصر والدار، كقولك: بيت الملك، أي: قصره، وسيأتي. قال شيخنا: وأخرج الطبراني عن فاطمة، رضي الله عنها، قالت:  قلت: يا رسول الله، أين أمي? قال: في بيت من قصب. قلت: أمن هذا القصب? قال:لا، من القصب المنظوم بالدر والياقوت واللؤلؤ  . ثم قال: قلت: وقد قال بعض حذاق المحدثين: إنه إشارة إلى أنها حازت قصب السبق، لأنها أول من أسلم مطلقا، أو من النساء، انتهى.
 من المجاز: خرج الماء من القصب، وهي مجاري الماء من العيون، ومنابعها. وفي التهذيب عن الأصمعي: القصب: مجاري ماء البئر من العيون، واحدتها قصبة؛ قال أبو ذؤيب:
  أقامت به فابتنت خـيمة                      على قصب وفرات نهر

  قال الأصمعي: قصب البطحاء: مياه تجري إلى عيون الركايا، يقول: أقامت بين قصب، أي: ركايا، وماء عذب. وكل ماء عذب: فرات؛ وكل كثير جرى فقد نهر واستنهر. والقصب، بالضم: الظهر هكذا في نسختنا، وقد تصفحت أمهات اللغة، فلم أجد من ذكره، وإنما في لسان العرب قال: وأما قول امرئ القيس:
  والقصب مضطمروالمتن ملحوب فيريد به الخصر، وهو على الاستعارة، والجمع أقصاب. قلت: فلعله  الخصر  بدل  الظهر  ، ولم يتعرض شيخنا له، ولم يحم حماه، فليحقق.
 القصب أيضا المعى، بالكسر، ج: أقصاب، وفي الحديث  أن عمرو بن لحي أول من بدل دين إسماعيل، عليه السلام  قال النبي، صلى الله عليه وسلم:  فرأيته يجر قصبه في النار  وقيل: القصب: اسم للأمعاء كلها، وقيل: هو ما كان أسفل البطن من الأمعاء، ومنه الحديث:  الذي يتخطى رقاب الناس يوم الجمعة كالجار قصبه في النار  . وقال الراعي:
  تكسو المفارق واللبـات ذا أرج                      من قصب معتلف الكافور دراج والقصاب، كشداد: الزمار، والنافخ في القصب، قال:
  وقاصبون لنا فيها وسمار وقال رؤبة يصف الحمار:
  في جوفه وحي كوحي القصاب يعين عيرا ينهق.
 والقصاب: الجزار، كالقاصب فيهما، والمسموع في الأول كثير، وحرفة الأخير القصابة، كذا في المصباح. وكلام الجوهري يقتضي أن هذا التصريف في الزمر أيضا، قاله شيخنا؛ فإما أن يكون من القطع، وإما أن يكون من أنه يأخذ الشاة بقصبتها، أي: بساقها. وقيل: سمى القصاب قصابا، لتنقيته أقصاب البطن. وفي حديث على، كرم الله وجهه:  لئن وليت بني أمية لأنفضنهم نفض القصاب التراب الوذمة  يريد اللحوم التي تترب بسقوطها في التراب؛ وقيل أراد بالقصاب السبع. والتراب: أصل ذراع الشاة، وقد تقدم في ت ر ب.
 وعن ابن شميل: أخذ الرجل الرجل فقصبه. والتقصيب: أن يشد يديه إلى عنقه، ومنه سمي القصاب قصابا. كذا في لسان العرب.
 ومن المجاز: القصبة، بفتح فسكون،كذا هو مضبوطا في نسختنا: البئر الحديثة الحفر، ويقال: بئر مستقيمة القصبة. القصبة: القصر، أو جوفه. يقال: كنت في قصبة البلد، والقصر، والحصن، أي: في جوفه. القصبة من البلد: المدينة، أو لا تسكن، قصب الأمصار: معظم المدن، وقصبة السواد: مدينتها. والقصبة: جوف الحصن، يبنى فيه بناء، أوسطه. وقصبة البلاد: مدينتها. القصبة: القرية. وقصبة القرية: وسطها، كذا في لسان العرب.
 والقصبة: بالعراق، وهي واسط القصب، لأنها كانت قبل بنائها قصبا، وإليها نسب أبو حنيفة محمد بن حنيفة بن ماهان. سكن بغداد، ويقال له أيضا: الواسطي. والقصبة الخصلة الملتوية من الشعر، كالقصابة، كرمانة والقصيبة، ككريمة، والتقصيبة والتقصبة على تفعلة. وقد قصبه تقصيبا، ومثله في الفرق، لابن السيد. قال بشر بن أبي خازم:
  رأى درة بيضاء يحفل لونهـا                      سخام كغربان البرير مقصب والقصائب: الذوائب المقصبة، تلوى ليا حتى تترجل، ولا تضفر ضفرا.

  وشعر مقصب: أي مجعد وقصب شعره: جعده، ولها قصابتان: أي غديرتان. وقال الليث: القصبة: خصلة من الشعر تلتوي، فإن أنت قصبتها، كانت تقصيبة، والجمع التقاصيب. وتقصيبك إياها: ليك الخصلة إلى أسفلها، تضمها وتشدها فتصبح وقد صارت تقاصيب، كأنها بلابل جارية. وعن أبي زيد: القصائب: الشعر المقصب واحدتها قصيبة. والقصبة كل عظم ذي مخ، على التشبيه بالقصبة. والجمع قصب. والقصب: كل عظم مستدير أجوف، وكذلك ما اتخذ من فضة، وغيره الواحدة قصبة. والقصابة، مشددة: هي الأنبوبة، كالقصيبة، وجمعه القصائب. القصابة: المزمار، والجمع قصاب، قال الأعشى:
  وشاهدنا الجل والياسمي                      ن والمسمعات بقصابها وقال الأصمعي: أراد الأعشى بالقصاب الأوتار التي سويت من الأمعاء وقال أبو عمرو: هي المزامير. والقصابة: الرجل الوقاع في الناس، وفي حديث عبد الملك، قال لعروة بن الزبير؛ هل سمعت أخاك يقصب نساءنا ? قال: لا  .
 والقصاب، ككتاب، وفي نسخة ككتابة: مسناة، تبنى في اللحف بالكسر، هكذا في النسخ وفي بعض الأمهات: في اللهج لئلا يستجمع السيل، ويوبل فينهدم عراق الحائط، أي أصله بسببه. القصاب: الدبار، الواحدة قصبة. وذو قصاب: اسم فرس لمالك بن نويرة اليربوعي، رضي الله عنه.
 ومن المجاز القاصب: الرعد المصوت، قال الأصمعي، في باب السحاب الذي فيه رعد وبرق: منه المجلجل، والقاصب، والمدوي، والمرتجس. قال الأزهري: شبه السحاب ذو الرعد بالزامر. والقصبات، محركة: د، بالمغرب نسب إليه جماعة. و: ة، باليمامة، نقله الصاغاني.
 والقصيبة، كجهينة: ع، بأرض اليمامة لتيم وعدي وثور بني عبد مناة قالت وجيهة بنت أوس الضبية:
  فمالي إن أحببت أرض عشيرتـي                      وأبغضت طرفاء القصيبة من ذنب كذا قرأت في ديوان الحماسة، لأبي تمام.
 وقصيبة: ع آخر بين ينبع وخيبر، له ذكر في كتب السير، قيل: هو لبني مالك بن سعد بالقرب من أوارة، كان به منزل العجاج وولده و: ع آخر بالبحرين. والقصيبات: موضع بنواحي الشام. وأقصب الراعي: عافت إبله الماء، عن ابن السكيت.
 وعن الأصمعي: قصب البعير، فهو قاصب: إذا أبى أن يشرب، والقوم مقصبون: إذا لم تشرب إبلهم.
 والتقصيب: تجعيد الشعر يقال: شعر مقصب: أي مجعد، وقصب شعره: أي جعده، ولها قصابتان: أي غديرتان. التقصيب أيضا: شد اليدين إلى العنق وعن ابن شميل: يقال: أخذ الرجل الرجل فقصبه: أي شد يديه إلى عنقه، ومنه سمي القصاب قصابا. والمقصب، بكسر الصاد المشددة، أي على صيغة اسم الفاعل: الفرس الجواد السابق. قال شيخنا: وهذا الضبط جرى على خلاف اصطلاحه، والأوفق له قوله: والمقصب كمحدث، أو هو الذي يحرز قصب السباق، أي: يأخذها ويحوزها. وهو في معنييه من المجاز كذا في الأساس.

  ويقال للمراهن إذا سبق: أحرز قصبة السبق، وقيل للسابق: أحرز القصب؛ لأن الغاية التي يسبق إليها تذرع بالقصب، وتركز تلك القصبة عند منتهى الغاية، فمن سبقها، حازها واستحق الخطر، ويقال: حاز قصب السبق، أي استولى على الأمد؛ وقال شيخنا: وأصله أنهم كانوا ينصبون في حلبة السباق قصبة، فمن سبق، اقتلعها وأخذها، ليعلم أنه السابق من غير نزاع، ثم كثر حتى أطلق على المبرز الذي يسبق الخيل في الحلبة، والمشمر المسرع الخفيف، وهو كثير في الاستعمال، انتهى. وفي حديث سعيد بن العاص  أنه سبق بين الخيل، فجعلها مائة قصبة  أراد أنه ذرع الغاية بالقصب، جعلها مائة قصبة. المقصب، أيضا: هو اللبن قد كثفت عليه الرغوة. وفي المثل: رعى فأقصب، مثله للجوهري والميداني يضرب للراعي، لأنه إذا أساء رعيها، لم تشرب إذا شبعت من الكلإ؛ زاد الميداني: يضرب لمن لا ينصح، ولا يبالغ فيما تولى حتى يفسد الأمر. والقصوب، من الغنم: التي تجزها، من باب ضرب. وتدعى النعجة، فيقال: قصب قصب، بالتسكين فيهما. وفي الأساس: تقول قصب الحظ، أنفذ من قصب الخط. وفيه في المجاز: وضربه على قصبة أنفه: عظمه.وفلان لم يقصب: أي لم يختن. وزاد شيخنا نقلا عن بعض الدواوين: القصب عروق الجناح، وعظامها.والحسن بن عبد الله القصاب، وأبو عبد الله حبيب بن أبي عمرة القصاب، وأبو نصر مذكور بن سليمان المخرمي القصباني، بالنون، وأبو حمزة عمران بن أبي عطاء القصاب القصبي، محدثون. ومحلة القصب: قريتان بمصر من الغربية، وقد دخلت إحداهما. وواسط القصب: مدينة مشهورة بالعراق، وقد يأتي في و س ط. سميت به، لأنها كانت قبل بنائها قصبا.

##### Türkçe

**القصب**، harekeli: boruları olan her bitki; teki **قصبة**’dır; yani **الهاء** ile; bu, kaidesine muhalefet ettiği şeylerdendir. Sapı borular ve boğumlar olan her bitki, o **قصب**’dır. Ve **القصب**: **الأباء**’dır; teki **قصباة**; fetha ile, **ألف الإلحاق** ile maksûr; sonu da **هاء التأنيث**’tir. Sîbeveyh dedi: **الطرفاء** ve **الحلفاء** ve **القصباء** ve benzerleri: tek bir isimdir; hepsine birden vâki olur; onda dişillik alâmeti vardır; onun teki de binası ve lafzı üzeredir; onda, onda bulunan dişillik alâmeti vardır; bu da senin hepsi için **حلفاء** demendir; ve tek olan da **حلفاء**’dır; bunun tahkiki **ح ل ف**’te gelecektir. Onun cem‘i, yani: **مقصبة** içinde çok biten çok **القصب**. İbn Sîde’den: **القصباء**: onun bitme yeridir; ve mekân **أقصب** oldu. Ve **قصبة** ( **كفرحة** vezninde) bir yer ve **مقصبة** (fetha ile): yani **قصب** sahibi. Ve ekin **قصب** verdi, **تقصيبا**; ve **اقتَصَب**: ona **قصب** oldu; bu, **التفريخ**’ten sonra. Ve **القصب**: kesmedir; denir: **قصبه**; yani şeyi; onu **يقصبه**; **ضرب** bâbından; **قصبا**; onu kestiği zaman; **كاقتَصبه** gibi. Kasap koyunu **قصب** etti; onu **يقصبها**; **قصبا**: onun **قصب**’unu ayırdı; ve onu uzuv uzuv kesti. Deve suyu **قصب** etti; onu **يقصبه**; **قصبا**: onu emdi. Ve **قصب** eder, **يقصب** eder, **قصوبا**: suyu kanıncaya kadar içmekten imtina etti; ondan başını kaldırdı. Ve denildi ki **القصوب**: suya varmak ve başkasıyla olan kanmadır. Ve **بعير قصيب**: suyu **يقصب** eder; yine böyle **ناقة قصيب**; yani onu emer. Ve **قاصب**: su içmekten imtina eden, başını kaldıran. Ve **بعير قاصب** ve **ناقة قاصب** da; İbnü’s-Sikkît’ten. Kays b. Âsım dedi:

  Sتحطم سعد والرباب أنـوفـكـم                      كما حز في أنف القصيب جريرها

Belâzurî’nin kitabının hâşiyesinde buldum: ve denir: **ناقة مقتصبة**. Birini, yahut bir binek hayvanını yahut bir deveyi **قصب** etti; onu **يقصبه**; **قصبا**: onu içmekten men etti ve kanıncaya kadar ona karşı kesti. Asmaî’den: deve **قصب** etti; o da **قاصب**’tir: içmeyi reddettiği zaman. Ve kavim **مقصبون**: develeri içmediği zaman. Ru’be, Basra valisi olan Süleyman b. Ali’nin yanına girdi; dedi: “Kadınlardan neredesin?” Dedi: “Susuzluğu uzatırım, sonra dönerim de **أقصب** ederim.” Ve onu **قصبه**; onu **يقصبه**; **قصبا**: onu ayıpladı, sövdü ve onda (aleyhinde) konuştu. Ve onun ırzını **أقصبه**: onu ona yapıştırdı. Kümeyt dedi:
  وكنت لهم من هؤلاك وهؤلا                      مجنا على أني أذم وأقصب

İnsanlara karşı **قصابة** olan adam: onlarda (aleyhlerinde) konuştuğu zaman; ve gelecektir. Abdülmelik hadîsinde: Urve b. Zübeyr’e dedi: “Kardeşini bizim kadınlarımızı **يقصب** ederken işittin mi?” Dedi: “Hayır”; **كقصبه تقصيبا** gibi.

Ve **القصب**, harekeli olarak da: ellerin ve ayakların parmak kemikleridir. Ve kadın **تامة القصب**; bu mecazdır. Ve denildi ki: parmaklarda her iki mafsal arasındaki şeydir. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: **سبط القصب**. **المصباح**’ta: **القصب**: ellerin ve ayakların ve benzerlerinin kemikleridir. Ve **قصبة الإصبع**: onun **أنملة**’sidir. Ve **الأساس**’ta: her parmakta üç **قصبات** vardır; ve başparmakta iki **قصبتان**; bitti. **التهذيب**’de: Asmaî’den: boğazın çatalları. **القصب**: akciğerin damarlarıdır; nefeslerin çıkış yerleri ve yollarıdır; bu mecazdır. **القصب**: cevherden uzun, içi boş olan şeydir. Ve bazı **الأمهات**’ta: cevherlerden; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Ve denildi: **القصب**: cevherden borulardır. **القصب**: ketenden yapılan yumuşak ince elbiselerdir; teki **قصبي**; **عربي** ve **عرب** gibi. Ve **الأساس**’ta mecazda: “Falanın yanında **قصب صنعاء** ve **قصب مصر** vardır”; yani: **قصب العقيق** ve **قصب الكتان**. Ve **القصب**: yaş inci; yakutla süslenmiş yaş zebercet; bunu Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, aşağıdaki hadîsin tefsiri sorulduğunda söyledi. Ondan hadîs: “Cebrâil, Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ‘Hadîce’yi cennette **قصب**’dan bir evle müjdele; onda ne gürültü vardır ne yorgunluk.’” Böylece asıllarımızda. Ve Tabalâvî nüshasında ve başkasında—ki doğru olan odur—ve bazı nüshalarda bulunur: “**بشرت**”; sâkin **تاء التأنيث** ile; sanki hadîste vârid olan lafzın hikâyesi. İbnü’l-Esîr dedi: buradaki **القصب**: geniş, içi boş bir inci; yüce bir köşk gibi; **التوشيح**’te de böyledir. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: buradaki **البيت**, **القصر** ve **الدار** mânâsınadır; senin “**بيت الملك**” demen gibi; yani onun sarayı; ve gelecektir. Şeyhimiz dedi: Taberânî, Fâtıma’dan (radıyallahu anha) rivayet etti; dedi: “Dedim: ‘Ya Resûlallah, annem nerede?’ Dedi: ‘**قصب**’dan bir evdedir.’ Dedim: ‘Bu **القصب**’dan mı?’ Dedi: ‘Hayır; inci, yakut ve lü’lü ile dizilmiş **القصب**’dandır.’” Sonra dedi: “Ve bazı muhaddislerin mahirlerinden biri demiştir ki: bu, onun **قصب السبق**’i elde ettiğine işarettir; çünkü mutlak olarak, yahut kadınlardan, ilk Müslüman olan odur”; bitti.

Mecazdan: su **القصب**’dan çıktı; o, gözelerden suyun mecraları ve kaynaklarıdır. **التهذيب**’de Asmaî’den: **القصب**: kuyunun suyunun gözelerden mecralarıdır; teki **قصبة**’dır. Ebû Züeyb dedi:
  أقامت به فابتنت خـيمة                      على قصب وفرات نهر

قال الأصمعي: **قصب البطحاء**: rükâya gözelerine doğru akan sular; der ki: **أقامت بين قصب**, yani: rükâyâlar, ve tatlı su arasında konakladı. Ve her tatlı su: **فرات**; ve her çok akıp giden şey artık **نهر** olmuştur ve **استنهر**. Ve **القصب**, zamme ile: sırt; bizim nüshamızda böyledir. Ana dil kaynaklarını gözden geçirdim de onu zikreden kimse bulmadım; ancak **لسان العرب**’da dedi ki: İmru’ul-Kays’ın sözüne gelince:
  **والقصب مضطمروالمتن ملحوب**
bununla beli kasteder; bu, istiâre üzerinedir; çoğulu **أقصاب**. Dedim: Öyleyse bel, sırtın yerine (yazılmış) olmalıdır; şeyhimiz buna temas etmedi ve onun koruluğunu korumadı; öyleyse tahkik edilsin.

**القصب** ayrıca bağırsaktır, kesre ile; çoğul: **أقصاب**. Hadiste: Amr b. Luhay, İsmail’in dinini ilk değiştiren kimsedir, عليه السلام. Nebî, صلى الله عليه وسلم, dedi: **فرأيته يجر قصبه في النار**. Ve denildi: **القصب** bütün bağırsakların adıdır. Ve denildi: o, bağırsakların karnın alt tarafında olan kısmıdır. Ondandır hadis: **الذي يتخطى رقاب الناس يوم الجمعة كالجار قصبه في النار**. Er-Râʿî dedi:
  **تكسو المفارق واللبـات ذا أرج                      من قصب معتلف الكافور دراج**
Ve **القصاب**, **كشداد**: zammâr; ve **القصب**’a üfleyen. Dedi ki:
  **وقاصبون لنا فيها وسمار**
Ve Ru’be, eşeği vasfederek dedi:
  **في جوفه وحي كوحي القصاب يعين عيرا ينهق.**

Ve **القصاب**: kasap; ikisinde de **القاصب** gibi. Birincide işitilen çoktur; ikincinin mesleği **القصابة**’dır; **المصباح**’ta böyle. Cevherî’nin sözü, bu tasrîfin zammârda da olduğunu gerektirir; şeyhimiz bunu söyledi. Öyleyse ya kesmekten (gelmiştir), ya da koyunu **قصبتها**’sından, yani bacağından tutmasındandır. Ve denildi: **القصاب**’a **قصاب** denildi; karnın **أقصاب**’ını temizlemesinden dolayı. Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: **لئن وليت بني أمية لأنفضنهم نفض القصاب التراب الوذمة**; bununla, toprağa düşmesiyle toprağa bulanmış etleri ister. Ve denildi: **القصاب** ile yırtıcı hayvanı kastetti. Ve **التراب**: koyunun kolunun aslıdır; **ت ر ب**’de geçti.

İbn Şümeyl’den: Adam, adamı yakaladı da onu **قصبه**. Ve **التقصيب**: iki elini boynuna bağlamandır; bundan dolayı **القصاب**’a **قصاب** adı verildi. **لسان العرب**’da böyle.

Mecazdan: **القصبة**, fetha sonra sükûn ile; bizim nüshamızda böyle ضبط edilmiştir: yeni kazılmış kuyu; ve denilir: **بئر مستقيمة القصبة**. **القصبة**: köşk; yahut onun içi. Denilir: **كنت في قصبة البلد**; yani köşkün ve kalenin içinde. Şehirden **القصبة**: şehir; yahut (şehir ki) iskân olunur. **قصب الأمصار**: şehirlerin çoğu (en büyük kısmı). **قصبة السواد**: onun şehri. Ve **القصبة**: kalenin içi; içinde bir bina yapılır; onun ortası. Ve **قصبة البلاد**: onun şehri. **القصبة**: köy. Ve köyün **قصبة**’si: onun ortası; **لسان العرب**’da böyle.

Ve **القصبة**: Irak’ta (bir yer); o, **واسط القصب**’tur; çünkü bina edilmeden önce kamışlıktı. Ona nisbetle Ebû Hanîfe Muhammed b. Hanîfe b. Mâhân nisbet edildi. Bağdat’ta oturdu; ona ayrıca: **الواسطي** denilir. Ve **القصبة**: saçtan bükülmüş tutam; **القصابة** gibi, **كرمانة** vezninde; ve **القصيبة**, **ككريمة**; ve **التقصيبة** ve **التقصبة** **تفعلة** üzere. Onu **قصبه** **تقصيبا** ile (yaptı); bunun benzeri **الفرق**’ta, İbn es-Seyyid’indir. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
  **رأى درة بيضاء يحفل لونهـا                      سخام كغربان البرير مقصب**
Ve **القصائب**: **المقصبة** zülfülerdir; taranıncaya kadar bükülür bükülür; örgü gibi örülmez.

Ve **شعر مقصب**: yani kıvırcık. Ve **قصب شعره**: onu kıvırcık yaptı. Ve onun iki **قصابتان**’ı vardır: yani iki örgücük. Leys dedi: **القصبة**: saçtan bükülen bir tutamdır; eğer onu **قصبتها** isen, o bir **تقصيبة** olur; çoğul: **التقاصيب**. Ve onu **تقصيبك**: tutamı aşağısına doğru bükmendir; onu toplar ve sıkarsın; böylece sabah olur da **تقاصيب** olmuştur; sanki akıp giden bülbüller gibidir. Ebû Zeyd’den: **القصائب**: **المقصب** saçtır; tekili **قصيبة**’dir. Ve **القصبة**: iliği olan her kemik; kamışa benzetme yoluyla. Çoğul: **قصب**. Ve **القصب**: her yuvarlak içi boş kemik; aynı şekilde gümüşten yapılmış olan ve başkası; tekili **قصبة**. Ve **القصابة**, şeddeli: o, borucuktur; **القصيبة** gibi; çoğulu **القصائب**. **القصابة**: zurnadır; çoğul: **قصاب**. A‘şâ dedi:
  **وشاهدنا الجل والياسمي                      ن والمسمعات بقصابها**
Asma‘î dedi: A‘şâ’nın **القصاب** ile kastı, bağırsaklardan düzlenmiş tellerdir. Ebû Amr dedi: onlar zurnalardır. Ve **القصابة**: insanlar hakkında çokça düşen (saldıran) adamdır. Abdülmelik’in hadîsinde: Urve b. ez-Zübeyr’e dedi; **هل سمعت أخاك يقصب نساءنا ?** Dedi: **لا**.

Ve **القصاب**, **ككتاب**; bir nüshada **ككتابة**: **مسناة**; **اللحف**’ta, kesre ile, inşa edilir; nüshalarda böyledir. Bazı ana kaynaklarda: **في اللهج**; selin toplanmaması için; ve (sel) şiddetlenip duvarın Irak’ını, yani aslını, onun sebebiyle yıkmasın diye. **القصاب**: **الدبار**; tekili **قصبة**. Ve **ذو قصاب**: Mâlik b. Nuveyra el-Yerbûʿî’nin atının adıdır, رضي الله عنه.

Mecazdan **القاصب**: sesli gürleyen gök gürültüsü. Asma‘î dedi, içinde gök gürültüsü ve şimşek olan bulut babında: ondan **المجلجل** ve **القاصب** ve **المدوي** ve **المرتجس** vardır. Ezherî dedi: gök gürültülü bulutu zurnacıya benzetti. Ve **القصبات**, harekeli: Mağrib’de bir belde; ona nisbetle bir cemaat (vardır). Ve: Yemâme’de bir köy; Sâğânî nakletti.

Ve **القصيبة**, **كجهينة**: Yemâme toprağında bir yer; Teym ve Adî ve Sevr Benî Abd Menât’a (ait). Vücîhe bint Evs ed-Dabiyye dedi:
  **فمالي إن أحببت أرض عشيرتـي                      وأبغضت طرفاء القصيبة من ذنب**
Ebû Temmâm’ın **ديوان الحماسة**’sinde böyle okudum.

Ve **قصيبة**: Yenbu‘ ile Hayber arasında başka bir yer; siyer kitaplarında zikri vardır. Denildi: o, Uvâre yakınında Benî Mâlik b. Sa‘d’ındır; orada el-‘Accâc’ın ve çocuklarının menzili vardı. Ve: Bahreyn’de başka bir yer. Ve **القصيبات**: Şam havalisinde bir mevki. Ve çoban **أقصب** etti: develeri sudan tiksindi; İbn es-Sikkît’ten.

Asma‘î’den: Deve **قصب** etti, o halde o **قاصب**’tir: içmeyi reddettiği zaman. Ve kavim **مقصبون**’dur: develeri içmediği zaman.

Ve **التقصيب**: saçın kıvırcık yapılmasıdır. Denilir: **شعر مقصب**: yani kıvırcık. Ve **قصب شعره**: yani onu kıvırcık yaptı. Ve onun iki **قصابتان**’ı vardır: yani iki örgücük. **التقصيب** ayrıca: iki eli boyna bağlamaktır. İbn Şümeyl’den: denilir: Adam, adamı yakaladı da onu **قصبه**: yani iki elini boynuna bağladı; bundan dolayı **القصاب**’a **قصاب** adı verildi. Ve **المقصب**, şeddeli **الصاد**’ın kesresiyle; yani ism-i fâil sigası üzere: koşuda önde giden iyi at. Şeyhimiz dedi: Bu ضبط, onun ıstılahına aykırı olarak cereyan etti; ona daha uygun olan sözü: **والمقصب كمحدث**; yahut o, yarışın **قصب**’unu elde eden, yani onu alan ve sahip olandır. O, iki manasında da mecazdandır; **الأساس**’ta böyle.

Ve rehin koşana, eğer geçtiyse, denilir: **أحرز قصبة السبق**; ve geçene denildi: **أحرز القصب**; çünkü kendisine doğru geçilen gaye, **القصب** ile ölçülür; ve o **قصبة** gaye sonu yanında dikilir; kim onu geçerse, onu elde eder ve **الخطر**’u hak eder. Ve denilir: **حاز قصب السبق**; yani müddete galip oldu. Şeyhimiz dedi: Aslı şudur ki onlar yarış alanında bir **قصبة** dikerlerdi; kim geçerse, onu söker ve alırdı; çekişmesiz olarak onun geçici olduğu bilinsin diye. Sonra çoğaldı da, yarış alanında atları geçen üstün gelene, ve çevik, süratli, hafif olan koşup hızlanana ıtlak olundu; ve o, استعمالda çoktur; bitti.

Ve Saʿîd b. el-ʿÂs hadîsinde: O, atlar arasında yarıştırdı; sonra onu yüz **قصبة** kıldı; muradı: gayeyi **القصب** ile ölçtü; onu yüz **قصبة** kıldı.

**المقصب** da: üzerinde köpük yoğunlaşmış olan süttür.

Ve meselde: **رعى فأقصب**; el-Cevherî ve el-Meydânî’ye göre onun benzeri: çoban için darb olunur; çünkü eğer onu otlatmasını kötü yaparsa, otla doydukları vakit içmezler. el-Meydânî artırdı: nasihat etmeyen ve üstlendiği şeyde işi bozuncaya kadar mübalağa etmeyen kimse için darb olunur.

Ve **القصوب**, koyundan: onu kırptığın (şey); **ضرب** babındandır. Ve koyun (dişi) diye adlandırılır; denilir: **قصب قصب**, ikisinde de sükûn ile.

Ve **الأساس**’ta: **قصب الحظ** dersin; **قصب الخط**’tan daha nüfuz edicidir. Ve onda mecazda: **وضربه على قصبة أنفه**: onu büyüttü. Ve falan **لم يقصب**: yani sünnet olmadı.

Şeyhimiz, bazı divanlardan naklen artırdı: **القصب** kanadın damarları ve onun kemikleridir.

Ve el-Hasen b. ʿAbdillâh **القصاب**, ve Ebû ʿAbdillâh Habîb b. Ebî ʿAmra **القصاب**, ve Ebû Nasr Mezkûr b. Süleymân el-Muḫramî **القصباني** — **بالنون** — ve Ebû Hamza ʿİmrân b. Ebî ʿAtâ **القصاب القصبي**: muhaddislerdir.

Ve **محلة القصب**: Mısır’da el-Garbiyye’den iki köydür; ikisine de girdim. Ve **واسط القصب**: Irak’ta meşhur bir şehirdir; **و س ط**’ta da gelebilir. Onunla adlandırıldı; çünkü onun bina edilmesinden önce **قصبا** idi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَصَبَهُ
1 قَصَبَهُ ذ , aor. قَصِبَ , (M, K,) inf. n. قَصْبٌ, (S, M, O,) He cut it, (S, * M, O, * K,) namely, a thing; (M;) as also ↓ اقتصبهُ. (M, K.) And قَصَبَ الشَّاةَ, (S, M, O, Msb, K,) aor. as above, (M, Msb,) and so the inf. n., (S, M, O, Msb,) said of the butcher, (O,) He cut up the sheep, or goat, into joints, or separate limbs: (S, O, Msb:) or he separated the [bones called] قَصَب of the sheep, or goat. (M, K.) ― -b2- فُلَانٌ لَمْ يُقْصَبٌ meaning (tropical:) Such a one has not been circumcised, is from القَصْبُ signifying “ the act of cutting. ” (A.) ― -b3- And قَصَبَهُ, (S, M, A, O, K,) aor. قَصِبَ , inf. n. قَصْبً; (M;) and ↓ قصّبهُ, (M, K,) inf. n. تَقْصِبٌ, (K,) (tropical:) He attributed, or imputed, to him, or accused him of, a vice, or fault, or the like; (S, M, A, O, K;) and reviled, or vilified, him; (M, A, K;) meaning he cut him with censure. (A.) -A2- And قَصَبَهُ, (S, M, O, K,) namely, a camel, and [any] other [animal], (S, O,) or a man, (M, K,) and a beast, (M,) aor. and inf. n. as above, (M,) He stopped, or cut short, (S, O,) or prevented, (M, K,) his drinking, before he had satisfied his thirst. (S, M, O, K.) ― -b2- And قَصَبَ شُرْبَهُ He (a camel) abstained from his drinking before he had satisfied his thirst: (ISk, S, O:) or قَصَبَ [alone], said of a camel, (As, M, K, TA,) aor. as above, inf. n. قَصْبٌ and قُصُوبٌ, (M, K,) he refused to drink: (As, TA:) or he abstained from drinking the water, raising his head from it, (M, K, TA,) before he had satisfied his thirst: (TA:) or, as some say, قُصُوبٌ signifies the satisfying of thirst by coming to the water &c. (M, TA.) ― -b3- And قَصَبَ المَآءَ, aor. قَصِبَ , inf. n. قَصْبٌ, He (a camel) sucked up, or sucked in, the water. (M, TA.) -A3- It seems to be applied in the S that قَصَبَ, aor. as above, also signifies He played upon a musical reed, or pipe. (MF.)

2 قَصَّبَ see the preceding paragraph. -A2- قصّب الزَّرْعُ, (S, M, O,) inf. n. تَقْصِيبٌ; (S;) and ↓ اقصب; (M;) The زرع [i. e. seed-produce, or wheat or the like,] produced its قَصَب [or jointed stalks, or culms:] (M:) this is the case after the تَفْرِيخ. (S, O. [See 2 in art. فرخ.]) [Hence the saying,] اـِنِّى أَرَى الشَّرَّ قَصَّبَ (assumed tropical:) [Verily I see evil, or the evil, to have grown, like corn producing its culms]. (TA voce نَبَّبَ.) ― -b2- And قصّب الشَّعَرَ, (M, K,) inf. n. تَقْصِيبٌ, (O, K,) (assumed tropical:) He twisted the locks of the hair [in a spiral form so that they became like hollow canes]: (M, K:) or قَصَّبَتْ شَعَرَهَا (tropical:) she (a woman) twisted the locks of her hair so that they became like قَصَب [i. e. hollow canes]: (A:) and (K) (assumed tropical:) he curled the hair; syn. جَعَّدَهُ. (O, K.) ― -b3- And قصّبهُ, (ISh, TA,) inf. n. as above, (O, K,) He bound his hands to his neck, (ISh, O, K, TA,) namely, a man's: (ISh, TA:) [and app., in like manner, his fore-legs, namely, a sheep's or a goat's: sea قَصَّابٌ, last sentence.]

اقصبهُ عِرْضَهُ
4 اقصبهُ عِرْضَهُ ذ (assumed tropical:) He empowered him to revile, or vilify, him. (M.) [Agreeably with an explanation of قَصَبَهُ in the A, mentioned above, it may rather be rendered (tropical:) He caused him to cut, with censure, or to wound, his honour, or reputation.] -A2- اقصب said of a pastor, (ISk, S, M, O, K,) [He performed his service ill, so that] his camels disliked, and refused to drink, the water; (ISk, M, K;) or, [so that] his camels abstained from drinking before they had satisfied their thirst. (S, O.) رَعَى فَأَقْصَبَ [He pastured, and performed his service ill, &c.,] is a prov., (S, M, O, K,) applied to a [bad] pastor; because, if he pasture the camels ill, they will not drink; (S, O, K;) for they drink only when they are satiated with the herbage: (S, O:) or, as Meyd says, it is applied to him who will not act sincerely, or honestly, and with energy, or vigour, in an affair which he has undertaken, so that he mars, or vitiates, it. (TA.) -A3- اقصب said of a place, It produced reeds, or canes. (M, K.) ― -b2- See also 2.

8 اـِقْتَصَبَ see 1, first sentence.

قُصْبٌ
قُصْبٌ ذ A gut; syn. مِعًى: (S, M, Mgh, O, K:) or all the أَمْعَآء [or guts]: or the guts [امعآء] that are in the lower part of the belly: TA:) pl. أَقْصَابٌ. (S. M, Mgh, O, K.) One says, هُوَ يَجُرُّ قُصْبَهُ [expl. by what here follows]. (S, O.) The Prophet said, respecting 'Amr Ibn- 'ءmir El-Khurل'ee, who first set at liberty سَوَائِب [pl. of سَائِبَةٌ, q. v.], (O,) or respecting 'Amr Ibn-Kamee-ah, who first changed the religion of Ishmael, (TA,) رَأَيْتُهُ يَجُرُّ قُصْبَهُ فِى النُّارِ [I saw him dragging his guts in the fire of Hell]. (O, TA.) ― -b2- El-Aashà in his saying
وَشَاهِدُنَا الجُلَّ وَاليَاسَمِى
نُ وَالمُسْمِعَاتُ بِأَقْصَابِهَا
means [The rose being present with us, and the jasmine, and the songstresses] with their chords of gut: or, as some relate it, (and as it is cited in the M,) he said ↓ بِقُصَّابِهَا, meaning with their musical reeds, or pipes. (S, O.) ― -b3- And (tropical:) The middle of the body; metaphorically applied thereto: so in the saying of Imra-el-Keys, (S, O, L,) or, accord. to the people of El-Koofeh and ElBasrah, it is falsely ascribed to him, (O,)
والقُصْبُ مُضْطَمِرٌ وَالمَتْنُ مَلْحُوبُ
[And the middle of the body slender and lean, and the portion next the back-bone, on either side, smooth, and sloping downwards]. (S, O, L.) ― -b4- And (assumed tropical:) The back. (O, K. [SM, not having found this in any lexicon but the K, supposed that الظَّهْرُ might be substituted in it for الخَصْرُ, which is not therein mentioned as a meaning of القُصْبُ.])

قَصَبٌ
قَصَبٌ ذ [a coll. gen. n., signifying Reeds, or canes; and the like, as the culms of corn, &c.; and sometimes signifying a reed, or cane, and the like, as meaning a species thereof;] any plant having (M, A, Mgh, Msb, K) its stem composed of (Mgh, Msb) أَنَابِيب [or internodial portions] (M, A, Mgh, Msb, K) and [their] كُعُوب [or connecting knots, or joints]; (Mgh, Msb;) [i. e. any kind, or species, of plant having a jointed stem;] i. q. أَبَآءٌ [a word comparatively little known]; (S; [in the O اَناء, a mistranscription;]) and [it is said that] ↓ قَصْبَآءُ signifies the same: (S, O: [but see what follows:]) the n. un. of the former is ↓ قَصَبَةٌ (S, M, Mgh, Msb, K) and ↓ قَصْبَاةٌ or ↓ قَصَبَاةٌ: (K accord. to different copies; the former accord. to the TA: [but each of these I believe to be a mistake for ↓ قَصُبْآءَةٌ, which is said to be a n. un. of قَصْبَآءُ, and therefore held by some to be syn. with قَصَبَةٌ:]) ↓ قَصْبَآءُ [appears, however, to differ somewhat from قَصَب, for it is said that it] signifies an assemblage of قَصَب; (M, K;) and its n. un. is ↓ قَصَبَةٌ and ↓ قَصْبَآءَةٌ [like حَلَفَةٌ and حَلْفَآءَةٌ which are both said to be ns. un. of حَلْفَآءٌ; and طَرَفَةٌ and طَرْفَآءَةٌ, said to be ns. un. of طَرْفَآءٌ; the former in each case anomalous]: (M: [see also Ham p. 201:]) or, accord. to Sb, ↓ قَصْبَآءُ is sing. and pl., (S, M, Mgh, O,) and so طَرْفَآءُ, (S, M, O,) and حَلْفَآءُ; (S, O;) as pl. and as sing. also having the sign of the fem. gender; therefore, when they mean to express the sing. signification, they add the epithet وَاحِدَةٌ; thus, and thus only, distinguishing the sing. meaning from the pl., and making a difference between a word of this class and a noun that denotes a pl. meaning and has not the sign of the fem. gender such as تَمْرٌ and بُسْرٌ, and such as أَرْطًى and عَلْقًى of which the ns. un. are أَرْطَاةٌ and عَلْقَاةٌ: (M:) or, as some say, ↓ قَصْبَآءُ signifies many قَصَب growing in a place: (Mgh:) and it signifies also a place in which قَصَب grow: (M, K:) [or] ↓ مَقْصَبَةٌ has this last meaning; (Mgh, Msb;) or signifies, like ↓ أَرْضٌ قَصِبَةٌ, a land having قَصَب. (M, K. *) ― -b2- أَحْرَزَ قَصَبَ السَّبْقِ, (Msb,) or السَّبْقِ ↓ قَصَبَةَ, (TA,) [meaning (assumed tropical:) He won, or acquired, the canes, or cane, of victory in racing,] is said of the winner in horseracing: they used to set up, in the horse-course, a cane (قَصَبَة,) and he who outstripped plucked it up and took it, in order that he might be known to be the one who outstripped, without contention: this was the origin of the phrase: then, in consequence of frequency of usage, it was applied also to the expeditious, quick, and light, or active: (Msb, * TA:) [accord. to the TA, it is a tropical phrase, but perhaps it is so only when used in the latter way:] it is said in a trad. of Sa'eed Ibn-El-ءs, that he measured the horse-course with the cane, making it to be a hundred canes in length, and the cane was stuck upright in the ground at the goal, and he who was first in arriving at it took it, and was entitled to the stake. (O, TA. [See also مُقَصِّبٌ.]) ― -b3- [The ↓ قَصَبَة here mentioned as A certain measure of length, used in measuring race-courses, was also used in other cases, in measuring land, and differed in different countries and in different times: accord. to some, it was ten cubits; thus nearly agreeing with our “ rod: ” (see جَرِيبٌ:) accord. to others, six cubits and a third of a cubit: (see فَدَّانٌ:) the modern Egyptian قَصَبَة, until it was reduced some years ago, was about twelve English feet and a half; its twentyfourth part, called قَبْضَةٌ, being the measure of a man's fist with the thumb erect, or about six inches and a quarter.] ― -b4- القَصَبُ الفَارِسِىُّ [The Persian reed] is a kind whereof writing-reeds are made: (Mgh, Msb:) and another kind thereof is hard and thick; and of this kind are made musical reeds, or pipes; and with it houses, or chambers, are roofed. (Msb) One says, قَصَبُ الخطِّ أَنْفَذُ مِنْ قَصَبِ الخَطِّ [meaning Writingreeds are more penetrating, or effective, than the canes of El-Khatt (which are spears); i. e., words wound more than spears]. (A, TA.) ― -b5- قَصَبُ السُّكَّرِ is well-known [as meaning The sugar-cane]: (Msb:) this is of three kinds; white and yellow and black: of the first and second, but not of the third, the juice [of which sugar is made] is expressed; and this expressed juice is called عَسَلُ القَصَبِ. (Mgh.) ― -b6- قَصَبُ الذَّرِيرَةِ [is Calamus aromaticus; also called قَصَبُ الطِّيبِ]: a species thereof has the joints near together, and breaks into many fragments, or splinters, and the internodial portions thereof are filled with a substance like spiders' webs: when chewed, it has an acrid taste, and it is aromatic (Mgh, Msb) when brayed, or powdered; (Mgh;) and inclines to yellowness and whiteness. (Mgh, Msb. [See also ذَرِيرَةٌ, in art. ذر.]) ― -b7- قَصَبٌ also signifies (assumed tropical:) Any round and hollow bone [or rather bones]; (S, O;) it is pl. [or rather a coll. gen. n.] of which ↓ قَصَبَةٌ is the sing. [or n. un,], this latter signifying any bone containing marrow; (M, K;) thus called by way of comparison [to the reed, or cane]. (M.) ― -b8- And (tropical:) The bones of the يَدَانِ and رِجْلَانِ [i. e. arms and legs, or hands and feet, but here app. meaning the latter], (A, Msb,) and the like: (Msb:) [or] (assumed tropical:) the [phalanges, or] bones of the fingers and toes; (M, K, * TA;) (tropical:) the bones whereof there are three in each finger and two in the thumb [and the like in the feet]; (A, TA;) and Zj says, the bones of the أَصَابِع [or fingers and toes] which are also called سُلَامَى: (Msb in art. سلم:) or, as some say, the portions between every two joints of the أَصَابِع: (M, TA:) and الأَصَابِعِ ↓ قَصَبَةُ [or قَصَبُةُ الاـِصْبَعِ] signifies the أَنْمَلَة [here perhaps meaning the ungual phalanx] of the finger or toe. (Msb, TA.) ― -b9- And (assumed tropical:) The bones and veins of a wing. (MF.) ― -b10- [And (assumed tropical:) Quills: thus in the phrase صَارَ الرِّيشُ قَصَبًا, in the K, voce أَنُوقٌ, meaning The feathers became quills: n. un. ↓ قَصَبَةٌ: see صَنَمَةٌ.] ― -b11- And (tropical:) [The bronchi;] the branches of the windpipe; (M, K;) and outlets of the breath; (K;) [i. e.] القَصَبُ, (S, M, O,) or فَصَبُ الرِّئَةِ, (A, Msb,) signifies the ducts (عُرُوق) of the lungs; (S, A, O, Msb;) through which the breath passes forth. (S, M, A, O, Msb.) [See حَلْقٌ.] ― -b12- And (assumed tropical:) Any things made of silver, and of other material, resembling [in form] the kind of round and hollow bone [or bones] thus called: n. un. ↓ قَصَبَةٌ. (S, O.) And (assumed tropical:) Jewels (S, M, K) having the form of tubes (أَنَابِيب), (S,) or oblong, (M, K,) and hollow. (M.) ― -b13- And (assumed tropical:) Brilliant pearls, and brilliant chrysolites, interset with jacinths. (IAar, O, K.) So in the saying, in a trad., (O, K,) related as uttered by Gabriel, (O,) [cited in the S app. as an ex. of the meaning next preceding this last,] بَشِّرْ خَدِيجَةَ بِبَيْتِ فِى الجَنَّةِ مِنْ قَصَبٍ (IAar, O, K) i. e. [Rejoice thou Khadeejeh by the announcement of] a pavilion [in Paradise] of brilliant pearls, &c.: (IAar, O:) or the meaning is, of hollow pearls [or pearl], spacious, like the lofty palace: (IAth, TA:) or of emerald: (TA voce بَيْتٌ:) and it is said by some to convey an allusion to Khadeejeh's acquiring what is termed قَصَبُ السَّبْقِ [expl. above], because she was the first person, or the first of women, who embraced El-Islلm. (MF, TA.) ― -b14- And (tropical:) Fine, thin, or delicate, (S, O,) or soft, (M, Msb, K,) garments, or cloths, of linen: (S, M, O, Msb, K:) a single one thereof is called ↓ قَصَبِىٌّ. (M, O, Msb, K.) One says, مَعَ فُلَانٍ قَصَبُ صَنْعَآءَ وَقَصَبُ مِصْرَ (tropical:) [In the possession of such a one are] قَصَب [meaning the cylindrical, or oblong, hollow pieces] of carnelian [of San'à], and قَصَب [meaning the fine, or soft, garments, or cloths,] of linen [of Egypt]. (A.) ― -b15- Also (tropical:) The channels by which water flows from the springs, or sources: (S, M, A, O, K:) or the channels by which the water of a well flows from the springs, or sources: (As, T, TA:) n. un. ↓ قَصَبَةٌ. (M.) And قَصَبُ البَطْحَآءِ (assumed tropical:) The waters [of the kind of water-course called بطحآء (q. v.)] that run to the springs, or sources, of the wells. (As, S, O.) Aboo-Dhueyb says,
أَقَامَتْ بِهِ فَابْتَنَتْ خَيْمَةً
عَلَى قَصَبٍ وَفُرَاتٍ نَهَرْ
(As, S, M, O,) meaning She remained [in it, and constructed for herself a booth, or a tent,] amid wells and sweet water that flowed copiously. (As, S, O.) ― -b16- See also قَصَبَةٌ below, in the next paragraph. -A2- القَصَبُ is also a name for The ewe. (O.) ― -b2- And قَصَبْ قَصَبْ is A call to the ewe (O, K) to be milked. (O.)

قَصَبَةٌ
قَصَبَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in nine places. ― -b2- [It also, app., signifies The caneroll of a loom: see نِيرٌ. ― -b3- And, app., (assumed tropical:) The mouth, which has the form of a short cylinder, in the middle of the upper part, of the kind of leathern water-bag called مَزَادَة: see خُرْتَةٌ.] ― -b4- (tropical:) The bone of the nose; قَصَبَةُ الأَنْفِ signifying the nasal bone. (S, A.) ― -b5- [And (assumed tropical:) The shaft of a well.] You say بِئْرٌ مُسْتَقِيمَةُ القَصَبَةِ (assumed tropical:) [A well of which the shaft is straight]. (TA.) ― -b6- And (tropical:) A well recently dug. (M, K, TA.) ― -b7- And (tropical:) The interior part of a country or town; (A;) and of a قَصْر [i. e. pavilion, or palace]; (M, A, K;) and of a fortress; (A:) or of a fortress containing a building or buildings; or the middle of such a fortress, (TA,) and of a town or village: (S, L, Msb, TA: [Golius, reading قِرْيَة قَرْيَة, assigns to it also the signification of the “ middle of a water-skin: ”]) or a قَصْر [i. e. pavilion, or palace,] itself; (M, K;) and [a fortress itself, or] a fortified castle such as is occupied by a commander and his forces: (TA in art. خوج:) and a town or village [itself]: (M, K:) and the حَرِيم [as meaning interior, or middle,] of a house. (T and TA in art. حرم.) Also A city: (K:) or the [chief] city (S, M, Msb) of the Sawلd, (S,) or, [by a general application,] of a country: (M, Msb:) or the chief, or main, part (M, K) of a city (M) or of cities. (K: but in the TA this last meaning is given as the explanation of الأَمْصَارِ ↓ قَصَبُ.) ― -b8- See also قَصِيبَةٌ, in two places: ― -b9- and see قِصَابٌ.

أَرْضٌ قَصِبَةٌ
أَرْضٌ قَصِبَةٌ ذ : see قَصَبٌ, first quarter.

قَصْبَآءُ
قَصْبَآءُ ذ : see قَصَبٌ, first quarter, in four places.

قَصْبَاةٌ
قَصْبَاةٌ ذ or قَصَبَاةٌ: see قَصَبٌ, first sentence.

قَصْبَآءَةٌ
قَصْبَآءَةٌ ذ : see قَصَبٌ, first sentence, in two places.

قَصَبِىٌّ
قَصَبِىٌّ ذ : see قَصَبٌ, last quarter.

قِصَابٌ
قِصَابٌ ذ , (so in the K, there said to be like كِتَابٌ,) or ↓ قِصَابَةٌ, (so in the M and L,) A dam that is constructed in the place that has been eaten away by water, [for لَجْف in the CK, and لِحْف in other copies of the K, (in the place of which I find لُهْج in a copy of the M, app. a mistranscription,) I read, and thus render لَجَف, supposing it to mean such a place in the side of a rivulet for irrigation,] lest the torrent should collect itself together from every place, and consequently the border of the rivulet for irrigation of the garden of palm-trees [thus I render عِرَاقُ الحَائِطِ (see art. عرق)] should become demolished. (M, K.) ― -b2- And قِصَابٌ signifies دِبَارٌ: (so accord. to a copy of the M:) or دِيَارٌ: (so in copies of the K:) [the former I think to be the preferable reading; but its meaning is doubtful: accord. to the K it signifies Small channels for irrigation between tracts of seed-produce; and ISd says the like: accord. to AHn, patches of sown ground: see more voce دَبْرٌ: it is a pl.,] and the sing. is ↓ قَصَبَةٌ. (M, K.)

قَصُوبٌ
قَصُوبٌ ذ A sheep or goat that one shears. (O, K.)

قَصِيبٌ
قَصِيبٌ ذ , applied to a he-camel, (M, TA,) and likewise to a she-camel, (TA, [but this I think doubtful, as it has the meaning of an act. (not pass.) part. n.,]) That sucks up, or sucks in, the water. (M, TA.) ― -b2- See also قَاصِبٌ.

قِصَابَةٌ
قِصَابَةٌ ذ The art of playing upon the musical reed, or pipe. (S, O.) ― -b2- [And] The craft, or occupation, of the butcher. (M, Msb.) -A2- See also قِصَابٌ.

قَصِيبَةٌ
قَصِيبَةٌ ذ : see قُصَّابَةٌ. ― -b2- Also, and ↓ قُصَّابَةٌ, (S, M, O, K,) and ↓ قَصَبَةٌ, (Lth, M, K,) and ↓ تَقْصِيبَةٌ, (M, O, K,) and ↓ تَقْصِبَةٌ, (M, K,) (tropical:) A lock of hair having a [spiral] twisted form [so as to be like a hollow cane]: (Lth, M, K:) or a pendent lock of hair that is twisted so as to curl [in a spiral form]; not plaited: (S, O:) or قَصِيبَةٌ signifies a lock of hair that curls naturally so as to be like a hollow cane; (A;) and its pl. is قَصَائِبٌ: (S, A:) [and,] accord. to Lth, such is termed ↓ قَصَبَةٌ (TA) [and app. ↓ قُصَّابَةٌ also]: and ↓ تَقْصِيبَةٌ, (Lth, A, TA,) of which the pl. is تَقَاصِيبُ, (Lth, A, O, TA,) signifies such as is twisted and made to curl by a woman; (Lth, * A, TA;) [and so, app., ↓ تَقْصِبَةٌ;] i. e., such as, being [naturally] lank, is curled by means of canes and thread. (A.)

قَصَّابٌ
قَصَّابٌ ذ A blower in reeds or canes (نَافِخٌ فِى القَصَبِ); as also ↓ قَاصِبٌ. (M, K. [In the former, this explanation is given in such a manner as plainly shows that it is meant to be understood as being distinct from that which next follows: but I incline to think that the two explanations are taken from different sources and have one and the same application.]) And (M, K) A player on the musical reed, or pipe; (AA, S, M, O, K;) and so ↓ قَاصِبٌ. (S, O.) Ru-beh says, (S, M, O, TA,) describing an ass, (S, O, TA,) braying, (TA,)
فِى جَوْفِهِ وَحْىٌ كَوَحْىِ القَصَّابْ
[In his chest is, or was, a sound like the sound of the player on the musical reed]. (S, M, O, TA.) ― -b2- And A butcher; (S, M, O, Msb, K;) as also ↓ قَاصِبٌ: (M, K:) so called from قَصَبَ in the first of the senses expl. in this art.; (M, O, Msb, TA;) or because he takes the sheep or goat by its قَصَبَة, i. e. its shank-bone; (M, TA;) or because he cleanses the أَفْصَاب, or guts, of the belly; or from قَصَّبَهُ signifying as expl. in the last sentence of the second paragraph of this article. (O, TA.)

قُصَّابٌ
قُصَّابٌ ذ : see قُصَّابَهٌ, in two places.

قَصَّابَةٌ
قَصَّابَةٌ ذ (O, K, accord. to my MS. copy of the K قُصَّابَةٌ [which is wrong]) لِلنَّاسِ (O) (tropical:) One who reviles men, vilifies them, or defames them, much: (O, K:) [or, very much; for] the ة is added to render the epithet [doubly] intensive. (O.) [See 1, third sentence.]

قُصَّابَةٌ
قُصَّابَةٌ ذ , (S, O, and so accord. to my MS copy of the K, accord. to other copies of the K قَصَّابَةٌ [which is wrong,]) with damm and teshdeed, (S,) An internodial portion of a reed or cane; such a portion thereof as intervenes between two joints, or knots; syn. أَنْبُوبَةٌ; (S, O, K;) [a n. un. of the coll. gen. n. ↓ قُصَّابٌ;] and ↓ قَصِيبَةٌ, (O, K,) of which the pl. is قَصَائِبُ, (TA,) signifies the same. (O, K.) ― -b2- And A musical reed, or pipe; syn. مِزْمَارٌ: (S, M, K:) pl. [or rather coll. gen. n.] ↓ قُصَّابٌ. (S, M, O.) See an ex. of the latter in a verse of El-Aashà (accord. to one relation thereof) cited voce قُصْبٌ. (S, M, O.) ― -b3- See also قَصِيبَةٌ, in two places.

قَاصبٌ
قَاصبٌ ذ , applied to a he-camel and a she-camel, (ISk, S, M, O, K,) Abstaining from drinking before having satisfied thirst: (ISk, S, O:) or abstaining from drinking the water, and raising the head from it; (M, K;) and so ↓ قَصيبٌ, likewise applied to the he-camel and the she-camel: (K: [but this latter I think doubtful:]) or a camel (بَعِيرٌ) refusing to drink: (As, TA:) and ↓ مُقْتَصِبَةٌ is also said to be applied to a she-camel. (TA.) -A2- And A raiser, or grower, of قَصَب [i. e. reeds, or canes]. (Mgh.) ― -b2- See also قَصَّابٌ, in two places. ― -b3- Also (assumed tropical:) Sounding thunder: (M:) and a cloud in which is thunder and lightning: (As, TA:) or, accord. to As, a cloud in which is thunder; (O;) [and] so says Az; (TA;) likened to a player on a musical reed, or pipe. (O, TA.) ― -b4- And دِرَّةٌ قَاصِبَةٌ (assumed tropical:) A stream of milk coming forth easily (M, O) from the teat of the udder (O) as though it were a rod of silver. (M, O.) ― -b5- See, again, قَصَّابٌ, last sentence.

تَقْصِبَةٌ
تَقْصِبَةٌ ذ and تَقْصِيبَةٌ: see قَصِيبَةٌ; each in two places.

مَقْصَبَةٌ
مَقْصَبَةٌ ذ : see قَصَبٌ, first quarter.

مُقَصَّبٌ
مُقَصَّبٌ ذ (tropical:) Hair curled in the manner expl. above, voce قَصِيبَةٌ. (S, A, O.) ― -b2- And (assumed tropical:) A garment, or piece of cloth, folded. (Msb.)

مُقَصِّبٌ
مُقَصِّبٌ ذ (tropical:) One who wins, or acquires, the canes of the contest for victory (in racing يُحْرِزُ قَصَبَ السِّبَاقِ, A, O, K, TA, in the CK قَصَبَاتِ السِّباقِ) [i. e. in horse-racing]: and (tropical:) a fleet horse, that outstrips others. (A.) ― -b2- And (assumed tropical:) Milk upon which the froth is thick. (O, K.)

مِقْصَابٌ
مِقْصَابٌ ذ may mean A place abounding with قَصَب [i. e. reeds, or canes]; like as مِعْشَابٌ means “ a place abounding with [herbage of the kind termed] عُشْب. ” (Ham p. 490.)

مُقْتَصِبَهٌ
مُقْتَصِبَهٌ ذ : see قَاصِبٌ.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَصَبَ
قَصَبَ I ( n. ac. قَصْب 1 ),
a.  Cut, cut off; cut up.

b.  Affronted; reviled.

c.  ( n. ac. قَصْب 1 ,  قُصُوْب 27 ), Refused to drink ( camel ).

d.  Prevented from drinking.

e.  Sucked in.

f.  Played the flute.

قَصَّبَ
قَصَّبَ II ,
a.  see I (b) .

b.  Curled, twisted, frizzed ( hair ).

c.  Produced culms ( corn ).

d.  Bound, fettered.

e.  [ coll. ], Cut ( stones ).

f.  [ coll. ], Worked, embroidered, figured, fringed ( cloth ).

أَقْصَبَ
أَقْصَبَ IV ,
a.  Produced reeds, canes ( place ).

b.  Caused to impugn ( the honour of ).

c.  Performed his service badly ( pastor ).

d.  see II (c) .

اِقْتَصَبَ
اِقْتَصَبَ VIII ,
a.  see I (a) .

قُصْب
قُصْب 3 , ( pl. أَقْصَاْب 38 ),
a.  Gut, bowel.

b.  Back.

قَصَب
قَصَب 4 ,
a.  Reed, cane; culm, haulm, stalk.

b.  Pipe, tube; canal; channel.

c.  Bronchi, bronchial tubes; duct.

d.  Flute, reed-pipe.

e.  Finger bones, phalanges.

f.  Quills.

g.  Jewels.

h.  Ewe.

i.  [ coll. ], Gold-thread, silverthread, filigree-work.

قَصَبَة
قَصَبَة 4t ,
a.  Rod, a certain measure.

b.  Bone ( of the nose ).

c.  Shaft ( of a well ); cane-roll ( of a loom ).

d.  Recently dug well.

e.  Middle, interior ( of a country &  c. ); city; capital, chief town; fortress, citadel &c.

f.  see 4 .

قَصَبِيّ
قَصَبِيّ 4yi , ( pl. قَصَب 4 ),
a.  Cambric, fine linen.

قَصِبَة
قَصِبَة 5t ,
a.  Reedy ( country ).

مَقْصَبَة
مَقْصَبَة 17t ,
a.  Reed-bank; cane-brake.

قَاْصِب
قَاْصِب 21 ,
a.  see 28 (a) , ( b ).

c.  Refusing to drink ( camel ).

d.  Grower of reeds.

قِصَاْب
قِصَاْب 23 ,
a.  Dam, dyke.

b.  Water-channels.

قِصَاْبَة
قِصَاْبَة 23t ,
a.  Fluteplaying.

b.  Butcher's trade.

c.  see 23 (a) .

قَصِيْب
قَصِيْب 25 ,
a.  see 21 (c) .

قَصِيْبَة
قَصِيْبَة 25t , ( pl. قَصَاْئِبُ 46 ),
a.  see 28t (b) .

b.  Lock, curl, ringlet.

قَصُوْب
قَصُوْب 26 ,
a.  Shorn.

قَصَّاْب
قَصَّاْب 28 ,
a.  Flute-player, piper.

b.  Butcher.

قَصَّاْبَة
قَصَّاْبَة 28t ,
a.  fem. of قَصَّاْب 28 .

b.  Pipe, tube; reed, flute.

c.  Abusive; reviler, vilifier.

قُصَّاْبَة
قُصَّاْبَة 29t , ( pl. قُصَّاْب 29 ),
a.  Portion, section of a reed or cane.

b.  see 25t (b) &  28t ( b ).

قَصْبَآءُ
قَصْبَآءُ 42 ,
a.  see 4 (a) &  17t .

مِقْصَاْب
مِقْصَاْب 45 ,
a.  Place abounding with reeds, canes.

قَصَّبَ
N. Ag. قَصَّبَ II ,
a.  Winner, victor.

b.  Fleet, swift ( horse ).

قَصَّبَ
N. P. قَصَّبَ II ,
a.  Curled, frizzed ( hair ).

b.  [ coll. ], Embroidered, worked ( cloth ).

قَصَْبَاة
قَصَْبَاة
a.  see 4 (a) .

تَقْصِبَة
تَقْصِبَة ,  تَقْصِيْبَة ( pl. تَقَاْصِب 63 ,  تَقَاْصِيْب 64 ),
a.  see 25t (b) .

قَصَب السُّكَّر
قَصَب السُّكَّر
a.  Sugar-cane.

قَصَب المَصّ
قَصَب المَصّ
a.  [ coll. ],  see supra.

قَصسَبَة الرِّئَة
قَصسَبَة الرِّئَة
a.  Trachea.

قَصَبَة المَرِيْء
قَصَبَة المَرِيْء
a.  Oesophagus; gullet.

##### Türkçe

**قَصَبَ**
**قَصَبَ** I ( mastar adı: **قَصْب** 1 ),
a. Kesti, kesti attı; parça parça kesti.

b. Hakaret edildi; sövüldü.

c. ( mastar adı: **قَصْب** 1 , **قُصُوْب** 27 ), (deve) içmeyi reddetti.

d. İçmekten alıkonuldu.

e. İçine çekti.

f. Ney çaldı.

**قَصَّبَ**
**قَصَّبَ** II ,
a. I (b)’ye bak.

b. Kıvırdı, büktü, kıvırcık yaptı (saç).

c. Saplar çıkardı (ekin).

d. Bağladı, prangaya vurdu.

e. [topluluk], Kesti (taşları).

f. [topluluk], İşledi, nakışladı, desenledi, saçakladı (kumaşı).

**أَقْصَبَ**
**أَقْصَبَ** IV ,
a. Kamışlar, sazlar meydana getirdi (yer).

b. (Onurun) ayıplanmasına sebep oldu.

c. Hizmetini kötü yaptı (çoban).

d. II (c)’ye bak.

**اِقْتَصَبَ**
**اِقْتَصَبَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

**قُصْب**
**قُصْب** 3 , (çoğulu **أَقْصَاْب** 38 ),
a. Bağırsak, barsak.

b. Sırt.

**قَصَب**
**قَصَب** 4 ,
a. Kamış, saz; sap, anız, gövde.

b. Boru, tüp; kanal; su yolu.

c. Bronşlar, bronş tüpleri; kanal.

d. Ney, kamışlı flüt.

e. Parmak kemikleri, falankslar.

f. Tüy kalemler.

g. Mücevherler.

h. Dişi koyun.

i. [topluluk], Altın iplik, gümüş iplik, telkârî işi.

**قَصَبَة**
**قَصَبَة** 4t ,
a. Çubuk, belli bir ölçü.

b. Kemik (burnun).

c. Mil (kuyunun); kamış rulosu (dokuma tezgâhının).

d. Yeni kazılmış kuyu.

e. Orta, iç kısım (bir ülkenin vb.); şehir; başkent, baş şehir; kale, iç kale vb.

f. 4’e bak.

**قَصَبِيّ**
**قَصَبِيّ** 4yi , (çoğulu **قَصَب** 4 ),
a. İnce keten, ince bez.

**قَصِبَة**
**قَصِبَة** 5t ,
a. Kamışlı (ülke).

**مَقْصَبَة**
**مَقْصَبَة** 17t ,
a. Kamışlık; sazlık.

**قَاْصِب**
**قَاْصِب** 21 ,
a. 28 (a), (b)’ye bak.

c. İçmeyi reddeden (deve).

d. Kamış yetiştiricisi.

**قِصَاْب**
**قِصَاْب** 23 ,
a. Bent, set.

b. Su kanalları.

**قِصَاْبَة**
**قِصَاْبَة** 23t ,
a. Ney çalma.

b. Kasaplık mesleği.

c. 23 (a)’ya bak.

**قَصِيْب**
**قَصِيْب** 25 ,
a. 21 (c)’ye bak.

**قَصِيْبَة**
**قَصِيْبَة** 25t , (çoğulu **قَصَاْئِبُ** 46 ),
a. 28t (b)’ye bak.

b. Bukle, kıvrım, lüle.

**قَصُوْب**
**قَصُوْب** 26 ,
a. Kırpılmış.

**قَصَّاْب**
**قَصَّاْب** 28 ,
a. Neyzen, kavalcı.

b. Kasap.

**قَصَّاْبَة**
**قَصَّاْبَة** 28t ,
a. **قَصَّاْب** 28’in dişili.

b. Boru, tüp; kamış, ney.

c. Sövgücü; söven, kötüleyen.

**قُصَّاْبَة**
**قُصَّاْبَة** 29t , (çoğulu **قُصَّاْب** 29 ),
a. Kamış veya sazın bir payı, bir parçası.

b. 25t (b) ve 28t (b)’ye bak.

**قَصْبَآءُ**
**قَصْبَآءُ** 42 ,
a. 4 (a) ve 17t’ye bak.

**مِقْصَاْب**
**مِقْصَاْب** 45 ,
a. Kamış ve sazı bol yer.

**قَصَّبَ**
Etken isim: **قَصَّبَ** II ,
a. Galip, muzaffer.

b. Çevik, hızlı (at).

**قَصَّبَ**
Edilgen isim: **قَصَّبَ** II ,
a. Kıvırcık yapılmış, frize edilmiş (saç).

b. [topluluk], İşlenmiş, nakışlanmış (kumaş).

**قَصَْبَاة**
**قَصَْبَاة**
a. 4 (a)’ya bak.

**تَقْصِبَة**
**تَقْصِبَة** , **تَقْصِيْبَة** (çoğulu **تَقَاْصِب** 63 , **تَقَاْصِيْب** 64 ),
a. 25t (b)’ye bak.

**قَصَب السُّكَّر**
**قَصَب السُّكَّر**
a. Şeker kamışı.

**قَصَب المَصّ**
**قَصَب المَصّ**
a. [topluluk], yukarıdakine bak.

**قَصسَبَة الرِّئَة**
**قَصسَبَة الرِّئَة**
a. Soluk borusu.

**قَصَبَة المَرِيْء**
**قَصَبَة المَرِيْء**
a. Yemek borusu; gırtlak.
