# قصد (ق-ص-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kemik iliğidir

- Harfler: ق - ص - د
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُقْتَصِدٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B5%D9%90%D8%AF%D9%8C.md) | مُفْتَعِلٌ | Orta yollu | 2 | 2 | [31:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/ayet/31:32.md) |
| [قَاصِدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%90%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Ortada olan | 1 | 1 | [9:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/ayet/9:42.md) |
| [قَصْدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%AF%D9%8F.md) | فَعْلُ | Orta | 1 | 1 | [16:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/ayet/16:9.md) |
| [مُقْتَصِدَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B5%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | مُفْتَعِلَةٌ | Orta yollu | 1 | 1 | [5:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/ayet/5:66.md) |
| [وَاقْصِدْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%92%D8%B5%D9%90%D8%AF%D9%92.md) | وَافْعِلْ | Ortalama ol | 1 | 1 | [31:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/ayet/31:19.md) |

## Mücavir kökler — 60 mücavir (77 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ختر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Htr(tı) devenin arkasına bulaşan pislik demektir
2. [غضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak…
3. [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Çomaktır
4. [حمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yaban eşeği demektir
5. [موج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Dalga
6. [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Civar yerleşik bir yerin çevresi demektir
7. [جحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Cehd sert topraktır
8. [حلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hilye süs demektir
9. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Sufur” süpürgedir
10. [نجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
11. [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Seçip ayırdı
12. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
13. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yürür
14. [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şıkk, kopmuş parça demektir
15. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Örter
16. [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Berr kara, burr buğday demektir
17. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hales : Çekirdek içidir
18. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
19. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Gölge demektir
20. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
21. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yarış meydanı demektir
22. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tanınmayan
23. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Üst
24. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayağın alt tarafı demektir
25. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
26. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rical ayak demektir
27. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ön dişler demektir
28. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Özel konuşmak
29. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
30. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kulak demektir
31. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
32. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
33. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
34. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
35. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Emam ön demektir
36. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
37. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yumruk demektir
38. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
39. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yaşlı adamdır
40. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
41. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beraber
42. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İnek yavrusu, dana demektir
43. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kesr(sin ile) kırık demektir
44. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
45. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
46. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
47. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
48. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
49. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
50. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
51. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
52. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
53. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
54. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
55. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
56. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
57. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
58. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
59. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
60. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قصد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md), [وسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B7.md), [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md), [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin özüne ve ortasına yönelme, kemiğin kırılıp iliğinin ayrılması, dolgunluk ve hedefi tam vurma |
| Çekirdek Özet 2 | İfrat ve tefritten arınmış dosdoğru orta yol, adalete dayalı dengeli tutum ve zahmetsiz yöneliş |
| Çekirdek Özet 3 | Davranışta, inançta ve iktisatta sapmaları önleyen, hedefe doğrudan ulaştıran ontolojik ve ahlaki denge ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir niyet veya gevşek bir ılımlılık sanarak hedefi tam ortadan vuran adil ölçü niteliğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قص | Kesmek, kırmak, bir şeyin özüne veya sınırına ulaşmak, izini sürmek ([قصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B5.md), [قصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85.md), [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md), [قصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88.md), [قصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%81.md)) | د | Kapı, giriş ve kesin yöneliş imgesi katarak kesme ve kırma eylemini hedefi tam merkezinden vurmaya, özü çıkarmaya ve doğrusal bir amaç gütmeye dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Hareketi toplayan, odaklayan ve kesin bir odağa bağlayan sınır işlevi görür. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Doğrudan hedefe kilitlenme, yakalama ve öze doğru çekilme eğilimini belirler. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Eylemin bir kanaldan hedefe doğrudan geçişini ve kesin varış noktasını kurar. |
| قصد | Ufuktaki sınıra kilitlenip kapıdan dosdoğru içeri giren odaklanmış hareket | Dağılmadan ve sağa sola sapmadan hedefin tam ortasına, özüne kilitlenerek oraya doğrudan yönelme eylemini temsil eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert bir nesneyi, özellikle mızrağı veya kemiği tam ortasından ikiye kırmak; kemiğin kırılarak içindeki iliğin (mûh) açığa çıkması; et ve ilikle dolu olan semiz dişi deve; atılan okun hedefi tam ortasından vurup yerinde öldürmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde atılan okun hedefi sapmadan tam merkezinden vuruşunu şöyle tasvir eder: فأقْصَدها سهمي وقد كان قبلها / لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’e atfedilen erken rivayette tutumlu ve dengeli harcama kastedilerek şöyle buyrulur: ما عال مُقتَصِدٌ ولا يعيل. Ayrıca şiir geleneğinde her beyti vezin ve anlam bakımından tam ve dolgun kılınmış manzûmeye kasîde (قَصِيدَة) denmesi erken dönemden itibaren yerleşik bir tabirdir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde قصد kökü, kök harfleri düzeyinde Batı Sami dillerinde parçalama, kırma ve biçme biçimindeki somut köklerle fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. İbranicede kesmek ve kırmak anlam alanına bağlanan köklerle akrabalık taşırken, Arapçada bu fiziksel kesme ve kırma eylemi (kemiğin kırılıp iliğinin çıkarılması, mızrağın ortadan kırılması) zamanla iki belirgin semantik hatta evrilmiştir: birincisi hedefin tam ortasına yönelme ve hedefi şaşmadan vurma; ikincisi ise iki aşırı uç arasındaki tam denge noktasını yani orta yolu (itidal) tutma hattıdır. Kökün Süryanice ve diğer Doğu Sami dillerindeki izleri daha sınırlı olup Arapça, somut parçalanma ile soyut amaçlılık ve itidal arasındaki geçişi en zengin biçimde koruyan Sami dildir.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs Hebrew Lexicon; Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ortadan kırma, özü açığa çıkarma ve hedefe yönelme | Kemiğin kırılıp iliğinin alınması ve mızrağın kırılması eylemi, doğrudan hedefe kilitlenmeye ve iki uç arasındaki orta noktayı bulmaya aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice kesme, ayırma ve biçme semantiği | Kuzeybatı Sami dillerindeki parçalama ve kesme kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık barındırır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan soydaş biçim tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قصد | Anlamlı | Ortalamak, yönelmek, kırmak | Doğru yola yönelmek, dengeli olmak, hedefi vurmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قدص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| صقد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) | Anlamlı | Doğruluk, gerçeklik, uyum | Sözün veya inancın gerçeğe tam uyması, sarsılmaz sadakat | Kardeş kök; Kur'an'da geçer, hedef kökle doğruluk ekseninde buluşur |
| دقص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| [دصق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B5%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قصد | Merkez | Yönelme, orta yol, denge | Hedefe dosdoğru yönelerek aşırılıklardan uzak, tam dengede durma eylemidir. | Hem niyet hem de davranış planında dengeyi ve özü korumayı ifade eder. |
| [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Adalet, denklik, eşitlik | [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) iki şey arasındaki eşitliği ve hukuki dengeyi hedefler; قصد ise aşırılıkları kırarak orta yolu bizzat yürümeyi vurgular. | Hukuki ve ahlaki tartı boyutunda yoğunlaşır. |
| [وسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B7.md) | Komşu | Orta, merkez, en hayırlı | [وسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B7.md) mekânsal veya konumsal olarak merkezde bulunmayı bildirir; قصد iradi olarak o merkeze yönelmeyi içerir. | Varlık ve konum olarak en dengeli yeri anlatır. |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Doğruluk, ayakta tutma | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) eğriliği bulunmayan dik ve istikrarlı duruşu ifade eder; قصد iki uca sapmaksızın sürdürülen yürüyüşü gösterir. | İstikamet ve kıvam boyutunu öne çıkarır. |
| [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | İsabet, açığı kapatma | [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) hedefe tam isabet ettirmeyi ve boşluk bırakmamayı anlatır; قصد hareketin dengeli tabiatını temsil eder. | Söz ve amelde tam isabet anlamı taşır. |
| [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) | Zıt | Sapma, haktan ayrılma, zulüm | [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) yoldan çıkmayı, sınırlardan sapmayı ve haddi aşmayı ifade eder; قصد kökünün tam zıddıdır. | Doğru istikameti terk edip eğriliğe düşmektir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قصد | Doğru yönelme, itidal | Hedefe dosdoğru yönelmeyi ve aşırılıklardan uzak dengeli orta yolu ifade eder. | Kesin |
| Latince | Intentio, moderatio | Amaç, niyet, ölçülülük | Intentio zihinsel yönelimi, moderatio ise taşkınlıkları kıran ölçülülüğü karşılar; iki kavram kökün iki temel ucunu verir. | Güçlü |
| İngilizce | Intention, moderation, economy | Niyet, itidal, tutumluluk | Intention yönelme boyutunu, moderation aşırılıktan kaçınmayı, economy ise kaynakları dengeli harcamayı yansıtır. | Güçlü |
| Almanca | Absicht, Mäßigung | Kasıt, ölçülülük | Absicht hedefe odaklanmayı, Mäßigung ifrat ve tefritten kaçınan ölçülü tutumu karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Intention, juste milieu | Niyet, orta yol | Juste milieu tam olarak iki aşırı uç arasındaki adil orta çizgiyi karşılarken intention yönelimi verir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَصْدُ | Dosdoğru ve hedefe ulaştıran yol | Yolların ayrıldığı yerde insanı saptırmadan doğrudan Allah'a ulaştıran ana istikamet bağlamında geçer (Nahl [16:9](https://lisan.digital/tr/ayet/16:9.md)). |
| قَاصِدًا | Kolay, mutedil, yorucu olmayan | Tebük Seferi'ne katılmaktan kaçınan münafıkların tutumunu anlatırken, meşakkati az ve mesafesi orta olan sefer anlamında kullanılır (Tevbe [9:42](https://lisan.digital/tr/ayet/9:42.md)). |
| وَاقْصِدْ | Dengeli, ölçülü ve mutedil olma emri | Lokmân'ın oğluna verdiği ahlaki öğütlerde, yürüyüşte gurur ve taşkınlıktan uzak dengeli bir hız ve tavır takınma bağlamındadır (Lokmân [31:19](https://lisan.digital/tr/ayet/31:19.md)). |
| مُقْتَصِدٌ / مُقْتَصِدَةٌ | Hayırda yarış ile zulüm arasında orta yolda kalan zümre | Kitap ehlinden veya müminlerden ne tamamen sapan ne de iyilikte en öne geçen, farzları yerine getirip orta yolu tutan kimseler için kullanılır (Mâide [5:66](https://lisan.digital/tr/ayet/5:66.md), Fâtır [35:32](https://lisan.digital/tr/ayet/35:32.md)). |
| مُقْتَصِدٌ | Denizdeki tehlikeden kurtulunca şükür ile nankörlük arasında tereddütlü kalan | Fırtınadan kurtarıldıktan sonra bütünüyle şükretmek yerine ikircikli ve çekingen bir orta çizgide duran insan hali (Lokmân [31:32](https://lisan.digital/tr/ayet/31:32.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, niyet ve hidayet yolu | Allah'ın kullarına doğru yolu göstermesi (قصد السبيل) ve insanın amellerindeki niyet ve iradi yönelişin (kasd) mahiyeti tartışılmıştır. | Doğru istikamet ve bilinçli yönelim anlamında yoğunlaşır. |
| Fıkıh | İbadetlerde ve tasarruflarda niyet | Akitlerde ve ibadetlerde lafızların zahirine mi yoksa failin niyet ve amacına (makasıd) mı itibar edileceği meselesinde temel kavramdır. | Hukuki fiilin ardındaki nihai gaye ve iradeyi bildirir. |
| Tefsir | Ahlaki seviyeler ve zümre tasnifi | Fâtır Suresi 32. ayette geçen üç zümreden (zâlim, muktesid, sâbık) muktesid olanın konumu, günahkâr ile öncü arasındaki yeri olarak şerhedilmiştir. | Aşırılığa düşmeyen fakat en ileri derecede de olmayan orta seviye. |
| Hadis | İbadette ve harcamada itidal | İbadetlerde aşırıya kaçıp tükenmeyi yasaklayan rivayetlerde (القصد القصد تبلغوا) ve iktisatlı harcamayı öven naslarda merkezî ilkedir. | Sürekliliği sağlayan dengeli ve ölçülü uygulama. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve amelde orta yol | İtidal | Aşırılıkları önleme | Dinde ruhbanlık gibi ifrat ile laubalilik gibi tefriti engelleyerek sürdürülebilir dindarlık sağlar. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve düşünce | Rasyonel ölçülülük | Doğru yargıya varma | Dogmatik katılık ile kuşkucu savrulma arasında hakikate doğrudan ulaştıran sağlam metodolojiyi kurar. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu düzeni | Adalet ve denge | Toplumsal kutuplaşmayı giderme | Baskıcı istibdat ile kaotik başıboşluk arasında toplumu adaletle ayakta tutan yönetim tarzını temsil eder. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim ahlakı | İktisat | Kaynakları koruma | İsraf ile cimriliğin kırıldığı, kaynakların özüne ve asıl hedefine uygun verimli kullanımını düzenler. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal optimizasyon ve merkezî eğilim | İki sınır değer arasındaki minimum maliyetli en kısa vektör ve dalgalanmaların toplandığı ortalama nokta gibi, hedefe en az enerjiyle doğrudan varmayı temsil eder. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Altın oran ahlakı ve dinamik denge | Sosyal psikolojide ve ahlak felsefesinde aşırı uçların sönümlenerek davranışın en yüksek işlevsellik ve sürdürülebilirlik kazandığı orta nokta ilkesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü Türkçedeki modern «kasıt» (suç işleme niyeti, kötü niyet) kullanımına veya sadece parasal «iktisat» (para biriktirme, cimrilik sınırında tutumluluk) kavramına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da yürüme biçiminden ([31:19](https://lisan.digital/tr/ayet/31:19.md)) inanç seviyelerine ([35:32](https://lisan.digital/tr/ayet/35:32.md)), yolun doğruluğundan ([16:9](https://lisan.digital/tr/ayet/16:9.md)) seferin kolaylığına ([9:42](https://lisan.digital/tr/ayet/9:42.md)) kadar tüm varoluşsal yönelişleri ve adil dengeyi kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök daraltıldığında, Kur'an'ın hem ahlakta hem ibadette hem de harcamada önerdiği ontolojik omurga olan «orta yol ve doğrudan hedefe kilitlenme» ilkesi ahlaki bir teferruata veya kötü niyet kategorisine indirgenmiş olur. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamında ve insan amelinde sapmaları engelleyen ana mihenk taşını; aşırılıkları kırarak özü muhafaza eden hedefe dönük dosdoğru yönelişi tarif ettiği için temel önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsan karakterlerinin ve manevi derecelerin tasnif edildiği ayetlerde, ahlak ve edep talimatlarında ve Allah'a giden yolların beyan edildiği hidayet ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Faziletin aşırılıklarda, taşkın zahitlikte veya uç tepkilerde aranması yanılgısını düzeltir; en üstün değerin dengeli, kararlı ve hedefe doğrudan giden orta yolda olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kemiğin kırılarak iliğinin açığa çıkarılması, mızrağın ortadan kırılması, semizlik ve atılan okun hedefi doğrudan vurması.
- Soyut anlam: Aşırı uçları kırıp ortadan kaldırarak iki sınır arasındaki en doğru, adil ve sürdürülebilir orta yola yönelme hali.
- Sistematik karşılık: İfrat ile tefrit arasındaki salınımı engelleyen, insan eylemini doğrudan nihai maksada yönlendiren itidal ve optimizasyon ilkesi.
- LaTeX modeli: $$Q = \arg\min_{x \in [a, b]} \|x - x^*\|$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $a$ ve $b$ ifrat ve tefriti temsil eden aşırı uç sınırları; $x^*$ hedefin tam merkezinde yer alan hakikati ve mutlak doğruyu; $x$ bu aralıkta seçilen ameli veya yolu; $Q$ ise iki uç arasındaki sapmaları sıfırlayarak hedefe olan mesafeyi en aza indiren mutedil ve adil yönelişi (قصد) temsil etmektedir.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/ayet/5:66.md) — مُقْتَصِدَةٌ

وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Eğer onlar; Tevrat’ı, İncil’i ve kendilerine Rabblarından indirilmiş olanı dosdoğru tutsalardı; muhakkak ki hem üstlerinden, hem de ayaklarının altlarından yiyeceklerdi. İçlerinden orta yolu tutan bir ümmet vardır. Onlardan bir çoğunun yapmakta oldukları şey ise ne kötüdür.

### [Tevbe 9:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/ayet/9:42.md) — قَاصِدًا

لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ

Meal (IK): Eğer kolay bir kazanç ve orta bir sefer olsaydı; elbette senin arkana düşerlerdi. Fakat zorluk onlara uzak geldi. Gücümüz yetseydi; herhalde biz de sizinle beraber çıkardık, diye yemin edeceklerdir. Kendilerini helak ederler. Allah biliyor ki; onlar muhakkak yalancılardır.

### [Nahl 16:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/ayet/16:9.md) — قَصْدُ

وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْهَا جَائِرٌ وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ

Meal (IK): Yolun doğrusunu göstermek Alla’a aittir. Ondan sapan da vardır. O, dileseydi; hepinizi birlikte doğru yola iletirdi.

### [Lokman 31:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/ayet/31:19.md) — وَاقْصِدْ

وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ

Meal (IK): Yürüyüşünde tabii ol, sesini kıs. Şüphesiz ki seslerin en çirkini eşeklerin sesidir.

### [Lokman 31:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/ayet/31:32.md) — مُقْتَصِدٌ

وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ

Meal (IK): Onları dağlar gibi dalgalar sardığı vakit; dini yalnız Allah’a tahsis ederek O’na yalvarırlar. Onları karaya çıkararak kurtardığı zaman da; içlerinden bir kısmı orta yolu tutar. Ayetlerimizi gaddar ve nankör olanın dışında başkası bilerek inkar etmez.

### [Fatır 35:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/ayet/35:32.md) — مُقْتَصِدٌ

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ

Meal (IK): Sonra Biz; kitabı, kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedicidir, kimi de muktesiddir. Kimi ise Allah’ın izni ile hayırlara koşandır. İşte bu; büyük lutfun kendisidir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kemik iliğidir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والصاد والدال معهما
ق ص د، ص د ق يستعملان فقط قصد: القَصْدُ استقامة الطريقة، وقَصَدَ يقصِدُ قَصْداً فهو قاصد.
والقَصْدُ في المعيشة ألا تسرف ولا تقتر.
وفي الحديث: "ما عال مُقتَصِدٌ ولا يعيل".
والقَصيدُ: ما تم شطرا أبنيته من الشعر.
والقَصيدةُ: مخة العظم إذا خرجت وانقَصَدَتْ أي انفصلت من موضعها وخرجت.
وانقَصَدَ الرمح أي انكسر نصفين حتى يبين، وكل قطعة منه قِصدَةٌ، ويجمع على قِصَدٍ، ورمح قَصِدٌ أي قُصِمَ نصفين أو أكثر، بين القَصْدِ، قال:
أقرو إليهم أنابيب القنا قِصَدا
أي قطعاً.
وانقَصَدَ الرمح، وقلما يقال: قَصِدَ إلا أن كل نعت على فعل لا يمتنع صدوره من انفعل.
والقَصَدُ مشرة العضاه أيام الخريف تخرج بعد القيظ الورق في العضاه أغصان غضة رخاص تسمى كل واحدة منها قَصْدَةً.
والمُقتَصِدُ من الرجال الذي ليس بقصير ولا جسيم ويستعمل في غير الرجال، وكذلك المُقَصَّد من الرجال.
والإِقصادُ: القتل مكانه، قال:
يا عينُ ما بالي أرَى الدمعَ جامداً		وقد أَقْصَدَتْ ريبُ المنّية خالِدا
صدق: الصِّدْق: نَقيض الكذب.
ويقال للرجل الجواد والفرس الجواد: إنه لذو مَصْدَقٍ، أي صادِقُ الحملة.
وصَدَقْتَه: قلت له صِدْقاً، وكذلك من الوعيد إذا أوقعتهم قلت: صَدَقْتُهم. وهذا رجل صِدقٍ، مضاف، بمعنى نعم الرجل هو، وامرأة ِصْدقٍ، وقوم صِدْقٍ.
فإذا نعته قلت: هو الرجل الصَّدْقُ، وهي الصَّدْقَةُ، وقوم صَدْقُونَ، ونساء صَدْقاتٌ، قال:
مقذوذة الأذان صَدْقاتُ الحَدَقْ
أي نافذة الحدق.
وفلان صَديقي، وفلانة صديقتي، وإن قيل: هي له صَديقٌ على التكرار جاز، قال:
وإذ أم عمارٍ صديق مُساعِفٌ
والصَّدقُ: الكامل من كل شيء.
والصِّدِّيق من يُصَدِّقُ بكل أمر الله والنبي عليه السلام لا يتخالجه شك في شيء.
والصَّداقةُ مصدر الصَّديقِ، وقد صادَقَه مُصادقَةً أي يَصْدُقُه النصيحة والمودة.
والصِّداقُ والصُّدْقَةُ والصَّدُقَةُ: المهر.
والمُتَصَدِّقُ: المعطي للصدقة.
وأصَدَّقُ: آخذ الصدقات من الغنم، قال الأعشى:
ود المُصَدِّق من بني عمروٍ		أن القبائلَ كلهـا غَـنْـم

##### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve **الدال** bunlarla birlikte

**ق ص د**, **ص د ق** yalnızca kullanılırlar.

**قصد**: **القَصْدُ** yolun doğruluğudur; ve **قَصَدَ** **يقصِدُ** **قَصْداً**; o hâlde o **قاصد**tir.

Ve **القَصْدُ** geçimde, ne israf etmen ne de kısmaman (cimrilik etmemen)dir.

Ve hadiste: “**ما عال مُقتَصِدٌ ولا يعيل**”.

Ve **القَصيدُ**: şiirin yapılarının iki yarısı tamam olan şeydir.

Ve **القَصيدةُ**: kemik iliğidir; çıktığı zaman ve **انقَصَدَتْ**; yani yerinden ayrıldı ve çıktı.

Ve **انقَصَدَ** mızrak; yani iki yarıya kırıldı, ta ki belli olsun; ve ondan her parça bir **قِصدَةٌ**dir; ve **قِصَدٍ** üzere çoğul yapılır. Ve **رمح قَصِدٌ**; yani iki yarıya yahut daha fazlasına kırıldı; **القَصْدِ**i açık (belli) olan. Dedi ki:
أقرو إليهم أنابيب القنا قِصَدا
yani parçalar.

Ve **انقَصَدَ** mızrak; ve nadiren denir: **قَصِدَ**; ancak her niteleme **فعل** üzere olursa, **انفعل**den çıkması (sudur etmesi) engellenmez.

Ve **القَصَدُ**: sonbahar günlerinde **العضاه**ın sürgünüdür; yaz sıcağından sonra **العضاه**da yaprak çıkar; taze, yumuşak dallar; bunların her birine **قَصْدَةً** denir.

Ve **المُقتَصِدُ** erkeklerden: ne kısa ne de iri olan kimsedir; ve erkekler dışında da kullanılır; ve yine erkeklerden **المُقَصَّد** böyledir.

Ve **الإِقصادُ**: onu bulunduğu yerde öldürmektir. Dedi ki:
يا عينُ ما بالي أرَى الدمعَ جامداً		وقد أَقْصَدَتْ ريبُ المنّية خالِدا

**صدق**: **الصِّدْق**: yalanın zıddıdır.

Ve cömert adama ve cömert ata denir: onun **مَصْدَقٍ** sahibi olduğu; yani حملenin (hücumun) doğrusu.

Ve **صَدَقْتَه**: ona **صِدْقاً** söyledim; ve aynı şekilde tehditten, onları gerçekleştirdiğin zaman dersin: **صَدَقْتُهم**. Ve bu bir **رجل صِدقٍ**dür; izafetli; “ne iyi adamdır o” anlamında; ve bir **امرأة ِصْدقٍ**; ve bir **قوم صِدْقٍ**.

Artık onu sıfat yaptığın zaman dersin: o **الرجل الصَّدْقُ**tur; ve o (kadın) **الصَّدْقَةُ**dir; ve bir kavim **صَدْقُونَ**; ve kadınlar **صَدْقاتٌ**. Dedi ki:
مقذوذة الأذان صَدْقاتُ الحَدَقْ
yani gözbebekleri delici (nüfuz edici) olanlar.

Ve falan benim **صَديقي**mdir; ve falanca benim **صديقتي**mdir. Ve eğer denilirse: o, onun için **صَديقٌ**tur; tekrar üzere (aynı lafzı kullanarak) caiz olur. Dedi ki:
وإذ أم عمارٍ صديق مُساعِفٌ

Ve **الصَّدقُ**: her şeyin tam olanıdır.

Ve **الصِّدِّيق**: Allah’ın ve Peygamber’in (ona selam olsun) her emrini tasdik eden; hiçbir şeyde ona bir şüphe karışmayan kimsedir.

Ve **الصَّداقةُ**: **الصَّديقِ**in masdarıdır; ve ona **صادَقَه مُصادقَةً**; yani ona öğüdü ve sevgiyi doğru söyler.

Ve **الصِّداقُ** ve **الصُّدْقَةُ** ve **الصَّدُقَةُ**: mehir.

Ve **المُتَصَدِّقُ**: sadakayı veren.

Ve **أصَدَّقُ**: koyunlardan sadakaları alan. **الأعشى** dedi ki:
ود المُصَدِّق من بني عمروٍ		أن القبائلَ كلهـا غَـنْـم

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَصْدُ: إتيان الشيء. تقول قَصَدْتُهُ، وقَصَدْتُ له، وقَصَدْتُ إليه بمعنًى. وقَصَدْتُ قَصْدَهُ: نحوْت نحوه. وقَصَدْتُ العودَ قَصْداً: كسرته. والقِصْدَةُ بالكسر القطعةُ من الشيء إذا انكسر، والجمع قِصَدٌ. يقال: القَنا قِصَدٌ. وقد انْقَصَدَ الرمح. وتَقَصَّدَتِ الرماح: تَكَسَّرَت. ورمحٌ أقْصادٌ. قال الأخفش: هذا أحد ما جاء على بناء الجمع. وتَقَصَّدَ الكلبُ وغيره، أي مات. قال لبيد:
فَتَقَصَّدَتْ منها كَسابِ وضُرِّجَتْ		بدَمٍ وغودَرِ في المَكَرِّ سُحامُها
وأقْصَدَ السهم، أي أصاب فقتل مكانه. وأقْصَدَته حَيَّةٌ: قتلته. قال الأخطل:
فإن كنتِ أقْصَدْتِني إذ رَمَيْتِـنـيبسَهْمَيْكِ فالرامي يَصيد ولا يَدْري
أي ولا يَخْتِلُ. والقصيدُ: جمعُ القصيدةِ من الشعر، مثل سَفينٍ جمع سفينةٍ. والقَصيدُ: اللحم اليابس. والقاصِدُ: القريب؛ يقال: بيننا وبين الماء ليلةٌ قاصِدَةٌ، أي هيِّنةُ السيرِ، لا تعبَ فيه ولا بطءَ. والقَصْدُ: بين الإسراف والتقتير. يقال: فلانٌ مقتصِدٌ في النفقة. وقوله تعالى: "واقْصِدْ في مَشْيكَ". واقصِدْ بذَرْعِكَ، أي ارْبَعْ على نفسك. والقَصْدُ: العدلُ.

##### Türkçe

**القَصْدُ**: şeye gelmek. **قَصَدْتُهُ** dersin; ve **قَصَدْتُ له**; ve **قَصَدْتُ إليه** bir mânâ ile. Ve **قَصَدْتُ قَصْدَهُ**: onun yönüne yöneldim. Ve **قَصَدْتُ العودَ قَصْداً**: onu kırdım. Ve **القِصْدَةُ** (kesre ile) şeyden bir parça; kırıldığı zaman; çoğulu **قِصَدٌ**. Denir: **القَنا قِصَدٌ**. Ve mızrak **انْقَصَدَ**. Ve **تَقَصَّدَتِ الرماح**: kırıldılar. Ve **رمحٌ أقْصادٌ**. **الأخفش** dedi: bu, cem‘ binası üzere gelenlerden biridir. Ve **تَقَصَّدَ الكلبُ** ve başkası; yani öldü. **لبيد** dedi:
فَتَقَصَّدَتْ منها كَسابِ وضُرِّجَتْ		بدَمٍ وغودَرِ في المَكَرِّ سُحامُها

Ve **أقْصَدَ السهم**; yani isabet etti de onu yerinde öldürdü. Ve **أقْصَدَته حَيَّةٌ**: onu öldürdü. **الأخطل** dedi:
فإن كنتِ أقْصَدْتِني إذ رَمَيْتِـنـيبسَهْمَيْكِ فالرامي يَصيد ولا يَدْري
yani: ve aldatmaz. Ve **القصيدُ**: şiirden **القصيدة**’nin çoğulu; **سَفينٍ**’in **سفينةٍ**’nin çoğulu olması gibi. Ve **القَصيدُ**: kuru et. Ve **القاصِدُ**: yakın; denir: bizimle su arasında **ليلةٌ قاصِدَةٌ**; yani yürüyüşü kolay; onda ne yorgunluk vardır ne de yavaşlık. Ve **القَصْدُ**: israf ile kısma arasında. Denir: falan kimse harcamada **مقتصِدٌ**. Ve O’nun sözü (yüce): "**واقْصِدْ في مَشْيكَ**". Ve **واقصِدْ بذَرْعِكَ**; yani kendine karşı ağırdan al. Ve **القَصْدُ**: adalet.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ص د
قصد ، صدق ، دصق .
قصد : قال الليث : القصد : اسْتقامة الطريقة ، قَصدَ يَقْصِد قصداً فهو قاصِدٌ ، والقصد في المعيشةِ ألاَّ يسرِفَ ولا يقتِّرَ .
وفي الحديث : ( ما عالَ مُقْتصِدٌ ولا يَعِيل ) ، والقصيد من الشعر ما تم شطر أبنيته وقال غيره : سميَ قصيداً لأن قائله احتفل له فَنَقَّحَه بالكلام الجيِّدِ والمعنى المختار ، وأصله من القَصِيدِ وهو المخُّ السَّمِين الذي يَتَقَصَّد أي : يَتَكَسَّر إذا استخرج من قصبه لسمنه وضده الرار وهو المخُّ السائل الذائب الذي هو كالماء لا يتقصد ، والعرب تستعير السمنَ في الكلام فتقول : هذا كلامٌ سمينٌ أي جَيِّدٌ ومعنى
سمين ، وقالوا : شِعرٌ قصيدٌ : إذا كان منقحاً مجوداً .
وقال آخرون : سُمِّي الشعر التامُّ قَصِيداً لأن قائله جعله من باله فقصدَ له قصداً وروَّى فيه ذهنه ولم يقتضبه اقتضاباً ، فهو فَعِيلٌ بمعنى مفعولٍ من القصدِ ، وهو الأمُّ ، ومما يحقق هذا قول النابغة :
وقائلةٍ من أَمَّها واهتدى لها
زيادُ بن عمروٍ أَمَّها واهتدى لها
يعني قصيدته التي يقول فيها :
يا دارَ مَيَّةَ بالعلياءِ فالسَّنَدِ
وأدخلوا الهاء في القصيدة لأنهم ذهبوا بها مذهب الاسم ، والله أعلم .
وقال أبو عبيدة : مُخٌّ قصيد وقَصُودٌ ، وهو دون السمين وفوق المهزول ، ومثله رجل صليد ، وصَلُودٌ ، إذا كان بخيلاً ، قاله الكسائي .
وقال ابن بزُرْجَ : أقصدَ الشاعر وأَرْمَل وأهزج وأرْجز ، من القَصيد والرَّمَلَ والرَّجَز والهزج .
وقال الليث : القَصِيدُ : اليابسُ من اللحم .
وقال أبو زيد :
وإذا القومُ كان زادهُم اللَّحْ
مُ قصيداً منه وغيرَقصيدِ
قال : والقصيدُ : العصا .
وقال حُميد بن ثور :
فظلُّ نساءُ الحيِّ يحشُون كُرْسُفاً
رُؤُوسَ عِظامٍ أوضحتها القصائدُ
قال : والقصيدةُ : المُخَّةُ إذا أُخرجت من العظم وإذا انفصلت من موضعها أو خرجت قيل : قد انْقَصَدَتْ ، يقال : انقصد الرُّمح إذا انكسر بِنِصْفَيْن حتى يَبِينَ ، وكل قطعة قِصْدَةٌ ، وجمعها قِصَدٌ ، ورمحٌ قَصِدٌ بَيِّنُ القَصَدِ ، وإذا اشتقوا له فِعلاً قالوا انقصدَ وقلَّما يقولون قَصِدَ إلا أن كل نعت على فَعِلٍ لا يمتنعُ صدوره من انْفَعَلَ .
وقال قيس بن الخطيم :
ترى قِصَدَ المُرَّان تُلْقَى كأنها
تَذَرُّعُ خُرصان بأيدي الشواطبِ
وقال آخر :
أقرُو إليهم أنابيب القَنا قِصَدَا
يريد : أمشي إليهم على كِسَر الرماحِ .
وقال الليث : القَصَدَ مَشْرَةُ العضاه أيام الخريف تخرج بعد القيظِ الورق في العضاه أغصاناً رطبةً غَضَّةً رِخاصاً تُسمى كل واحدة منها قَصْدَةً .
أبو عبيد عن الأصمعي : الإقصادُ : القتل على كل حال .
وقال الليث : هو القتل على المكان ، ويقال : عضَّته حيَّة فأَقصَدتهُ ، ورَمته المَنِيَّة بِسَهمِها فأَقصدته ، قال : والمُقَصَّدُ من الرجال الذي ليس بجسيم ولا قصير ، وقد يُستعمل هذا في النعت في غير الرجال
أيضاً .
وقال غيره : ناقة قَصِيدٌ : سمينةٌ ممتلئة جسيمة ، وقد قَصُدَت قصادةً .
قال الأعشى :
قطعتُ وصاحبي سُرُح كِناز
كركنِ الرَّعْنِ ذِعْلبَةٌ قَصيدُ
وقال ابن شميل : القصود من الإبل الجامِسُ المُخّ ، واسم المخ : الجامس : قصيد .
وقال ابن الأعرابي : القَصَدَةُ من كل شجرة ذات شوكٍ أن يظهر نباتها أوَّل ما ينبتُ . وقال المثقب العبدي :
سيُبْلِغُنِي أجلادها وقصيدها
يريد : سنامها .
ويقال : قصد فلان في مشيه إذا مشى سَوِيّاً ، قال الله : ( مُخْتَالٍ فَخُورٍ وَاقْصِدْ فِى مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِن صَوْتِكَ إِنَّ أَنكَرَ الاَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ ) ( لقمان : 19 ) ، واقتصد فلان في أمره : إذا استقام .
صدق : أبو عبيد في باب الرماح : الصَّدْقُ : المستوي .
قال : قال أبو عمرو : الصَّدْقُ : الصُّلْب ، وكذلك قال ابن السكيت .
قال ، ويقال : هو صَدْقُ النظر ، ومنه قيل : صدقوهم القتال ، والصِّدْقُ ضدُّ الكذب .
قال أبوالهيثم في قول كعب بن زهير :
وفي الحلم إدهانٌ وفي العفو دُرسةٌ
وفي الصدق منجاةٌ من الشَّرِّ فاصدق
قال : والصِّدق ها هنا الشجاعة والصلابة ، يقول : إذا صَلُبْت للحرب وصدقتَ انهزم عنك من تصدقه ، وإن ضعُفْت قوِي عليك واستمكن منك .
وقال الليث : ويقال : صدقتُ القوم أي : قلتُ لهم صِدقاً ، وكذلك من الوعيد إذا وقعتَ بهم قلتَ صدقتُهم ، ومن أمثالهم : الصِّدق يُنبي عنك لا الوعيد ، ويقال : هذا رجلُ صِدقٍ مضافٌ بكسر الصاد ، معناه : نِعْمَ الرجل هو ، وامرأة صِدْقٍ كذلك ، فإن جعلته نَعتاً قلت هو الرجل الصَّدق ، وهي صَدقةٌ وقومٌ صَدْقون ، ونساءٌ صَدْقاتٌ .
وأنشد :
( مقذوذة الآذان ) صَدْقاتُ الحدقْ
أي : نافذاتُ الحدقِ . وقال رؤبة يصف فرساً :
والمرءُ أيُّ الصَّدق يُبلي صَدْقاً
والصَّدقُ : الكامل من كل شيء .
قال الله عز وجل : ( ولقد صَدَقَ عليهم إبليس ظنَّه ) ( سبأ : 20 ) ، بتخفيف الدال ونصب الظَّن .
قال الفراء : أي : صَدَق عليهم في ظنِّه .
وقال أبو الهيثم : يقال : صَدَقني فلان أي : قال لي الصِّدق ، وكَذَبني : أي : قال لي الكذب .
ومن كلام العرب : صَدَقْتُ الله حديثاً إن لم أفعل كذا : يمينٌ ، المعنى : لا صدقت الله حديثاً إن لم أفعل كذا .
وقال شمر : الصَّيْدَق : الأمِين ، وأنشد قول أمَيَّة :
فيها النجوم تطيع غير مُرَاحة
ما قال صَيْدَقُها الأمين الأرشد
قال : وقال أبو عمرو : الصيدق : القطب ، وقيل : الملك .
وقال الله عزَّ وجلَّ : ( وَءَاتُواْ النِّسَآءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً ) ( النساء : 4 ) .
يقال : هو صِداقُ المرأة وصُدْقَةُ المرأة وصَدَاقُ المرأة مفتوحاً ، وهو أقلها ، والذي في القرآن جمع صَدُقةٍ ، ومن قال صُدْقَةُ المرأة قال صُدُقاتٌ ، كما تقول غُرْفَةُ وغُرُفاتٌ ، ويجوز صُدَقاتِهنَّ بضم الصاد وفتح الدال ويجوز صُدُقاتهنَّ ، ولا يقرأ من هذه اللغات إلا بما قُرىء به لأن القراءة سُنَّةٌ ، وهذا كله قول أبي إسحاق النحوي .
وقال الليث : كل من صدَّق بأمر الله لا يتخالجه في شيء منه شكٌّ ، وصدَّق النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فهو صِدِّيقٌ ، وهو قول الله : ( هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَآءُ عِندَ ) ( الحديد : 19 ) ، والصداقة مصدر الصَّدِيق ، والفعل : صادقهُ مصادقة واشتقاقه أنه صَدَقهُ المودَّة والنصيحة ، والصَّدَقَةُ ما تصدقت به على مسكين ، والمُعطِي مُتَصَدِّقٌ والسائلُ متصَدِّق ، هما سواءٌ .
قال أبو منصور : وحُذَّاق النحويين وأئمة اللغة أنكروا أن يقال للسائل مُتَصَدقٌ ؛ ولم يجيزوه ، قال ذلك الأصمعي والفراء : إنما يقال للمُعطي مُتَصَدِّقٌ .
قال الله عز وجل : ( وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَآ إِنَّ اللَّهَ يَجْزِى الْمُتَصَدِّقِينَ ) ( يوسف : 88 ) ، ويقالُ للرجل الذي يأخذ الصدقاتِ ويجمعُها لأهل السُّهمان : مُصدق بتخفيف الصادِ ، وأَما المُصَّدِّقُ بتشديد الصادِ والدالِ ، فهو المُتَصَدِّقُ وأدغِمَتْ التاءُ في الصادِ فَشُدِّدَتْ . قال الله عز وجل : ( تَعْقِلُونَ إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُواْ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ ) ( الحديد : 18 ) .
وأما قوله جلَّ وعز : ( قَرِينٌ يَقُولُ أَءِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ ( ) ( لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ أَءِذَا مِتْنَا وَكُنَّا ) ( الصافات : 52 ، 53 ) ، فالصاد خفيفةٌ والدالُ شديدةٌ ، وهو مِنْ تصديقِك صاحبَكَ إذا قالَ قولاً أوْ حَدَّثَ حَدِيثاً ، وكذلك مُصَدِّقُ الصدَقاتِ .
وأنشد :
وَدَّ المُصَدِّقُ مِنْ بَني غبرٍ
أنَّ القبائِلَ كلها غَنَمُ
ومن قرأ : ( صَبَّارٍ شَكُورٍ وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقاً مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ (
 ( سبأ : 20 ) ، فمعناه : أنه حققَ ظنه حينَ قال : ( وَلاَُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ ) ( النساء : 119 ) ، لأنه قال ذلك ظاناً فحقَّقه في الضالين ، وأصدق الرجلُ المرأة حين تزوّجها ، أي جعل لها صَدَاقاً ، ورجلٌ صَدُوق ، أبلغ من الصادق ، وفلانٌ صديقي ، أي أخَصُّ أصدقائي ، والصِّدِّيق : المبالغ في الصدق .

##### Türkçe

ق ص د
**قصد** ، **صدق** ، **دصق** .

**قصد** : Leys dedi: **القصد**: yolun doğruluğu/istikameti; **قَصدَ يَقْصِد قصداً فهو قاصِدٌ**; ve geçimde **القصد**: ne israf etmesi ne de kısmaması.

Ve hadiste: “( **ما عالَ مُقْتصِدٌ ولا يَعِيل** )”; ve şiirden **القصيد**: bina(lar)ının yarım(ı) tamam olan şeydir. Başkası dedi: Ona **قصيداً** denildi; çünkü söyleyeni onun için özen gösterdi de onu iyi söz ve seçilmiş mânâ ile arındırdı/düzeltti. Aslı **القَصِيدِ**’dendir; o, yağlı/semiz ilik olan **المخُّ السَّمِين**’dir; çıkarıldığında semizliğinden dolayı **يَتَقَصَّد** yani kırılıp parçalanır. Zıddı **الرار**’dır; o, su gibi olan, kırılıp parçalanmayan akıcı eriyik iliktir. Araplar semizliği sözde ödünç alırlar da şöyle derler: “Bu, semiz sözdür” yani iyi(dir); ve **سمين**’in mânâsı. Ve dediler: **شِعرٌ قصيدٌ**: eğer arındırılmış, sağlamlaştırılmış olursa.

Başka(ları) dedi: Tam şiire **قَصِيداً** denildi; çünkü söyleyeni onu zihninden yaptı; ona bir kasıtla yöneldi ve onda zihnini evirip çevirdi; onu koparırcasına (acelece) koparmadı. O, **فَعِيلٌ** vezninde **مفعولٍ** mânâsınadır; **القصد**’den; ve o, **الأمُّ**’dur. Bunu doğrulayan şeylerden biri Nâbiga’nın sözüdür:
وقائلةٍ من أَمَّها واهتدى لها
زيادُ بن عمروٍ أَمَّها واهتدى لها

Yani, içinde söylediği kasidesi:
يا دارَ مَيَّةَ بالعلياءِ فالسَّنَدِ

Ve kasideye **الهاء**’yı soktular; çünkü onu isim yolu üzere götürdüler. Allah daha iyi bilir.

Ebû Ubeyde dedi: **مُخٌّ قصيد** ve **قَصُودٌ**; o, semizden aşağı, zayıftan yukarıdır. Benzeri: **رجل صليد** ve **صَلُودٌ**; eğer cimri olursa; bunu Kisâî söyledi.

İbn Buzurc dedi: Şair **أقصدَ** etti, ve **أَرْمَل** etti, ve **أهزج** etti, ve **أرْجز** etti; **القَصيد**’den, **الرَّمَلَ**’den, **الرَّجَز**’den, **الهزج**’den.

Leys dedi: **القَصِيدُ**: etten kuru olan.

Ebû Zeyd dedi:
وإذا القومُ كان زادهُم اللَّحْ
مُ قصيداً منه وغيرَقصيدِ

Dedi: ve **القصيدُ**: değnek.

Humeyd b. Sevr dedi:
فظلُّ نساءُ الحيِّ يحشُون كُرْسُفاً
رُؤُوسَ عِظامٍ أوضحتها القصائدُ

Dedi: ve **القصيدةُ**: kemikten çıkarıldığında ilik; ve yerinden ayrıldığında yahut çıktığında “**قد انْقَصَدَتْ**” denir. Denir: **انقصد الرُّمح**: iki yarı ile kırıldığında, ta ki ayrılıp belirginleşsin. Her parça **قِصْدَةٌ**’dir; çoğulu **قِصَدٌ**’dir. Ve **رمحٌ قَصِدٌ بَيِّنُ القَصَدِ**. Ona fiil türettiklerinde **انقصدَ** derler; **قَصِدَ** demeleri azdır; ancak **فَعِلٍ** üzere her niteleme, **انْفَعَلَ**’dan çıkması engellenmez.

Kays b. el-Hatîm dedi:
ترى قِصَدَ المُرَّان تُلْقَى كأنها
تَذَرُّعُ خُرصان بأيدي الشواطبِ

Başka biri dedi:
أقرُو إليهم أنابيب القَنا قِصَدَا

İster: onlara mızrak kırıkları üzerinde yürürüm.

Leys dedi: **القَصَدَ**: sonbahar günlerinde **العضاه**’ın sürgünü; yaz sıcağından sonra **العضاه**’da yaprak, taze, körpe, yumuşak dallar çıkar; bunların her birine **قَصْدَةً** denir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الإقصادُ**: her hâl üzere öldürme.

Leys dedi: O, yerinde öldürmedir. Ve denir: Yılan onu ısırdı da onu **فأَقصَدتهُ**; ve ecel onu oku ile vurdu da onu **فأَقصدته**. Dedi: ve erkeklerden **المُقَصَّدُ**: iri yapılı olmayan ve kısa olmayan kimsedir. Bu, erkekler dışında niteleme olarak da kullanılabilir.

Başkası dedi: **ناقة قَصِيدٌ**: semiz, dolgun, iri; ve **قَصُدَت قصادةً**.

A‘şâ dedi:
قطعتُ وصاحبي سُرُح كِناز
كركنِ الرَّعْنِ ذِعْلبَةٌ قَصيدُ

İbn Şümeyl dedi: Develerden **القصود**: iliği donmuş olan; iliğin adı: **الجامس**; **قصيد**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Dikenli her ağaçtan **القَصَدَةُ**: bitkisinin, ilk bittiği vakit görünmesidir. Misḳab el-‘Abdî dedi:
سيُبْلِغُنِي أجلادها وقصيدها

İster: hörgücü.

Ve denir: Falan, yürüyüşünde **قصد** etti; eğer düzgün yürürse. Allah dedi: ( **مُخْتَالٍ فَخُورٍ وَاقْصِدْ فِى مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِن صَوْتِكَ إِنَّ أَنكَرَ الاَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ** ) (Lokman: 19); ve falan işinde **اقتصد** etti: eğer doğruldu/istikamet bulduysa.

**صدق** : Ebû Ubeyd, mızraklar babında: **الصَّدْقُ**: düzgün olan.

Dedi: Ebû Amr dedi: **الصَّدْقُ**: sert/katı; İbnü’s-Sikkît de böyle dedi.

Dedi: ve denir: o, **صَدْقُ النظر**’dir; bundan dolayı denildi: **صدقوهم القتال**; ve **الصِّدْقُ** yalanın zıddıdır.

Ebû’l-Heysem, Ka‘b b. Züheyr’in sözü hakkında:
وفي الحلم إدهانٌ وفي العفو دُرسةٌ
وفي الصدق منجاةٌ من الشَّرِّ فاصدق

Dedi: Burada **الصِّدق** cesaret ve sağlamlıktır. Der ki: Harbe karşı sertleşip **صدقتَ** edersen, kendisine **تصدقه** ettiğin kimse senden bozguna uğrar; zayıflarsan sana karşı güçlenir ve senden imkân bulur.

Leys dedi: Ve denir: **صدقتُ القوم** yani: onlara doğru söyledim; tehditten de böyledir: onlara (tehdidi) gerçekleştirdiğinde “**صدقتُهم**” dersin. Atasözlerinden: **الصِّدق يُنبي عنك لا الوعيد**. Ve denir: Bu, **رجلُ صِدقٍ**’tır; izafetli, **الصاد**’ı kesre ile; mânâsı: ne iyi adamdır o. Ve **امرأة صِدْقٍ** da böyledir. Eğer onu sıfat yaparsan “o, **الرجل الصَّدق**” dersin; ve “o, **صَدقةٌ**”; ve “kavim **صَدْقون**”; ve “kadınlar **صَدْقاتٌ**”.

Ve inşâd etti:
( مقذوذة الآذان ) صَدْقاتُ الحدقْ

Yani: gözbebeklerini delen/geçen. Rü’be bir atı vasfederek dedi:
والمرءُ أيُّ الصَّدق يُبلي صَدْقاً

Ve **الصَّدقُ**: her şeyden tam/kâmil olan.

Allah عز وجل dedi: ( **ولقد صَدَقَ عليهم إبليس ظنَّه** ) (Sebe: 20); **الدال**’ı hafifletmek ve **الظَّن**’ı nasb ile.

Ferrâ dedi: yani: zannında onlara karşı doğru çıktı.

Ebû’l-Heysem dedi: Denir: Falan bana **صَدَقني** yani: bana doğruyu söyledi; ve **كَذَبني**: yani bana yalanı söyledi.

Arapların sözünden: “**صَدَقْتُ الله حديثاً إن لم أفعل كذا**”: yemin; mânâ: “Eğer şunu yapmazsam Allah’a sözde doğru söylemiş olmayayım.”

Şemmer dedi: **الصَّيْدَق**: emin/güvenilir. Ümeyye’nin sözünü inşâd etti:
فيها النجوم تطيع غير مُرَاحة
ما قال صَيْدَقُها الأمين الأرشد

Dedi: Ebû Amr dedi: **الصيدق**: kutup; ve denildi: kral.

Allah عز وجل dedi: ( **وءَاتُواْ النِّسَآءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً** ) (Nisâ: 4).

Denir: o, kadının **صِداقُ**’ıdır; ve kadının **صُدْقَةُ**’sıdır; ve kadının **صَدَاقُ**’ıdır, fetha ile; ve o, bunların en azıdır. Kur’an’daki, **صَدُقةٍ**’nin cem‘idir. Kadının **صُدْقَةُ**’sı diyen, **صُدُقاتٌ** der; tıpkı **غُرْفَةُ** ve **غُرُفاتٌ** dediğin gibi. **صُدَقاتِهنَّ** caizdir: **الصاد**’ı damme ile ve **الدال**’ı fetha ile; ve **صُدُقاتهنَّ** da caizdir. Bu dillerden, ancak onunla okunmuş olanla okunur; çünkü kıraat sünnettir. Bunların hepsi Ebû İshâk en-Nahvî’nin sözüdür.

Leys dedi: Allah’ın emriyle tasdik eden herkes, onda hiçbir şeyde kendisine şüphe karışmaz; ve Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) tasdik eden **صِدِّيقٌ**’tur. Bu, Allah’ın sözü(dür): ( **هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَآءُ عِندَ** ) (Hadîd: 19). Ve **الصداقة**: **الصَّدِيق**’in masdarıdır. Fiil: **صادقهُ مصادقة**. Türetimi: ona sevgi ve nasihati **صَدَقهُ** etti. Ve **الصَّدَقَةُ**: bir yoksula sadaka olarak verdiğin şeydir. Veren **مُتَصَدِّقٌ**’tur; isteyen de **متصَدِّق**; ikisi eşittir.

Ebû Mansûr dedi: Nahivcilerin mahirleri ve dil imamları, isteyene **مُتَصَدقٌ** denilmesini inkâr ettiler; onu caiz görmediler. Bunu Asma‘î ve Ferrâ söyledi: ancak verene **مُتَصَدِّقٌ** denir.

Allah عز وجل dedi: ( **وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَآ إِنَّ اللَّهَ يَجْزِى الْمُتَصَدِّقِينَ** ) (Yûsuf: 88). Ve sadakaları alan ve onları hisse ehli için toplayan adama, **الصاد**’ı hafifletmekle **مُصدق** denir. Ama **الصاد** ve **الدال**’ı şeddeli **المُصَّدِّقُ**, o **المُتَصَدِّقُ**’tur; **التاء** **الصاد**’a idğam edildi de şeddelendi. Allah عز وجل dedi: ( **تَعْقِلُونَ إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُواْ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ** ) (Hadîd: 18).

Ama O’nun جلَّ وعز sözü: ( **قَرِينٌ يَقُولُ أَءِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ ( ) ( لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ أَءِذَا مِتْنَا وَكُنَّا** ) (Sâffât: 52, 53); burada **الصاد** hafif, **الدال** şeddelidir. O, arkadaşını, bir söz söylediğinde yahut bir hadis anlattığında tasdik etmendendir. Ve sadakaların **مُصَدِّقُ**’u da böyledir.

Ve inşâd etti:
وَدَّ المُصَدِّقُ مِنْ بَني غبرٍ
أنَّ القبائِلَ كلها غَنَمُ

Ve kim okursa: ( **صَبَّارٍ شَكُورٍ وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقاً مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ (** ) (Sebe: 20); mânâsı: ( **وَلاَُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ** ) (Nisâ: 119) dediği vakit zannını gerçekleştirdi; çünkü onu zannederek söyledi; sonra onu sapmışlarda gerçekleştirdi. Ve adam, kadınla evlendiğinde kadını **أصدق** etti; yani ona **صَدَاقاً** kıldı. Ve **رجلٌ صَدُوق**: **الصادق**’den daha beliğdir. Ve “falan **صديقي**” yani: dostlarımın en özeli. Ve **الصِّدِّيق**: doğrulukta aşırı/mübalağalı olan.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والصاد وما يثلثهما)
(قصع)  القاف والصاد والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تطامُنٍ في شيء أو مطامَنةٍ له. من ذلك القَصْعَة، وهي معروفة، سمِّيت بذلك للهَزْمة. والقاصِعاء: أوَّل جِحَرة اليَربوع، وقياسُها ما ذكرناه. وقد تقَصَّع، إذا دخلَ قاصِعاءَه. قال:
فوَدَّ أبو ليلى طُفيلُ بنُ مالكٍ *** بمُنعَرَجِ السُّوبان لو يَتَقَصَّعُ([1])فأمَّا قَصْع النّاقة بجِرّتها فقالوا: هو أن ترُدَّها في جوفها. والماء يَقْصَعُ العطش: يقتلُه ويذهبُ به. قال:
* فانصاعَتِ الحُقْبُ لم تُقْصَع صَرائِرُها([2]) *
وقصَعتُ ببُسْط كَفِّي هامتَه: ضربْتُها. وقَصَعَ الله به، إذا بَقِيَ قمِيَّاً لا يَشِبُّ ولا يزداد، وهو مقصوعٌ وقصيعٌ.
(قصف)  القاف والصاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على كسرٍ لشيء. ولا يُخْلِف هذا القياسُ. يقال: قصَفت الرِّيحُ السفينةَ في البحر. وريحٌ قاصف([3]). والقَصِف: السَّريع الانكِسار. والقَصِيف: هشيم الشَّجر. ومنه قولُهم: انقصفوا عنه، إذا تركوه. وهو مستعار. والأقْصَف: الذي انكسرت ثَنِيَّتُه من النِّصف. ورعدٌ قاصف، أي شديد. وقياس ذلك كأنَّه يكاد يَقصِف الأشياءَ بشدَّته. يقولون: بَعثَ الله تعالى عليهم الرِّيحَ العاصف، والرّعدَ القاصف. ومنه القَصْف: صَرِيف البَعير بأسنانه. فأمَّا القَصْف في اللَّهو واللَّعِب فقال ابنُ دريد([4]): لا أحسبه عربيَّاً. وليس القَصْف الذي أنكَرَه ببعيدٍ من القياس الذي ذكرناه، وهو من الأصوات والجَلَبة. وقياسه في الرَّعد القاصف، وفي صَريف البَعير بأسنانِه.
(قصل)  القاف والصاد واللام أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على قطعِ الشيء. فالقَصْل: القَطْع. يقال قَصَله، إذا قطَعَه. والقَصِيل معروف، وسمِّي بذلك لسُرعة اقتصاله([5])، لأنَّه رَخْص. وسيف مِقْصَلٌ: قطّاع، وكذلك القَصَّال. ولسانٌ مِقْصَل على التشبيه. والقِصْل: الرَّجْل الضّعيف، لأنَّه منقطِع. فأمَّا القُصَالة فما يُعْزَل من البُرِّ ليُداسَ ثانيةً، فإن كان صحيحاً فقياسُه قريب.
(قصم)  القاف والصاد والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على الكسر. يقال: قصَمْت الشيء قَصْماً. والقُصَم: الرّجُل يَحطِم ما لَقي. وقال الله تعالى:﴿وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظالِمَةً﴾ [الأنبياء 11] أراد -والله أعلمُ- إهلاكَه إيّاهم، فعبَّر عنه بالكسر. والقَصِيمة والقَيْصوم: نبتان.
(قصو/ي)  القاف والصاد والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على بُعدٍ وإبعاد. من ذلك القَصَا: البُعْد. وهو بالمكان الأقصَى والنَّاحيةِ القُصوَى. وذهبتُ قَصا فلانٍ، أي ناحيته. ويقال: أحاطُونا القَصَا. أي وقفوا منّا بين البعيد والقريب غير أنَّهم مُحِيطون بنا كالشَّيءِ يَحُوط الشَّيءَ يحفظه. قال:
فحَاطُونا القَصَا ولقد رأونا *** قريباً حيثُ يُستَمَع السِّرارُ([6])
وأقصَيتُه: أبعدتُه. والقَصِيّةُ من الإبل: المودوعة الكريمة لا تُجهَد ولا تُرْكَب، أي تُقصَى إكراماً لها. فأمَّا النّاقةُ القَصْواء فالمقطوعة الأذُن.
وقد يمكن هذا على أنَّ أذنَها أُبعِدَت عنها حين قُطعت. ويقولون: قصَوتُ البعيرَ فهو مقصُوٌّ: قطعت أذنَه. وناقةٌ قَصْواء، ولا يقال بعيرٌ أقصَى.
(قصب)  القاف والصاد والباء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدهما على قَطْع الشّيء، ويدلُّ الآخَر على امتدادٍ في أشياءَ مجوَّفة.
فالأوّل القَصْب: القَطْع؛ يقال قَصَبْته قَصْباً. وسمِّي القصَّابُ قصّاباً لذلك. وسيف قَصَّابٌ، أي قاطع. ويقال: قَصَبْتُ الدّابةَ، إذا قطعتَ عليه شُربَه قبل أن يَرْوَى. ومن الباب: قَصَبت الرّجُل: إذا عبتَه، وذلك على معنى الاستعارة.
والأصل الآخر: الأقصاب: الأمعاء، واحدها قُصْب. والقَصَب معروف، الواحدة قَصَبة. والقَصْباء: جمع قَصَبة أيضاً. والقَصَب: أنابيبُ من جوهر. وفي الحديث: "بَشِّرْ خَدِيجةَ ببيتٍ في الجَنّة من قَصَب، لا صَخَب فيه ولا نَصَب".
والقَصَب: عُروق الرّئة. والقَصَب. مخارِجُ الماء من العيون؛ وهذا على معنى التشبيه. والقُصّاب: المَزَامير. قال:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمِيـ *** ـنُ والمُسمِعاتُ بقُصَّابِها([7])ومن الباب القَصائِب: الذوائب، واحدتها قَصِيبة. ويقال القُصَّابة: الخُصْلة من الشَّعر.
(قصد)  القاف والصاد والدال أصولٌ ثلاثة، يدلُّ أحدها على إتيانِ شيءٍ وأَمِّه، والآخَر على اكتنازٍ في الشيء.
فالأصل: قصَدته قَصْداً ومَقْصَداً. ومن الباب: أقْصَدَه السَّهمُ، إذا أصابه فقُتِل مَكانَه، وكأنّه قيلَ ذلك لأنَّه لم يَحِد عنه([8]). قال الأعشى:
فأقْصَدها [سهمي] وقد كان قبلها *** لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا([9])ومنه: أقْصَدَتْه حَيَّةٌ، إذا قتلَتْه.
والأصل الآخر: قَصَدْت الشيءَ كسرته. والقِصْدَة: القِطْعة من الشيء إذا تكسَّر، والجمع قِصَدٌ. [ومنه قِصَدُ] الرِّماح. ورمحٌ قَصِد، وقد انقَصَد. قال:
ترى قِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى كأنَّها *** تذرُّعُ خُِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([10])والأصل الثالث: الناقة القصيد: المكتنِزة الممتلِئة لحماً. قال الأعشى:
قطعتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ *** كرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قَصيد([11])ولذلك سمِّيت القصيدةُ من الشِّعر قصيدةً لتقصيد أبياتها، ولا تكون أبياتُها إلاَّ تامَّة الأبنية.
(قصر)  القاف والصاد والراء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على ألا يبلُغَ الشّيءُ مدَاه ونهايتَه، والآخر على الحَبْس. والأصلان متقاربان.
فالأوّل القِصَر: خلافُ الطُّول. يقول: هو قَصيرٌ بيِّن القِصَر. ويقال: قصَّرتُ الثَّوبَ والحبلَ تَقصيراً. والقَصْر: قَصْر الصّلاة: وهو ألاَّ يُتِمّ لأجل السّفَر. قال الله تعالى: ﴿فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. والقُصَيْرى: أسفل الأضلاع، وهي الواهنة. والقُصَيْرى: أفْعَى، سمِّيت لقِصَرها. ويقال أقْصَرت الشَّاةُ، إذا أسنَّتْ حتَّى تقصُرَ أطرافُ أسنانها. وأقصَرت المرأة: ولدت أولاداً قِصاراً. ويقال: قصَّرتُ في الأمرِ تقصيراً، إذا توانيت، وقصَرْت عنه قُصوراً: عَجَزت. وأقصرت عنه إذا نزعتَ عنه وأنت قادرٌ عليه. قال:
لولا علائقُ من نُعْمٍ عَلِقْتُ بها *** لأقْصرَ القلبُ مِنِّي أيَّ إقصارِ([12])وكل هذا قياسُه واحد، وهو ألاّ يبلُغَ مدَى الشّيء ونهايتَه.
والأصل الآخر، وقد قلنا إنهما متقاربان: القَصْر: الحبس، يقال: قَصَرْتُه، إذا حبستَه، وهو مقصور، أي محبوس، قال الله تعالى: ﴿حُورٌ مَقْصُوراتٌ في الخِيَامِ﴾ [الرحمن 72]. وامرأةٌ قاصِرَة الطَّرف: لا تمدُّه إلى غيرِ بَعلِها، كأنَّها تحبِس طرْفَها حَبْساً. قال الله سبحانه: ﴿فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ﴾ [الرحمن 56]. ومن الباب: قُصارَاك أن تفعَلَ كذا وقَصْرُكَ، كأنَّه يراد ما اقتصرت عليه وحَبَسْتَ نفسَك عليه. والمقاصر: جمع مقصورة، وكلُّ ناحيةٍ من الدار الكبيرة إذا أحيط عليها فهي مقصورة. وهذا جائزٌ أن يكون من القياس الأوَّل. ويقولون: فرسٌ قَصِيرٌ: مقرَّبة مُدْناةٌ لا تُترك تَرود، لنَفاستها عند أهلها. قال:
تراها عند قُبَّتِنا قصيراً *** ونبذُلُها إذا بَاقَتْ بَؤُوقُ([13])
وجارية قَصِيرةٌ وقَصُورةٌ من هذا. والتِّقصار: قلادةٌ شبيهة بالمِخْنَقة، وكأنَّها حُبِست في العُنق. قال:
ولها ظبيٌ يؤرِّثها *** جاعلٌ في الجِيد تِقصارَا([14])ومن الباب: قَصْر الظَّلامِ، وهو اختلاطُه. وقد أقبلَتْ مَقاصر الظَّلام، وذلك عند العشيّ. وقد يمكن أنْ يُحمَل هذا على القياس فيقال: إنَّ الظَّلامَ يَحبِس عن التصرُّف. ويقال: أقصَرْنا، إذا دخلْنا في ذلك الوقت. ويقال لذلك الوقت المَقْصَرة([15])، والجمع مَقاصر. قال:
فبعثتُها تَقِص المَقاصِر بعدما *** كَرَبتْ حياةُ النّار للمتنوِّرِ([16])ومما شذَّ عن هذا الباب القَصَر: جمع قَصَرة، وهي* أصلُ العُنق، وأصل الشجرة، ومُستغلَظُها. وقرئت: ﴿إنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كالْقَصَرِ([17])﴾ [المرسلات 32]. والقَصَر: داءٌ يأخذ في القصَر. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) لأوس بن حجر في ديوانه 11.
([2]) لذي الرمة كما سبق في حواشي (صر). وعجزه:
* وقد نشحن فلا ري ولا هيم *
([3]) في المجمل: "وهي ريح قاصف".
([4]) الجمهرة (3: 81).
([5]) في الأصل: "انفصاله"، صوابه في اللسان.
([6]) لبشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 141) واللسان (قصا).
([7]) البيت للأعشى في ديوانه 121 واللسان (قصب، جلل).
([8]) في الأصل: "فكأنه قد قبل ذلك لأنه لم يجد عنه".
([9]) ديوان الأعشى 109.
([10]) لقيس بن الخطيم في ديوانه 13 واللسان (قصد، ذرع، خرص، شطب). وقد سبق في (ذرع، شطب).
([11]) ديوان الأعشى 216. وهو في اللسان (قصد) بدون نسبة.
([12]) للنابغة الذبياني، من قصيدته التي مطلعها:
عوجوا فحيوا لنعم دمنة الدار *** ماذا تحيون من نؤى وأحجار
وقد عدها أبو زيد محمد بن أبي الخطاب القرشي، في جمهرة أشعار العرب، من المعلقات.
([13]) البيت لزغبة الباهلي أو مالك بن زغبة الباهلي، أو جزء بن رباح الباهلي. اللسان (قصر، بوق).
([14]) في الأصل: "يؤرقها"، تحريف، صوابه في اللسان (قصر، أرث) حيث نسب البيت إلى عدي بن زيد العبادي.
([15]) هو كمرحلة ومقعد ومنزل، كما في القاموس.
([16]) لابن أحمر، كما سبق في (بعث). ونسب في اللسان (قصر، وقص) إلى ابن مقبل.
([17]) هي قراءة ابن عباس وابن جبير ومجاهد والحسن وابن مقسم. تفسير أبي حيان (8: 407) في سورة المرسلات.

ـ

##### Türkçe

(باب **القاف** ve **الصاد** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**قصع**)  **القاف** ve **الصاد** ve **العين**; bir sahih asıldır; bir şeyde alçalma yahut ona alçaltma delâlet eder. Bundan: **القَصْعَة**; o bilinir; çöküntü sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve **القاصِعاء**: **اليَربوع**’un deliğinin ilki; onun kıyası, zikrettiğimiz şeydir. Ve **تقَصَّع** etti, yani **قاصِعاء**’ına girdiği vakit. Dedi:
فوَدَّ أبو ليلى طُفيلُ بنُ مالكٍ *** بمُنعَرَجِ السُّوبان لو يَتَقَصَّعُ([1])
Ama devenin gevişini **قَصْع** etmesine gelince, dediler: onu karnının içine geri çevirmesidir. Ve su, susuzluğu **يَقْصَعُ**: onu öldürür ve onu giderir. Dedi:
* فانصاعَتِ الحُقْبُ لم تُقْصَع صَرائِرُها([2]) *
Ve elimin içini yayarak onun başını **قصَعتُ**: onu vurdum. Ve Allah onunla **قَصَعَ** etti; yani **قمِيَّاً** kaldığı, ne gençleştiği ne de arttığı vakit; o **مقصوع** ve **قصيع**dir.

(**قصف**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الفاء**; bir sahih asıldır; bir şey için kırmaya delâlet eder. Bu kıyas bozulmaz. Denir: rüzgâr denizde gemiyi **قصَفت**. Ve **قاصف** rüzgâr([3]). Ve **القَصِف**: çabuk kırılan. Ve **القَصِيف**: ağacın kırıntısı. Ondandır onların sözü: ondan **انقصفوا**; yani onu terk ettikleri vakit. Ve o ödünçlemedir. Ve **الأقْصَف**: **ثَنِيَّتُه**’si ortasından kırılmış olan. Ve **قاصف** gök gürültüsü; yani şiddetli. Bunun kıyası, sanki şiddetiyle şeyleri kırmaya ramak kalmış gibidir. Derler: Allah Teâlâ onların üzerine **الرِّيحَ العاصف**’ı ve **الرّعدَ القاصف**’ı gönderdi. Ondandır **القَصْف**: devenin dişleriyle çıkardığı **صَرِيف**. Ama eğlence ve oyun içindeki **القَصْف** hakkında İbn Düreyd([4]) dedi: onu Arapça saymıyorum. Ve inkâr ettiği **القَصْف**, zikrettiğimiz kıyastan uzak değildir; o sesler ve gürültüdendir. Ve onun kıyası, **الرَّعد القاصف**’ta ve devenin dişleriyle çıkardığı **صَريف**tedir.

(**قصل**)  **القاف** ve **الصاد** ve **اللام**; bir tek sahih asıldır; şeyin kesilmesine delâlet eder. O hâlde **القَصْل**: kesmedir. Denir: onu **قَصَله**; yani onu kestiği vakit. Ve **القَصِيل** bilinir; ve **اقتصاله**’nin sürati sebebiyle bununla adlandırıldı([5]); çünkü o ucuzdur. Ve **مِقْصَل** kılıç: kesici; aynı şekilde **القَصَّال**. Ve benzetme üzere **مِقْصَل** dil. Ve **القِصْل**: zayıf adam; çünkü o kopuktur. Ama **القُصَالة**: buğdaydan ayrılıp ikinci defa çiğnenmek üzere ayrılan şey; eğer sahih ise onun kıyası yakındır.

(**قصم**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الميم**; bir sahih asıldır; kırmaya delâlet eder. Denir: şeyi **قصَمْت**; **قَصْماً**. Ve **القُصَم**: karşılaştığını parçalayan adam. Ve Allah Teâlâ dedi: ﴿وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظالِمَةً﴾ [الأنبياء 11]. Murad etti —Allah daha iyi bilir— onları helâk etmeyi; onu kırma ile ifade etti. Ve **القَصِيمة** ve **القَيْصوم**: iki bitkidir.

(**قصو/ي**)  **القاف** ve **الصاد** ve illetli harf; bir sahih asıldır; uzaklık ve uzaklaştırmaya delâlet eder. Bundan: **القَصَا**: uzaklık. Ve o, en uzak yer ve en uzak yöndedir: **الأقصَى** ve **القُصوَى**. Ve falanın **قَصا**’sına gittim; yani onun tarafına. Ve denir: bizi **القَصَا** ile kuşattılar; yani bizden, uzak ile yakın arasında durdular; ancak onlar, bir şeyi koruyup gözeten şey gibi bizi kuşatıcıdırlar; **يَحُوط** şey, şeyi; onu korur. Dedi:
فحَاطُونا القَصَا ولقد رأونا *** قريباً حيثُ يُستَمَع السِّرارُ([6])
Ve onu **أقصَيتُه**: onu uzaklaştırdım. Ve develerden **القَصِيّةُ**: bırakılmış, değerli olan; yormazlar ve binilmez; yani ona ikram olarak uzak tutulur. Ama **القَصْواء** deve: kulağı kesik olan.

Ve bu, onun kulağının kesildiği vakit ondan uzaklaştırılmış olması üzerine mümkün olur. Ve derler: deveyi **قصَوتُ**; o hâlde o **مقصُوٌّ**dur: kulağını kestim. Ve **قَصْواء** deve; ve **بعيرٌ أقصَى** denmez.

(**قصب**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الباء**; iki sahih asıldır: birisi şeyin kesilmesine delâlet eder; diğeri içi boş şeylerde uzamaya delâlet eder.

Birincisi **القَصْب**: kesmedir; denir: onu **قَصَبْته**; **قَصْباً**. Ve **القصَّاب** bu sebeple **قصّاب** diye adlandırıldı. Ve **قَصَّاب** kılıç: yani kesici. Ve denir: binek hayvanını **قَصَبْتُ**; yani kanıncaya kadar içmeden önce onun içmesini kestin. باب’dandır: adamı **قَصَبت**; yani onu ayıpladığın vakit; bu, istiare mânâsı üzeredir.

Diğer asıl: **الأقصاب**: bağırsaklar; tekili **قُصْب**. Ve **القَصَب** bilinir; tekili **قَصَبة**. Ve **القَصْباء**: **قَصَبة**’nin de cem‘idir. Ve **القَصَب**: cevherden borulardır. Ve hadiste: "خَدِيجةَ’yi cennette **قَصَب**’dan bir ev ile müjdele; onda ne **صَخَب** vardır ne **نَصَب**."

Ve **القَصَب**: akciğerin damarları. Ve **القَصَب**: pınarlardan su çıkışları; bu, benzetme mânâsı üzeredir. Ve **القُصّاب**: kaval/zurnalar. Dedi:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمِيـ *** ـنُ والمُسمِعاتُ بقُصَّابِها([7])
Ve باب’dandır **القَصائِب**: saç örgüleri; tekili **قَصِيبة**. Ve denir **القُصَّابة**: saçtan tutam.

(**قصد**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الدال**; üç asıldır: birisi bir şeye gelmeye ve onu kastetmeye delâlet eder; diğeri şeyde dolgunluğa delâlet eder.

Birinci asıl: onu **قصَدته**; **قَصْداً** ve **مَقْصَداً**. باب’dandır: ok onu **أقْصَدَه**; yani ona isabet edip onu yerinde öldürdüğü vakit; sanki bu, ondan sapmadığı için söylenmiş gibidir([8]). A‘şâ dedi:
فأقْصَدها [سهمي] وقد كان قبلها *** لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا([9])
Ve ondandır: yılan onu **أقْصَدَتْه**; yani onu öldürdüğü vakit.

İkinci asıl: şeyi **قَصَدْت**: onu kırdım. Ve **القِصْدَة**: şey kırıldığı vakit ondan parça; cem‘i **قِصَدٌ**. [Ve ondandır **قِصَدُ**] mızraklar. Ve **قَصِد** mızrak; ve **انقَصَد** etmiştir. Dedi:
ترى قِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى كأنَّها *** تذرُّعُ خُِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([10])
Üçüncü asıl: **القصيد** deve: dolgun, etle dolu olan. A‘şâ dedi:
قطعتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ *** كرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قَصيد([11])
Ve bunun için şiirden **القصيدة**’ye, beyitlerinin **تقصيد** edilmesi sebebiyle **قصيدة** denildi; ve onun beyitleri ancak yapı bakımından tam olur.

(**قصر**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الراء**; iki sahih asıldır: birisi şeyin menziline ve nihayetine ulaşmamasına delâlet eder; diğeri hapsetmeye delâlet eder. İki asıl birbirine yakındır.

Birincisi **القِصَر**: uzunluğun zıddı. Der: o **قَصيرٌ**dür; **القِصَر**ı açık. Ve denir: elbiseyi ve ipi **قصَّرتُ**; **تَقصيراً**. Ve **القَصْر**: namazın **قَصْر**u; o da sefer sebebiyle tamamlamamaktır. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. Ve **القُصَيْرى**: kaburgaların altı; ve o zayıf olandır. Ve **القُصَيْرى**: **أفْعَى**; kısalığı sebebiyle adlandırıldı. Ve denir: koyun **أقْصَرت**; yani yaşlandı da dişlerinin uçları kısaldığı vakit. Ve kadın **أقصَرت**: kısa çocuklar doğurdu. Ve denir: işte **قصَّرتُ**; **تقصيراً**; yani gevşek davrandığın vakit. Ve ondan **قصَرْت**; **قُصوراً**: aciz kaldım. Ve ondan **أقصرت**: ona gücün yettiği hâlde ondan vazgeçtiğin vakit. Dedi:
لولا علائقُ من نُعْمٍ عَلِقْتُ بها *** لأقْصرَ القلبُ مِنِّي أيَّ إقصارِ([12])
Ve bunun hepsi, kıyası bir olandır: şeyin menziline ve nihayetine ulaşmamasıdır.

İkinci asıl —ve ikisinin yakın olduğunu söylemiştik—: **القَصْر**: hapsetme; denir: onu **قَصَرْتُه**; yani onu hapsettiğin vakit; ve o **مقصور**dur; yani hapsedilmiş. Allah Teâlâ dedi: ﴿حُورٌ مَقْصُوراتٌ في الخِيَامِ﴾ [الرحمن 72]. Ve **قاصِرَة الطَّرف** kadın: bakışını kocasından başkasına uzatmaz; sanki bakışını hapsetme ile hapsediyor gibidir. Allah سبحانه dedi: ﴿فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ﴾ [الرحمن 56]. باب’dandır: **قُصارَاك** şunu yapmandır ve **قَصْرُكَ**; sanki murad, kendini onunla sınırladığın ve nefsini onun üzerinde hapsettiğindir. Ve **المقاصر**: **مقصورة**’nin cem‘idir; büyük evin her bir tarafı kuşatıldığı vakit o **مقصورة**dir. Ve bu, birinci kıyastan olması câizdir. Ve derler: **قَصِيرٌ** at: yaklaştırılmış, yakına alınmış; nefisliği sebebiyle sahipleri onu otlamaya salıvermez. Dedi:
تراها عند قُبَّتِنا قصيراً *** ونبذُلُها إذا بَاقَتْ بَؤُوقُ([13])
Ve **قَصِيرةٌ** cariye ve **قَصُورةٌ** bundan. Ve **التِّقصار**: boğazlığa benzer bir gerdanlık; sanki boyunda hapsedilmiştir. Dedi:
ولها ظبيٌ يؤرِّثها *** جاعلٌ في الجِيد تِقصارَا([14])
باب’dandır: **قَصْر الظَّلامِ**; o, onun karışmasıdır. Ve **مَقاصر الظَّلام** geldi; bu, akşam vaktindedir. Ve bu, kıyas üzerine taşınabilir; denir ki: karanlık tasarruftan alıkoyar. Ve denir: **أقصَرْنا**; yani o vakte girdiğimiz vakit. Ve o vakte **المَقْصَرة** denir([15]); cem‘i **مَقاصر**. Dedi:
فبعثتُها تَقِص المَقاصِر بعدما *** كَرَبتْ حياةُ النّار للمتنوِّرِ([16])
Ve bu باب’dan şâz olan: **القَصَر**: **قَصَرة**’nin cem‘i; o da boynun kökü, ağacın kökü ve onun kalın kısmıdır. Ve şöyle okunmuştur: ﴿إنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كالْقَصَرِ([17])﴾ [المرسلات 32]. Ve **القَصَر**: **القصَر**da tutan bir hastalıktır. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القصد: استقامة الطريق، يقال: قصدت قصده، أي: نحوت نحوه، ومنه: الاقتصاد، والاقتصاد على ضربين: أحدهما محمود على الإطلاق، وذلك فيما له طرفان: إفراط وتفريط كالجود، فإنه بين الإسراف والبخل، وكالشجاعة فإنها بين التهور والجبن، ونحو ذلك، وعلى هذا قوله: ﴿واقصد في مشيك﴾ [لقمان/19] وإلى هذا النحو من الاقتصاد أشار بقوله: ﴿والذين إذا أنفقوا﴾ (الآية: ﴿والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان بين ذلك قواما﴾ ) [الفرقان/67]. والثاني يكنى به عما يتردد بين المحمود والمذموم، وهو فيما يقع بين محمود ومذموم، كالواقع بين العدل والجور، والقريب والبعيد، وعلى ذلك قوله: ﴿فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصد﴾ [فاطر/32]، وقوله: ﴿وسفرا قاصدا﴾ [التوبة/42] أي: سفرا متوسط غير متناهي هي البعد، وربما فسر بقريب. والحقيقة ما ذكرت، وأقصد السهم: أصاب وقتل مكانه، كأنه وجد قصده قال:
*فأصاب قلبك غير أن لم تقصد*
* (هذا عجز بيت للنابغة الذبياني، وصدره:
*في إثر غانية رمتك بسهمها*
وهو من قصيدة مطلعها:
*أمن آل مية رائح أو مغتد ** عجلان ذا زاد وغير مزود*
والبيت في ديوانه ص 39؛ والتبيان شرح الديوان للعكبري 2/307)
وانقصد الرمح: انكسر، وتقصد: تكسر، وقصد الرمح: كسره، وناقة قصيد: مكتنزة ممتلئة من اللحم، والقصيد من الشعر: ما تم شطر أبنيته (انظر: تهذيب اللغة 8/352).

##### Türkçe

- **القصد**: yolun doğruluğu; denilir ki: **قصدت قصده**, yani: onun yönelişine yöneldim; bundan: **الاقتصاد** (gelir). **الاقتصاد** iki kısımdır: birincisi mutlak olarak övülendir; bu, iki ucu olan şeylerdedir: aşırılık ve eksiklik; **الجود** gibi; çünkü o, **الإسراف** ile **البخل** arasındadır; ve **الشجاعة** gibi; çünkü o, **التهور** ile **الجبن** arasındadır; ve bunun benzeri. Ve bunun üzerine onun sözü: ﴿واقصد في مشيك﴾ [لقمان/19]. Ve bu türden **الاقتصاد**’a onun sözüyle işaret etti: ﴿والذين إذا أنفقوا﴾ (âyet: ﴿والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان بين ذلك قواما﴾ ) [الفرقان/67]. İkincisi, onunla övülen ile yerilen arasında gidip gelen şeye kinaye edilir; o, övülen ile yerilen arasında vuku bulan şeydedir; **العدل** ile **الجور** arasında vaki olan gibi, ve **القريب** ile **البعيد** (arasında) gibi. Ve bunun üzerine onun sözü: ﴿فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصد﴾ [فاطر/32], ve onun sözü: ﴿وسفرا قاصدا﴾ [التوبة/42], yani: uzaklıkta son derece olmayan, orta bir sefer; ve belki **قريب** ile tefsir edilmiştir. Hakikat, zikrettiğimdir. Ve **أقصد السهم**: (ok) isabet etti ve onu yerinde öldürdü; sanki onun **قصده**’unu buldu. Dedi ki:
*فأصاب قلبك غير أن لم تقصد*

* (Bu, **النابغة الذبياني**’nin bir beytinin ikinci mısraıdır; birinci mısraı:
*في إثر غانية رمتك بسهمها*
ve o, matla‘ı şu olan bir kasidedendir:
*أمن آل مية رائح أو مغتد ** عجلان ذا زاد وغير مزود*
ve beyit, onun divanında s. 39’dadır; ve **التبيان**: **شرح الديوان**’dur, **العكبري**’ye ait, 2/307)
Ve **انقصد الرمح**: kırıldı; ve **تقصد**: parçalandı; ve **قصد الرمح**: onu kırdı. Ve **ناقة قصيد**: etten derli toplu, dolgun. Ve şiirden **القصيد**: bina(lar)ının yarısı tamam olan (şey)dir (bak: **تهذيب اللغة** 8/352).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ص د
قصدته وقصدت له وقصدت إليه وإليك قصدي ومقصدي وبابك مقصدي وأخذت قصد الوادي وقصيد الوادي‏.‏
قال القطاميّ‏:‏ وتنجّزت منه أغراضي ومقاصدي‏.‏
ورماه فأقصده وتقصّده‏:‏ قتله مكانه‏.‏
قال أبو حية النّميريّ‏:‏ رمين فأقصدن القلوب ولم تجد دما ماثراً إلا جوًى في الحيازم وعضته الحية فأقصدته وأقصدته المنيّة‏.‏
وتقصّدت الرماح‏:‏ تكسّرت‏.‏
ورمح قصدٌ‏:‏ سريع الانكسار والرماح بينهم قصد‏.‏
وشعر مقصّد ومقطع ولم يجمع في المقطعات مثل ما جمع أبو تمام ولا في المقصّدات مثل ما جمع المفضّل وهذه من أجود القصيد والقصائد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قصد في معيشته واقتصد‏.‏
وقصد في الأمر إذا لم يجاوز فيه الحدّ ورضي بالتّوسط لأنه في ذلك يقصد الأسد‏.‏
وهو على القصد وعلى قصد السبيل إذا كان راشداً‏.‏
وله طريق قصد وقاصدة خلاف قولهم‏:‏ طريق جور وجائرة وسير قاصد‏.‏
وبيننا ليلة قاصدة وليال قواصد‏:‏ هيّنة السير‏.‏
وعليك بما هو أقسط وأقصد‏.‏
وسهم قاصد وسهام قواصد‏:‏ مستويّة نحو الرميّة‏.‏

##### Türkçe

ق ص د
Onu kastettim; onun için kastettim; ona ve sana kastedişim: kastedişim ve kastediğim; ve senin kapın kastettiğimdir. Vâdinin kastını ve vâdinin **قصيد**’ini aldım.

**القطاميّ** dedi ki:
“Ve ondan, amaçlarımı ve **مقاصدي**’mi yerine getirdim.”

Ona attı da onu **أقصده** etti; ve onu **تقصّده** etti: onu yerinde öldürdü.

**أبو حية النّميريّ** dedi ki:
“Attık da kalpleri **أقصدن** ettik; ve **الحيازم**’de bir **جوًى**dan başka akıcı bir kan bulmadı.”

Ve yılan onu ısırdı da onu **أقصدته** etti; ve onu **أقصدته** etti **المنيّة**.

**تقصّدت** mızraklar: kırıldılar.

**قصد** mızrak: çabuk kırılan; ve mızraklar onların arasında **قصد**’dır.

**مقصّد** ve **مقطع** şiir; ve **المقطعات** içinde, **أبو تمام**’ın topladığı gibi toplanmadı; ne de **المقصّدات** içinde, **المفضّل**’in topladığı gibi toplandı; ve bunlar **القصيد** ve **القصائد**’in en iyilerindendir.

Mecazdan: geçiminde **قصد** etti ve **اقتصد** etti.

Ve işte **قصد** etti: onda sınırı aşmadığı ve orta yolu benimsediği zaman; çünkü o, bunda aslanı **يقصد** eder.

Ve o, doğru yolda olduğu zaman **القصد** üzeredir ve **قصد السبيل** üzeredir.

Ve onun, onların “**جور** yol ve **جائرة**” sözünün hilâfına, **قصد** ve **قاصدة** bir yolu vardır; ve **قاصد** bir yürüyüş.

Aramızda **قاصدة** bir gece ve **قواصد** geceler vardır: yürüyüşü kolay.

Ve sana, daha **أقسط** ve daha **أقصد** olan gerekir.

**قاصد** bir ok ve **قواصد** oklar: hedefe doğru atışa yönelik düzgün.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القصد: استقامة الطريق. قَصَد يَقْصِدُ قصداً، فهو قاصِد. وقوله تعالى: وعلى الله قَصْدُ السبيل؛ أَي على الله تبيين الطريق المستقيم والدعاءُ إِليه بالحجج والبراهين الواضحة، ومنها جائر أَي ومنها طريق غير قاصد. وطريقٌ قاصد: سهل مستقيم. وسَفَرٌ قاصدٌ: سهل قريب. وفي التنزيل العزيز: لو كان عَرَضاً قريباً وسفراً قاصداً لاتبعوك؛ قال ابن عرفة: سفراً قاصداً أَي غيرَ شاقٍّ. والقَصْدُ: العَدْل؛ قال أَبو اللحام التغلبي، ويروى لعبد الرحمن بن الحكم، والأَول الصحيح:
على الحَكَمِ المأْتِيِّ، يوماً إِذا قَضَى
قَضِيَّتَه، أَن لا يَجُورَ ويَقْصِدُ
قال الأَخفش: أَراد وينبغي أَن يقصد فلما حذفه وأَوقع يَقْصِدُ موقع ينبغي رفعه لوقوعه موقع المرفوع؛ وقال الفراء: رفعه للمخالفة لأَن معناه مخالف لما قبله فخولف بينهما في الإِعراب؛ قال ابن بري: معناه على الحكم المرْضِيِّ بحكمه المأْتِيِّ إِليه ليحكم أَن لا يجور في حكمه بل يقصد أَي يعدل، ولهذا رفعه ولم ينصبه عطفاً على قوله أَن لا يجور لفساد المعنى لأَنه يصير التقدير: عليه أَن لا يجور وعليه أَن لا يقصد، وليس المعنى على ذلك بل المعنى: وينبغي له أَن يقصد وهو خبر بمعنى الأَمر أَي وليقصد؛ وكذلك قوله تعالى: والوالداتُ يُرْضِعْنَ أَولادهُنَّ؛ أَي ليرضعن. وفي الحديث: القَصدَ القصدَ تبلغوا أي عليكم بالقصد من الأمور في القول والفعل، وهو الوسط بين الطرفين، وهو منصوب على المصدر المؤكد وتكراره للتأكيد. وفي الحديث: عليكم هَدْياً قاصداً أَي طريقاً معتدلاً. والقَصْدُ: الاعتمادُ والأَمُّ. قَصَدَه يَقْصِدُه قَصْداً وقَصَدَ له وأَقْصَدَني إِليه الأَمرُ، وهو قَصْدُكَ وقَصْدَكَ أَي تُجاهَك، وكونه اسماً أَكثر في كلامهم. والقَصْدُ: إِتيان الشيء. تقول: قصَدْتُه وقصدْتُ له وقصدْتُ إِليه بمعنى. وقد قَصُدْتَ قَصادَةً؛ وقال:
قَطَعْتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ
كَرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قصِيدٌ
وقَصَدْتُ قَصْدَه: نحوت نحوه.
والقَصْد في الشيء: خلافُ الإِفراطِ وهو ما بين الإِسراف والتقتير. والقصد في المعيشة: أَن لا يُسْرِفَ ولا يُقَتِّر. يقال: فلان مقتصد في النفقة وقد اقتصد. واقتصد فلان في أَمره أَي استقام. وقوله: ومنهم مُقْتَصِدٌ؛ بين الظالم والسابق. وفي الحديث: ما عالَ مقتصد ولا يَعِيلُ أَي ما افتقر من لا يُسْرِفُ في الانفاقِ ولا يُقَتِّرُ. وقوله تعالى: واقْصِدْ في مشيك واقصد بذَرْعِك؛ أَي ارْبَعْ على نفسِك. وقصد فلان في مشيه إِذا مشى مستوياً، ورجل قَصْد ومُقْتَصِد والمعروف مُقَصَّدٌ: ليس بالجسيم ولا الضئِيل.
وفي الحديث عن الجُرَيْرِيِّ قال: كنت أَطوف بالبيت مع أَبي الطفيل، فقال: ما بقي أَحد رأَى رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، غيري، قال: قلت له: ورأَيته؟ قال: نعم، قلت: فكيف كان صفته؟ قال: كان أَبيضَ مَلِيحاً مُقَصَّداً؛ قال: أَراد بالمقصد أَنه كان رَبْعة بين الرجلين وكلُّ بَيْن مستوٍ غيرِ مُشْرفٍ ولا ناقِص فهو قَصْد، وأَبو الطفيل هو واثلة بن الأَسقع. قال ابن شميل: المُقَصَّدُ من الرجال يكون بمعنى القصد وهو الربعة. وقال الليث: المقصَّد من الرجال الذي ليس بجسيم ولا قصير وقد يستعمل هذا النعت في غير الرجال أَيضاً؛ قال ابن الأَثير في تفسير المقصد في الحديث: هو الذي ليس بطويل ولا قصير ولا جسيم كأَنَّ خَلْقه يجيءُ به القَصْدُ من الأُمور والمعتدِلُ الذي لا يميل إِلى أَحد طرفي التفريط والإِفراط. والقَصْدَةُ من النساء: العظيمة الهامةِ التي لا يراها أَحد إِلاَّ أَعجبته. والمَقْصَدَةُ: التي إِلى القِصَر.
والقاصد: القريب؛ يقال: بيننا وبين الماء ليلة قاصدة أَي هينة السير لا تَعَب ولا بُطء.
والقَصِيدُ من الشِّعْر: ما تمَّ شطر أَبياته، وفي التهذيب: شطر ابنيته، سمي بذلك لكماله وصحة وزنه. وقال ابن جني: سمي قصيداً لأَنه قُصِدَ واعتُمِدَ وإِن كان ما قَصُر منه واضطرب بناؤُه نحو الرمَل والرجَز شعراً مراداً مقصوداً، وذلك أَن ما تمَّ من الشِّعْر وتوفر آثرُ عندهم وأَشَدُّ تقدماً في أَنفسهم مما قَصُر واختلَّ، فسَمُّوا ما طال ووَفَرَ قَصِيداً أَي مُراداً مقصوداً، وإِن كان الرمل والرجز أَيضاً مرادين مقصودين، والجمع قصائد، وربما قالوا: قَصِيدَة. الجوهري: القَصِيدُ جمع القَصِيدة كسَفِين جمع سفينة، وقيل: الجمع قصائدُ وقصِيدٌ؛ قال ابن جني: فإِذا رأَيت القصيدة الواحدة قد وقع عليها القصيد بلا هاء فإِنما ذلك لأَنه وُضِعَ على الواحد اسمُ جنس اتساعاً، كقولك: خرجت فإِذا السبع، وقتلت اليوم الذئب، وأَكلت الخبز وشربت الماء؛ وقيل: سمي قصيداً لأَن قائله احتفل له فنقحه باللفظ الجيِّد والمعنى المختار، وأَصله من القصيد وهو المخ السمين الذي يَتَقَصَّد أَي يتكسر لِسِمَنِه، وضده الرِّيرُ والرَّارُ وهو المخ السائل الذائب الذي يَمِيعُ كالماء ولا يتقصَّد، إِذا نُقِّحَ وجُوِّدَ وهُذِّبَ؛ وقيل: سمي الشِّعْرُ التامُّ قصيداً لأَن قائله جعله من باله فَقَصَدَ له قَصْداً ولم يَحْتَسِه حَسْياً على ما خطر بباله وجرى على لسانه، بل رَوَّى فيه خاطره واجتهد في تجويده ولم يقتَضِبْه اقتضاباً فهو فعيل من القصد وهو الأَمُّ؛ ومنه قول النابغة:
وقائِلةٍ: مَنْ أَمَّها واهْتَدَى لها؟
زيادُ بنُ عَمْرٍو أَمَّها واهْتَدَى لها
أَراد قصيدته التي يقول فيها:
يا دارَ مَيَّةَ بالعَلْياءِ فالسَّنَدِ
ابن بُزُرج: أَقصَدَ الشاعرُ وأَرْملَ وأَهْزَجَ وأَرْجَزَ من القصيد والرمَل والهَزَج والرَّجَزِ. وقَصَّدَ الشاعرُ وأَقْصَدَ: أَطال وواصل عمل القصائد؛ قال:
قد وَرَدَتْ مِثلَ اليماني الهَزْهاز،
تَدْفَعُ عن أَعْناقِها بالأَعْجاز،
أَعْيَتْ على مُقْصِدِنا والرَّجَّاز
فَمُفْعِلٌ إِنما يراد به ههنَا مُفَعِّل لتكثير الفعل، يدل على أَنه ليس بمنزلة مُحْسِن ومُجْمِل ونحوه مما لا يدل على تكثير لأَنه لا تكرير عين فيه أَنه قرنه بالرَّجَّاز وهو فعَّال، وفعَّال موضوع للكثرة. وقال أَبو الحسن الأَخفش: ومما لا يكاد يوجد في الشعر البيتان المُوطَآن ليس بينهما بيت والبيتان المُوطَآن، وليست القصيدة إِلا ثلاثة أَبيات فجعل القصيدة ما كان على ثلاثة أَبيات؛ قال ابن جني: وفي هذا القول من الأَخفش جواز، وذلك لتسميته ما كان على ثلاثة أَبيات قصيدة، قال: والذي في العادة أَن يسمى ما كان على ثلاثة أَبيات أَو عشرة أَو خمسة عشر قطعة، فأَما ما زاد على ذلك فإِنما تسميه العرب قصيدة. وقال الأَخفش: القصيد من الشعر هو الطويل والبسيط التامّ والكامل التامّ والمديد التامّ والوافر التامّ والرجز التامّ والخفيف التامّ، وهو كل ما تغنى به الركبان، قال: ولم نسمعهم يتغنون بالخفيف؛ ومعنى قوله المديد التامُّ والوافر التامّ يريد أَتم ما جاء منها في الاستعمال، أَعني الضربين الأَوّلين منها، فأَما أَن يجيئا على أَصل وضعهما في دائرتيهما فذلك مرفوض مُطَّرَحٌ. قال ابن جني: أَصل «ق ص د» ومواقعها في كلام العرب الاعتزام والتوجه والنهودُ والنهوضُ نحو الشيء، على اعتدال كان ذلك أَو جَوْر، هذا أَصله في الحقيقة وإن كان قد يخص في بعض المواضع بقصد الاستقامة دون الميل، أَلا ترى أَنك تَقْصِد الجَوْرَ تارة كما تقصد العدل أُخرى؟ فالاعتزام والتوجه شامل لهما جميعاً. والقَصْدُ: الكسر في أَيّ وجه كان، تقول: قصَدْتُ العُود قَصْداً كسَرْتُه، وقيل: هو الكسر بالنصف قَصَدْتُهُ أَقْصِدُه وقَصَدْتُه فانْقَصَدَ وتَقَصَّدَ؛ أَنشد ثعلب:
إِذا بَرَكَتْ خَوَّتْ على ثَفِناتِها
على قَصَبٍ، مِثلِ اليَراعِ المُقَصَّدِ
شبه صوت الناقة بالمزامير؛ والقِصْدَةُ: الكِسْرة منه، والجمع قِصَد. يقال: القنا قِصَدٌ، ورُمْحٌ قَصِدٌ وقَصِيدٌ مكسور. وتَقَصَّدَتِ الرماحُ: تكسرت. ورُمْحٌ أَقصادٌ وقد انْقَصَدَ الرمحُ: انكسر بنصفين حتى يبين، وكل قطعة قِصْدة، ورمح قَصِدٌ بَيِّنُ القَصَد، وإِذا اشتقوا له فِعْلاً قالوا انْقَصَدَ، وقلما يقولون قَصِدَ إِلا أَنَّ كل نعت على فَعِلٍ لا يمتنع صدوره من انْفَعَلَ؛ وأَنشد أَبو عبيد لقيس بن الخطيم: تَرَى قِصَدَ المُرَّانِ تُلْقَى كأَنها
تَذَرُّعُ خُرْصانٍ بأَيدي الشَّواطِبِ
وقال آخر:
أَقْرُو إِليهم أَنابِيبَ القَنا قِصَدا
يريد أَمشي إِليهم على كِسَرِ الرِّماحِ. وفي الحديث: كانت المُداعَسَةُ بالرماح حتى تَقَصَّدَتْ أَي تَكسَّرَت وصارت قِصَداً أَي قطعاً. والقِصْدَةُ، بالكسر: القِطْعة من الشيء إِذا انكسر؛ ورمْحٌ أَقْصادٌ. قال الأَخفش: هذا أَحد ما جاء على بناء الجمع. وقَصَدَ له قِصْدَةً من عَظْم وهي الثلث أَو الربُع من الفَخِذِ أَو الذراعِ أَو الساقِ أَو الكَتِفِ. وقَصَدَ المُخَّةَ قَصْداً وقَصَّدَها: كَسَرَها وفَصَّلَها وقد انقَصَدَتْ وتَقَصَّدَتْ.
والقَصِيدُ: المُخُّ الغليظُ السمِينُ، واحدته قَصِيدَةٌ. وعَظْمٌ قَصِيدٌ: مُمخٌّ؛ أَنشد ثعلب:
وهمْ تَرَكُوكمْ لا يُطَعَّمُ عَظْمُكُمْ
هُزالاً، وكان العَظْمُ قبْلُ قَصِيدَا
أَي مُمِخًّا، وإِن شئت قلت: أَراد ذا قَصِيدٍ أَي مُخٍّ. والقَصِيدَةُ: المُخَّةُ إِذا خرجت من العظم، وإِذا انفصلت من موضعها أَو خرجت قيل: انقَصَدَتْ. أَبو عبيدة: مُخٌّ قَصِيدٌ وقَصُودٌ وهو دون السمين وفوق المهزول. الليث: القَصِيدُ اليابس من اللحم؛ وأَنشد قول أَبي زبيد: وإِذا القَوْمُ كان زادُهُمُ اللحـ
ـمَ قَصِيداً منه وغَيرَ قَصِيدِ
وقيل: القَصِيدُ السمين ههنا. وسنام البعير إِذا سَمِنَ: قَصِيدٌ؛ قال المثقب:
سَيُبْلِغُني أَجْلادُها وقَصِيدُهَا
ابن شميل: القَصُودُ من الإِبل الجامِسُ المُخِّ، واسم المُخِّ الجامِس قَصِيدٌ. وناقة قَصِيدٌ وقصِيدَةٌ: سمينة ممتلئة جسيمة بها نِقْيٌ أَي مُخٌّ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وخَفَّتْ بَقايا النِّقْيِ إِلا قَصِيبَةً،
قَصِيدَ السُّلامى أَو لَمُوساً سَنامُها
والقَصيدُ أَيضاً والقَصْدُ: اللحمُ اليابس؛ قال الأَخطل: وسيرُوا إِلى الأَرضِ التي قَدْ عَلِمْتُمُ،
يَكُنْ زادُكُمْ فيها قَصِيدُ الإِباعِرِ
والقَصَدَةُ: العُنُقُ، والجمع أَقْصادٌ؛ عن كراع: وهذا نادر؛ قال ابن سيده: أَعني أَن يكون أَفعالٌ جمع فَعَلَةٍ إِلا على طرح الزائد والمعروف القَصَرَةُ والقِصَدُ والقَصَدُ والقَصْدُ؛ الأَخيرة عن أَبي حنيفة: كل ذلك مَشْرَةُ العِضاهِ وهي بَراعيمُها وما لانَ قبْلَ أَن يَعْسُوَ، وقد أَقصَدتِ العِضاهُ وقصَّدَتْ. قال أَبو حنيفة: القَصْدُ ينبت في الخريف إِذا بَرَدَ الليل من غير مَطَرٍ. والقَصِيدُ: المَشْرَةُ؛ عن أَبي حنيفة؛ وأَنشد:
ولا تَشْعفاها بالجِبالِ وتَحْمِيا
عليها ظَلِيلاتٍ يَرِفُّ قَصِيدُها
الليث: القَصَدُ مَشْرَةُ العِضاهِ أَيامَ الخَريفِ تخرج بعد القيظ الورق في العضاه أَغْصان رَطْبة غَضَّةٌ رِخاصٌ، فسمى كل واحدة منها قَصَدة. وقال ابن الأَعرابي: القَصَدَةُ من كل شجرة ذات شوك أَن يظهر نباتها أَوَّلَ ما ينبت.
الأَصمعي: والإِقْصادُ القَتْل على كل حال؛ وقال الليث: هو القتل على المكان، يقال: عَضَّتْه حيَّةٌ فأَقْصَدَتْه. والإِقْصادُ: أَن تَضْرِبَ الشيءَ أَو تَرْمِيَه فيموتَ مكانه. وأَقصَد السهمُ أَي أَصاب فَقَتَلَ مكانَه. وأَقْصَدَتْه حية: قتلته؛ قال الأَخطل:
فإِن كنْتِ قد أَقْصَدْتِني إِذْ رَمَيتِنِي
بِسَهْمَيْكِ، فالرَّامي يَصِيدُ ولا يَدري
أَي ولا يخْتُِلُ. وفي حديث عليّ: وأَقْصَدَت بأَسْهُمِها؛ أَقْصَدْتُ الرجلَ إِذا طَعَنْتَه أَو رَمَيتَه بسهم فلم تُخْطئْ مَقاتلَه فهو مُقْصَد؛ وفي شعر حميد ابن ثور:
أَصْبَحَ قَلْبي مِنْ سُلَيْمَى مُقْصَدا،
إِنْ خَطَأً منها وإِنْ تَعَمُّدا
والمُقْصَدُ: الذي يَمْرَضُ ثم يموت سريعاً. وتَقَصَّدَ الكلبُ وغيره أَي مات؛ قال لبيد:
فَتَقَصَّدَتْ منها كَسابِ وضُرِّجَتْ
بِدَمٍ، وغُودِرَ في المَكَرِّ سُحامُها
وقَصَدَه قَصْداً: قَسَرَه. والقصيدُ: العصا؛ قال حميد:
فَظَلَّ نِساء الحَيِّ يَحْشُونَ كُرْسُفاً
رُؤُوسَ عِظامٍ أَوْضَحَتْها القصائدُ
سمي بذلك لأَنه بها يُقْصَدُ الإِنسانُ وهي تَهدِيهِ وتَو مُّه، كقول الأَعشى:
إِذا كانَ هادِي الفَتى في البِلا
دِ صَدْرَ القناةِ، أَطاعَ الأَمِيرا
والقَصَدُ: العَوْسَجُ، يَمانِيةٌ.

##### Türkçe

**القصد**: yolun doğruluğu. **قَصَد يَقْصِدُ قصداً**, o hâlde o **قاصِد**’dir. Ve O’nun
yüce sözü: **وعلى الله قَصْدُ السبيل**; yani Allah’a, dosdoğru yolu açıklamak
ve apaçık hüccetler ve delillerle ona çağırmak (düşer); ve ondan (yollardan) **جائر** (olan) vardır, yani ondan (yollardan) **قاصد** olmayan bir yol vardır. Ve **طريقٌ قاصد**: kolay, dosdoğru. Ve **سَفَرٌ قاصدٌ**: kolay, yakın. Ve aziz tenzilde:
**لو كان عَرَضاً قريباً وسفراً قاصداً لاتبعوك**; İbn ‘Arafa dedi: **سفراً قاصداً** yani meşakkatli olmayan. Ve **القَصْدُ**: adalet; Ebû’l-Lahhâm et-Taglibî dedi, ‘Abdurrahmân b. el-Hakam’dan da rivayet edilir, birincisi doğrudur:
على الحَكَمِ المأْتِيِّ، يوماً إِذا قَضَى
قَضِيَّتَه، أَن لا يَجُورَ ويَقْصِدُ
el-Ahfeş dedi: “ve (ona) gerekir ki **يقصد**”i kastetti; sonra onu hazfedip **يَقْصِدُ**’ü
“gerekir”in yerine koyunca, merfû‘un yerine vâki olduğu için onu merfû‘ yaptı; Ferrâ dedi: onu, muhalefet için merfû‘ yaptı; çünkü manası ondan önce olana muhaliftir, bu yüzden i‘râbda ikisi arasında muhalefet yapıldı; İbn Berrî dedi: manası, hükmüyle razı olunan, kendisine hükmetmesi için gelinen hâkime (şudur): hükmünde zulmetmemesi, bilakis **يقصد** yani adalet etmesi; bunun için onu merfû‘ yaptı ve “**أَن لا يجور**” sözüne atfen mansûb yapmadı; çünkü mana bozulur; zira takdir şöyle olur: “ona düşer ki zulmetmesin ve ona düşer ki **يقصد** etmesin”; mana bunun üzerine değildir; bilakis mana: ona gerekir ki **يقصد** etsin; ve o, emir manasında bir haberdir, yani “öyleyse **ليقصد**”; bunun gibi O’nun yüce sözü: **والوالداتُ يُرْضِعْنَ أَولادهُنَّ**; yani “öyleyse emzirsinler”. Ve hadiste: **القَصدَ القصدَ تبلغوا** yani söz ve fiilde işlerin **القصد**’una (orta yoluna) sarılın; o, iki uç arasında ortadır; ve o, te’kîd edici masdar üzerine mansûbdur; tekrar edilmesi te’kîd içindir. Ve hadiste: **عليكم هَدْياً قاصداً** yani mutedil bir yol. Ve **القَصْدُ**: dayanma ve yönelme. **قَصَدَه يَقْصِدُه قَصْداً** ve **قَصَدَ له**; ve iş beni ona **أَقْصَدَني إِليه الأَمرُ**; ve o, senin **قَصْدُكَ** ve senin **قَصْدَكَ** yani senin yönünedir; ve onun isim oluşu onların كلامında daha çoktur.
Ve **القَصْدُ**: bir şeye gelme. Dersin ki: **قصَدْتُه** ve **قصدْتُ له** ve **قصدْتُ إِليه** aynı manada. Ve gerçekten sen **قَصُدْتَ قَصادَةً**; ve dedi ki:
قَطَعْتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ
كَرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قصِيدٌ
Ve **قَصَدْتُ قَصْدَه**: onun yönelişine yöneldim.
Ve şeyde **القَصْد**: ifrâtın zıddıdır; o, isrâf ile kısma (taktîr) arasındadır.
Ve geçimde **القصد**: ne isrâf etmemek ne de kısmamak. Denir: falan harcamada **مقتصد**’dur ve gerçekten **اقتصد** etti. Ve falan işinde **اقتصد** etti, yani doğruldu. Ve O’nun sözü: **ومنهم مُقْتَصِدٌ**; zâlim ile sâbık arasında. Ve hadiste: **ما عالَ مقتصد ولا يَعِيلُ** yani infakta ne isrâf eden ne de kısan kimse fakirleşmedi. Ve O’nun yüce sözü: **واقْصِدْ في مشيك واقصد بذَرْعِك**; yani nefsine karşı yumuşak ol. Falan yürüyüşünde **قصد** etti: düzgün yürüdüğünde; ve adam **قَصْد** ve **مُقْتَصِد**; ve bilinen **مُقَصَّدٌ**: ne iri ne de cılız.
Ve Cüreyrî’den hadiste dedi ki: Beyt’i Ebû’t-Tufeyl ile tavaf ediyordum; dedi ki: “Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, benden başka gören kimse kalmadı.” Dedi ki: Ona dedim: “Onu gördün mü?” Dedi: “Evet.” Dedim: “Sıfatı nasıldı?” Dedi: “Beyaz, güzel, **مُقَصَّداً** idi.” Dedi ki: **المقصد** ile, iki adam arasında orta boylu olmasını kastetti; ve her orta, ne aşırı yüksek ne de eksik olan **قَصْد**’dur; ve Ebû’t-Tufeyl, Vâsile b. el-Eska‘dır. İbn Şümeyl dedi: erkeklerden **المُقَصَّدُ**, **القصد** manasında olur; o, orta boydur. Leys dedi: erkeklerden **المقصَّد**, ne iri ne kısa olandır; bu sıfat erkeklerden başkasında da kullanılır; İbnü’l-Esîr hadiste **المقصد**’in tefsirinde dedi: o, ne uzun ne kısa ne de iri olandır; sanki yaratılışı, işlerden **القَصْد** ve mutedil olan onu getirir; o, tefrit ve ifrâtın iki ucundan birine meyletmeyendir.
Ve kadınlardan **القَصْدَةُ**: büyük başlı, onu kim görse ancak beğenir. Ve **المَقْصَدَةُ**: kısalığa (meyilli) olan.
Ve **القاصد**: yakın; denir: bizimle su arasında **ليلة قاصدة** vardır, yani yürüyüşü kolay; ne yorgunluk ne yavaşlık.
Ve şiirden **القَصِيدُ**: beyitlerinin yarım mısraları tamam olan; ve **التهذيب**’de: bina(larının) yarısı; kemali ve vezninin sıhhati için böyle adlandırıldı. İbn Cinnî dedi: **قصيداً** diye adlandırıldı; çünkü o **قُصِدَ** ve dayanıldı; her ne kadar ondan kısa olan ve binası bozulan, **الرمَل** ve **الرجَز** gibi, murad edilen, maksud edilen bir şiir olsa da; bu, şiirden tamam olan ve bol olanın, onlarda, kısa olan ve bozuk olana göre daha tercih edilir ve nefislerinde daha ileri olmasındandır; bu yüzden uzun ve bol olana **قَصِيداً** adını verdiler, yani murad edilen, maksud edilen; her ne kadar **الرمل** ve **الرجز** de murad edilen, maksud edilen olsa da. Çoğulu **قصائد**’dir; bazen **قَصِيدَة** derler. Cevherî: **القَصِيدُ** **القَصِيدة**’nin cem‘idir; **سَفِين**’in **سفينة**’nin cem‘i olması gibi; ve denildi ki: cem‘ **قصائدُ** ve **قصِيدٌ**’dir. İbn Cinnî dedi: tek bir **القصيدة** üzerine **القصيد** (ه’siz) vâki olduğunu gördüğünde, bu ancak, genişlik için tekile cins ismi konulmuş olmasındandır; senin “çıktım da bir de **السبع** (aslan)” demen gibi; “bugün **الذئب**’i öldürdüm” ve “**الخبز** yedim ve **الماء** içtim” gibi. Ve denildi ki: **قصيداً** diye adlandırıldı; çünkü söyleyeni onun için ihtimam gösterdi; onu iyi lafız ve seçilmiş mana ile tashih etti; aslı **القصيد**’dendir; o, semiz iliktir; **يَتَقَصَّد** yani semizliğinden kırılır; zıddı **الرِّيرُ** ve **الرَّارُ**’dur; o, su gibi akan eriyik iliktir; **يتقصَّد** etmez; (şiir) tashih edilip güzelleştirilip arıtıldığında. Ve denildi ki: tam şiir **قصيداً** diye adlandırıldı; çünkü söyleyeni onu zihninden yaptı; ona **قَصَدَ** ile yöneldi; onu, zihnine gelen ve diline akana göre bir içiş gibi içmedi; bilakis fikrini onda evirip çevirdi ve onu güzelleştirmede çabaladı; onu birdenbire koparıp almadı; o, **القصد**’dan (yönelme) **فعيل** veznindedir; Nâbiga’nın sözü bundandır:
وقائِلةٍ: مَنْ أَمَّها واهْتَدَى لها؟
زيادُ بنُ عَمْرٍو أَمَّها واهْتَدَى لها
Şu kasidesini kastetti; onda der ki:
يا دارَ مَيَّةَ بالعَلْياءِ فالسَّنَدِ
İbn Büzurc: şair **أَقصَدَ** etti ve **أَرْملَ** etti ve **أَهْزَجَ** etti ve **أَرْجَزَ** etti; **القصيد** ve **الرمَل** ve **الهَزَج** ve **الرَّجَز**’dendir. Ve şair **قَصَّدَ** etti ve **أَقْصَدَ**: kasidelerin işini uzattı ve sürdürdü; dedi ki:
قد وَرَدَتْ مِثلَ اليماني الهَزْهاز،
تَدْفَعُ عن أَعْناقِها بالأَعْجاز،
أَعْيَتْ على مُقْصِدِنا والرَّجَّاز
Burada **مُفْعِلٌ** ile ancak **مُفَعِّل** kastedilir; fiilin çokluğunu içindir; bu, **مُحْسِن** ve **مُجْمِل** ve benzerleri gibi, çokluğa delalet etmeyenlerden olmadığını gösterir; çünkü onda tekrar eden bir ‘ayn yoktur; ve onu **الرَّجَّاز** ile yan yana getirdi; o, **فعَّال**’dır; ve **فعَّال** çokluk için konulmuştur. Ebû’l-Hasen el-Ahfeş dedi: şiirde neredeyse bulunmayan şeylerden, aralarında bir beyit olmaksızın iki **البيتان المُوطَآن**’dır; ve **البيتان المُوطَآن**; ve **القصيدة** ancak üç beyittir; böylece kasideyi üç beyit üzere olan yaptı. İbn Cinnî dedi: Ahfeş’in bu sözünde cevaz vardır; çünkü üç beyit üzere olana kaside adını verdi. Dedi: âdette, üç beyit veya on veya on beş üzere olana **قطعة** denir; bundan fazlasına gelince, Arap ancak ona **قصيدة** adını verir. Ahfeş dedi: şiirden **القصيد**, **الطويل** ve **البسيط التامّ** ve **الكامل التامّ** ve **المديد التامّ** ve **الوافر التامّ** ve **الرجز التامّ** ve **الخيفف التامّ**’dır; o, binekli yolcuların terennüm ettiği her şeydir. Dedi: onların **الخيفف** ile terennüm ettiklerini işitmedik. Onun “**المديد التامّ** ve **الوافر التامّ**” sözünün manası, kullanımdan gelenin en tamamını kasteder; yani onlardan ilk iki darbı; yoksa kendi dairelerindeki vaz‘larının aslı üzere gelmeleri reddedilmiş, atılmıştır. İbn Cinnî dedi: “**ق ص د**”ın aslı ve Arap كلامında onun mevzileri, azmetme ve yönelme ve bir şeye doğru kalkma ve kalkıştır; bu, ister itidal üzere olsun ister **جَوْر** üzere; bu, hakikatte onun aslıdır; her ne kadar bazı yerlerde meyilsiz doğruluğu kastetmeye tahsis edilse de; görmüyor musun ki sen bazen **الجَوْر**’u **تَقْصِد** edersin, başka bir sefer de adaleti **تقصد** edersin? Öyleyse azmetme ve yönelme, ikisini de kapsar.
Ve **القَصْدُ**: her hangi bir yönde kırmadır; dersin ki: **قصَدْتُ العُود قَصْداً**: onu kırdım. Ve denildi ki: o, yarıdan kırmadır; **قَصَدْتُهُ أَقْصِدُه** ve **قَصَدْتُه فانْقَصَدَ وتَقَصَّدَ**; Sa‘leb inşad etti:
إِذا بَرَكَتْ خَوَّتْ على ثَفِناتِها
على قَصَبٍ، مِثلِ اليَراعِ المُقَصَّدِ
Devenin sesini mizmarlarla benzetti; ve **القِصْدَةُ**: ondan bir kırık parça; çoğulu **قِصَد**. Denir: **القنا قِصَدٌ**; ve **رُمْحٌ قَصِدٌ** ve **قَصِيدٌ**: kırık. Ve mızraklar **تَقَصَّدَتِ الرماحُ**: kırıldılar. Ve **رُمْحٌ أَقصادٌ**; ve mızrak **انْقَصَدَ الرمحُ**: iki yarıya kırıldı, ta ki belli olsun; her parça **قِصْدة**’dir. Ve **رمح قَصِدٌ**: **القَصَد**’ı açık olan. Ve ona fiil türettiklerinde **انْقَصَدَ** derler; nadiren **قَصِدَ** derler; ancak **فَعِلٍ** üzere her sıfatın **انْفَعَلَ**’dan sudûru engellenmez. Ebû ‘Ubeyd, Kays b. el-Hatîm’den inşad etti:
تَرَى قِصَدَ المُرَّانِ تُلْقَى كأَنها
تَذَرُّعُ خُرْصانٍ بأَيدي الشَّواطِبِ
Ve bir başkası dedi:
أَقْرُو إِليهم أَنابِيبَ القَنا قِصَدا
Yani mızrak kırıkları üzerinde onlara doğru yürürüm. Ve hadiste: mızraklarla **المُداعَسَةُ** vardı, ta ki **تَقَصَّدَتْ** yani kırıldılar ve **قِصَداً** yani parçalar oldular.
Ve **القِصْدَةُ**, kesre ile: bir şey kırıldığında ondan parça; ve **رمْحٌ أَقْصادٌ**. Ahfeş dedi: bu, cem‘ binası üzere gelenlerden biridir. Ve bir kemikten ona bir **قِصْدَةً** **قَصَدَ** etti; o, uyluğun veya kolun veya bacağın veya omzun üçte biri yahut dörtte biridir.
Ve iliği **قَصَدَ المُخَّةَ قَصْداً** ve onu **قَصَّدَها**: onu kırdı ve parçaladı; ve gerçekten **انقَصَدَتْ** ve **تَقَصَّدَتْ**.
Ve **القَصِيدُ**: kalın, semiz ilik; tekili **قَصِيدَةٌ**. Ve **عَظْمٌ قَصِيدٌ**: ilikli; Sa‘leb inşad etti:
وهمْ تَرَكُوكمْ لا يُطَعَّمُ عَظْمُكُمْ
هُزالاً، وكان العَظْمُ قبْلُ قَصِيدَا
Yani ilikli; istersen dersin ki: **ذا قَصِيدٍ** yani ilik sahibi kastetti. Ve **القَصِيدَةُ**: kemikten çıktığında ilik; yerinden ayrıldığında veya çıktığında “**انقَصَدَتْ**” denir. Ebû ‘Ubeyde: **مُخٌّ قَصِيدٌ** ve **قَصُودٌ**; o, semizin altı, zayıfın üstüdür. Leys: **القَصِيدُ** etin kurusudur; Ebû Zübeyd’in sözünü inşad etti:
وإِذا القَوْمُ كان زادُهُمُ اللحـ
ـمَ قَصِيداً منه وغَيرَ قَصِيدِ
Ve denildi ki: buradaki **القَصِيدُ** semizdir. Ve devenin hörgücü semiz olduğunda: **قَصِيدٌ**; el-Müsekkab dedi:
سَيُبْلِغُني أَجْلادُها وقَصِيدُهَا
İbn Şümeyl: develerden **القَصُودُ**, iliği donuk olandır; donuk iliğin adı **قَصِيدٌ**’dir. Ve **ناقة قَصِيدٌ** ve **قصِيدَةٌ**: semiz, dolgun, iri; onda **نِقْيٌ** yani ilik vardır; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
وخَفَّتْ بَقايا النِّقْيِ إِلا قَصِيبَةً،
قَصِيدَ السُّلامى أَو لَمُوساً سَنامُها
Ve **القَصيدُ** ayrıca ve **القَصْدُ**: kuru ettir; el-Ahtal dedi:
وسيرُوا إِلى الأَرضِ التي قَدْ عَلِمْتُمُ،
يَكُنْ زادُكُمْ فيها قَصِيدُ الإِباعِرِ
Ve **القَصَدَةُ**: boyundur; çoğulu **أَقْصادٌ**; Kurâ‘dan: ve bu nadirdir. İbn Sîde dedi: yani **أَفعالٌ**’ın **فَعَلَةٍ**’nin cem‘i olması, ancak ziyadeyi atma üzerinedir; bilinen **القَصَرَةُ** ve **القِصَدُ** ve **القَصَدُ** ve **القَصْدُ**’dur; sonuncusu Ebû Hanîfe’dendir: bunların hepsi **مَشْرَةُ العِضاهِ**’dır; o, tomurcuklarıdır ve sertleşmeden önce yumuşayanıdır; ve **أَقصَدتِ العِضاهُ** ve **قصَّدَتْ**. Ebû Hanîfe dedi: **القَصْدُ** güz mevsiminde, yağmur olmaksızın gece serinlediğinde biter. Ve **القَصِيدُ**: **المَشْرَةُ**’dir; Ebû Hanîfe’den; ve inşad etti:
ولا تَشْعفاها بالجِبالِ وتَحْمِيا
عليها ظَلِيلاتٍ يَرِفُّ قَصِيدُها
Leys: **القَصَدُ**, güz günlerinde **مَشْرَةُ العِضاهِ**’dır; kıyazdan sonra **العِضاه**’da yaprak çıkar: taze, körpe, yumuşak, gevşek dallardır; böylece onların her birine **قَصَدة** adını verdi. İbnü’l-A‘râbî dedi: dikenli her ağaçtan **القَصَدَةُ**, bitkisinin ilk bittiğinde görünmesidir.
el-Asma‘î: ve **الإِقْصادُ** her hâl üzere öldürmedir. Leys dedi: o, yerinde öldürmedir; denir: bir yılan onu ısırdı da onu **فأَقْصَدَتْه**. Ve **الإِقْصادُ**: bir şeye vurman veya onu atman, sonra yerinde ölmesidir. Ve ok **أَقصَد** etti, yani isabet etti de yerinde öldürdü. Ve bir yılan onu **أَقْصَدَتْه**: onu öldürdü; el-Ahtal dedi:
فإِن كنْتِ قد أَقْصَدْتِني إِذْ رَمَيتِنِي
بِسَهْمَيْكِ، فالرَّامي يَصِيدُ ولا يَدري
Yani ve hile yapmaz. Ali’nin hadisinde: **وأَقْصَدَت بأَسْهُمِها**; bir adamı **أَقْصَدْتُ**: onu mızrakladığında veya okla attığında, öldürücü yerlerini ıskalamadığında; o hâlde o **مُقْصَد**’dır. Humeyd b. Sevr’in şiirinde:
أَصْبَحَ قَلْبي مِنْ سُلَيْمَى مُقْصَدا،
إِنْ خَطَأً منها وإِنْ تَعَمُّدا
Ve **المُقْصَدُ**: hastalanıp sonra çabuk ölen. Ve köpek ve başkası **تَقَصَّدَ** etti, yani öldü; Lebîd dedi:
فَتَقَصَّدَتْ منها كَسابِ وضُرِّجَتْ
بِدَمٍ، وغُودِرَ في المَكَرِّ سُحامُها
Ve onu **قَصَدَه قَصْداً**: onu zorladı. Ve **القصيدُ**: asadır; Humeyd dedi:
فَظَلَّ نِساء الحَيِّ يَحْشُونَ كُرْسُفاً
رُؤُوسَ عِظامٍ أَوْضَحَتْها القصائدُ
Böyle adlandırıldı; çünkü onunla insana **يُقْصَدُ** edilir; ve o, onu hidayet eder ve ona yönelir; A‘şâ’nın sözü gibi:
إِذا كانَ هادِي الفَتى في البِلا
دِ صَدْرَ القناةِ، أَطاعَ الأَمِيرا
Ve **القَصَدُ**: **العَوْسَجُ**’dur; Yemânîdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ص د * * القَصْدُ * إتيان الشيء وبابه ضرب تقول * قَصَدَهُ * وقصد له وقصد اليه كله بمعنى واحد و * قَصَدَ * قصده أي نحا نحوه و * القَصيدُ * جمع * القَصِيدةِ * من الشعر مثل سفين وسفينة و * القاصدُ * القريب يقال بيننا وبين الماء ليلة * قاصِدةٌ * أي هينة السير لا تعب فيها ولا بطء و * القَصْدُ * بين الإسراف والتقتير يقال فلان * مُقْتِصدٌ * في النفقة و * اقْصِدْ * في مشيك و * اقْصِدُ * بذرعك أي أربع على نفسك و * القَصْدُ * العدل

##### Türkçe

* ق ص د * * **القَصْدُ** * bir şeye gelmek; kapısı **ضرب**’dır. “**قَصَدَهُ**”, “**قصد له**” ve “**قصد اليه**” dersin; hepsi tek bir mânâdadır. Ve “**قَصَدَ** قصده” yani onun yönüne yöneldi. Ve **القَصيدُ**, şiirden **القَصِيدةِ**’nin çoğuludur; **سفين** ve **سفينة** gibi. Ve **القاصدُ** yakın (olan)dır; “su ile bizim aramızda bir gece **قاصِدةٌ**” denir; yani yürüyüşü kolay, onda yorgunluk da yok, yavaşlık da yok. Ve **القَصْدُ**, israf ile kısma arasında (olan)dır; “falanca, nafakada **مُقْتِصدٌ**” denir. Ve “**اقْصِدْ** fi meşyik” (yürüyüşünde ölçülü ol). Ve “**اقْصِدُ** bi-zer‘ik” yani nefsine karşı dörde (kadar) ol. Ve **القَصْدُ**, adalettir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القصد: استقامة الطريق، وهكذا في المحكم والمفردات للراغب. قال الله تعالى في كتابه العزيز:  وعلى الله قصد السبيل  أي على الله تبيين الطريق المستقيم والدعاء إليه بالحجج والبراهين الواضحة، ومنها جائر، أي ومنها طريق غير قاصد. وطريق قاصد سهل مستقيم، وسيأتي. ومثله في البصائر: وزاد في المفرادات: كأنه يقصد الوجه الذي يؤمه السالك لا يعدل عنه، فهو كنهر جار، وأورده الزمخشري في الأساس من المجاز. القصد الاعتماد، والأم تقول: قصده وقصد له وقصد إليه، بمعنى، يقصده، بالكسر، وكذا يقصد له ويقصد إليه. وفي اللسان والأساس: القصد: إتيان الشيء، يقال: قصدت له وقصدت إليه. وإليك قصدي. وأقصدني إليك الأمر. من المجاز: القصد في الشيء: ضد الإفراط، وهو ما بين الإسراف والتقتير، والقصد في المعيشة: أن لا يسرف ولا يقتر، وقصد في الأمر لم: يتجاوز فيه الحد، ورضي بالتوسط، لأنه في ذلك يقصد الأسد، كالاقتصاد، يقال: فلان مقتصد في المعيشة وفي النفقة، وقد اقتصد. واقتصد في أمره: استقام. وفي البصائر للمصنف: واقتصد في النفقة: توسط بين التقتير والإسراف، قال صلى الله عليه وسلم ولا عال من اقتصد. ومن الاقتصاد ما هو محمود مطلقا، وذلك فيما له طرفان: إفراط وتفريط، كالجود، فإنه بين الإسراف والبخل، وكالشجاعة، فإنها بين التهور والجبن. وإليه الإشارة بقوله  والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا  ومنه ما هو متردد بين المحمود والمذموم، وهو فيما يقع بين محمود ومذموم، كالواقع بين العدل والجور، وعلى ذلك قوله تعالى:  فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصد  انتهى. وفي سر الصناعة لابن جنى: أصل ق ص د ومواقعها في كلام العرب: الاعتزام والتوجه والنهود والنهوض نحو الشيء، على اعتدال كان ذلك أو جور، هذا أصله في الحقيقة، وإن كان قديحض، في بعض المواضع بقصد الاستقامة دون الميل، ألا ترى أنك تقصد الجور تارة كما تقصد العدل أخرى? فالاعتزام والتوجه شامل لهما جميعا عن ابن بزرج: القصد: مواصلة الشاعر عمل القصائد وإطالته، كالاقتصاد، هكذا في النسخ التي بأيدينا، والصواب: كالإقصاد، قال:
  قد وردت مثل اليماني الهزهاز
  تدفع عن أعناقها بالأعـجـاز
  أعيت على مقصدنا والرجـاز

  قال ابن بزرج: أقصد الشاعر، وأرمل، وأهزج، وأرجز، من القصيد والرمل والهزج والرجز. القصد: رجل ليس بالجسيم ولا بالضئيل، وكل ما بين مستو غير مشرف ولا ناقص فهو قصد، كالمقتصد والمقصد، كمعظم، والثاني هو المعروف وفي الحديث عن الجريري قال كنت أطوف بالبيت مع أبي الطفيل، فقال: ما بقي أحد رأى رسول الله صلى الله عليه وسلم غيري، قال: قلت له: ورأيته? قال: نعم، قلت: فكيف كان صفته? قال: كان أبيض مليحا مقصدا. قال: أراد بالمقصد أنه كان ربعة. وقال ابن شميل: المقصد من الرجال يكون بمعنى القصد وهو الرابعة. وقال الليث: المقصد من الرجال: الذي ليس بجسيم ولا قصير. وقد يستعمل هذا النعت في غير الرجال أيضا. وقال ابن الأثير في تفسير المقصد في الحديث: هو الذي ليس بطويل ولا قصير ولا جسيم، كأن خلقه نحي به القصد من الأمور، والمعتدل الذي لا يميل إلى أحد طرفي التفريط والإفراط. القصد: الكسر بأي وجه. وفي بعض الأمهات: في أي وجه كان، تقول: قصدت العود قصدا: كسرته أو هو الكسر بالنصف، كالتقصيد قصدته أقصده، وقصدته تقصيدا وانقصد وتقصد، أنشد ثعلب:
  إذا بركت خوت على ثفناتـهـا                      على قصب مثل اليراع المقصد شبه صوت الناقة بالمزامير. وقد انقصد الرمح: انكسر بنصفين حتى يبين، وفي الحديث: كانت المداعسة بالرماح حتى تقصدت. أي تكسرت وصارت قصدا، أي قطعا. القصد: العدل قال أبو اللحام التغلبي:
  على الحكم المأتي يوما إذا قضى                      قضيته أن لا يجور ويقـصـد قال الأخفش: أراد: وينبغي أن يقصد، فلما حذفه وأوقع يقصد موقع ينبغي رفعه، لوقوعه موقع المرفوع. وقال الفراء: رفعه للمخالفة، لأن معناه مخالف لما قبله، فخولف بينهما في الإعراب. قال ابن بري: معناه:على الحكم المرضي بحكمه المأتي إليه ليحكم أن لا يجور في حكمه، بل يقصد أي يعدل، ولهذا رفعه ولم ينصبه عطفا على قوله أن لا يجور، لفساد المعنى، لأنه يصير التقدير عليه أن لا يجور وعليه أن لا يقصد، وليس المعنى على ذلك، بل المعنى: وينبغي له أن يقصد، وهو خبر بمعنى الأمر، أي وليقصد. وفي الحديث القصد القصد تبلغوأ أي عليكم بالقصد في الأمور، في القول والفعل، وهو الوسط بين الطرفين، وهو منصوب على المصدر المؤكد، وتكراره للتأكيد. وفي بعض النسخ: والقول، بدل والعدل، وهو غلط. والقصد التقتير، هكذا في نسختنا، وفي أخرى مصححة التفسير، وكل منهما غير ملائم للمقام، والذي يقتضيه كلام أئمة الغريب: والقصد: القسر، بالقاف والسين، ففي اللسان: قصده قصدا: قسره، أي قهره، وهو الصواب. والله أعلم.
 القصد، بالتحريك: العوسج، يمانية، عن أبي حنيفة، وقصد العوسج ونحوه، كالأرطي والطلح: أغصانه الناعمة وعبله، وقد قصد العوسج إذا أخرج ذلك، كذا في الأفعال لابن القطاع. القصد: الجوع، القصد: مشرة العضاه، وهي براعيمها وما لان قبل أن يعثو، وقد أقصدت العضاه وقصدت، كالقصيد، الأخيرة عن أبي حنيفة، وأنشد:
  ولا تشعفاها بالجبال وتحمـيا                      عليها ظليلات يرف قصيدها

  وعن الليث: القصد: مشرة العضاه أيام الخريف، تخرج بعد القيظ الورق في العضاه أغصان رطبة غضة رخاص، تسمى كل واحدة منها قصدة. أو القصدة من كل شجرة شائكة أي ذات شوك: أن يظهر نباتها أول ما نببت. وهذا عن ابن الأعرابي. قصد البعير، ككرم، قصادة، بالفتح: سمن، فهو قصيد. نقله الصاغاني.
 والقصدة، بالكسر: القطعة مما يكسر، قصد كعنب وكل قطعة قصدة ورمح قصد، ككتف، وقصيد كأمير، بين القصد، رمح أقصاد أي متكسر وفي الأساس: رمح قصيد، سريع الإنكسار؛ وفي التهذيب: وإذا اشتقوا له فعلا قالوا: انقصد، وقلما يقولون قصد، إلا أن كل نعت على فعل لا يمنع صدوره من أنفعل.وأنشد أبو عبيد لقيس بن الخطيم:
  ترى قصد المران تلقى كأنـهـا                      تذرع خرصان بأيدي الشواطب وقال آخر:
  أقرو إليهم أنابيب القنا قصدا

  يريد: أمشي إليهم على كسر الرماح؛ وقال الأخفش في رمح أقصاد: هذا أحد ما جاء على بناء الجمع. وفي اللسان: وقصد له قصدة من عظم، وهي الثلث أو الربع من الفخذ أو الذراع أو الساق أو الكتف؛ والذي في أفعال ابن القطاع وقصد من العظم قصدة: دون نصفه إلى الثلث أو الربع والقصيد من الشعر: ما تم شطر أبياته. وفي التهذيب: شطر أبنيته سمي بذلك لكماله وصحة وزنه، وقال ابن جني: سمي قصيدا لأنه قصد واعتمد، وإن كان ما قصر منه واضطرب بناؤه نحو الرمل والرجز شعرا مرادا مقصودا، وذلك أن ما تم من الشعر وتوفر آثر عندهم وأشد تقدما في أنفسهم مما قصر واختل، فسموا ما طال ووفر قصيدا، أي مرادا مقصودا، وإن كان الرمل والرجز أيضا مرادين مقصودين. والجمع قصائد، وربما قالوا: قصيدة. وفي الصحاح: القصيد جمع القصيدة. كسفين جمع سفينة، وقيل: الجمع قصائد وقصيد. قال ابن جني: فإذا رأيت القصيدة الواحدة قد وقع عليها القصيد، بلا هاء، فإنما ذلك لأنه وضع على الواحد اسم الجنس اتساعا، كقولك: خرجت فإذا السبع، وقتلت اليوم الذئب، وأكلت الخبز، وشربت الماء. وليس إلاثلاثة أبيات فصاعدا أو ستة عشر فصاعدا. قال أبو الحسن الأحفش: ومما لا يكاد يوجد في الشعر البيتان الموطآن ليس بينهما بيت والبيتان الموطآن وليست القصيدة إلا ثلاثة أبيات، فجعل القصيدة على ثلاثة أبيات؛ قال ابن جنى: وفي هذا القول من الأحفش جواز، وذلك لتسميته ما كان على ثلاثة أبيات قصيدة. قال: والذي في العادة أن يسمى ما كان على ثلاثة أبيات أو عشرة أو خمسة عشر: قطعة. فأما ما زاد على ذلك فإنما تسميه العرب قصيدة، وقال الأخفش مرة: القصيد من الشعر هو الطويل والبسيط التام والكامل التام والمديد التام، والوافر التام، والرجز التام، والخفيف التام، وهو كل ما تغنى به الركبان. قال: ولم نسمعهم يتغنون بالخفيف. ومعنى قوله: المديد التام، والوافر التام، أتم ما جاء منهما في الاستعمال أعني الضربين الأولين منهما، فأما أن يجيئا على أصل وضعهما في دائرتيهما فذلك مرفوض مطرح، كذا في اللسان. قيل: سمي قصيدا لأن قائله احتفل له فنقحه باللفظ الجيد والمعنى المختار، وأصله من القصيد وهو المخ الغليظ السمين الذي يتقصد أي يتكسر لسمنه، وضده الرار، وهو المخ السائل الذي يميع كالماء ولا يتقصد. والعرب تستعير السمن في الكلام الفصيح، فتقول: هذا كلام سمين، أي جيد وقالوا: شعر قصد إذا نقح وجود وهذب، وقيل: سمي الشعر التام قصيدا لأن قائله جعله من باله فقصد له قصدا ولم يحتسه حسيا على ما خطر بباله وجرى على لسانه، بل روى فيه خاطره. واجتهد في تجويده، ولم يقتضبه اقتضابا، فهو فعيل من القصد، وهو الأم، ومنه قول النابغة:
  وقائلة من أمها واهتدى لهازياد بن عمرو أمها واهتدى لها اراد قصيدته التي يقول فيها:
  يا دارمية بالعلياء فالسند والقصيدة، المخة إذا خرجت من العظم، وإذا انفصلت من موضعها أو خرجت، قيل: انقصدت وتقصدت، وقد قصدها قصدا، وقصدها: كسرها. أو دونه، كالقصود، بالفتح قال أبو عبيدة: مخ قصيد وقصود، وهو دون السمين وفوق المهزول، القصيد: العظم الممخ، وعظم قصيد: ممخ، أنشد ثعلب:

  وهم تركوكم لا يطعم عظمكم                      هزالا وكان العظم قبل قصيدا أي ممخا، وإن شئت قلت: أراد ذا قصيد، أي مخ. عن الليث: القصيد: اللحم اليابس، وأنشد قول أبي زبيد:
  وإذا القوم كان زادهم اللح                      م قصيدا منه وغير قصيد وقيل: القصيد: السمين ها هنا وأنشد غيره للأخطل:
  وسيروا إلى الأرض التي قد علمتميكن زادكم فيها قصيد الأباعر القصيد من الإبل: الناقة السمينة الممتلئة الجسيمة التي بها نقي بالكسر، أي مخ، أنشد ابن الأعرابي:
  وخفت بقايا النقي إلا قصيبةقصيد السلامى أو لموسا سنامها وقال الأعشى:
  قطعت وصاحبي سرح كناز                      كركن الرعن ذعلبة قصيد القصيد: العصا، والجمع القصائد، قال حميد بن ثور:
  فظل نساء الحي يحشون كرسفا                      رؤوس عظام أوضحتها القصائد وفي اللسان: سمي بذلك لأن بها يقصد الإنسان، وهي تهديه وتؤمه، كقول الأعشى:
  إذا كان هادي الفتى في البلا                      د صدر القناة أطاع الأميرا كالقصيدة، فيهما، أي في الناقة والعصا، أما في الناقة فقد جاء ذلك عن ابن شميل، يقال: ناقة قصيد وقصيدة. وأما في العصا فلم يسمع إلا القصيد. القصيد: السمين من الأسمنة، قال المثقب العبدي:
  وأيقنت إن شاء الإله بأنـه                      سيبلغني أجلادها وقصيدها القصيد من الشعر: المنقح المجود المهذب، الذي قد أعمل فيه الشاعر فكرته ولم يقتضبه اقتضابا، كالقصيدة، كما تقدم. في الأفعال لابن القطاع: أقصد السهم: أصاب فقتل مكانه. أقصد الرجل فلانا: طعنه أو رماه بسهم فلم يخطئه، أي لم يخطيء مقاتله، فهو مقصد، وفي شعر حميد بن ثور:
  أصبح قلبي من سليمى مقصدا                      إن خطأ منها وإن تعـمـدا أقصدته الحية: لدغت فقتلت، قال الأصمعي: الإقصاد: أن تضرب الشيء أو ترميه فيموت مكانه، وقال الأخطل:
  فإن كنت قد أقصدتني إذ رميتنيبسهميك فالرامي يصيد ولايدري

  أي ولا يختل. وفي حديث علي: وأقصدت بأسهمها. وقال الليث: الإقصاد هو القتل على المكان، يقال: عضته حية فأقصدته. والمقصدة، كمعظمة: سمة للإبل في آذانها، نقله الصاغاني. المقصد، كمكرم: من يمرض ويموت سريعا، وفي بعض الأمهات: ثم يموت. والمقصدة كالمحمدة: المرأة العظيمة التامة، هكذا في سائر النسخ التي بأيدينا، والذي في اللسان وغيره: العظيمة الهامة التي تعجب كل أحد يراها. المقصدة، وهذه ضبطها بعضهم كمعظمة، وهي المرأة التي تميل إلى القصر. والقاصد: القريب، يقال: سفر قاصد، أي سهل قريب. وفي التنزيل العزيز  لو كان عرضا قريبا وسفرا قاصدا لاتبعوك  قال ابن عرفة: سفرا قاصدا، أي غير شاق ولا متناهي البعد؛ كذا في البصائر، وفي الحديث عليكم هديا قاصدا أي طريقا معتدلا وفي الأفعال لابن القطاع. وقصد الشيء: قرب. من المجاز، يقال: بيننا وبين الماء ليلة قاصدة، أي هينة السير لا تعب ولا بطء، وكذلك ليال قواصد. ومما يستدرك عليه: قصد قصادة: أتى. وأقصدني إليه الأمر. وهو قصدك وقصدك أي تجاهك، وكونه اسما أكثر في كلامهم، وقصدت قصده، نحوت نحوه. وقصد فلان في مشيه، إذا مشى مستويا. واقتصد في أمره: استقام. وقال ابن بزرج: أقصد الشاعر، وأرمل، وأهزج وأرجز. من القصيد والرمل والهزج والرجز. وعن ابن شميل: القصود من الإبل: الجامس المخ.
 والقصد: اللحم اليابس، كالقصيد. والقصدة، محركة: العنق، والجمع أقصاد، عن كراع، وهذا نادر قال ابن سيده: أعني أن يكون أفعال جمع فعلة إلا على طرح الزائد، والمعروف القصرة. وعن أبي حنيفة: القصد ينبت في الخريف إذا برد الليل من غير مطر. وفي الأفعال لابن القطاع: تقصد الشيء، إذا مات،وفي اللسان: تقصد الكلب وغيره، أي مات، قال لبيد:
  فتقصدت منها كساب وضرجت                      بدم وغودر في المكر سحامها وفي البصائر: سهم قاصد، وسهام قواصد:مستوية نحو الرمية، ومثله في الأساس. وبابك مقصدي. وأخذت قصد الوادي وقصيده. وأقصدته المنية. وشعر مقصد ومقطع، ولم يجمع في المقطعات كما جمع أبو تمام، ولا في المقصدات كما جمع المفضل. ومن المجاز: عليك بما هو أقصد وأقسط، كل ذلك في الأساس.

##### Türkçe

**القصد**: yolun doğruluğu; **المحكم**’de ve Râgıb’ın **المفردات**’ında da böyledir. Allah Teâlâ aziz kitabında dedi ki:  **وعلى الله قصد السبيل**  yani Allah’a, apaçık hüccetler ve delillerle dosdoğru yolu beyan etmek ve ona çağırmak düşer; ve ondan (yollardan) eğri olan da vardır; yani ondan, **قاصد** olmayan bir yol vardır. Ve **طريق قاصد** kolay, dosdoğru (bir yoldur); ve gelecektir. **البصائر**’de de bunun gibidir. **المفرادات**’ta şunu artırdı: sanki, sâlikin yöneldiği yüzü kasteder, ondan sapmaz; o, akan bir nehir gibidir. Zemahşerî bunu **الأساس**’ta mecazdan olarak nakletti. **القصد**: dayanma/itimat. Anne der ki: **قصده** ve **قصد له** ve **قصد إليه**, şu mânâda: onu kasteder; kesre ile **يقصده**; yine **يقصد له** ve **يقصد إليه** (de böyledir). **اللسان** ve **الأساس**’ta: **القصد**: bir şeye gelmek; denir ki: **قصدت له** ve **قصدت إليه**. Ve: “Sana benim **قصدي**’m.” Ve: “İş beni sana **أقصدني** etti.” Mecazdan: bir şeyde **القصد**: aşırılığın zıddıdır; o, israf ile kısmak arasında olandır. Geçimde **القصد**: ne israf etmesi ne de kısmaması. Ve işte **قصد** etti: onda haddi aşmadı; orta yolu benimsedi; çünkü bunda aslanı kasteder; **كالاقتصاد**. Denir ki: falan kimse geçimde ve harcamada **مقتصد**’dur; ve **قد اقتصد**. Ve işinde **اقتصد** etti: doğruldu. Müellifin **البصائر**’inde: ve harcamada **اقتصد** etti: kısmak ile israf arasında orta oldu. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: **ولا عال من اقتصد**. Ve **الاقتصاد**’dan, mutlak olarak övülen olan vardır; bu, iki ucu olan şeylerdedir: ifrat ve tefrit; cömertlik gibi; çünkü o, israf ile cimrilik arasındadır; ve cesaret gibi; çünkü o, atılganlık ile korkaklık arasındadır. Buna, şu sözüyle işaret vardır:  **والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا**  Ve ondan, övülen ile yerilen arasında tereddüt eden vardır; bu da, övülen ile yerilen arasında vâki olandadır; adalet ile zulüm arasında vâki olan gibi. Ve bunun üzerinedir Allah Teâlâ’nın sözü:  **فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصد**  bitti. İbn Cinnî’nin **سر الصناعة**’sında: **ق ص د**’nin aslı ve Arapların كلامında onun mevkiileri: azmetmek, yönelmek, kalkışmak ve bir şeye doğru kalkmak; bu, itidal üzere de olsa eğrilik üzere de olsa; bu, hakikatte onun aslıdır; her ne kadar bazı yerlerde, meyil olmaksızın doğruluğu kastetmeye tahsis edilse de. Görmüyor musun, sen bazen zulmü kastettiğin gibi başka bir sefer adaleti de kast ediyorsun? Öyleyse azmetmek ve yönelmek, ikisini de birlikte kapsar. İbn Bezrec’den: **القصد**: şairin kasideler işini sürdürmesi ve onu uzatması; **كالاقتصاد**; elimizdeki nüshalarda böyledir; doğrusu: **كالإقصاد**. Dedi ki:
  قد وردت مثل اليماني الهزهاز
  تدفع عن أعناقها بالأعـجـاز
  أعيت على مقصدنا والرجـاز

İbn Bezrec dedi ki: şair **أقصد** etti, ve **أرمل** etti, ve **أهزج** etti, ve **أرجز** etti; **القصيد** ve **الرمل** ve **الهزج** ve **الرجز**’den. **القصد**: iri olmayan ve ufak da olmayan bir adam; ve düz olup ne yüksek ne de eksik olan her şey **قصد**’dur; **كالمقتصد** ve **المقصد** gibi; **كمعظم** gibi; ikincisi meşhur olandır. Hadiste, Cerîrî’den: “Ben, Ebû’t-Tufeyl ile birlikte Beyt’i tavaf ediyordum; dedi ki: ‘Benim dışımda, Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) görmüş kimse kalmadı.’ Dedi ki: ‘Ona dedim: “Onu gördün mü?” Dedi ki: “Evet.” Dedim: “Onun sıfatı nasıldı?” Dedi ki: “Beyaz, güzel, **مقصدا** idi.”’” Dedi ki: **المقصد** ile muradı, onun orta boylu (**ربعة**) olmasıdır. İbn Şümeyl dedi ki: erkeklerden **المقصد**, **القصد** mânâsında olur; o, orta boyludur (**الرابعة**). Leys dedi ki: erkeklerden **المقصد**: ne iri ne de kısa olandır. Bu sıfat, erkeklerin dışında da kullanılabilir. İbnü’l-Esîr hadisteki **المقصد**’i tefsirde dedi ki: o, ne uzun ne kısa ne de iri olandır; sanki yaratılışı, işlerden **القصد** ile yan yana kılınmıştır; ve itidalli olan, tefrit ve ifratın iki ucundan birine meyletmeyendir. **القصد**: hangi suretle olursa olsun kırma. Bazı ana kaynaklarda: hangi suretle olursa olsun; dersin ki: **قصدت العود قصدا**: onu kırdım; yahut o, yarıdan kırmadır; **كالتقصيد**: **قصدته أقصده**; ve **قصدته تقصيدا**; ve **انقصد** ve **تقصد**. Sa‘leb inşad etti:
  إذا بركت خوت على ثفناتـهـا                      على قصب مثل اليراع المقصد

Devenin sesini mizmarlarla benzetti. Ve mızrak **انقصد** etti: iki yarıya kırıldı, ta ki belli olsun. Hadiste: “mızraklarla itişme, **حتى تقصدت** oluncaya kadar idi.” Yani kırıldı ve **قصدا** oldu; yani parçalar. **القصد**: adalet. Ebû’l-Lehhâm et-Taglibî dedi ki:
  على الحكم المأتي يوما إذا قضى                      قضيته أن لا يجور ويقـصـد

Ahfeş dedi ki: muradı: “ve **ينبغي** ki **يقصد**”; onu hazfedip **يقصد**’i **ينبغي**’nin yerine koyunca, onu merfû yaptı; merfûun yerine vâki olduğundan. Ferrâ dedi ki: onu, muhalefet için merfû yaptı; çünkü mânâsı, öncesine muhaliftir; ikisi arasında i‘rabda muhalefet yapıldı. İbn Berrî dedi ki: mânâsı: hükmüyle razı olunan, kendisine hükmetmesi için gelinen hâkime; hükmünde zulmetmemesi, bilakis **يقصد** etmesi, yani adalet etmesi. Bunun için onu merfû yaptı ve “**أن لا يجور**” sözüne atfen mansup yapmadı; mânânın bozulmasından dolayı; çünkü takdir “ona zulmetmemek ve ona **قصد** etmemek” olur; mânâ bunun üzerine değildir; bilakis mânâ: “ve ona gerekir ki **يقصد** etsin”; o, emir mânâsında haberdir; yani “**وليقصد**”. Hadiste: **القصد القصد تبلغوا** yani işlerde, sözde ve fiilde, size **القصد** gerekir; o, iki tarafın ortasıdır; o, te’kîd edici masdar üzere mansuptur; ve tekrarı te’kîd içindir. Bazı nüshalarda: **والقول**; **والعدل** yerine; bu yanlıştır. Ve **القصد**: kısmak; nüshamızda böyledir; başka birinde tefsiri tashih edilmiş (şekilde); ikisi de makamla uygun değildir. Garîb imamlarının كلامı’nın gerektirdiği: ve **القصد**: **القسر**; **بالقاف والسين**. **اللسان**’da: **قصده قصدا**: onu zorladı; yani onu kahretti; doğru olan budur. Allah daha iyi bilir.

**القصد**، hareke ile: **العوسج**; Yemenîdir; Ebû Hanîfe’den. Ve **قصد العوسج** ve benzeri, **كالأرطي والطلح**: onun yumuşak dalları ve tomurcuğu; ve **قد قصد العوسج**: bunu çıkardı (yani verdi) ise; İbnü’l-Kattâ‘ın **الأفعال**’ında böyle. **القصد**: açlık. **القصد**: **مشرة العضاه**; o, onun tomurcuklarıdır ve azgınlaşmadan önce yumuşayan şeydir. Ve **قد أقصدت العضاه** ve **قصدت**; **كالقصيد**; sonuncusu Ebû Hanîfe’dendir. Ve inşad etti:
  ولا تشعفاها بالجبال وتحمـيا                      عليها ظليلات يرف قصيدها

Leys’ten: **القصد**: sonbahar günlerinde **مشرة العضاه**; yaz sıcağından sonra **العضاه**’da yaprak çıkar; taze, körpe, yumuşak yaş dallar çıkar; bunların her birine **قصدة** denir. Yahut dikenli her ağaçtan, yani diken sahibi olandan **القصدة**: bitkisinin ilk çıktığında görünmesidir. Bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Deve **قصد** etti, **ككرم**; **قصادة** (fetha ile): semirdi; o hâlde o **قصيد**’dir. Sâgânî nakletti.

Ve **القصدة** (kesre ile): kırılan şeyden bir parça. **قصد** **كعنب**; ve her parça **قصدة**’dir. Ve **رمح قصد** **ككتف**; ve **قصيد** **كأمير**; **بين القصد**. **رمح أقصاد**: çok kırık. **الأساس**’ta: **رمح قصيد**: çabuk kırılan. **التهذيب**’te: ona bir fiil türettiklerinde derler ki: **انقصد**; nadiren **قصد** derler; ancak **فعل** üzere olan her sıfat, **أنفعل**’den sudûr etmesine engel değildir. Ebû Ubeyd, Kays b. el-Hatîm için inşad etti:
  ترى قصد المران تلقى كأنـهـا                      تذرع خرصان بأيدي الشواطب

Bir başkası dedi ki:
  أقرو إليهم أنابيب القنا قصدا

İstiyor: “Onlara mızrakları kırarak yürürüm”; ve **الأخفش** **رمح أقصاد** hakkında dedi ki: “Bu, cem‘ (çoğul) binası üzere gelenlerden biridir.” Ve **اللسان**’da: “Ona kemikten bir **قصدة** kastetti; o, uyluğun yahut kolun yahut bacağın yahut omzun üçte biri veya dörtte biridir”; ve **أفعال ابن القطاع**’ta olan: “Kemikten bir **قصدة** kastetti: yarısından aşağı, üçte bire veya dörtte bire kadar.” Ve şiirden **القصيد**: beyitlerinin yarımı tamam olan şeydir. Ve **التهذيب**’de: “Binalarının yarımı, kemâli ve vezninin sıhhati için bununla adlandırıldı.” Ve **ابن جني** dedi ki: “**قصيدا** diye adlandırıldı; çünkü kastedildi ve dayanıldı; her ne kadar ondan kısa olan ve binası karışan, **الرمل** ve **الرجز** gibi, murad edilen, maksud edilen bir şiir olsa da. Bu, şiirden tamam olan ve bol olanın, onlarda, kısa olan ve bozuk olandan daha tercih edilir ve nefislerinde daha ileri olmasındandır; bu yüzden uzun olanı ve bol olanı **قصيدا** diye adlandırdılar; yani murad edilen, maksud edilen; her ne kadar **الرمل** ve **الرجز** de murad edilen, maksud edilen olsalar da.” Çoğulu **قصائد**’dir; bazen de derler ki: **قصيدة**. Ve **الصحاح**’ta: **القصيد** **القصيدة**’nin çoğuludur; **سفين**’in **سفينة**’nin çoğulu olması gibi. Ve denildi ki: çoğul **قصائد** ve **قصيد**’dir. **ابن جني** dedi ki: “Tek **القصيدة**’nin üzerine, **هاء** olmaksızın, **القصيد** vaki olduğunu gördüğün zaman, bu ancak, genişlik olarak, tekil üzerine cins isminin konulmasıdır; senin ‘Çıktım da bir de baktım ki **السبع**’ demen gibi; ve ‘Bugün **الذئب**’i öldürdüm’ ve ‘**الخبز**’ü yedim’ ve ‘**الماء**’ı içtim’ demen gibi.” Ve (o) üç beyitten aşağı değildir yahut on altıdan aşağı değildir. **أبو الحسن الأحفش** dedi ki: “Şiirde neredeyse bulunmayan şeylerden: aralarında bir beyit olmayan iki **الموطآن** beyit ve iki **الموطآن** beyittir; ve **القصيدة** ancak üç beyittir”; böylece **القصيدة**’yi üç beyit üzerine kıldı. **ابن جنى** dedi ki: “**الأخفش**’in bu sözünde bir cevaz vardır; bu, üç beyit üzere olanı **قصيدة** diye adlandırmasındandır.” Dedi ki: “Âdette olan, üç beyit yahut on yahut on beş üzere olana **قطعة** denilmesidir. Ama bunun üzerine ziyade olana gelince, Arap ancak ona **قصيدة** adını verir.” Ve **الأخفش** bir defa dedi ki: “Şiirden **القصيد**, **الطويل** ve **البسيط التام** ve **الكامل التام** ve **المديد التام** ve **الوافر التام** ve **الرجز التام** ve **الخفيف التام**’dır; ve o, binekli yolcuların onunla teganni ettiği her şeydir.” Dedi ki: “Onların **الخفيف** ile teganni ettiklerini işitmedik.” Ve onun sözünün manası: “**المديد التام** ve **الوافر التام**”: kullanımdan gelenlerinin en tamamı; yani ikisinin ilk iki darbı. Ama kendi iki dairelerindeki aslî vaz‘ları üzere gelmeleri ise, bu reddedilmiş, atılmıştır; **اللسان**’da böyle. Denildi ki: **قصيدا** diye adlandırıldı; çünkü söyleyeni onun için ihtimam gösterdi; onu iyi lafız ve seçilmiş mana ile tashih etti; aslı **القصيد**’dendir: o, kalın, semiz iliktir; semizliğinden dolayı **يتقصد** yani parçalanır; zıddı **الرار**’dır; o, su gibi akan, eriyen sıvı iliktir ve **يتقصد** olmaz. Araplar fasih sözde semizliği ödünç alırlar; derler ki: “Bu semiz sözdür”; yani iyidir. Ve dediler ki: “**شعر قصد**”: eğer tashih edildi, iyi kılındı ve arıtıldıysa. Ve denildi ki: Tam şiir **قصيدا** diye adlandırıldı; çünkü söyleyeni onu zihninden kıldı; ona bir kast ile kastetti; onu, aklına gelen ve diline gelen üzere, bir yudum alır gibi almadı; bilakis onda düşüncesini suladı; onu güzelleştirmede çabaladı; onu bir koparıp alma ile koparıp almadı. O, **القصد**’dan **فعيل**’dir; ve o, **الأم**’dır. Bundan, **النابغة**’nin sözü:

  **وقائلة من أمها واهتدى لهازياد بن عمرو أمها واهتدى لها**

Onun dediği **قصيدته**’sini murad etti; onda şöyle der:

  **يا دارمية بالعلياء فالسند**

Ve **القصيدة**: kemikten çıktığı zaman ilik; ve yerinden ayrıldığı yahut çıktığı zaman, “**انقصدت** ve **تقصدت**” denilir; onu bir kast ile **قصدها**; ve **قصدها**: onu kırdı. Yahut ondan aşağı; **القصود** gibi, fetha ile. **أبو عبيدة** dedi ki: “**مخ قصيد** ve **قصود**; o, semizden aşağı ve zayıftan yukarıdır.” **القصيد**: ilikli kemik; ve **عظم قصيد**: ilikli. **ثعلب** şu beyti okuttu:

  **وهم تركوكم لا يطعم عظمكم                      هزالا وكان العظم قبل قصيدا**

Yani ilikli. İstersen dedin ki: “**ذا قصيد**”i murad etti; yani ilik. **الليث**’ten: **القصيد**: kuru et. Ve **أبي زبيد**’in sözünü okuttu:

  **وإذا القوم كان زادهم اللح                      م قصيدا منه وغير قصيد**

Ve denildi ki: **القصيد** burada semizdir. Ve başkası **الأخطل** için okuttu:

  **وسيروا إلى الأرض التي قد علمتميكن زادكم فيها قصيد الأباعر**

Develerden **القصيد**: semiz, dolgun, iri, onda kesra ile **نقي** bulunan dişi devedir; yani ilik. **ابن الأعرابي** okuttu:

  **وخفت بقايا النقي إلا قصيبةقصيد السلامى أو لموسا سنامها**

Ve **الأعشى** dedi ki:

  **قطعت وصاحبي سرح كناز                      كركن الرعن ذعلبة قصيد**

**القصيد**: değnek; çoğulu **القصائد**. **حميد بن ثور** dedi ki:

  **فظل نساء الحي يحشون كرسفا                      رؤوس عظام أوضحتها القصائد**

Ve **اللسان**’da: “Bununla adlandırıldı; çünkü onunla insan **يقصد** (yol alır); o, ona yol gösterir ve onu **تؤمه** (hedefe yöneltir).” **الأعشى**’nin sözü gibi:

  **إذا كان هادي الفتى في البلا                      د صدر القناة أطاع الأميرا**

**القصيدة** gibi; ikisinde, yani dişi deve ve değnekte. Dişi deve hakkında, bu **ابن شميل**’den gelmiştir; denilir: **ناقة قصيد** ve **قصيدة**. Değnek hakkında ise, **القصيد**’den başkası işitilmemiştir. **القصيد**: semizlerden semiz olan. **المثقب العبدي** dedi ki:

  **وأيقنت إن شاء الإله بأنـه                      سيبلغني أجلادها وقصيدها**

Şiirden **القصيد**: tashih edilmiş, iyi kılınmış, arıtılmış; şairin onda fikrini işlettiği ve onu bir koparıp alma ile koparıp almadığı; daha önce geçtiği üzere, **القصيدة** gibi. **أفعال**’da, **ابن القطاع** için: “**أقصد السهم**: isabet etti de onu yerinde öldürdü.” “Adam, falanı **أقصد** etti: onu mızrakladı yahut ona ok attı da onu ıskalamadı”; yani öldürücü yerini ıskalamadı; o halde o, **مقصد**’dir. **حميد بن ثور**’un şiirinde:

  **أصبح قلبي من سليمى مقصدا                      إن خطأ منها وإن تعـمـدا**

Yılan onu **أقصدته**: soktu da öldürdü. **الأصمعي** dedi ki: “**الإقصاد**: bir şeye vurmandır yahut onu atmandır da yerinde ölmesidir.” Ve **الأخطل** dedi ki:

  **فإن كنت قد أقصدتني إذ رميتنيبسهميك فالرامي يصيد ولايدري**

Yani: ve bozulmaz. Ali’nin hadisinde: “Ve onun oklarıyla **أقصدت**.” Lîs dedi: **الإقصاد** yerinde öldürmektir; denir ki: “Onu bir yılan ısırdı da onu **أقصدته**.” **المقصدة** ( **مَعْظَمَة** gibi): develer için kulaklarında bir nişandır; bunu Sâğânî nakletti. **المقصد** ( **مَكْرَم** gibi): çabuk hastalanıp çabuk ölen kimse; bazı nüshalarda: “sonra ölür.” **المقصدة** ( **المحمدة** gibi): büyük, tam kadın; elimizdeki bütün nüshalarda böyledir; Lisân’da ve başkasında olan ise: “onu gören herkesin hayran kaldığı büyük, heybetli (kadın).” **المقصدة**; bunun ضبطını bazıları **مَعْظَمَة** gibi yapmıştır; o, kısalığa meyleden kadındır. **القاصد**: yakın; denir ki: **سفر قاصد**; yani kolay, yakın. Aziz tenzilde: “Eğer yakın bir ganimet ve **سفرا قاصدا** olsaydı elbette sana uyarlar(dı).” İbn Arafe dedi: **سفرا قاصدا**; yani meşakkatli olmayan ve uzaklığın son haddine varmış olmayan; Basâir’de böyledir. Hadiste: “Üzerinize **هديا قاصدا** (gerekir)” yani mutedil bir yol; İbnü’l-Kattâ‘ın **الأفعال**’ında. **قصد** şey: yaklaştı. Mecazdandır; denir ki: “Bizimle su arasında **ليلة قاصدة** (vardır)”; yani yürüyüşü kolay, ne yorgunluk ne yavaşlık; bunun gibi **ليال قواصد**. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **قصد قصادة**: geldi. “İş beni ona **أقصدني**.” Ve o, **قصدك** ve **قصدك**; yani senin yönüne; onun isim oluşu onların كلامında daha çoktur. “**قصدت قصده**”: onun yönüne yöneldim. Falan yürüyüşünde **قصد** etti; yani düzgün yürüdü. İşinde **اقتصد** etti: doğruldu. İbn Bezrec dedi: Şair **أقصد** etti, ve **أرمل** etti, ve **أهزج** etti ve **أرجز** etti; **القصيد** ve **الرمل** ve **الهزج** ve **الرجز**’dendir. İbn Şümeyl’den: develerden **القصود**: beyni donmuş olan(lar)dır.

**القصد**: kurumuş et; **القصيد** gibi. **القصدة** (harekeli): boyun; çoğulu **أقصاد**; Kurâ‘dan. Bu nadirdir; İbn Sîde dedi: yani **أفعال**’ın **فعلة**’nin cemi olması, ancak زائدı atmak üzere (olması); bilinen **القصرة**’dir. Ebû Hanîfe’den: **القصد** sonbaharda, gece soğuduğunda, yağmur olmaksızın biter. İbnü’l-Kattâ‘ın **الأفعال**’ında: “**تقصد** şey” yani öldü; Lisân’da: “**تقصد** köpek ve başkası” yani öldü. Lebîd dedi:

  “Ondan **تقصدت**; bir avcı gibi; ve boyandı
  kanla; ve onun **سحامها**’sı hilede bırakıldı.”

Basâir’de: **سهم قاصد** ve **سهام قواصد**: atışa doğru düzgün (olan); bunun benzeri **الأساس**’ta. “Senin kapın benim **مقصدي**’mdir.” “Vâdinin **قصد**’ını ve **قصيده**’ini aldım.” “Ölüm onu **أقصدته**.” Ve **شعر مقصد ومقطع**; Ebû Temmâm’ın topladığı gibi **المقطعات** içinde toplanmadı; ne de Mufaddal’ın topladığı gibi **المقصدات** içinde. Mecazdandır: “Üzerine, daha **أقصد** ve daha **أقسط** olan(ı) al”; bunların hepsi **الأساس**’tadır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَصَدَهُ
1 قَصَدَهُ ذ , and قَصَدَلَهُ, and اـلَيْهِ, (S, M, A, L, Msb, K,) and نَحْوَهُ, (A in art. سمت, &c.,) aor. قَصِدَ , (M, Msb, K, &c.,) inf. n. قَصْدٌ, (S, M, Msb, K, &c.,) from which the pl. قُصُودٌ is formed by some of the professors of practical law; [and مَقْصَدٌ, q. v., is also an inf. n.;] (Msb;) He tended, repaired, or betook himself, or went, to, or towards, him, or it; (originally and properly, either in a direct course, in which sense it is in some places specially used, or indirectly; IJ, M, L;) he directed himself, or his course or aim, to, or towards, him, or it; he made for, or towards, him, or it; he made him, or it, his object; he aimed at him, or it: he sought, endeavoured after, pursued, or endeavoured to reach or attain, or obtain, him, or it: he desired it, or wished for it: he intended it; purposed it; or meant it: syn. تَوَجَّهَ وَنَهَدَ وَنَهَضَ نَحْوَهُ, (IJ, M, L,) and نَحَاهُ, (S, L,) and أَتَاهُ, (S, A, L,) and طَلَبَهُ بِعَيْنِهِ, (Msb,) and أَمَّهُ, and اِعْتَمَدَهُ, (M, L, K,) and اِعْتَزَمَهُ. (IJ, M, L.) ― -b2- قَصَدْتُ قَصْدَهُ: see قَصْدَهُ, below. ― -b3- قَصَدْتُهُ بِكَذَا and قَصَدْتُهُ لَهُ بِهِ [I brought to him such a thing: lit. I directed, or betook, myself to him with such a thing: see an ex. in the first para. of art. بى] (Ham. p. 41.) اـِلَيْكَ قَصْدِى, and ↓ مَقْصَدِى, (the latter with fet-h to the ص, Msb), To thee is my tending, or repairing, &c. (A.) ― -b4- قَصَدَ فِى الأَمْرِ, [aor. قَصِدَ ,] (A, Msb,) inf. n. قَصْدٌ; (S. M, L, Msb, K) and فِيهِ ↓ اقتصد; (M, L, K;) (tropical:) He pursued a right, or direct, course in the affair: (L:) or he followed the middle and most just way in the affair; and did not exceed the due bounds therein: (Msb:) or he acted in a moderate manner, in a manner between that of prodigality and that of parsimoniousness, in the affair: (S, L:) or he acted in a manner the contrary of that of extravagance in the affair: (M, L, K:) or he kept within the due bounds in the affair, and was content with a middle course: (A:) and in like manner, فى النَّفَقَةِ in expense: (L:) and فِى مَعِيشَتِهِ with respect to his means of subsistence. (A, L.) See also 8. ― -b5- قَصَدَ فِى مَشْيِهِ He (a man) walked at an equable, or a moderate, pace; syn. مَشَى مُسْتُوِيًا. (L.) وَاقْصِدْ فِى مَشْيِكَ [in the Kur xxxi. 18,] (S) means And go thou at a moderate pace in thy walking; neither slowly nor quickly. (Beyd, Jel.) ― -b6- اِقْصِدْ بِذَرْعِكَ Deal thou gently with thyself; moderate thyself; restrain thyself; i. q. اِرْبَعْ عَلَى نَفْسِكَ. (S.) ― -b7- القَصْدَ القَصْدَ تَبْلُغُوا Keep ye to the middle way: keep ye to the middle way in affairs; in sayings and actions: so shall ye attain [to that which ye should desire]: القصد being in the accus. case as a corroborative inf. n.; and it is repeated also for the sake of corroboration. (L, from a trad.) ― -b8- قَصَدَ, aor. قَصِدَ , (L,) inf. n. قَصْدٌ, (M, L, K,) (tropical:) It (a road, or way,) was direct, or right; had a direct, or right, tendency. (M, L, K.) عَلَى اللّٰهِ قَصْدُ السَّبِيلِ [Kur xvi. 9,] Upon God it rests to show the direct, or right way, (M, Beyd, L,) [or the right direction of the way] which leads to the truth, (Beyd,) and to invite to it by evident proofs: (M, L:) or upon God it rests to make the way direct, or right, in mercy and favour: or upon God depends one's directing his course to the [right] way. (Beyd.) ― -b9- قَصَدَ, aor. قَصِدَ , (S, L,) inf. n. قَصْدٌ, (S, L, K,) (tropical:) He acted with justice, or equity. (S, L, K.) Abu-l-Lahhلm Eth-Thaalebee says,
عَلَى الحَكَمِ المَأْتِىِّ يَوْمًا اـِذَا قَضَى
قَضِيَّتَهُ أَن لَّا يَجُورَ وَيَقْصِدُ
(S, L) meaning, It is encumbent on the judge who is come to, any day, when he decides his case, that he do not deviate from what is right, but (بَلْ) act with justice, or equity. (IB, L.) Akh says, He means وَيَنْبَغِى أَنْ يَقْصِدَ; but as he makes an ellipsis, and puts يقصد in the place, syntactically, of ينبغى, he makes it marfooa, because it has the place of that which is [virtually] marfooa: and Fr says, he makes it marfooa because of the disagreement; for as its meaning disagrees with that of the preceding verb, it is made to disagree therefore in desinential syntax. (S, L.) -A2- قَصَدَ, (S, L,) aor. قَصِدَ , (L,) inf. n. قَصْدٌ, (S, L, K,) [and قَصِدَ, see 7] He broke a stick: (S, L:) he broke in any way or manner: or he broke in halves: as also ↓ قصّد, inf. n. تَقْصِيدٌ: (L, K:) [or the latter signifies he broke many things; or broke in many pieces: see 7.] -A3- قُصِدَ لَهُ He was given a little. (S, O, K, art. قصد.) -A4- قَصُدَ, aor. قَصُدَ , inf. n. قَصَادَةٌ, He (a camel, TA) became fat. (K.) -A5- See also 4.

2 قَصَّدَ see 1 last sentence but one. -A2- And see 4.

أَقْصَدَنِى اـِلَيْهِ الأَمُرْ
4 أَقْصَدَنِى اـِلَيْهِ الأَمُرْ ذ The affair caused me to tend, repair, betake myself, or direct my course, to, or towards, him, or it; to aim at him, or it; to seek, endeavour after, pursue, or endeavour to reach, attain, or obtain, him, or it; to desire it, or wish for it; to intend it, or purpose it. (M, L.) ― -b2- (tropical:) It (an arrow) hit its object, and killed on the spot. (S, K.) ― -b3- He pierced a man with a spear, (K,) or shot him with an arrow, (TA,) and did not miss him: (K:) he struck, or shot, a thing so that it died on the spot: (As:) he killed on the spot: (Lth:) it (a serpent) killed a person (Lth, S) on the spot: (Lth:) or bit him so as to kill him. (K, * TA.) أَقْصَدَتْهُ المَنِيَّةُ Destiny killed him on the spot. (A.) -A2- اقصد, (inf. n. اـِقْصَادٌ, TA,) He composed [odes, or] poems of the kind termed قَصِيد; a verb similar to أَرْمَلَ and أَهْزَجَ and أَرْجَزَ: (Ibn-Buzurj, L:) also, (L, TA,) or ↓ اقتصد, inf. n. اـِقْتِصَادٌ, accord. to the K, but the former is the correct form, (TA,) [or the latter is probably correct, as being similar to اـِرْتَجَزَ, as well as the former, of which the act. part. n. occurs in a verse,] and ↓ قَصَدَ, inf. n. قَصْدٌ; (K;) or ↓ قَصَّدَ; (as in the M and L;) he continued uninterruptedly, (L, K,) and prolonged, (L,) the composition of [odes, or] poems of the kind termed قَصَائِد. (L, K.) See مُقْصدٌ.

تقصّد
5 تقصّد ذ He (a dog &c.) died. (S.) ― -b2- And see 7, in three places.

انقصد
7 انقصد ذ and ↓ تقصّد; (L, K;) and ↓ قَصِدَ, aor. قَصَدَ , inf. n. قَصَدٌ; but this form of the verb is seldom used; (L;) It broke, or became broken, in any way or manner: or it broke, or became broken, in halves: (L, K:) [but they are differently used: you say,] انقصد الرُّمْحُ [the spear broke: or] (S, L) the spear broke in halves: (L:) and الرِّمَاحُ ↓ تقصّدتِ the spears broke in many pieces. (S, A, L.) -A2- انقصد and ↓ تقصّد It (marrow) became detached, or came forth, from its place. (TA.)

اقتصد
8 اقتصد ذ : see 1. ― -b2- He aimed at that which was right and just. (A, art. صيد. See 1 in that art.) -A2- And see 4.

قَصْدٌ
قَصْدٌ ذ , [inf. n. of 1, q. v. ― -b2- Used as a subst., The tending, self-direction, aim, or course of a person ― -b3- Hence, An object of aim, of endeavour or pursuit, of desire or wish, or of intention or purpose; one's intention, intent, or meaning; as also ↓ مَقْصُودٌ. See مَقْصِدٌ] ― -b4- A thing that is right, of what is said and of what is done; syn. سَدَادٌ and صَوَابٌ. (S, voce تَسْدِيدٌ, &c.) هُوَ عَاَى قَصْدٍ, He is following a right way, or course. (Msb.) See also قَاصِدٌ. ― -b5- Conforming, or conformable, to the just mean. (M in art. ام.) See also مُقَصَّدٌ. -A2- A little that is given. (S, O, K, art. قصد.) -A3- See also قَصِيدٌ.

قَصْدَهُ
قَصْدَهُ ذ In the direction of, or towards, him, or it. Ex. قَصَدْتُ قَصْدَهُ I tended, repaired, betook myself, or directed my course, towards him, or it: (S, Msb:) [like صَمَدْتُ صَمْدَهُ, and حَرَدْتُ حَرْدَهُ, and شَدَا شَدْوَهُ, &c.:] also signifying, [I purposed his purpose, or] I pursued his (another's) way, or course, doing [and thinking] as he did. (L, in art. وكد.) أَخَذَ قَصْدَ الوَادِى, and ↓ قَصِيدَهُ, [He went towards the valley]. (A.) ― -b2- هُوَ قَصْدَكَ, and قَصْدُكَ, He is before thee, before thy face. It is more commonly used as a subst. (M, L.)

رُمْحٌ قَصِدٌ
رُمْحٌ قَصِدٌ ذ , and ↓ قَصِيدٌ, (M, L, K,) and ↓ أَقْصَادٌ, (S, L,) which is one of the words [used as a sing. epithet] having a pl. form, (Akh, S,) A spear broken: (M, L:) [or, broken in halves:] or broken in many pieces. (K.)

قِصْدَةٌ
قِصْدَةٌ ذ A fragment; a piece of a thing that is broken: (S, K:) and any piece [of a thing]: (TA:) pl. قِصَدٌ. (S, K.) Ex. القَنَا قِصَدٌ [The spears are broken into fragments]. (S.) ― -b2- قِصْدَةٌ مِنْ عَظْمٍ A piece of a bone; meaning, a third, or a quarter, of the thigh, or arm, or skin, or shoulder; (M, L;) less than the half; as much as the third, or quarter. (IKtt.)

قَصُودٌ
قَصُودٌ ذ A camel having compact marrow. (ISh, L.) See also قَصِيدٌ.

قَصِيدٌ
قَصِيدٌ ذ and ↓ مَقْصُودٌ Aimed at, sought, desired, intended, or purposed. (L.) -A2- Fat marrow: (K:) or thick and fat marrow, that breaks in pieces (يَتَقَصَّدُ) by reason of its fatness: a piece thereof is termed قَصِيدَةٌ: (L:) or the former word and ↓ قَصُودٌ signify marrow inferior to that which is fat (A, O, K) but superior to that which is lean: (A, O:) and قَصِيدَةٌ, a piece of marrow that has come forth from the bone. (L.) ― -b2- And (L, K), or ذُو قَصِيدٍ, (L,) A bone containing marrow. (L, K.) ― -b3- Dry, or tough, (يَاسِس,) fleshmeat; (Lth, S, L, K;) as also ↓ قَصْدٌ; and, as some say, fat fleshmeat. (L.) ― -b4- A fat she-camel, (L, K,) plump and corpulent, (L,) and having marrow in her bones; as also قَصِيدَةٌ. (L, K.) ― -b5- A fat camel's hump. (K.) -A3- A staff; (L, K;) as also قَصِيدَة; (K;) or the latter has not been heard: (TA:) pl. قَصَائِدُ. (L.) -A4- Poetry, or a poem, trimmed, pruned, or free from faults, well executed, (K,) and composed with premeditation; (TA;) as also قَصِيدَةٌ: (TA:) [but the latter is used as a subst.] ― -b2- قَصِيدٌ, a gen. n., applied properly to poetry, and, by extension of the signification, to a single poem, for قَصِيدَةٌ; (IJ, L;). or it is pl. of قَصِيدَةٌ, like as سَفِينٌ is of سَفِينَةٌ; (S, L;) and so is قَصَائِدُ; (L;) [but properly, قَصِيدٌ is a coll. gen. n., and قَصِيدَةٌ is its n. un., and قَصَائِدُ is pl. of the latter;] Poetry, or a poem, [or an ode, (for it was always designed to be chanted or sung,)] of which the bipartition (شَطْر) of the verses is complete; (M, L, K;) [i. e., of which the hemistichs are complete, not curtailed; (see الرَّمَلُ;)] consisting of three verses or more; (Akh, M, L, K;) or of sixteen or more; (M, L, K;) for it is usual to call that which consists of three verses, or ten, or fifteen, قِطْعَةٌ, and what consists of more than fifteen the Arabs call قصيدة: (IJ, M, L:) or, as Akh has once said, what is of the metre called الطَّوِيل, and البَسِيط that is complete, and الكَامِل that is complete, and المَدِيد that is complete, by which he means the first species thereof, which is the most complete that is in use, and الوَافِر that is complete, by which, in like manner, he means the first species thereof, and الرَّجَز that is complete, and الخَفِيف that is complete, and [any ode, or] any poem that is sung by persons riding; but, he adds, we have not heard them sing what is of the metre called الخفيف: (M, L:) such poetry is thus termed because composed with purpose and consideration, and earnest endeavour to make it excellent; from قَصْدٌ as syn. with أَمٌّ: or because composed with care, and trimmed with excellent expressions and choice meanings, from قَصِيدٌ signifying “ thick and fat marrow; ” for the Arabs tropically apply to chaste, or eloquent, or excellent, language the epithet سَمِين, or “ fat: ” (L:) or because of its completeness, and the soundness of its measure. (M, L.) For the meanings of بَيْتُ القَصِيدَةِ, see بَيْتٌ; last sentence. -A5- See also قَصِدٌ.

قَصِيدَةٌ
قَصِيدَةٌ ذ : see قَصِيدٌ throughout.

طريق قَاصِدٌ
طريق قَاصِدٌ ذ , (M, L,) and قَاصِدَةٌ, (A,) and ↓ قَصْدٌ, (A, Msb,) (tropical:) A direct, or right road, or way; a road, or way, having a direct, or right, tendency: (A, L:) an even, and a direct, or right, road, or way: (M, L:) an even road, or way. (Msb.) ― -b2- سَهْمٌ قَاصِدٌ (tropical:) An arrow rightly directed towards the animal at which it is shot: pl. سِهَامٌ قَوَاصِدُ. (A.) ― -b3- قَاصِدٌ Near. (S, K.) ― -b4- سَفَرٌ قَاصِدٌ An easy, short journey: (TA:) [a moderately easy and short journey:] a journey not difficult, nor extremely far. (Ibn-'Arafeh.) ― -b5- بَيْنَنَا وَبَيْنَ المَآءِ لَيْلَةٌ قَاصِدَةٌ (tropical:) Between us and the water is an easy night's journey (S, K) without fatigue or tardiness: (S:) pl. لَيَالٍ قَوَاصِدُ. (TA.) ― -b6- مَآءٌ قَاصِدٌ Water of which the herbage, or pasture, is near. (IAar, TA, voce مُطْلِبٌ.)

أَقصَدُ
أَقصَدُ ذ [A more, or most, direct road]. (S, voce أَرْشَدُ.) ― -b2- عَلَيْكَ بِمَا هُوَ أَقْصَدُ وَأَقْسَطُ (tropical:) Keep thou to that which is most right and most just. (A.)

أَقْصَادٌ
أَقْصَادٌ ذ : see قَصِدٌ.

مَقْصَدُ الكَلَامِ
[ مَقْصَدُ الكَلَامِ ذ means the intended sense of the saying; the meaning thereof: (see مَعْنًى in art. عنى:) مَقْصَدٌ being an inf. n. used as in the sense of the pass. part. n. of its verb, i. e. in the sense of ↓ مَقْصُودٌ; like as is generally said of its syn. مَعْنًى, of which مَقْصُودٌ is one of the explanations: hence it has a pl. مَقَاصِدُ: in the CK in art. غزو it is erroneously written مَقْصِد, which is the n. of place and of time from قَصَدَ. ― -b2- And in like manner مَقْصَدٌ signifies also A thing aimed at, intended, or purposed; an object of aim or pursuit: see 1: and ↓ مَقْصِدٌ, tropically used, has the same meaning.]

مَقْصِدٌ
مَقْصِدٌ ذ , with kesr to the ص, A place to, or towards, which one tends, repairs, or betakes himself; to which one directs his course; at which one aims; which one seeks, pursues, endeavours to reach, desires, or wishes for; [pl. مَقَاصِدُ.] Ex. لَهُ مَقْصِدٌ مَعَيَّنٌ He has a specified place to which, or towards which, he tends, or repairs, &c. (Msb.) بَابُكَ مَقْصِدِى Thy door, or gate, is the place to which, or towards which, I tend, or repair, &c. (A.) ― -b2- مَقَاصِدُ الطَّرُقِ [The right places to which roads tend]; i. q. مَرَاشِدُهَا. (S, L, K, art. رشد.) See also مَقْصَدٌ.

مُقْصَدٌ
مُقْصَدٌ ذ One who falls sick and quickly dies. (K.)

مُقْصِدٌ
مُقْصِدٌ ذ [One who composes poems of the kind termed قَصَائِد: see 4: also,] and ↓ مُقَصِّدٌ, one who continues uninterruptedly, and prolongs, the composition of poems of the kind termed قصائد. (M, L.)

مَقْصَدَةٌ
مَقْصَدَةٌ ذ [lit., A thing that causes people to repair to, or seek, or endeavour after, or desire, it]. ― -b2- A woman great, and perfect, or complete, who pleases every one (K) that beholds her. (TA.) ― -b3- Also, (or, as some write it, ↓ مُقَصَّدَةٌ, TA,) A woman inclining to shortness. (K.)

مَقْصُودٌ
مَقْصُودٌ ذ : see قَصْدٌ, قَصِيدٌ, and مَقْصَدٌ.

مُقَصَّدٌ
مُقَصَّدٌ ذ (tropical:) A man neither corpulent nor thin; as also ↓ مُقْتَصِدٌ and ↓ قَصْدٌ: (L, K:) or a man of moderate, or middle, stature; (ISh, L;) neither tall nor short, nor corpulent; (IAth, L;) as also قَصْدٌ: (ISh:) or a man &c. neither corpulent nor short. (Lth, L.) See مَقْصَدَةٌ.

مُقَصِّدٌ
مُقَصِّدٌ ذ : see مُقْصِدٌ.

فُلَانٌ مُقْتَصِدٌ فِى النَّفَقَةِ
فُلَانٌ مُقْتَصِدٌ فِى النَّفَقَةِ ذ (tropical:) Such a one acts in a moderate manner, in a manner between that of prodigality and that of parsimoniousness, in expense. (S, L.) See 1. And see مُقَصَّدٌ.

##### Türkçe

**قَصَدَهُ**
1 **قَصَدَهُ** ذ , ve **قَصَدَلَهُ**, ve **اـلَيْهِ**, (S, M, A, L, Msb, K,) ve **نَحْوَهُ**, (A, md. **سمت**’te, vb.,) muzâri‘i **قَصِدَ** , (M, Msb, K, vb.,) mastarı **قَصْدٌ**, (S, M, Msb, K, vb.,) ki bundan fıkıh âlimlerinden bazıları tarafından cem‘i **قُصُودٌ** yapılır; [ve **مَقْصَدٌ**, bkz., aynı zamanda bir mastardır;] (Msb;) Ona, yahut ona doğru, yöneldi, gitti, varıp sığındı, yahut gitti; (aslında ve hakikatte, ya doğruca bir gidiş üzere—ki bu mânada bazı yerlerde özellikle kullanılır—yahut dolaylı olarak; IJ, M, L;) kendisini, yahut gidişini veya hedefini, ona yahut ona doğru yöneltti; ona yahut ona doğru yöneldi; onu hedef edindi; ona nişan aldı: onu aradı, peşine düştü, takip etti, yahut ona ulaşmaya, erişmeye, elde etmeye çalıştı: onu istedi, yahut onu diledi: onu kastetti; onu amaçladı; yahut onu murad etti: eşanlamlıları **تَوَجَّهَ وَنَهَدَ وَنَهَضَ نَحْوَهُ**, (IJ, M, L,) ve **نَحَاهُ**, (S, L,) ve **أَتَاهُ**, (S, A, L,) ve **طَلَبَهُ بِعَيْنِهِ**, (Msb,) ve **أَمَّهُ**, ve **اِعْتَمَدَهُ**, (M, L, K,) ve **اِعْتَزَمَهُ**. (IJ, M, L.) ― -b2- **قَصَدْتُ قَصْدَهُ**: aşağıda **قَصْدَهُ**’ye bak. ― -b3- **قَصَدْتُهُ بِكَذَا** ve **قَصَدْتُهُ لَهُ بِهِ**: [Ona şöyle bir şeyi götürdüm: lafzen, şöyle bir şey ile ona yöneldim yahut ona vardım: md. **بى**’nin ilk paragrafında bir örneğe bak] (Ham. s. 41.) **اـِلَيْكَ قَصْدِى**, ve ↓ **مَقْصَدِى**, (ikincisi **ص** üzerine fetha ile, Msb), Sana yönelişim, yahut varışım, vb. (A.) ― -b4- **قَصَدَ فِى الأَمْرِ**, [muzâri‘i **قَصِدَ** ,] (A, Msb,) mastarı **قَصْدٌ**; (S. M, L, Msb, K) ve **فِيهِ** ↓ **اقتصد**; (M, L, K;) (mecazen:) İşte doğru yahut dosdoğru bir yol tuttu: (L:) yahut işte orta ve en adil yolu izledi; ve onda gerekli sınırları aşmadı: (Msb:) yahut işte israf ile cimrilik arasındaki bir tarz üzere mutedil davrandı: (S, L:) yahut işte aşırılığın zıddı bir tarz üzere davrandı: (M, L, K:) yahut işte gerekli sınırlar içinde kaldı ve orta bir yola razı oldu: (A:) ve aynı şekilde, masrafta **فِى النَّفَقَةِ**: (L:) ve geçim vasıtaları bakımından **فِى مَعِيشَتِهِ**. (A, L.) 8’e de bak. ― -b5- **قَصَدَ فِى مَشْيِهِ** O (adam) dengeli yahut mutedil bir yürüyüşle yürüdü; eşanlamlısı **مَشَى مُسْتُوِيًا**. (L.) **وَاقْصِدْ فِى مَشْيِكَ** [Kur’ân xxxi. 18’de,] (S) “Yürüyüşünde mutedil ol” demektir; ne yavaş ne hızlı. (Beyd, Jel.) ― -b6- **اِقْصِدْ بِذَرْعِكَ** Kendine yumuşak davran; kendini ölçülü tut; kendini tut; yani **اِرْبَعْ عَلَى نَفْسِكَ**. (S.) ― -b7- **القَصْدَ القَصْدَ تَبْلُغُوا** Orta yola yapışın: işlerde; sözlerde ve fiillerde orta yola yapışın: böylece [arzu etmeniz gereken şeye] ulaşırsınız: **القصد** te’kîd için mastar olarak mansuptur; ve yine te’kîd için tekrar edilmiştir. (L, bir hadisten.) ― -b8- **قَصَدَ**, muzâri‘i **قَصِدَ** , (L,) mastarı **قَصْدٌ**, (M, L, K,) (mecazen:) O (yol), dosdoğru idi; dosdoğru bir yönelişi vardı. (M, L, K.) **عَلَى اللّٰهِ قَصْدُ السَّبِيلِ** [Kur’ân xvi. 9,] Allah’a aittir dosdoğru yolu göstermek, (M, Beyd, L,) [yahut yolun doğru yönünü] ki hakka götürür, (Beyd,) ve açık delillerle ona davet etmek: (M, L:) yahut Allah’a aittir rahmet ve lütufla yolu dosdoğru kılmak: yahut kişinin [doğru] yola yönelmesi Allah’a bağlıdır. (Beyd.) ― -b9- **قَصَدَ**, muzâri‘i **قَصِدَ** , (S, L,) mastarı **قَصْدٌ**, (S, L, K,) (mecazen:) Adaletle yahut insafla davrandı. (S, L, K.) Ebû’l-Lahhâm es-Sa‘lebî der ki,
عَلَى الحَكَمِ المَأْتِىِّ يَوْمًا اـِذَا قَضَى
قَضِيَّتَهُ أَن لَّا يَجُورَ وَيَقْصِدُ
(S, L) yani: Herhangi bir gün kendisine gelinmiş olan hâkime, davasını hükme bağladığında, haktan sapmaması, bilakis (بَلْ) adaletle yahut insafla davranması gerekir. (IB, L.) Akh der ki: Onun muradı **وَيَنْبَغِى أَنْ يَقْصِدَ**’dir; fakat hazif yapıp **يقصد**’ü i‘rab bakımından **ينبغى**’nin yerine koyduğu için onu merfû‘ yapmıştır; çünkü [hükmen] merfû‘ olanın yerini tutar: Fr de der ki: Onu merfû‘ yapmıştır, muhalefet sebebiyle; zira mânası önceki fiilin mânasına muhalif olunca, i‘rabda da muhalif kılınmıştır. (S, L.)
-A2- **قَصَدَ**, (S, L,) muzâri‘i **قَصِدَ** , (L,) mastarı **قَصْدٌ**, (S, L, K,) [ve **قَصِدَ**, 7’ye bak] Bir değneği kırdı: (S, L:) herhangi bir tarz üzere kırdı: yahut ikiye böldü: ve ayrıca ↓ **قصّد**, mastarı **تَقْصِيدٌ**: (L, K:) [yahut ikincisi birçok şeyi kırdı; yahut birçok parçaya böldü: 7’ye bak.]
-A3- **قُصِدَ لَهُ** Ona az bir şey verildi. (S, O, K, md. **قصد**.)
-A4- **قَصُدَ**, muzâri‘i **قَصُدَ** , mastarı **قَصَادَةٌ**, O (deve, TA) semirdi. (K.)
-A5- 4’e de bak.

2 **قَصَّدَ**: 1’in sondan bir önceki cümlesine bak. -A2- 4’e de bak.

**أَقْصَدَنِى اـِلَيْهِ الأَمُرْ**
4 **أَقْصَدَنِى اـِلَيْهِ الأَمُرْ** ذ İş beni ona, yahut ona doğru, yönelmeye, varmaya, sığınmaya, yahut yolumu ona doğru çevirmeye; onu hedef almaya; onu aramaya, peşine düşmeye, takip etmeye, yahut ona ulaşmaya, erişmeye, elde etmeye çalışmaya; onu istemeye yahut onu dilemeye; onu kastetmeye yahut onu amaçlamaya sevk etti. (M, L.) ― -b2- (mecazen:) O (ok) hedefini vurdu ve derhal öldürdü. (S, K.) ― -b3- Bir adamı mızrakla deldi, (K,) yahut onu okla vurdu, (TA,) ve onu ıskalamadı: (K:) bir şeyi vurdu yahut okla vurdu da o derhal öldü: (As:) derhal öldürdü: (Lth:) o (yılan) bir kimseyi (Lth, S) derhal öldürdü: (Lth:) yahut onu öldürecek şekilde ısırdı. (K, * TA.) **أَقْصَدَتْهُ المَنِيَّةُ** Ecel onu derhal öldürdü. (A.)
-A2- **اقصد**, (mastarı **اـِقْصَادٌ**, TA,) **قَصِيد** denilen türden [kasideler yahut] şiirler söyledi; **أَرْمَلَ** ve **أَهْزَجَ** ve **أَرْجَزَ** gibi bir fiildir: (İbn-Buzurc, L:) ayrıca, (L, TA,) yahut ↓ **اقتصد**, mastarı **اـِقْتِصَادٌ**, K’ye göre; fakat birincisi doğru şekildir, (TA,) [yahut ikincisi muhtemelen doğrudur; **اـِرْتَجَزَ**’e benzemesi bakımından, birincisi gibi; ki bunun ism-i fâili bir beyitte geçer,] ve ↓ **قَصَدَ**, mastarı **قَصْدٌ**; (K;) yahut ↓ **قَصَّدَ**; (M ve L’de olduğu üzere;) **قَصَائِد** denilen türden [kasidelerin yahut] şiirlerin telifini kesintisiz sürdürdü, (L, K,) ve uzattı. (L, K.) **مُقْصدٌ**’e bak.

**تقصّد**
5 **تقصّد** ذ O (köpek vb.) öldü. (S.) ― -b2- 7’ye de, üç yerde, bak.

**انقصد**
7 **انقصد** ذ ve ↓ **تقصّد**; (L, K;) ve ↓ **قَصِدَ**, muzâri‘i **قَصَدَ** , mastarı **قَصَدٌ**; fakat fiilin bu şekli az kullanılır; (L;) Herhangi bir tarz üzere kırıldı yahut kırık oldu: yahut ikiye kırıldı yahut ikiye kırık oldu: (L, K:) [fakat kullanımları farklıdır: şöyle dersin,] **انقصد الرُّمْحُ** [mızrak kırıldı: yahut] (S, L) mızrak ikiye kırıldı: (L:) ve **الرِّمَاحُ** ↓ **تقصّدتِ** mızraklar birçok parçaya kırıldı. (S, A, L.)
-A2- **انقصد** ve ↓ **تقصّد** O (ilik) yerinden ayrıldı, yahut yerinden çıktı. (TA.)

**اقتصد**
8 **اقتصد** ذ : 1’e bak. ― -b2- Doğru ve adil olana nişan aldı. (A, md. **صيد**. O maddede 1’e bak.) -A2- 4’e de bak.

**قَصْدٌ**
**قَصْدٌ** ذ , [1’in mastarı, bkz. ― -b2- İsim olarak: Bir kimsenin yönelişi, kendini yöneltmesi, hedefi, yahut gidişi ― -b3- Bundan: Hedef edinilen, uğruna çabalanan yahut takip edilen, istenen yahut dilenen, yahut kast olunan yahut amaçlanan şey; kişinin niyeti, kastı, yahut muradı; ve ayrıca ↓ **مَقْصُودٌ**. **مَقْصِدٌ**’e bak] ― -b4- Söylenenin ve yapılanın doğru olanı; eşanlamlısı **سَدَادٌ** ve **صَوَابٌ**. (S, **تَسْدِيدٌ** maddesinde, vb.) **هُوَ عَاَى قَصْدٍ**, O doğru bir yol yahut gidiş üzeredir. (Msb.) **قَاصِدٌ**’e de bak. ― -b5- Adil orta ölçüye uygun, yahut uygun olan. (M, md. **ام**’de.) **مُقَصَّدٌ**’e de bak.
-A2- Verilen az bir şey. (S, O, K, md. **قصد**.)
-A3- **قَصِيدٌ**’e de bak.

**قَصْدَهُ**
**قَصْدَهُ** ذ Onun yönüne, yahut ona doğru. Ör. **قَصَدْتُ قَصْدَهُ** Ona doğru yöneldim, vardım, sığındım, yahut yolumu ona doğru çevirdim: (S, Msb:) [**صَمَدْتُ صَمْدَهُ**, ve **حَرَدْتُ حَرْدَهُ**, ve **شَدَا شَدْوَهُ**, vb. gibi:] ayrıca şu mânaya da gelir: [onun maksadını maksat edindim, yahut] onun (başkasının) yolunu yahut gidişini izledim; onun yaptığı gibi [yapıp düşündüm]. (L, md. **وكد**’de.) **أَخَذَ قَصْدَ الوَادِى**, ve ↓ **قَصِيدَهُ**, [Vadiye doğru gitti]. (A.) ― -b2- **هُوَ قَصْدَكَ**, ve **قَصْدُكَ**, O senin önündedir, yüzünün karşısındadır. Daha çok isim olarak kullanılır. (M, L.)

**رُمْحٌ قَصِدٌ**
**رُمْحٌ قَصِدٌ** ذ , ve ↓ **قَصِيدٌ**, (M, L, K,) ve ↓ **أَقْصَادٌ**, (S, L,) ki bu, [tekil sıfat olarak kullanılan] ve cem‘ sûreti bulunan kelimelerdendir, (Akh, S,) Kırık bir mızrak: (M, L:) [yahut ikiye kırık:] yahut birçok parçaya kırık. (K.)

**قِصْدَةٌ**
**قِصْدَةٌ** ذ Bir kırıntı; kırılmış bir şeyin parçası: (S, K:) ve herhangi bir parça: (TA:) cem‘i **قِصَدٌ**. (S, K.) Ör. **القَنَا قِصَدٌ** [Mızraklar parçalara ayrılmıştır]. (S.) ― -b2- **قِصْدَةٌ مِنْ عَظْمٍ** Bir kemik parçası; yani uyluğun, yahut kolun, yahut derinin, yahut omuzun üçte biri yahut dörtte biri; (M, L;) yarımdan az; üçte bir yahut dörtte bir kadar. (IKtt.)

**قَصُودٌ**
**قَصُودٌ** ذ Sıkı (yoğun) iliği olan bir deve. (ISh, L.) **قَصِيدٌ**’e de bak.

**قَصِيدٌ**
**قَصِيدٌ** ذ ve ↓ **مَقْصُودٌ** Hedef alınmış, aranmış, istenmiş, kast edilmiş, yahut amaçlanmış. (L.)
-A2- Yağlı ilik: (K:) yahut kalın ve yağlı ilik; yağlılığından dolayı parça parça kırılır (**يَتَقَصَّدُ**): bunun bir parçasına **قَصِيدَةٌ** denir: (L:) yahut bu kelime ve ↓ **قَصُودٌ**, yağlı olan ilikten aşağı, (A, O, K) fakat zayıf olandan üstün olan iliği ifade eder: (A, O:) ve **قَصِيدَةٌ**, kemikten çıkmış bir ilik parçasıdır. (L.) ― -b2- Ve (L, K), yahut **ذُو قَصِيدٍ**, (L,) İlik içeren bir kemik. (L, K.) ― -b3- Kuru yahut sert (**يَاسِس**) et; (Lth, S, L, K;) ve ayrıca ↓ **قَصْدٌ**; ve bazılarına göre yağlı et. (L.) ― -b4- Yağlı bir dişi deve, (L, K,) dolgun ve iri, (L,) ve kemiklerinde ilik bulunan; ve ayrıca **قَصِيدَةٌ**. (L, K.) ― -b5- Yağlı bir deve hörgücü. (K.)
-A3- Bir değnek; (L, K;) ve ayrıca **قَصِيدَة**; (K;) yahut ikincisi işitilmemiştir: (TA:) cem‘i **قَصَائِدُ**. (L.)
-A4- Şiir, yahut kusurlardan arındırılmış, iyi işlenmiş, (K,) ve önceden düşünülerek söylenmiş bir şiir; (TA;) ve ayrıca **قَصِيدَةٌ**: (TA:) [fakat ikincisi isim olarak kullanılır.] ― -b2- **قَصِيدٌ**, aslında şiire uygulanan bir cins ismidir; ve mânanın genişletilmesiyle, tek bir şiire de **قَصِيدَةٌ** yerine kullanılır; (IJ, L;) yahut **قَصِيدَةٌ**’nin cem‘idir; tıpkı **سَفِينٌ**’in **سَفِينَةٌ**’nin cem‘i olması gibi; (S, L;) ve **قَصَائِدُ** da böyledir; (L;) [fakat aslında **قَصِيدٌ** cem‘î cins ismidir, **قَصِيدَةٌ** onun isim-i vahdesidir, **قَصَائِدُ** da ikincinin cem‘idir;] Beyitlerin ikiye ayrılışı (**شَطْر**) tamam olan; (M, L, K;) [yani mısraları tam olan, kısaltılmamış; (bkz. **الرَّمَلُ**;)] üç beyit veya daha fazla olan; (Akh, M, L, K;) yahut on altı veya daha fazla olan; (M, L, K;) zira üç beyitten, yahut ondan, yahut on beşten oluşana **قِطْعَةٌ** denmesi âdettir; on beşten fazlasına Araplar **قصيدة** der: (IJ, M, L:) yahut Akh’ın bir defa dediği üzere: **الطَّوِيل** denilen vezinden tam olan, ve **البَسِيط**’ten tam olan, ve **الكَامِل**’den tam olan, ve **المَدِيد**’den tam olan—ki bununla onun birinci nev‘ini kasteder; o, kullanımda olanın en tamıdır—ve **الوَافِر**’den tam olan—ki bununla da aynı şekilde birinci nev‘ini kasteder—ve **الرَّجَز**’den tam olan, ve **الخَفِيف**’ten tam olan, ve binek üzerinde olan kimselerin söylediği [her kaside yahut] her şiir; fakat ekler: **الخفيف** vezninde olanı onların söylediğini işitmedik: (M, L:) Bu tür şiire bu ad verilmiştir; çünkü maksat ve düşünce ile, ve onu mükemmel kılmak için ciddi gayretle söylenir; **قَصْدٌ**’ün **أَمٌّ** ile eşanlamlı olmasından: yahut özenle söylenip güzel lafızlarla ve seçkin mânalarla budandığı için; “kalın ve yağlı ilik” mânasındaki **قَصِيدٌ**’den; zira Araplar, temiz, yahut beliğ, yahut mükemmel söze mecazen **سَمِين** yani “yağlı” sıfatını verirler: (L:) yahut tamam oluşu ve vezninin sağlamlığı sebebiyle. (M, L.) **بَيْتُ القَصِيدَةِ** mânaları için **بَيْتٌ**’e bak; son cümle.
-A5- **قَصِدٌ**’e de bak.

**قَصِيدَةٌ**
**قَصِيدَةٌ** ذ : Baştan sona **قَصِيدٌ**’e bak.

**طريق قَاصِدٌ**
**طريق قَاصِدٌ** ذ , (M, L,) ve **قَاصِدَةٌ**, (A,) ve ↓ **قَصْدٌ**, (A, Msb,) (mecazen:) Dosdoğru bir yol; dosdoğru bir yönelişi olan bir yol: (A, L:) düz ve dosdoğru bir yol: (M, L:) düz bir yol. (Msb.) ― -b2- **سَهْمٌ قَاصِدٌ** (mecazen:) Atıldığı hayvana doğru olarak yöneltilmiş bir ok: cem‘i **سِهَامٌ قَوَاصِدُ**. (A.) ― -b3- **قَاصِدٌ** Yakın. (S, K.) ― -b4- **سَفَرٌ قَاصِدٌ** Kolay, kısa bir yolculuk: (TA:) [orta derecede kolay ve kısa bir yolculuk:] zor olmayan ve pek uzak olmayan bir yolculuk. (İbn-‘Arafeh.) ― -b5- **بَيْنَنَا وَبَيْنَ المَآءِ لَيْلَةٌ قَاصِدَةٌ** (mecazen:) Bizimle su arasında yorgunluk ve ağırdan alma olmaksızın kolay bir gecelik yol vardır. (S, K) (S:) cem‘i **لَيَالٍ قَوَاصِدُ**. (TA.) ― -b6- **مَآءٌ قَاصِدٌ** Otu yahut merası yakın olan su. (IAar, TA, md. **مُطْلِبٌ**.)

**أَقصَدُ**
**أَقصَدُ** ذ [Daha dosdoğru, yahut en dosdoğru yol]. (S, **أَرْشَدُ** maddesinde.) ― -b2- **عَلَيْكَ بِمَا هُوَ أَقْصَدُ وَأَقْسَطُ** (mecazen:) En doğru ve en adil olana sarıl. (A.)

**أَقْصَادٌ**
**أَقْصَادٌ** ذ : **قَصِدٌ**’e bak.

**مَقْصَدُ الكَلَامِ**
[ **مَقْصَدُ الكَلَامِ** ذ sözün kastedilen mânası; onun anlamı demektir: (md. **عنى**’de **مَعْنًى**’ya bak:) **مَقْصَدٌ**, fiilinin mef‘ûl ism-i mef‘ûlü mânasında kullanılan bir mastardır; yani ↓ **مَقْصُودٌ** mânasında; tıpkı eşanlamlısı **مَعْنًى** hakkında genel olarak söylendiği gibi; ki **مَقْصُودٌ** onun açıklamalarındandır: bundan dolayı onun cem‘i **مَقَاصِدُ** vardır: CK’de md. **غزو**’da yanlışlıkla **مَقْصِد** yazılmıştır; bu ise **قَصَدَ**’dan mekân ve zaman ismidir. ― -b2- Ve aynı şekilde **مَقْصَدٌ** ayrıca “hedef alınan, kast edilen, amaçlanan şey; hedef yahut takip nesnesi” mânasına da gelir: 1’e bak: ve ↓ **مَقْصِدٌ**, mecazen kullanılarak, aynı mânaya gelir.]

**مَقْصِدٌ**
**مَقْصِدٌ** ذ , **ص** üzerine kesra ile, Kişinin yöneldiği, vardığı, sığındığı; yolunu ona çevirdiği; hedef aldığı; aradığı, takip ettiği, ulaşmaya çalıştığı, istediği yahut dilediği yer; [cem‘i **مَقَاصِدُ**.] Ör. **لَهُ مَقْصِدٌ مَعَيَّنٌ** Onun yöneldiği yahut vardığı, vb., belirlenmiş bir yeri vardır. (Msb.) **بَابُكَ مَقْصِدِى** Senin kapın, benim yöneldiğim yahut vardığım, vb., yerdir. (A.) ― -b2- **مَقَاصِدُ الطَّرُقِ** [Yolların yöneldiği doğru yerler]; yani **مَرَاشِدُهَا**. (S, L, K, md. **رشد**.) **مَقْصَدٌ**’e de bak.

**مُقْصَدٌ**
**مُقْصَدٌ** ذ Hastalanıp çabucak ölen kimse. (K.)

**مُقْصِدٌ**
**مُقْصِدٌ** ذ [**قَصَائِد** denilen türden şiirler söyleyen kimse: 4’e bak: ayrıca,] ve ↓ **مُقَصِّدٌ**, **قصائد** denilen türden şiirlerin telifini kesintisiz sürdürüp uzatan kimse. (M, L.)

**مَقْصَدَةٌ**
**مَقْصَدَةٌ** ذ [lafzen: insanların ona varmasına, onu aramasına, ona yönelmesine, yahut onu istemesine sebep olan şey]. ― -b2- Kendisine bakan herkesi hoşnut eden büyük ve mükemmel yahut tam bir kadın. (K) (TA.) ― -b3- Ayrıca, (yahut bazıları onu ↓ **مُقَصَّدَةٌ** yazar, TA,) Kısalığa meyleden bir kadın. (K.)

**مَقْصُودٌ**
**مَقْصُودٌ** ذ : **قَصْدٌ**, **قَصِيدٌ**, ve **مَقْصَدٌ**’e bak.

**مُقَصَّدٌ**
**مُقَصَّدٌ** ذ (mecazen:) Ne şişman ne zayıf bir adam; ve ayrıca ↓ **مُقْتَصِدٌ** ve ↓ **قَصْدٌ**: (L, K:) yahut orta boylu bir adam; (ISh, L;) ne uzun ne kısa, ne de şişman; (IAth, L;) ve ayrıca **قَصْدٌ**: (ISh:) yahut bir adam vb. ne şişman ne kısa. (Lth, L.) **مَقْصَدَةٌ**’ye bak.

**مُقَصِّدٌ**
**مُقَصِّدٌ** ذ : **مُقْصِدٌ**’e bak.

**فُلَانٌ مُقْتَصِدٌ فِى النَّفَقَةِ**
**فُلَانٌ مُقْتَصِدٌ فِى النَّفَقَةِ** ذ (mecazen:) Falanca masrafta israf ile cimrilik arasındaki bir tarz üzere mutedil davranır. (S, L.) 1’e bak. Ve **مُقَصَّدٌ**’e de bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَصَدَ
قَصَدَ I ( n. ac. قَصْد 1 ,  مَقْصَد 17 )
a.  [ acc. or La or Ila ], Repaired, betook himself to, went to; tended to; aimed at; purposed, intended, meant, resolved upon; wished, desired, sought.

b.  [ acc. or La &  Bi ], Repaired to with; brought to.

c.  ( n. ac. قَصْد 1 ) [ Fī ], Took the right course in; was just, moderate, kept within due bounds in; acted gently in; went at a moderate pace in ( walking ).

d.  Acted justly, rightly, fairly.

e.  Was direct ( road ).

f.  Composed ( poem ).

g.  Broke, broke in half ( stick ).

h.  [ pass. ] [ La ], Received a little.

قَصُدَ
قَصُدَ U ( n. ac. قَصَاْدَة 22t ),
a.  Became fat ( camel ).

قَصَّدَ
قَصَّدَ II ,
a.  see I (f) , ( g ).

أَقْصَدَ
أَقْصَدَ IV
a.  [ acc. &  Ila ], Caused to repair to; caused to seek, to aim at &c.

b.  Hit, struck; pierced; shot; killed; bit ( serpent ).

c.  see I (f) .

تَقَصَّدَ
تَقَصَّدَ V ,
a.  Was killed; died.

b.  see VII .

اِنْقَصَدَ
اِنْقَصَدَ VII ,
a.  Broke, snapped; became broken.

b.  Came forth ( marrow ).

اِقْتَصَدَ
اِقْتَصَدَ VIII ,
a.  see I (c) , ( f ).

قَصْد
قَصْد 1 ,
a.  Intention, aim, object, purpose; endeavour; resolution, determination.

b.  Straight, direct way, right course.

c.  A little.

d.  see 21 (a) &  25 ( b ).

قَصْدَة
قَصْدَة 1t ,
a.  Direction.

قِصْدَة
قِصْدَة 2t , ( pl. قِصَد 7 ),
a.  Piece, fragment.

قَصَد
قَصَد 4 ,
a.  Briar.

قَصِد
قَصِد 5 ,
a.  Broken ( spear ).

مَقْصَد
مَقْصَد 17 , ( pl. مَقَاْصِدُ 44 ),
a.  Aim, object, design; intention, purpose.

b.  Sense, meaning, purport, drift ( of a speech ).

مَقْصِد
مَقْصِد 18 , ( pl. مَقَاْصِدُ 44 ),
a.  Destination.

قَاْصِد
قَاْصِد 21 , ( pl. قُصَّاْد 29 ),
a.  Direct, straight, right.

b.  Near; easy, short ( journey ).

c.  [ coll. ], Papal Nuncio, apostolic delegate.

قَاْصِدَة
قَاْصِدَة 21t ,
a.  see 21 (a) , ( b ).

قِصَاْدَة
قِصَاْدَة 23t
a.  [ coll. ], Apostolic delegation.

قَصِيْد
قَصِيْد 25 ,
a.  Aimed at, sought, desired; purposed, intended.

b.  Fat.

c.  Marrow; bone full of marrow.

d.  Staff.

e.  see 5 &  25t ( a ).

قَصِيْدَة
قَصِيْدَة 25t , ( pl. قَصَاْئِدُ 46 ),
a.  Poem, ode.

b.  see 25 (b) ,

c.  ( d ).

قَصُوْد
قَصُوْد 26 ,
a.  see 25 (c) .

أَقْصَاْد
أَقْصَاْد 38 ,
a.  see 5 .

قَصڤدَ
N. P. قَصڤدَ I ,
a.  see 25 (a) .

b.  ( pl. مَقَاْصِيْدُ 65 ),  see 17 (a) .

قَصَّدَ
N. P. قَصَّدَ II ,
a.  Of middle height & build; well-proportioned.

أَقْصَدَ
N. P. أَقْصَدَ IV ,
a.  One who has died suddenly.

اِقْتَصَدَ
N. Ag. اِقْتَصَدَ VIII ,
a.  see N. P. قَصَّدَ II .

اِقْتَصَدَ
N. Ac. اِقْتَصَدَ VIII ,
a.  Middle course; moderation.

بِقَصْدٍ
بِقَصْدٍ
a.  Purposely, deliberately, intentionally.

هُوَ عَلَى قَصْدٍ
هُوَ عَلَى قَصْدٍ
a.  He is in the right way, has taken the right course.

هُوَ قَصْدَُكَ
هُوَ قَصْدَُكَ
a.  He is before thee.

قَصَدْتُ قَصْدُهُ
قَصَدْتُ قَصْدُهُ قَصڤدَ I
a.  repaired, betook myself to him or it.

b.  I pursued the same course as he did.

قِصْدِيْر
قِصْدِيْر
a.  Tin.

##### Türkçe

**قَصَدَ**
**قَصَدَ** I (mastarı: **قَصْد** 1, **مَقْصَد** 17)
a. [mef‘ûl ile veya **لِ** ya da **إِلَى** ile], (bir yere) gitti, yöneldi; meyletti; hedefledi; kastetti, niyet etti, murat etti, karar verdi; diledi, arzuladı, aradı.

b. [mef‘ûl ile veya **لِ** ve **بِ** ile], (bir şeye) ile gitti; (onu) götürdü.

c. (mastarı: **قَصْد** 1) [**فِي** ile], (bir işte) doğru yolu tuttu; âdil oldu, mutedil oldu, gerekli sınırlar içinde kaldı; (onda) yumuşak davrandı; (yürüyüşte) orta bir hızla gitti.

d. Âdilce, doğru, insaflı davrandı.

e. (yol) doğru/dümdüz oldu.

f. (şiir) nazmetti.

g. Kırdı, ikiye kırdı (değnek).

h. [meçhul] [**لِ** ile], az bir şey aldı.

**قَصُدَ**
**قَصُدَ** U (mastarı: **قَصَاْدَة** 22t),
a. Şişmanladı (deve).

**قَصَّدَ**
**قَصَّدَ** II,
a. I (f), (g)’ye bak.

**أَقْصَدَ**
**أَقْصَدَ** IV
a. [mef‘ûl ve **إِلَى** ile], (birini) gitmeye sevk etti; (birini) aramaya, hedeflemeye vb. sevk etti.

b. Vurdu, darbe indirdi; deldi; ok attı; öldürdü; ısırdı (yılan).

c. I (f)’ye bak.

**تَقَصَّدَ**
**تَقَصَّدَ** V,
a. Öldürüldü; öldü.

b. VII’ye bak.

**اِنْقَصَدَ**
**اِنْقَصَدَ** VII,
a. Kırıldı, koptu; kırık hâle geldi.

b. Çıktı (ilik).

**اِقْتَصَدَ**
**اِقْتَصَدَ** VIII,
a. I (c), (f)’ye bak.

**قَصْد**
**قَصْد** 1,
a. Niyet, hedef, gaye, maksat; gayret; azim, kararlılık.

b. Dosdoğru yol, doğru gidiş, doğru istikamet.

c. Az bir şey.

d. 21 (a) ve 25 (b)’ye bak.

**قَصْدَة**
**قَصْدَة** 1t,
a. Yön, istikamet.

**قِصْدَة**
**قِصْدَة** 2t, (çoğulu: **قِصَد** 7),
a. Parça, kırıntı.

**قَصَد**
**قَصَد** 4,
a. Dikenli çalı.

**قَصِد**
**قَصِد** 5,
a. Kırık (mızrak).

**مَقْصَد**
**مَقْصَد** 17, (çoğulu: **مَقَاْصِدُ** 44),
a. Hedef, gaye, tasarım; niyet, maksat.

b. Mana, anlam, mefhum, murat (bir sözün).

**مَقْصِد**
**مَقْصِد** 18, (çoğulu: **مَقَاْصِدُ** 44),
a. Varılacak yer, varış yeri.

**قَاْصِد**
**قَاْصِد** 21, (çoğulu: **قُصَّاْد** 29),
a. Doğru, dosdoğru, düzgün.

b. Yakın; kolay, kısa (yolculuk).

c. [cins isim], Papalık nunsiyosu, apostolik delege.

**قَاْصِدَة**
**قَاْصِدَة** 21t,
a. 21 (a), (b)’ye bak.

**قِصَاْدَة**
**قِصَاْدَة** 23t
a. [cins isim], apostolik delegasyon.

**قَصِيْد**
**قَصِيْد** 25,
a. Hedeflenmiş, aranmış, istenmiş; kast edilmiş, niyet edilmiş.

b. Şişman.

c. İlik; iliği dolu kemik.

d. Asa.

e. 5 ve 25t (a)’ya bak.

**قَصِيْدَة**
**قَصِيْدَة** 25t, (çoğulu: **قَصَاْئِدُ** 46),
a. Şiir, kaside.

b. 25 (b)’ye bak,

c. (d).

**قَصُوْد**
**قَصُوْد** 26,
a. 25 (c)’ye bak.

**أَقْصَاْد**
**أَقْصَاْد** 38,
a. 5’e bak.

**قَصڤدَ**
Özel isim: **قَصڤدَ** I,
a. 25 (a)’ya bak.

b. (çoğulu: **مَقَاْصِيْدُ** 65), 17 (a)’ya bak.

**قَصَّدَ**
Özel isim: **قَصَّدَ** II,
a. Orta boylu ve yapılı; iyi orantılı.

**أَقْصَدَ**
Özel isim: **أَقْصَدَ** IV,
a. Ansızın ölmüş olan kimse.

**اِقْتَصَدَ**
İsm-i fâil: **اِقْتَصَدَ** VIII,
a. Özel isim **قَصَّدَ** II’ye bak.

**اِقْتَصَدَ**
Mastar: **اِقْتَصَدَ** VIII,
a. Orta yol; itidal.

**بِقَصْدٍ**
**بِقَصْدٍ**
a. Kasten, bilerek, taammüden.

**هُوَ عَلَى قَصْدٍ**
**هُوَ عَلَى قَصْدٍ**
a. O doğru yoldadır, doğru yolu tutmuştur.

**هُوَ قَصْدَُكَ**
**هُوَ قَصْدَُكَ**
a. O senin önündedir.

**قَصَدْتُ قَصْدُهُ**
**قَصَدْتُ قَصْدُهُ قَصڤدَ** I
a. Ona yahut ona (şeye) gittim, yöneldim.

b. Onun tuttuğu yolun aynısını tuttum.

**قِصْدِيْر**
**قِصْدِيْر**
a. Kalay.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قصد
قَصَدَ - يَقْصِدُ - قَصْد - قَاصِد - مُقْتَصِد - مُقْتَصِدة
قَصَدَ - يَقْصِدُ +كائن + في أمر: ضد " غلا - يغلو ": يكون معتدلاً وسطياً فيه: لا يغلو ولا يبالغ: يعطي الأمر حقه من العناية من غير مبالغة أو غلو
قَصْد: اسم فعل " قَصَدَ - يَقْصِدُ ": الوسطية وعدم الغلو والمبالغة
﴿وعلى الله قصد السبيل ومنها جائر﴾: قصد السبيل: جعل السبيل سهلة غير شاقة، ويكون ذلك بالتفافها حول المرتفعات أو المنحدرات، أو اختصار طولها، وضد ذلك السبيل الجائر: الشاقة صعوداً أو نزولاً أو طولاً
قَاصِد: ضد " جائر ": اسم فاعل صفة مشبهة من " قَصَدَ - يَقْصِدُ ": معتدل وسطي
﴿لو كان عرضا قريبا وسفرا قاصدا لاتبعوك﴾:سفراً قاصداً: سفر معتدل غير مبالغ فيه أو غلو: عادي وغير شاق
اقْتَصَدَ - يَقْتَصِدُ: على وزن " افتعل " من " قَصَدَ - يَقْصِدُ ": يقوم بفعل " قَصَدَ - يَقْصِدُ " بدافع ذاتي: يعمل جهده وبدافع ذاتي أن يكون معتدلاً وسطياً لا يغلو ولا يبالغ
مُقْتَصِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " اقْتَصَدَ - يَقْتَصِدُ ": معتدل ووسطي لا يغلو ولا يبالغ بدافع ذاتي
وهي في حق أهل الكتاب وصف حسن، لكونهم لا يبالغون بتأليه الكهان أو عيسى أو بتجريم ما سواهم
مُقْتَصِدة: مؤنث " مُقْتَصِد"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " القصد والاتزان والاعتدال وعدم المبالغة والطغيان والتطرف في إنجاز عمل"، وهي:
لَطَفَ - يَلْطُفُ، خَفَّ- يَخِفُّ، قَصَدَ - يَقْصِدُ، فَرَطَ - يَفْرُطَُ، قَتَرَ - يَقْتُرُ، غَضَّ - يَغُضُّ
قصد - يقصد - اقصد - واقصد
 	﴿واقصد في مشيك واغضض من صوتك إن أنكر الأصوات لصوت الحمير(19)﴾ لقمان
قَصْدُ
 ﴿وعلى الله قصد السبيل ومنها جائر ولو شاء لهداكم أجمعين(9)﴾ النحل
قاصدا
 ﴿لو كان عرضا قريبا وسفرا قاصدا لاتبعوك ولكن بعدت عليهم الشقة وسيحلفون بالله لو استطعنا لخرجنا معكم يهلكون أنفسهم والله يعلم إنهم لكاذبون(42)﴾ التوبة
مقتصد - مقتصدة
 ﴿وإذا غشيهم موج كالظلل دعوا الله مخلصين له الدين فلما نجاهم إلى البر فمنهم مقتصد وما يجحد بآياتنا إلا كل ختار كفور(32)﴾ لقمان
 	﴿ثم أورثنا الكتاب الذين اصطفينا من عبادنا فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصد ومنهم سابق بالخيرات بإذن الله ذلك هو الفضل الكبير(32)﴾ فاطر ﴿ولو أنهم أقاموا التوراة والإنجيل وما أنزل إليهم من ربهم لأكلوا من فوقهم ومن تحت أرجلهم منهم أمة مقتصدة وكثير منهم ساء ما يعملون(66)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [قصد] ق ص د: القَصْدُ إتيان الشيء وبابه ضرب تقول قَصَدَهُ وقصد له وقصد اليه كله بمعنى واحد و قَصَدَ قصده أي نحا نحوه و القَصيدُ جمع القَصِيدةِ من الشعر مثل سفين وسفينة و القاصدُ القريب يقال بيننا وبين الماء ليلة قاصِدةٌ أي هينة السير لا تعب فيها ولا بطء و القَصْدُ بين الإسراف والتقتير يقال فلان مُقْتِصدٌ في النفقة و اقْصِدْ في مشيك و اقْصِدُ بذرعك أي أربع على نفسك و القَصْدُ العدل
الراغب
قصد
- القصد: استقامة الطريق، يقال: قصدت قصده، أي: نحوت نحوه، ومنه: الاقتصاد، والاقتصاد على ضربين: أحدهما محمود على الإطلاق، وذلك فيما له طرفان: إفراط وتفريط كالجود، فإنه بين الإسراف والبخل، وكالشجاعة فإنها بين التهور والجبن، ونحو ذلك، وعلى هذا قوله: }واقصد في مشيك﴿[لقمان/19] وإلى هذا النحو من الاقتصاد أشار بقوله:﴾والذين إذا أنفقوا﴿(الآية:﴾والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان بين ذلك قواما﴿) [الفرقان/67]. والثاني يكنى به عما يتردد بين المحمود والمذموم، وهو فيما يقع بين محمود ومذموم، كالواقع بين العدل والجور، والقريب والبعيد، وعلى ذلك قوله:﴾فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصد﴿[فاطر/32]، وقوله:﴾وسفرا قاصدا{ [التوبة/42] أي: سفرا متوسط غير متناهي هي البعد، وربما فسر بقريب. والحقيقة ما ذكرت، وأقصد السهم: أصاب وقتل مكانه، كأنه وجد قصده قال:
- 368 - فأصاب قلبك غير أن لم تقصد * (هذا عجز بيت للنابغة الذبياني، وصدره:
في إثر غانية رمتك بسهمها
وهو من قصيدة مطلعها:
أمن آل مية رائح أو مغتد * عجلان ذا زاد وغير مزود
والبيت في ديوانه ص 39؛ والتبيان شرح الديوان للعكبري 2/307)
وانقصد الرمح: انكسر، وتقصد: تكسر، وقصد الرمح: كسره، وناقة قصيد: مكتنزة ممتلئة من اللحم، والقصيد من الشعر: ما تم شطر أبنيته (انظر: تهذيب اللغة 8/352).
ملخص اللسان:
1.    القصد: استقامة الطريق. قَصَد يَقْصِدُ قصداً، فهو قاصِد. وطريقٌ قاصد: سهل مستقيم. وسَفَرٌ قاصدٌ: سهل قريب.
2.     والقَصْدُ: العَدْل
3.      القَصدَ القصدَ تبلغوا أي عليكم بالقصد من الأمور في القول والفعل، وهو  الوسط بين الطرفين،
4.      عليكم هَدْياً قاصداً أَي طريقاً معتدلاً.
5.     والقَصْدُ: الاعتماد
6.      والقَصْدُ: إِتيان الشيء. تقول: قصَدْتُه وقصدْتُ له وقصدْتُ
7.   قال ابن جني: أَصل «ق ص  د» ومواقعها في كلام العرب الاعتزام والتوجه والنهودُ والنهوضُ نحو  الشيء، على اعتدال كان ذلك أَو جَوْر، هذا أَصله في الحقيقة وإن كان قد يخص في  بعض المواضع بقصد الاستقامة دون الميل، أَلا ترى أَنك تَقْصِد الجَوْرَ  تارة كما تقصد العدل أُخرى؟ فالاعتزام والتوجه شامل لهما جميعاً.
8.     والقَصْد في الشيء: خلافُ الإِفراطِ وهو ما بين الإِسراف والتقتير.  والقصد في المعيشة: أَن لا يُسْرِفَ ولا يُقَتِّر
لسان العرب
● - قصد: القصد: استقامة الطريق. قَصَد يَقْصِدُ قصداً، فهو قاصِد. وقوله  تعالى: وعلى الله قَصْدُ السبيل؛ أَي على الله تبيين الطريق المستقيم  والدعاءُ إِليه بالحجج والبراهين الواضحة، ومنها جائر أَي ومنها طريق غير  قاصد. وطريقٌ قاصد: سهل مستقيم. وسَفَرٌ قاصدٌ: سهل قريب. وفي التنزيل  العزيز: لو كان عَرَضاً قريباً وسفراً قاصداً لاتبعوك؛ قال ابن عرفة: سفراً  قاصداً أَي غيرَ شاقٍّ. والقَصْدُ: العَدْل؛ قال أَبو اللحام التغلبي، ويروى  لعبد الرحمن بن الحكم، والأَول الصحيح:  على الحَكَمِ المأْتِيِّ، يوماً إِذا قَضَى  قَضِيَّتَه، أَن لا يَجُورَ ويَقْصِدُ  قال الأَخفش: أَراد وينبغي أَن يقصد فلما حذفه وأَوقع يَقْصِدُ موقع  ينبغي رفعه لوقوعه موقع المرفوع؛ وقال الفراء: رفعه للمخالفة لأَن معناه  مخالف لما قبله فخولف بينهما في الإِعراب؛ قال ابن بري: معناه على الحكم  المرْضِيِّ بحكمه المأْتِيِّ إِليه ليحكم أَن لا يجور في حكمه بل يقصد أَي  يعدل، ولهذا رفعه ولم ينصبه عطفاً على قوله أَن لا يجور لفساد المعنى  لأَنه يصير التقدير: عليه أَن لا يجور وعليه أَن لا يقصد، وليس المعنى على  ذلك بل المعنى: وينبغي له أَن يقصد وهو خبر بمعنى الأَمر أَي وليقصد؛ وكذلك  قوله تعالى: والوالداتُ يُرْضِعْنَ أَولادهُنَّ؛ أَي ليرضعن. وفي  الحديث: القَصدَ القصدَ تبلغوا أي عليكم بالقصد من الأمور في القول والفعل، وهو  الوسط بين الطرفين، وهو منصوب على المصدر المؤكد وتكراره للتأكيد. وفي  الحديث: عليكم هَدْياً قاصداً أَي طريقاً معتدلاً. والقَصْدُ: الاعتمادُ  والأَمُّ. قَصَدَه يَقْصِدُه قَصْداً وقَصَدَ له وأَقْصَدَني إِليه  الأَمرُ، وهو قَصْدُكَ وقَصْدَكَ أَي تُجاهَك، وكونه اسماً أَكثر في كلامهم.  والقَصْدُ: إِتيان الشيء. تقول: قصَدْتُه وقصدْتُ له وقصدْتُ إِليه بمعنى.  وقد قَصُدْتَ قَصادَةً؛ وقال:  قَطَعْتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ  كَرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قصِيدٌ  وقَصَدْتُ قَصْدَه: نحوت نحوه.  والقَصْد في الشيء: خلافُ الإِفراطِ وهو ما بين الإِسراف والتقتير.  والقصد في المعيشة: أَن لا يُسْرِفَ ولا يُقَتِّر. يقال: فلان مقتصد في  النفقة وقد اقتصد. واقتصد فلان في أَمره أَي استقام. وقوله: ومنهم مُقْتَصِدٌ؛  بين الظالم والسابق. وفي الحديث: ما عالَ مقتصد ولا يَعِيلُ أَي ما  افتقر من لا يُسْرِفُ في الانفاقِ ولا يُقَتِّرُ. وقوله تعالى: واقْصِدْ في  مشيك واقصد بذَرْعِك؛ أَي ارْبَعْ على نفسِك. وقصد فلان في مشيه إِذا مشى  مستوياً، ورجل قَصْد ومُقْتَصِد والمعروف مُقَصَّدٌ: ليس بالجسيم ولا  الضئِيل.  وفي الحديث عن الجُرَيْرِيِّ قال: كنت أَطوف بالبيت مع أَبي الطفيل،  فقال: ما بقي أَحد رأَى رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، غيري، قال: قلت له:  ورأَيته؟ قال: نعم، قلت: فكيف كان صفته؟ قال: كان أَبيضَ مَلِيحاً  مُقَصَّداً؛ قال: أَراد بالمقصد أَنه كان رَبْعة بين الرجلين وكلُّ بَيْن  مستوٍ غيرِ مُشْرفٍ ولا ناقِص فهو قَصْد، وأَبو الطفيل هو واثلة بن الأَسقع.  قال ابن شميل: المُقَصَّدُ من الرجال يكون بمعنى القصد وهو الربعة. وقال  الليث: المقصَّد من الرجال الذي ليس بجسيم ولا قصير وقد يستعمل هذا النعت  في غير الرجال أَيضاً؛ قال ابن الأَثير في تفسير المقصد في الحديث: هو  الذي ليس بطويل ولا قصير ولا جسيم كأَنَّ خَلْقه يجيءُ به القَصْدُ من  الأُمور والمعتدِلُ الذي لا يميل إِلى أَحد طرفي التفريط والإِفراط.  والقَصْدَةُ من النساء: العظيمة الهامةِ التي لا يراها أَحد إِلاَّ  أَعجبته. والمَقْصَدَةُ: التي إِلى القِصَر.  والقاصد: القريب؛ يقال: بيننا وبين الماء ليلة قاصدة أَي هينة السير لا  تَعَب ولا بُطء.  والقَصِيدُ من الشِّعْر: ما تمَّ شطر أَبياته، وفي التهذيب: شطر ابنيته،  سمي بذلك لكماله وصحة وزنه. وقال ابن جني: سمي قصيداً لأَنه قُصِدَ  واعتُمِدَ وإِن كان ما قَصُر منه واضطرب بناؤُه نحو الرمَل والرجَز شعراً  مراداً مقصوداً، وذلك أَن ما تمَّ من الشِّعْر وتوفر آثرُ عندهم وأَشَدُّ  تقدماً في أَنفسهم مما قَصُر واختلَّ، فسَمُّوا ما طال ووَفَرَ قَصِيداً  أَي مُراداً مقصوداً، وإِن كان الرمل والرجز أَيضاً مرادين مقصودين، والجمع  قصائد، وربما قالوا: قَصِيدَة. الجوهري: القَصِيدُ جمع القَصِيدة  كسَفِين جمع سفينة، وقيل: الجمع قصائدُ وقصِيدٌ؛ قال ابن جني: فإِذا رأَيت  القصيدة الواحدة قد وقع عليها القصيد بلا هاء فإِنما ذلك لأَنه وُضِعَ على  الواحد اسمُ جنس اتساعاً، كقولك: خرجت فإِذا السبع، وقتلت اليوم الذئب،  وأَكلت الخبز وشربت الماء؛ وقيل: سمي قصيداً لأَن قائله احتفل له فنقحه  باللفظ الجيِّد والمعنى المختار، وأَصله من القصيد وهو المخ السمين الذي  يَتَقَصَّد أَي يتكسر لِسِمَنِه، وضده الرِّيرُ والرَّارُ وهو المخ السائل  الذائب الذي يَمِيعُ كالماء ولا يتقصَّد، إِذا نُقِّحَ وجُوِّدَ وهُذِّبَ؛  وقيل: سمي الشِّعْرُ التامُّ قصيداً لأَن قائله جعله من باله فَقَصَدَ له  قَصْداً ولم يَحْتَسِه حَسْياً على ما خطر بباله وجرى على لسانه، بل  رَوَّى فيه خاطره واجتهد في تجويده ولم يقتَضِبْه اقتضاباً فهو فعيل من  القصد وهو الأَمُّ؛ ومنه قول النابغة:  وقائِلةٍ: مَنْ أَمَّها واهْتَدَى لها؟  زيادُ بنُ عَمْرٍو أَمَّها واهْتَدَى لها  أَراد قصيدته التي يقول فيها:  يا دارَ مَيَّةَ بالعَلْياءِ فالسَّنَدِ  ابن بُزُرج: أَقصَدَ الشاعرُ وأَرْملَ وأَهْزَجَ وأَرْجَزَ من القصيد  والرمَل والهَزَج والرَّجَزِ. وقَصَّدَ الشاعرُ وأَقْصَدَ: أَطال وواصل عمل  القصائد؛ قال:  قد وَرَدَتْ مِثلَ اليماني الهَزْهاز،  تَدْفَعُ عن أَعْناقِها بالأَعْجاز،  أَعْيَتْ على مُقْصِدِنا والرَّجَّاز  فَمُفْعِلٌ إِنما يراد به ههنَا مُفَعِّل لتكثير الفعل، يدل على أَنه  ليس بمنزلة مُحْسِن ومُجْمِل ونحوه مما لا يدل على تكثير لأَنه لا تكرير  عين فيه أَنه قرنه بالرَّجَّاز وهو فعَّال، وفعَّال موضوع للكثرة. وقال  أَبو الحسن الأَخفش: ومما لا يكاد يوجد في الشعر البيتان المُوطَآن ليس  بينهما بيت والبيتان المُوطَآن، وليست القصيدة إِلا ثلاثة أَبيات فجعل  القصيدة ما كان على ثلاثة أَبيات؛ قال ابن جني: وفي هذا القول من الأَخفش جواز،  وذلك لتسميته ما كان على ثلاثة أَبيات قصيدة، قال: والذي في العادة أَن  يسمى ما كان على ثلاثة أَبيات أَو عشرة أَو خمسة عشر قطعة، فأَما ما زاد  على ذلك فإِنما تسميه العرب قصيدة. وقال الأَخفش: القصيد من الشعر هو  الطويل والبسيط التامّ والكامل التامّ والمديد التامّ والوافر التامّ والرجز  التامّ والخفيف التامّ، وهو كل ما تغنى به الركبان، قال: ولم نسمعهم  يتغنون بالخفيف؛ ومعنى قوله المديد التامُّ والوافر التامّ يريد أَتم ما جاء  منها في الاستعمال، أَعني الضربين الأَوّلين منها، فأَما أَن يجيئا على  أَصل وضعهما في دائرتيهما فذلك مرفوض مُطَّرَحٌ. قال ابن جني: أَصل «ق ص  د» ومواقعها في كلام العرب الاعتزام والتوجه والنهودُ والنهوضُ نحو  الشيء، على اعتدال كان ذلك أَو جَوْر، هذا أَصله في الحقيقة وإن كان قد يخص في  بعض المواضع بقصد الاستقامة دون الميل، أَلا ترى أَنك تَقْصِد الجَوْرَ  تارة كما تقصد العدل أُخرى؟ فالاعتزام والتوجه شامل لهما جميعاً.  والقَصْدُ: الكسر في أَيّ وجه كان، تقول: قصَدْتُ العُود قَصْداً كسَرْتُه،  وقيل: هو الكسر بالنصف قَصَدْتُهُ أَقْصِدُه وقَصَدْتُه فانْقَصَدَ  وتَقَصَّدَ؛ أَنشد ثعلب:  إِذا بَرَكَتْ خَوَّتْ على ثَفِناتِها  على قَصَبٍ، مِثلِ اليَراعِ المُقَصَّدِ  شبه صوت الناقة بالمزامير؛ والقِصْدَةُ: الكِسْرة منه، والجمع قِصَد.  يقال: القنا قِصَدٌ، ورُمْحٌ قَصِدٌ وقَصِيدٌ مكسور. وتَقَصَّدَتِ الرماحُ:  تكسرت. ورُمْحٌ أَقصادٌ وقد انْقَصَدَ الرمحُ: انكسر بنصفين حتى يبين،  وكل قطعة قِصْدة، ورمح قَصِدٌ بَيِّنُ القَصَد، وإِذا اشتقوا له فِعْلاً  قالوا انْقَصَدَ، وقلما يقولون قَصِدَ إِلا أَنَّ كل نعت على فَعِلٍ لا  يمتنع صدوره من انْفَعَلَ؛ وأَنشد أَبو عبيد لقيس بن الخطيم:  تَرَى قِصَدَ المُرَّانِ تُلْقَى كأَنها  تَذَرُّعُ خُرْصانٍ بأَيدي الشَّواطِبِ  وقال آخر:  أَقْرُو إِليهم أَنابِيبَ القَنا قِصَدا  يريد أَمشي إِليهم على كِسَرِ الرِّماحِ. وفي الحديث: كانت المُداعَسَةُ  بالرماح حتى تَقَصَّدَتْ أَي تَكسَّرَت وصارت قِصَداً أَي قطعاً.  والقِصْدَةُ، بالكسر: القِطْعة من الشيء إِذا انكسر؛ ورمْحٌ أَقْصادٌ. قال  الأَخفش: هذا أَحد ما جاء على بناء الجمع. وقَصَدَ له قِصْدَةً من عَظْم وهي  الثلث أَو الربُع من الفَخِذِ أَو الذراعِ أَو الساقِ أَو الكَتِفِ.  وقَصَدَ المُخَّةَ قَصْداً وقَصَّدَها: كَسَرَها وفَصَّلَها وقد انقَصَدَتْ  وتَقَصَّدَتْ.  والقَصِيدُ: المُخُّ الغليظُ السمِينُ، واحدته قَصِيدَةٌ. وعَظْمٌ  قَصِيدٌ: مُمخٌّ؛ أَنشد ثعلب:  وهمْ تَرَكُوكمْ لا يُطَعَّمُ عَظْمُكُمْ  هُزالاً، وكان العَظْمُ قبْلُ قَصِيدَا  أَي مُمِخًّا، وإِن شئت قلت: أَراد ذا قَصِيدٍ أَي مُخٍّ. والقَصِيدَةُ:  المُخَّةُ إِذا خرجت من العظم، وإِذا انفصلت من موضعها أَو خرجت قيل:  انقَصَدَتْ. أَبو عبيدة: مُخٌّ قَصِيدٌ وقَصُودٌ وهو دون السمين وفوق  المهزول. الليث: القَصِيدُ اليابس من اللحم؛ وأَنشد قول أَبي زبيد:  وإِذا القَوْمُ كان زادُهُمُ اللحـ  ـمَ قَصِيداً منه وغَيرَ قَصِيدِ  وقيل: القَصِيدُ السمين ههنا. وسنام البعير إِذا سَمِنَ: قَصِيدٌ؛ قال  المثقب:  سَيُبْلِغُني أَجْلادُها وقَصِيدُهَا  ابن شميل: القَصُودُ من الإِبل الجامِسُ المُخِّ، واسم المُخِّ الجامِس  قَصِيدٌ. وناقة قَصِيدٌ وقصِيدَةٌ: سمينة ممتلئة جسيمة بها نِقْيٌ أَي  مُخٌّ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  وخَفَّتْ بَقايا النِّقْيِ إِلا قَصِيبَةً،  قَصِيدَ السُّلامى أَو لَمُوساً سَنامُها  والقَصيدُ أَيضاً والقَصْدُ: اللحمُ اليابس؛ قال الأَخطل:  وسيرُوا إِلى الأَرضِ التي قَدْ عَلِمْتُمُ،  يَكُنْ زادُكُمْ فيها قَصِيدُ الإِباعِرِ  والقَصَدَةُ: العُنُقُ، والجمع أَقْصادٌ؛ عن كراع: وهذا نادر؛ قال ابن  سيده: أَعني أَن يكون أَفعالٌ جمع فَعَلَةٍ إِلا على طرح الزائد والمعروف  القَصَرَةُ والقِصَدُ والقَصَدُ والقَصْدُ؛ الأَخيرة عن أَبي حنيفة: كل  ذلك مَشْرَةُ العِضاهِ وهي بَراعيمُها وما لانَ قبْلَ أَن يَعْسُوَ، وقد  أَقصَدتِ العِضاهُ وقصَّدَتْ. قال أَبو حنيفة: القَصْدُ ينبت في الخريف  إِذا بَرَدَ الليل من غير مَطَرٍ. والقَصِيدُ: المَشْرَةُ؛ عن أَبي حنيفة؛  وأَنشد:  ولا تَشْعفاها بالجِبالِ وتَحْمِيا  عليها ظَلِيلاتٍ يَرِفُّ قَصِيدُها  الليث: القَصَدُ مَشْرَةُ العِضاهِ أَيامَ الخَريفِ تخرج بعد القيظ  الورق في العضاه أَغْصان رَطْبة غَضَّةٌ رِخاصٌ، فسمى كل واحدة منها قَصَدة.  وقال ابن الأَعرابي: القَصَدَةُ من كل شجرة ذات شوك أَن يظهر نباتها  أَوَّلَ ما ينبت.  الأَصمعي: والإِقْصادُ القَتْل على كل حال؛ وقال الليث: هو القتل على  المكان، يقال: عَضَّتْه حيَّةٌ فأَقْصَدَتْه. والإِقْصادُ: أَن تَضْرِبَ  الشيءَ أَو تَرْمِيَه فيموتَ مكانه. وأَقصَد السهمُ أَي أَصاب فَقَتَلَ  مكانَه. وأَقْصَدَتْه حية: قتلته؛ قال الأَخطل:  فإِن كنْتِ قد أَقْصَدْتِني إِذْ رَمَيتِنِي  بِسَهْمَيْكِ، فالرَّامي يَصِيدُ ولا يَدري  أَي ولا يخْتُِلُ. وفي حديث عليّ: وأَقْصَدَت بأَسْهُمِها؛ أَقْصَدْتُ  الرجلَ إِذا طَعَنْتَه أَو رَمَيتَه بسهم فلم تُخْطئْ مَقاتلَه فهو  مُقْصَد؛ وفي شعر حميد ابن ثور:  أَصْبَحَ قَلْبي مِنْ سُلَيْمَى مُقْصَدا،  إِنْ خَطَأً منها وإِنْ تَعَمُّدا  والمُقْصَدُ: الذي يَمْرَضُ ثم يموت سريعاً. وتَقَصَّدَ الكلبُ وغيره  أَي مات؛ قال لبيد:  فَتَقَصَّدَتْ منها كَسابِ وضُرِّجَتْ  بِدَمٍ، وغُودِرَ في المَكَرِّ سُحامُها  وقَصَدَه قَصْداً: قَسَرَه. والقصيدُ: العصا؛ قال حميد:  فَظَلَّ نِساء الحَيِّ يَحْشُونَ كُرْسُفاً  رُؤُوسَ عِظامٍ أَوْضَحَتْها القصائدُ  سمي بذلك لأَنه بها يُقْصَدُ الإِنسانُ وهي تَهدِيهِ وتَو مُّه، كقول  الأَعشى:  إِذا كانَ هادِي الفَتى في البِلادِ صَدْرَ القناةِ، أَطاعَ الأَمِيراوالقَصَدُ: العَوْسَجُ،يَمانِيةٌ.
مقاييس اللغة:
(قصد) القاف والصاد والدال أصولٌ ثلاثة، يدلُّ أحدها على إتيانِ شيءٍ وأَمِّه، والآخَر على اكتنازٍ في الشيء.
فالأصل: قصَدته قَصْداً ومَقْصَداً. ومن الباب: أقْصَدَه السَّهمُ، إذا أصابه فقُتِل مَكانَه، وكأنّه قيلَ ذلك لأنَّه لم يَحِد عنه([8]). قال الأعشى:
فأقْصَدها [سهمي] وقد كان قبلها *** لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا([9])
ومنه: أقْصَدَتْه حَيَّةٌ، إذا قتلَتْه.
والأصل الآخر: قَصَدْت الشيءَ كسرته. والقِصْدَة: القِطْعة من الشيء إذا تكسَّر، والجمع قِصَدٌ. [ومنه قِصَدُ] الرِّماح. ورمحٌ قَصِد، وقد انقَصَد. قال:
ترى قِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى كأنَّها *** تذرُّعُ خُِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([10])
والأصل الثالث: الناقة القصيد: المكتنِزة الممتلِئة لحماً. قال الأعشى:
قطعتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ *** كرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قَصيد([11])
ولذلك سمِّيت القصيدةُ من الشِّعر قصيدةً لتقصيد أبياتها، ولا تكون أبياتُها إلاَّ تامَّة الأبنية.
القاموس المحيط:
القَصْدُ اسْتِقامَةُ الطريقِ، والاعْتِمادُ، والْأَمُّ، قَصَدَه، وله، وإليه، يَقْصِدُه، وضِدُّ الْإِفْراطِ،
كالاقْتِصادِ، ومُواصَلَةُ الشاعِرِ عَمَلَ القَصائِدِ، كالاقْتِصاد، ورجُلٌ ليس بالجَسيمِ ولا بالضَّئيلِ، كالمُقْتَصِدِ والمُقَصَّدِ، كمُعَظَّمٍ، وبالكسرُ بأيِّ وجهٍ كانَ، أو بالنِّصْفِ، كالتَّقْصيدِ، وانْقَصَدَ وتَقَصَّدَ، و: العَدْلُ، والتَّقْتيرُ، وبالتحريكِ: العَوْسَجُ. وقَصَدُ العَوْسَجِ ونَحْوِهِ: أغْصانُه النَّاعِمَةُ، والجُوعُ، ومَشْرَةُ العِضاهِ أيامَ الخَريفِ، أو القَصَدَةُ من كُلِّ شجرةٍ شائِكَةٍ: أن يَظْهَرَ نَباتُها أوَّلَ ما تَنْبُتُ. وككَرُمَ قَصادَةً: سَمِنَ. والقِصْدَةُ، بالكسر: القِطْعَةُ مما يُكْسَرُ، ج: كعِنَبٍ. ورُمْحٌ قَصِدٌ، ككَتِفٍ، وقَصيدٌ وأقْصادٌ: مُتَكَسِّرٌ. والقَصيدُ: ما تَمَّ شَطْرُ أبياتِهِ، وليسَ إلاَّ ثلاثةَ أبياتٍ فَصاعِداً، أو سِتَّةَ عَشَرَ فَصاعِداً، والمُخُّ السَّمينُ أو دونَهُ، كالقَصودِ والعَظْمُ المُمِخُّ واللَّحْمُ اليابِسُ، والناقةُ السَّمينةُ بها نِقْيٌ، والعَصا، كالقَصيدَةِ، فيهما، والسَّمينُ من الْأَسْنِمَةِ، ومن الشِّعْرِ: المُنَقَّحُ المُجَوَّدُ. وأقْصَدَ السَّهْمُ: أصابَ فَقَتَلَ مَكانَهُ، وفلاناً: طَعَنَه فلم يُخْطِئْهُ، والحَيَّةُ: لَدَغَتْ فَقَتَلَتْ. والمُقَصَّدَةُ، كمُعَظَّمَةٍ: سِمَةٌ للْإِبِلِ في آذانِها. والمُقْصَدُ، كَمُكْرَمٍ: من يَمْرَض وَيَموتُ سَريعاً. والمُقْصَدَةُ، كالمَحْمَدَةِ: المرأةُ العظيمةُ التَّامَّةُ تُعْجِبُ كُلَّ أحدٍ، والتي إلى القِصَرِ.
والقاصِدُ: القريبُ، وبَيْنَنا وبينَ الماءِ لَيْلَةٌ قاصِدَةُ: هَيِّنَةُ السَّيْرِ.
تاج العروس:
ق ص د
القَصْدُ : استقامَةُ الطَّرِيقِ وهكذا في المُحكم والمُفْرَدات للراغب . قال الله تعالى في كتابه العزيز : " وعَلَى اللهِ قَصْدُ السَّبِيلِ " أي على الله تَبْيِينُ الطريقِ المستقيمِ والدُّعَاءُ إِليه بالحُجَجِ والبَرَاهينِ الوَاضِحَةِ ومِنْهَا جَائرٌ أَي ومِنها طَرِيقٌ غيرُ قاصِدٍ . وطَرِيقٌ قاصِدٌ سَهْلٌ مُستقيمٌ وسيأْتي . ومثلُه في البصائرِ : وزاد في المفراداتِ : كأَنه يَقْصد الوَجْهَ الذي يَؤُمُّه السالِكُ لا يَعْدِل عنه فهو كنَهرٍ جارٍ وأَورده الزمخشريُّ في الأَساس من المجاز . القَصْدُ الاعْتِمَادُ والأَمُّ تقول : قَصَدَه وقَصَدَ لَهُ وقَصَدَ إِلَيْهِ بمعنىً يَقْصِدُه بالكسر وكذا يَقْصِد له ويَقْصد إِليه . وفي اللسانِ والأَساسِ : القَصْدُ : إِتْيَانُ الشيْءِ يقال : قَصَدْتُ له وقَصَدْت إِليه . وإِليكَ قَصْدِي . وأَقْصَدَني إِليك الأَمْرُ . من المجاز : القَصْدُ في الشيْءِ : ضِدُّ الإِفْراطِ وهو ما بين الإِسرافِ والتَّقْتِير والقَصْدُ في المَعِيشَة : أَن لا يُسْرِف ولا يُقَتِّرَ وقَصَدَ في الأَمْرِ لم : يَتجاوَزْ فيه الحَدَّ وَرَضِيَ بالتَّوَسُّطِ لأَنه في ذلك يَقْصَدُ الأَسَدَّ كالاقْتِصادِ يقال : فُلانٌ مُقْتَصِدٌ في المَعِيشة وفي النَّفَقَة وقد اقْتَصَد . واقْتَصَدَ في أَمرِه : استقامَ . وفي البصائر للمصنِّف : واقْتَصَدَ في النَّفَقَةِ : تَوَسَّطَ بين التَّقْتِيرِ والإسراف قال صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ ولا عالَ مَن اقْتَصَدَ . ومن الاقتصاد ما هو مَحْمُودٌ مُطْلَقاً وذلك فيما له طَرفانِ : إِفراطٌ وتَفْرِيطٌ كالجُودِ فإِنه بين الإِسرافِ والبُخْلِ وكالشَّجاعَة فإِنها بين التَّهَوُّرِ والجُبْنِ . وإِليه الإِشارةُ بقولِه " والَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا ولَمْ يَقْتُرُوا " ومنه ما هو مُتَرَدِّدٌ بين المَحْمُودِ والمَذْمومِ وهو فيما يقع بين محمودٍ ومَذمومٍ كالوَاقِع بين العَدْلِ والجَوْرِ وعلى ذلك قولُه تعالى : " فمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِه وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ " انتهى . وفي سر الصناعة لابن جِنّى : أَصلُ ق ص د ومَواقِعها في كلامِ العرب : الاعتِزامُ والتَّوَجُّه والنُّهُودُ والنُّهوضُ نحوَ الشيْءِ على اعْتِدَالٍ كانَ ذلك أَو جَوْرٍ هذا أَصلُه في الحقيقة وِإن كان قديُحَضُّ في بعْضِ المواضع بقَصْدِ الاستقامَة دُونَ المَيْلِ أَلاَ تَرَى أَنَّكَ تَقْصِدُ الجَوْرَ تارَةً كما تَقْصِد العَدْلَ أُخْرَى ؟ فالاعتزامُ والتَّوَجُّه شامِلٌ لهما جَميعاً عن ابن بُزُرج : القَصْد : مُوَاصَلَةُ الشاعِرِ عَمَلَ القَصائدِ وإِطالَتُه كالاقْتِصادِ هكذا في النُّسخ التي بأَيدينا والصواب : كالإِقْصَادِ قال :
" قَدْ وَرَدَتْ مِثْلَ اليَمانِي الهَزْهَازْ
" تَدْفَعُ عَنْ أَعْنَاقِها بِالأَعْجَازْ
" أَعْيَتْ عَلَى مُقْصِدِنا والرَّجَّازِ
قال ابن بُزُرْج : أَقْصَدَ الشاعرُ وأَرْمَل وأَهْزَج وأَرْجَزَ من القَصِيد والرَّمَل والهَزَج والرَّجَز . القَصْدُ : رَجُلٌ لَيْسَ بالجَسيمِ ولا بالضَّئيلِ وكُلُّ ما بَيْنَ مُسْتَوٍ غيرِ مُشْرِفٍ ولا ناقِصٍ فهو قَصْدٌ كالمُقْتَصِدِ والمُقَصَّدِ كمُعَظَّم والثاني هو المعروف وفي الحديث عن الجَرِيرِيّ قال كنت أَطوفُ بالبَيْتِ مع أَبي الطُّفَيل فقال : ما بقي أَحدٌ رأَى رسولَ الله صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ غيري قال : قلتُ له : وَرَأَيْتَه ؟ قال : نعم قلتُ : فكيف كانَ صِفَتُه ؟ قال : كان أَبيضَ مَلِيحاً مُقَصَّداً . قال : أَراد بالمُقَصَّدِ أَنه كان رَبْعَةً . وقال ابنُ شُمَيْلٍ : المُقَصَّدُ من الرجالِ يكون بمعنَى القَصْدِ وهو الرَّابْعَةُ . وقال الليث : المُقَصد من الرجال : الذي ليسَ بِجَسيمٍ ولا قَصيرٍ . وقد يُسْتَعْمَل هذا النعْتُ في غير الرِّجال أَيضاً . وقال ابنُ الأَثير في تفسير المُقْصَّد في الحديث : هو الذي ليس بطَويلٍ ولا قَصيرٍ ولا جَسيم كأّنّ خَلْقَه نُحِيَ به القَصْدُ من الأُمورِ والمُعْتَدِل الذي لا يَمِيل إِلى أَحدِ طَرَفَيِ التفريطِ والإِفراط . القَصْدُ : الكَسْرُ بأَيِّ وَجْهٍ . وفي بعض الأُمهات : في أَيّ وَجْهٍ كَانَ تقول : قَصَدْتُ العُودَ قَصْداً : كَسَرْتُه أَو هو الكَسْرُ بِالنِّصْفِ كالتَّقْصِيد قَصَدْتُه أَقْصِدْه وقَصَّدْتُه تَقْصيداً وانْقَصَدَ وتَقَصَّدَ أَنشد ثعلب :
إِذا بَرَكَتْ خَوَّتْ عَلَى ثَفِنَاتِهَا ... عَلَى قَصَبٍ مِثْلِ اليَرَاعِ المُقَصَّدِ شبَّه صوْتَ الناقَةِ بالمَزاميرِ . وقد انقَصَدَ الرُّمْحُ : انكَسَر بِنِصْفَيْنِ حتى يَبِينَ وفي الحديث : كانت المُدّاعَسَةُ بالرِّماحِ حتى تَقَصَّدَتْ . أَي تَكَسَّرَتْ وصارَت قِصَداً أَي قِطَعاً . القَصْدُ : العَدْلُ قال أَبو اللحام التَّغْلبيّ :
عَلَى الحَكَمِ المَأْتِيِّ يَوْماً إِذَا قَضَى ... قَضِيَّتَهَ أَن لا يَجُورَ ويَقْصِدُ قال الأَخفش : أَراد : ويَنْبَغِي أَن يَقْصِد فلما حَذَفه وأَوْقَع يَقْصِد مَوقِعَ يَنْبَغِي رفَعه لوقوعه موقع المَرْفُوعِ . وقال الفَرّاءُ : رَفعه للمخالفةِ لأَن معناه مُخَالِفٌ لما قَبْلُه فخُولِف بينهما في الإِعراب . قال ابن بَرِّيّ : معناه : على الحَكَمِ المَرْضِيِّ بِحُكْمهِ المَأْتِيِّ إِليه لِيَحْكُمَ أَن لا يَجُورَ في حُكْمِه بل يَقْصِد أَي يَعْدِل ولهذا رفعه ولم يَنصبه عَطفاً على قوله أَن لا يَجُورَ لفسادِ المعنى لأَنه يَصيرُ التقديرُ عليه أَن لا يجور وعليه أَن لا يَقْصِد وليس المَعْنَى على ذلك بل المَعْنَى : ويَنْبَغِي له أَن يَقْصِد وهو خَبَرٌ بمعنَى الأَمْرِ أَي ولْيَقْصِد . وفي الحديث القَصْدَ القَصْدَ تَبْلُغُوأ أَي عليكم بالقَصْدِ في الأُمور في القول والفِعل وهو الوَسَطُ بين الطَرفَينِ وهو منصوبٌ على المَصْدَرِ المُؤَكَّد وتَكراره للتأْكيد . وفي بعض النسخ : والقول بدل والعدل وهو غلط . والقَصْدُ التَّقْتِيرُ هكذا في نسختنا وفي أُخرى مُصحَّحَة التفسير وكل منهما غير ملائمٍ للمقامِ والذي يقتضيه كلامُ أَئمة الغَرِيب : والقَصْدُ : القَسْرُ بالقاف والسين ففي اللسان : قَصَدَه قَصْداً : قَسَرَه أَي قَهَره وهو الصوابُ . والله أَعلم
القَصَدُ بالتَّحرِيكِ : العَوْسَجُ يَمانية عن أَبي حنيفة وقَصَدُ العَوْسَجِ ونَحْوِهِ كالأَرْطَي والطَّلْحِ : أَغْصَانُه النَّاعِمَةُ وعَبَلُه وقد قَصَّدَ العَوْسَجُ إِذا أَخرجَ ذلك كذا في الأَفعال لابن القَطَّاع . القَصَدُ : الجُوعُ القَصَد : مَشْرَةُ العِضَاهِ وهي بَرَاعِيمُها وما لاَنَ قَبْلَ أَنْ يَعْثُوَ وقد أَقْصَدَت العِضَاهُ وقَصَّدَتْ كالقَصِيد الأَخيرةُ عن أَبي حنيفة وأَنشد :
وَلاَ تَشْعَفَاها بِالجِبَالِ وَتَحْمِيَا ... عَلَيْهَا ظَلِيلاَتٍ يَرِفُّ قَصِيدُهَا
وعن الليث : القَصَدُ : مَشْرَةُ العِضَاه أَيَّامَ الخَرِيف تُخْرِج بعْدَ القَيْظِ الوَرقَ في العِضَاهِ أَغصانٌ رَطْبَةٌ غَضَّةٌ رِخَاصٌ تُسَمَّى كُلُّ واحدةٍ منها قَصَدَةٌ . أَو القَصَدَةُ مِنْ كُلِّ شَجرةٍ شائِكَةٍ أَي ذات شَوْك : أَنْ يَظْهَرَ نَبَاتُهَا أَوَّلَ ما نَبْبُت . وهذا عن ابنِ الأَعرابيّ . قَصُدَ البَعِيرُ ككَرُمَ قَصَادَةً بالفتح : سَمِنَ فهو قَصِيدٌ . نقَلَه الصاغانيّ
والقِصْدَةُ بالكسر : القِطْعَةُ مِمَّا يُكْسَرُ قِصَدٌ كِعنَبٍ وكلُّ قِطْعَةٍ قِصْدَة ورُمْحٌ قَصِدٌ ككَتِفٍ وقَصِيدٌ كأَميرٍ بَيِّنُ القَصَدِ رُمْحٌ أَقْصَادٌ أَي مُتَكَسِّرٌ وفي الأَساسِ : رُمْح قَصِيدٌ سَريع الإنكسارِ ؛ وفي التهذيب : وإِذا اشْتَقُّوا له فِعْلاً قالوا : انْقَصَد وقَلَّمَا يَقولون قَصِدَ إِلاَّ أَنَّ كُلَّ نَعْتٍ على فَعِلٍ لا يمْنَع صُدُورُه من أنْفَعَلَ . وأَنشد أَبو عُبَيدٍ لقَيْس بنِ الخَطِيمِ :
تَرَى قِصَدَ المُرَّانِ تُلْقَى كَأّنَّهَا ... تَذَرُّعُ خُرْصَانٍ بِأَيْدِي الشَّوَاطِبِ وقال آخر :
" أَقْرُو إِلَيْهِم أَنَابِيبَ القَنَا قِصَدا
يريد : أَمشي إِليهم على كِسَرِ الرِّماح ؛ وقال الأَخفش في رُمْحٍ أَقْصَادٍ : هذا أَحَدُ ما جاءَ على بِنَاءِ الجَمْعِ . وفي اللسان : وقَصَدَ له قِصْدَةً مِنْ عَظْمٍ وهي الثُّلُث أَو الرُّبعُ من الفَخِذ أَو الذِّراعِ أَو السَّاقِ أَو الكَتِف ؛ والذي في أَفعال ابنِ القَطَّاع وقَصَدَ مِن العَظْمِ قِصْدَةً : دون نِصْفِه إِلى الثُّلُث أَو الرُّبع والقَصِيدُ مِن الشِّعْرِ : ما تَمَّ شَطْرُ أَبْيَاتِه . وفي التهذيب : شَطْرُ أَبْنِيَتِهِ سُمِّيَ بذلك لكَماله وصِحَّةِ وَزْنه وقال ابنُ جِنِّي : سُمِّيَ قَصِيداً لأَنه قَصِدَ واعْتُمِدَ وإِن كانَ ما قَصُرَ منه واضْطَرَب بِنَاؤُه نحو الرَّمَل والرَّجَز شِعْراً مُرَاداً مَقصوداً وذلك أَنْ ما تَمَّ من الشِّعر وتَوَفَّر آثَرُ عندَهم وأَشَدُّ تَقَدُّماً في أَنْفُسِهم مما قَصُرَ واخْتَلَّ فسَمَّوْا ما طالَ ووَفَرَ قَصِيداً أَي مُرَاداً مَقصوداً وإِن كان الرَّملُ والرَّجَز أَيضاً مُرَادَيْنِ مَقْصُودَيْنِ . والجَمْعُ قَصَائِدُ وربَّما قالوا : قَصِيدَةٌ . وفي الصحاح : القَصِيدُ جَمْعُ القَصِيدَة . كسَفِينٍ جمعُ سَفِينةٍ وقيل : الجَمْعُ قَصائدُ وقَصِيدٌ . قال ابن جِنِّي : فإِذا رأَيْتَ القصيدَةَ الوَاحِدَةَ قد وَقَعَ عليها القَصِيدُ بلا هاءٍ فإِنما ذلك لأَنه وُضِعَ على الواحِد اسمُ الجِنْسِ اتِّساعاً كقولِك : خَرجْتُ فإِذا السَّبعُ وقتَلْتُ اليومَ الذِّئْبَ وأَكَلْت الخُبْزَ وشَرِبت الماءَ . ولَيْسَ إِلاَّثَلاَثَةَ أَبْيَاتٍ فَصَاعِداً أَو سِتَّةَ عَشَرَ فَصَاعِداً . قال أبو الحَسَن الأَحْفَشُ : ومَّما لا يَكاد يُوجَد في الشِّعْر البَيْتَانِ المُوطَآن ليس بينهما بيت والبيتان الموطآن وليست القصيدةُ إِلاَّ ثلاثَة أَبياتٍ فجعلَ القصيدَة علَى ثلاثةِ أَبياتٍ ؛ قال ابنُ جِنَى : وفي هذا القول من الأَحْفَش جَوَازٌ وذلك لِتسميته ما كان على ثَلاثَةِ أَبياتٍ قَصيدةً . قال : والذي في العادة أَنْ يُسَمَّى ما كانَ على ثلاثةِ أَبياتٍ أَو عَشَرَةٍ أَو خَمْسَةَ عَشَرَ : قِطْعَةً . فأَمَّا ما زاد على ذلك فإِنما تُسميه العَرَب قَصِيدةً وقال الأَخفش مَرَّة : القَصِيدُ من الشعر هو الطَّوِيلُ والبَسِيطُ التَّامُ والكامِلُ التامُّ والمَدِيد التامُّ والوافِرُ التامُّ والرجَز التامُّ والخَفيف التامُّ وهو كلُّ ما تَغَنَّى به الرُّكْبَانُ . قال : ولم نسمعهم يتَغَنُّوْن بالخَفِيف . ومعنَى قولِه : المَدِيدُ التامُّ والوافِرُ التامُّ أَتّمُّ ما جاءَ مِنْهُمَا في الاستعمالِ أَعْنِي الضَّرْبَيْنِ الأَوّليْنِ مِنْهُمَا فأَمَّا أَن يَجِيئا على أَصْلِ وَضْعِهما في دائرتَيْهِما فذلك مَرْفُوض مُطَّرَحٌ كذا في اللسان . قيل : سُمِّيَ قَصِيداً لأَنَّ قائلَه احْتَفَل له فنَقَّحه باللْفظِ الجَيِّد والمَعْنَى المُخْتار وأًصْلُه من القَصِيد وهو المُخُّ الغليظُ السِّمِينُ الذي يَتَقَصَّد أَي يَتَكَسَّر لِسِمَنِهِ وضِدُّه الرَّارُ وهو المُخُّ السائلُ الذي يَمِيعُ كالماءِ ولا يَتَقَصَّدُ . والعربُ تَستعيرُ السِّمَنَ في الكلامِ الفصيحِ فتقولُ : هذا كَلاَمٌ سَمِينٌ أَي جَيِّد وقالوا : شِعْرٌ قُصِّدَ إِذا نُقُّحَ وجُوِّدَ وهُذِّب وقيل : سُمِّيَ الشِّعْرُ التامُّ قَصيداً لأَن قائلَه جَعَلَه مِن بَالِه فَقَصَدَ له قَصْداً ولم يَحْتَسِه حَسْياً على ما خَطَر بِبَالِه وجَرَى عَلى لِسَانِه بل رَوَّى فيه خاطِرُه . واجْتَهَد في تَجْوِيده ولم يَقْتَضِبْهُ اقْتِضَاباً فهو فَعِيلٌ مِن القَصْدِ وهو الأَمُّ ومنه قولُ النابِغَةِ :
" وقَائِلَةٍ مَنْ أَمَّهَا وَاهْتَدَى لَهَازِيَادُ بْنُ عَمُرٍو أَمَّهَا وَاهْتَدَى لَهَا اَرادَ قَصِيدَته التي يقول فيها :
" يا دَارَميَّةَ بِالعَلْياءِ فَالسَّنَدِ والقَصِيدةُ المُخَّةُ إِذا خَرَجَتْ مِنَ العَظْمِ وإِذا انْفَصَلتْ مِن مَوْضعِها أَو خَرجتْ قيل : انْقَصَدَتْ وتَقَصَّدَتْ وقد قَصَدَهَا قَصْداً وقَصَّدَهَا : كَسَرَهَا . أَو دُونَهُ كالقَصُودِ بالفتح قال أَبو عُبَيْدة : مُخٌّ قَصِيدٌ وقَصُودٌ وهو دونَ السَّمِين وفوقَ المَهْزُولِ القَصِيد : العَظْمُ المُمِخُّ وعَظْم قَصِيدٌ : مُمِخٌّ أَنشد ثعلبٌ :
وهُمْ تَرَكُوكُمْ لا يُطَعَّمُ عَظْمُكُمْ ... هُزَالاً وكانَ العَظْمُ قَبْلُ قَصِيدَا أَي مُمِخًّا وإِن شِئتَ قُلتَ : أَرادَ ذَا قَصِيدٍ أَي مُخٍّ . عن الليث : القَصِيدُ : اللَّحْمُ اليَابِسُ وأَنشد قولَ أَبي زُبَيْدِ :
وإِذا القَوْمُ كَانَ زَادُهُمُ اللَّحْ ... مَ قَصِيداً مِنْهُ وغَيْرَ قَصِيدِ وقيل : القَصِيدُ : السَّمِين ها هُنَا وأَنشدَ غيرُه للأَخْطَل :
" وَسِيرُوا إِلَى الأَرْضِ التي قَدْ عَلِمْتُمُيَكُنْ زَادُكُمْ فِيها قَصِيدَ الأَباعِرِ القَصِيدُ من الإِبل : النَّاقَةُ السَّمِينةُ المُمْتَلِئةُ الجَسِيمَةُ التي بِهَا نِقْيٌ بالكسر أَي مُخٌّ أَنشد ابنُ الأَعرابيّ :
" وخَفَّتْ بَقَايَا النِّقْيِ إِلاَّ قَصِيبَةًقَصِيدَ السُّلاَمَى أَوْ لَمُوساً سَنَامُها وقال الأَعشى :
قَطَعْتُ وصَاحِبِي سُرُحٌ كِنَازٌ ... كَرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قَصِيدُ القَصِيد : العَصَا والجَمْعُ القَصَائِدُ قال حُمَيْد بن ثَوْرٍ :
فَظَلَّ نِسَاءُ الحَيِّ يَحْشُونَ كُرْسُفاً ... رُؤُوسَ عِظَامٍ أَوْضَحْتْهَا القَصَائدُ وفي اللسان : سُمِّيَ بِذلك لأَن بها يُقْصَدُ الإِنْسانُ وهي تَهْدِيه وتَؤُمُّه كقولِ الأَعْشَى :
إِذا كَانَ هَادِي الفَتَى فِي البِلاَ ... دِ صَدْرَ القَنَاةِ أَطَاعَ الأَمِيرَا كالقَصِيدَة فِيهِمَا أَي في الناقَةِ والعَصَا أَما في الناقَةِ فقد جاءَ ذلك عنِ ابنِ شُمَيْلٍ يقال : ناقَةٌ قَصِيدٌ وقَصِيدَةٌ . وأَما في العَصَا فلم يُسْمَع إِلاَّ القَصِيد . القَصِيد : السَّمِينُ مِنَ الأَسْمِنَةِ قال المُثَقِّبُ العَبْدِيُّ :
وأَيْقَنْتُ إِنْ شاءَ الإِلهُ بِأَنَّه ... سَيُبْلِغُنِي أَجْلاَدُهَا وقَصِيدُهَا القَصِيد مِنَ الشِّعْرِ : المُنَقَّحُ المُجَوَّدُ المُهَذَّب الذي قد أَعْمَلَ فيه الشاعرُ فِكْرتَه ولم يَقْتَضِبْه اقْتِضاباً كالقَصِيدة كما تقدَّمَ . في الأَفعال لابن القطَّاع : أَقْصَدَ السَّهْمُ : أَصَابَ فَقَتَلَ مَكَانَه . أَقْصَدَ الرجلُ فُلاناً : طَعَنَه أَو رَماه بسَهْمٍ فلمْ يُخْطِئْهُ أَي لم يُخْطِيء مَقَاتِلَه فهو مُقْصَدٌ وفي شعر حُمَيدِ بن ثَورٍ :
أَصْبَح قَلْبِي مِنْ سُلَيْمَى مُقْصَدَا ... إِنْ خَطَأً مِنْهَا وإِنْ تَعَمُّدَا أَقْصَدَته الحَيَّةُ : لَدَغَتْ فَقَتَلَتْ قال الأَصمعيُّ : الإِقصادُ : أَنْ تَضْرِبَ الشِّيْءَ أَو تَرْمِيَه فيَمُوتَ مَكَانَه وقال الأَخْطَلُ :
" فإِنْ كُنتِ قَدْ أَقْصَدْتِني إِذْ رَمَيْتِنِيبِسَهْمَيْكِ فَالرَّامِي يَصِيدُ ولايَدْرِي
أَي ولا يَخْتلُ . وفي حديثِ عَلِيٍّ : وأَقْصَدَتْ بأًسْهُمِها . وقال الليث : الإِقصادُ هو القَتْلُ علَى المَكَانِ يقال : عَضَّتْه حَيَّةٌ فأَقْصَدَتْه . والمُقَصَّدَةُ كمُعَظَّمَةٍ : سِمَةٌ للإِبِلِ في آذَانِهَا نقَلَه الصاغَانيّ . المُقْصَد كمُكْرَمٍ : مَنْ يَمْرَضُ ويَمُوتُ سَرِيعاً وفي بعض الأُمهات : ثمُّ يَموت . والمَقْصَدَةُ كالمَحْمَدَةِ : المَرْأَةُ العَظيمةُ التَّامَّةُ هكذا في سائر النسخ التي بأَيدينا والذي في اللسان وغيرِه : العَظِيمةُ الهامَةِ التي تُعْجِبُ كُلَّ أَحَدٍ يَرَاها . المَقْصَدَةُ وهذه ضَبَطَهَا بعضُهُم كمُعَظَّمَةٍ وهي المرأَة التي تَمِيل إِلى القِصَر . والقَاصِدُ : القَرِيبُ يقال : سَفَرٌ قاصِدٌ أَي سهْل قَرِيبٌ . وفي التنزيلِ العزيزِ " لَوْ كَانَ عَرَضاً قَرِيباً وسَفَراً قَاصِداً لاَتَّبَعُوكَ " قال ابن عَرَفَة : سَفَراً قاصِداً أَي غَيْرَ شَاقٍّ ولا مُتَنَاهِي البُعْدِ ؛ كذا في البَصَائِر وفي الحديث عَلَيْكُمْ هَدْياً قَاصِداً أَي طَريقاً مُعْتَدِلاً وفي الأَفعال لابن القَطَّاع . وقَصَدَ الشيءُ : قَرُبَ . من المجاز يقال : بَيْنَنَا وبَيْنَ الماءِ لَيْلَةٌ قاصِدَةٌ أَي هَيِّنَةُ السَّيْرِ لا تَعَبَ ولا بُطءَ وكذلك لَيَالٍ قَواصِدُ . ومما يستدرك عليه : قَصُدَ قَصَادَةً : أَتَى . وأَقْصَدَني إِليه الأَمْرُ . وهو قَصْدُك وقَصْدَك أَي تُجَاهَكَ وكونُه اسماً أَكْثَرُ في كلامِهم وقَصَدْتُ قَصْدَه نَحَوْتُ نَحْوَه . وقَصَدَ فُلاَنٌ في مَشْيِه إِذا مَشَى مُسْتَوِياً . واقْتَصَد في أَمْرِه : استَقَامَ . وقال ابنُ بُزُرْج : أَقْصَدَ الشاعِرُ وأَرْمَلَ وأَهْزَج وأَرْجَزَ . منِ القَصِيدِ والرَّمْلِ والهَزَجِ والرَّجَزِ . وعن ابن شُمَيْلٍ : القَصُودُ من الإِبلِ : الجامِسُ المُخِّ
والقَصْدُ : اللَّحْمُ اليابِسُ كالقَصِيد . والقَصَدَةُ مُحَرَّكَةً : العُنُق والجمْع أَقْصَادٌ عن كُراع وهذا نادِرٌ قال ابنُ سِيدَه : أَعْنِي أَن يَكون أَفْعَالٌ جَمْعَ فَعَلَةٍ إِلاَّ عَلَى طَرْحِ الزائدِ والمَعروف القَصَرَةُ . وعن أَبي حَنيفة : القَصْدُ يَنْبُتُ في الخَرِيف إِذا بَرَدَ الليْلُ من غَيْرِ مَطَرٍ . وفي الأَفعال لابن القَطَّاع : تَقَصَّدَ الشْيءُ إِذا ماتَ وفي اللسان : تَقَصَّدَ الكَلْبُ وغيرُه أَي مَاتَ قال لَبِيدٌ :
فَتَقَصَّدَتْ مِنْهَا كَسَابِ وَضُرِّجَت ... بِدَمٍ وغُودِرَ فِي المَكَرِّ سُحَامُهَا وفي البصائر : سَهْم قاصِدٌ وسِهَامٌ قَوَاصِدُ : مُسْتَوِيَةٌ نَحْوَ الرَّمِيَّةِ ومثلُه في الأَساس . وبابُك مَقْصِدِي . وأَخَذْت قَصْدَ الوادِي وقَصِيدَه . وأَقْصَدَتْه المَنِيَّةُ . وشِعْرٌ مُقَصَّد ومُقَطَّع ولم يُجْمَع في المُقَطَّعَات كما جَمَعَ أَبو تَمَّام ولا في المُقَصَّدَات كما جَمَع المُفَضَّل . ومن المجاز : عَلَيْكَ بما هو أَقْصَدُ وأَقْسَطُ كُل ذلك في الأَساسِ

##### Türkçe

**قصد**
**قَصَدَ - يَقْصِدُ - قَصْد - قَاصِد - مُقْتَصِد - مُقْتَصِدة**
**قَصَدَ - يَقْصِدُ** + (canlı) + bir işte: “**غلا - يغلو**”nun zıddı: onda mutedil, orta hâlli olur: ne aşırı gider ne de mübalağa eder: işi, mübalağa veya aşırılık olmaksızın, ihtimamdan hakkını verir.
**قَصْد**: “**قَصَدَ - يَقْصِدُ**” fiilinin isim-fiili: orta hâllilik ve aşırılık ile mübalağanın olmaması.
﴿Ve Allah’a yolun **قصد**’u aittir; ondan da eğri olan vardır﴾: **قصد السبيل**: yolu kolay, meşakkatsiz kılmak; bu, onun yükseltilerin veya inişlerin etrafından dolanmasıyla yahut uzunluğunun kısaltılmasıyla olur; bunun zıddı **السبيل الجائر**’dir: çıkışta yahut inişte yahut uzunlukta meşakkatli olan.
**قَاصِد**: “**جائر**”in zıddı: “**قَصَدَ - يَقْصِدُ**”den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: mutedil, orta hâlli.
﴿Eğer yakın bir ganimet ve **سفرا قاصدا** olsaydı elbette sana uyarlar(dı)﴾: **سفراً قاصداً**: aşırıya kaçılmamış veya aşırılık bulunmayan mutedil bir yolculuk: normal ve meşakkatsiz.
**اقْتَصَدَ - يَقْتَصِدُ**: “**قَصَدَ - يَقْصِدُ**”den “**افتعل**” vezninde: içsel bir saikle “**قَصَدَ - يَقْصِدُ**” fiilinin işini yapar: ne aşırı gider ne mübalağa eder şekilde mutedil, orta hâlli olmak için çabasını ve içsel saikini ortaya koyar.
**مُقْتَصِد**: “**اقْتَصَدَ - يَقْتَصِدُ**”den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: içsel bir saikle ne aşırı giden ne mübalağa eden mutedil ve orta hâlli.
Ve bu, Ehl-i Kitap hakkında güzel bir vasıftır; zira kâhinleri veya Îsâ’yı ilâhlaştırmada yahut onların dışındakini suçlu saymada mübalağa etmezler.
**مُقْتَصِدة**: **مُقْتَصِد**’in müennesi.
Ve lafız, “işi gerçekleştirmede kasıt, denge, itidal, mübalağa, azgınlık ve aşırılığın olmaması” grubuna mensuptur; bunlar:
**لَطَفَ - يَلْطُفُ**، **خَفَّ- يَخِفُّ**، **قَصَدَ - يَقْصِدُ**، **فَرَطَ - يَفْرُطَُ**، **قَتَرَ - يَقْتُرُ**، **غَضَّ - يَغُضُّ**
**قصد - يقصد - اقصد - واقصد**
 	﴿Ve yürüyüşünde **واقصد** et ve sesinden kıs; çünkü seslerin en çirkini elbette eşeklerin sesidir (19)﴾ Lokman
**قَصْدُ**
 ﴿Ve Allah’a yolun **قصد**’u aittir; ondan da eğri olan vardır; dileseydi elbette hepinizi hidayete erdirirdi (9)﴾ Nahl
**قاصدا**
 ﴿Eğer yakın bir ganimet ve **سفرا قاصدا** olsaydı elbette sana uyarlar(dı); fakat meşakkat onlara uzak geldi; ve “gücümüz yetseydi elbette sizinle çıkardık” diye Allah’a yemin edecekler; kendilerini helâk ederler; Allah onların elbette yalancı olduklarını bilir (42)﴾ Tevbe
**مقتصد - مقتصدة**
 ﴿Onları gölge gibi dalga bürüdüğünde, dini O’na hâlis kılarak Allah’a dua ederler; onları karaya kurtarınca, içlerinden **مقتصد** olan vardır; âyetlerimizi ancak her hain, çok nankör inkâr eder (32)﴾ Lokman
 	﴿Sonra kitabı kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık; içlerinden kendine zulmeden vardır, içlerinden **مقتصد** olan vardır, içlerinden de Allah’ın izniyle hayırlarda öne geçen vardır; işte bu büyük fazlın ta kendisidir (32)﴾ Fâtır ﴿Eğer Tevrat’ı ve İncil’i ve Rablerinden kendilerine indirileni ikame etselerdi, üstlerinden ve ayaklarının altından yerlerdi; içlerinden **أمة مقتصدة** vardır; onların çoğunun yaptığı ne kötüdür (66)﴾ Mâide

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**قصد**] ق ص د: **القَصْدُ** bir şeye varmak/gelmektir; babı **ضرب**’dır; “**قَصَدَهُ**” dersin; “ona **قصد** etti” ve “ona doğru **قصد** etti” ve “ona **قصد** etti” hepsi tek mânâdadır. Ve “**قَصَدَ قصده**” yani ona yöneldi. Ve **القَصيدُ**, şiirden **القَصِيدةِ**’nin çoğuludur; **سفين** ve **سفينة** gibi. Ve **القاصدُ** yakın olandır; “bizimle su arasında **ليلة قاصِدةٌ** vardır” denir; yani yürüyüşü kolaydır, onda ne yorgunluk vardır ne de yavaşlık. Ve **القَصْدُ**, israf ile kısma (**التقتير**) arasındadır; “falanca nafakada **مُقْتِصدٌ**dur” denir. Ve “yürüyüşünde **اقْصِدْ** et” ve “kolunla **اقْصِدُ** et” yani kendine karşı yavaş ol. Ve **القَصْدُ** adalettir.

Râgıb
**قصد**
- **القصد**: yolun doğruluğu/düzgünlüğü; “**قصدت قصده**” denir; yani ona yöneldim. Bundan: **الاقتصاد**. Ve **الاقتصاد** iki kısımdır: birincisi mutlak olarak övülendir; bu, iki ucu olan şeylerdedir: ifrat ve tefrit; cömertlik gibi; çünkü o, israf ile cimrilik arasındadır; ve cesaret gibi; çünkü o, atılganlık/tehlikeye atılma ile korkaklık arasındadır; ve bunun benzerleri. Ve bu üzere şu sözü: ﴿yürüyüşünde **واقصد** et﴾ [Lokman/19]. Ve bu tür **الاقتصاد**’a şu sözüyle işaret etti: ﴿ve onlar ki harcadıklarında…﴾ (âyet: ﴿ve onlar ki harcadıklarında ne israf ederler ne de kısarlar; ve bunun arasında bir kıvam olur﴾) [Furkan/67]. İkincisi ise, övülen ile yerilen arasında gidip gelen şeye kinaye olur; bu, övülen ile yerilen arasında vaki olandadır; adalet ile zulüm arasında vaki olan gibi; ve yakın ile uzak arasında. Bu üzere şu sözü: ﴿içlerinden kendine zulmeden vardır ve içlerinden **مقتصد** olan vardır﴾ [Fâtır/32]; ve şu sözü: ﴿ve **سفرا قاصدا**﴾ [Tevbe/42] yani: uzaklıkta son derece olmayan, orta bir yolculuk; bazen “yakın” diye tefsir edilmiştir. Hakikat, zikrettiğimdir. Ve **أقصد السهم**: isabet etti ve yerinde öldürdü; sanki maksadını buldu; dedi ki:
- 368 - Kalbine isabet etti; ancak **تقصد** etmedi *
(… )
Ve **انقصد الرمح**: kırıldı; ve **تقصد**: parçalandı/kırılıp döküldü; ve **قصد الرمح**: onu kırdı. Ve **ناقة قصيد**: etten derli toplu, dolgun. Ve şiirden **القصيد**: bina şatrı tamam olan (bkz. Tehzîbü’l-luğa 8/352).

Lisân özeti:
1. **القصد**: yolun doğruluğu/düzgünlüğü. **قَصَد يَقْصِدُ** **قصداً**; o hâlde o **قاصِد**’dir. Ve **طريقٌ قاصد**: kolay, düzgün. Ve **سَفَرٌ قاصدٌ**: kolay, yakın.
2. Ve **القَصْدُ**: adalet.
3. **القصدَ القصدَ تبلغوا**: yani söz ve fiilde işlerde **القصد** üzere olun; o, iki uç arasındaki ortadır.
4. **عليكم هَدْياً قاصداً**: yani mutedil bir yol.
5. Ve **القَصْدُ**: dayanma/itimat.
6. Ve **القَصْدُ**: bir şeye varmak/gelmek. “**قصَدْتُه**” ve “ona **قصد** ettim” ve “**قصد** ettim” dersin.
7. İbn Cinnî dedi: “ق ص د”ın aslı ve Arapların sözünde kullanıldığı yerler: azmetme, yönelme, kalkış ve bir şeye doğru kalkıp yürümedir; bu, itidal üzere de olsa zulüm üzere de olsa; bu, hakikatte onun aslıdır; her ne kadar bazı yerlerde meyil olmaksızın doğruluğa **قصد** ile tahsis edilse de. Görmez misin ki sen bazen zulme **تقصد** edersin, başka bir sefer adalete **تقصد** ettiğin gibi? Öyleyse azmetme ve yönelme ikisini de kapsar.
8. Bir şeyde **القَصْد**: ifratın zıddıdır; o, israf ile kısma (**التقتير**) arasındadır. Geçimde **القصد**: ne israf etmek ne de kısmaktır.

Lisânü’l-ʿArab
● - **قصد**: **القصد**: yolun doğruluğu/düzgünlüğü. **قَصَد يَقْصِدُ** **قصداً**; o hâlde o **قاصِد**’dir. Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve Allah’a **قَصْدُ** yol aittir﴾; yani Allah’a, dosdoğru yolu beyan etmek ve açık hüccetler ve delillerle ona çağırmak aittir; ﴿ve ondan da eğri olan vardır﴾ yani ondan da **قاصد** olmayan bir yol vardır. Ve **طريقٌ قاصد**: kolay, düzgün. Ve **سَفَرٌ قاصدٌ**: kolay, yakın. Aziz tenzilde: ﴿Eğer yakın bir ganimet ve **سفراً قاصداً** olsaydı elbette sana uyarlar(dı)﴾; İbn ʿArefe dedi: **سفراً قاصداً** yani meşakkatli olmayan. Ve **القَصْدُ**: adalet; Ebû’l-Lahhâm et-Taglibî dedi… (metin devamınca).
