# قصر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قصر

القاف والصاد والراء معهما
ق ص ر، ص ق ر، ق ر ص، ر ق ص مستعملات قصر: القَصْرُ: الغاية، وهو القُصار والقُصَارى، قال العباس بن مرداس:
للهِ دركَ لم تـمـنـى مـوتـنـا		والموتُ، ويحكَ، قصرُنا والمرجعُ
والقَصْرُ: المجدل أي الفدن الضخم.
وجمع المَقصُورةِ مقاصيرُ، وهو حيث يقوم الإمام في المسجد.
وهذا قَصْرُكَ أي أجلك وموتك وغايتك.
واقتَصَرَ على كذا أي قنع به.
وقال في وصية: والشك لبني عمي قَصْرة أي يُقْصرٌ به عليهم خاصة لا يعطى غيرهم.
واقتَصَرَ على أمري أي أطاعني.
والقَصْرُ: كفك نفسك عن شيء، وقَصَرْتُ نفسي على كذا أقصرها قَصْراً.
وقَصَرْتُ طرفي أي لم أرفعه إلى ما لا ينبغي. وقاصِرُ الطرف قريب من الخاشع.
"وقاصِراتُ الطرف" في القرآن أي قَصَرْنَ طرفهن على أزواجهن لا يرفعن إلى غيرهم ولا يردن بدلاً.
وقَصرْت لجام الدابة.
وقَصرْتُ الصلاة قَصْراً وقصرتها.
والقاصِرُ: كل شيء قَصَرَ عنك، وأقصَرَ عما كان عليه.
وتقاصَرَتْ إليه نفسه ذلاً.
وقَصَرْتُ عن هذا الأمر أقْصُرُ قُصُوراً وقَصْراً، وأقْصَرْتُ عنه أي كففت، قال الشاعر:
لولا حبائلُ من نعم علقتُ بهـا		لأقْصَرَ القلبُ عنها أي إقصارِ
وقَصَر عني الوجع قُصُوراً أي ذهب. وقَصَرَ عني الغضب مثله إذا لم تغضب ونحو ذلك.
وامرأة مقصورةُ الخطو، شبهت بالمقيد الذي يُقَصِّر القيد خطوه.
وقَصَرْتُ بفلان أي أعطيته مخسوساً، والتَّقصير فيما يشبه من هذا المعنى.
وقَصُرَ الشيء قِصَراً، وهو خلاف طال طولاً.
وقَصَّرْتُه أي صيرته قَصيراً.
والمقصُورةُ: المحبوسة في بيتها وخدرها لا تخرج، قال:
من الصيفِ مقصُورٌ عليها حجالها
والمقصُورُ من نعت الحجال، والقصيرةُ: المرأة المحجوبة في الحجلة.
وتقاصَرْتُ عن الشيء إذا لم أبلغه على عمد.
والمقصُورةُ: كل ناحية الدار على حيالها محصنة، قال:
ومن دونِ ليلى مصمتاتُ المقاصِرِ
والقُصَيْرَى: الضلع التي تلي الشاكلة بين الجنب والبطن، والقصرى جائز.
والقَصَارُ يَقصُرُ الثوب قَصْراً وقِصارةً، والقِصارةُ فِعله.
والقَوْصَرَّة: وعاء للتمر من قصب، ويخفف في لغة، قال:
أفلحَ من كانَ له قَوْصَرَّهْ		يأكلُ منها كلَّ يومٍ مَرَّهْ
والقَصَرُ: كعابر الزرع الذي يخرج من البر وفيه بقية من الحب. وهي القُصْرى والقُصارةُ.
والقَصَرةُ: أصل العنق، وكذلك عنق النخلة أيضاً، ويجمع القَصَرَ والقَصَراتِ.
وقال أبو عبيدة: كان الحسن يقرأ "إنها ترمي بشرر كالقَصَرِ، كأنه جمالات صفر" ويفسر أن الشرر يرتفع فوقهم كأعناق النخل ثم ينحط عليهم كالأينق السود.
والقَصَرُ داء يأخذ في القَصَرةِ فتغلظ، وبعير قَصِرٌ، ويجوز في الشعر أقصَرُ، قد قَصِرَ قَصَراً من قَصِرٌ، وهو الكزاز.
وجاءت نادرة عن الأعشى وهي جمع قصيرة على قِصارة قال:
لا ناقِصي حسب ولا		أيد إذا مدت قِصاره
والقَصرُ معروف، وجمعه قُصُورٌ.
والقَصْرُ: قبل اصفرار الشمس لأنك تقتصِرُ على أمر قبل غروب الشمس سميت بهذا.
وأقصرَنْا: صرنا في ذلك الوقت.
صقر: الصَّقْرُ من الجوارح، وبالسين جائز.
والصّاقِرةُ والصّاقُورة: النازلة الشديدة، لم يسمع إلا بالصاد.
والصّاقُورةُ: اسم السماء الدنيا.
والصّاقُورةُ: باطن القحف المشرف على الدماغ فوقه كأنه قعر قصعة.
والصّاقُورةُ: المطرقة.
والصَّقْر لغة في السَّقر، وهو شدة الوقع، قال:
إذا مالت الشمس اتقى صَقَراتِها
يعني شدة وقع الشمس.
والصَّقرُ: ما تحلب من العنب والتمر من غير عصر. وما مصل من اللبن فآنمازت خثارته، وصفت صفوته فإذا حمضت كانت صباغاً طيباً، ويجوز بالسين.
والصَّوْقَريرُ: حكاية صوت طائر يُصوقِرُ، في صياحه تسمع نحو هذه النغمة في صوته.
ولا تنكر السين في كل صاد تجيء قبل القاف.
قرص: قَرَصَه بلسانه وإصبعه يَقْرُصُه قَرْصاً أي تقبض على الجلد بإصبعين غمزة توجعه.
ولا تزال: تقرصني منهم قَرْصةٌ أي كلمة مؤذية، قال:
قَوارصُ تأتيني وتحتقرونَها		وقد يملأ القطرُ الإِناء فيفعمُ
والقُرْصُ من الخبز وشبهه، والجميع القِرَصة، والواحدة الصغيرة قُرْصةٌ، والتذكير أعم.
والقُرصُ: عين الشمس عند الغروب.
ولبن وشراب قارِصٌ: يحذي اللسان.
والقَريصُ لغة في القريس.
وقَرصتُ العجين: قطعته قُرْصةً.
وكل ما أخذت شيئاً بين شيئين وعصرت أو قطعت فقد قَرَصْتَه.
والقُرّاصُ: نبات، قال الأخطل:
كأنه من ندى القُرّاصِ مختضب
الواحدة قُرّاصةٌ.
رقص: الرَّقصُ والرِّقصُ والرَّقصانُ ثلاث لغات.
ولا يقال. يَرقُصُ إلا للاعب والإبل ونحوه، وما سوى ذلك ينقز ويقفز.
والسراب أيضاً يرقُصُ، والحمار إذا لاعب عانته، قال:
حتى إذا رَقَصَ اللوامع بالضحَى		واجتابَ أرديةَ السرابِ ركامُها
والنبيذ إذا جاش فهو يرقُصُ، قال حسان:
بزجاجةٍ رَقَصَتْ بما في قَعْرِهـا		رَقْصَ القَلوصِ براكب مستعجلِ

### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve **الراء** birlikte

ق ص ر، ص ق ر، ق ر ص، ر ق ص kullanımdadır. **قصر**: **القَصْرُ**: son sınırdır; ve o **القُصار** ve **القُصَارى**’dır. **العباس بن مرداس** dedi ki:
Allah için, sen bizim ölümümüzü temenni etmedin;		ölüm ise, yazık sana, bizim **قصرُنا**’mız ve dönüş yeridir.

Ve **القَصْرُ**: **المجدل** yani büyük, iri yapı (konak).
Ve **المَقصُورةِ**’nin çoğulu **مقاصيرُ**’dur; ve o, mescitte imamın durduğu yerdir.
Ve “Bu senin **قَصْرُكَ**’dır” yani ecelin ve ölümün ve son sınırındır.
Ve **اقتَصَرَ** على şöyle-böyle: yani onunla yetindi.
Ve bir vasiyette dedi: “Ve şüphe, amcaoğullarım için **قَصْرة**’dir” yani onlara özellikle onunla kısılır; başkalarına verilmez.
Ve **اقتَصَرَ** على أمري: yani bana itaat etti.
Ve **القَصْرُ**: kendini bir şeyden alıkoymandır; ve “Nefsimi şöyle-böyleye **قَصَرْتُ**” onu **قَصْراً** kısarım.
Ve “Bakışımı **قَصَرْتُ**” yani onu, uygun olmayan şeye kaldırmadım. Ve **قاصِرُ الطرف** huşûya yakın olandır.
Kur’ân’daki “**وقاصِراتُ الطرف**”: yani bakışlarını kocaları üzerine **قَصَرْنَ**; başkalarına kaldırmazlar ve bir bedel istemezler.
Ve binitin yularını **قَصرْتُ**.
Ve namazı **قَصَرْتُ** **قَصْراً** ve onu kısalttım.
Ve **القاصِرُ**: senden geri kalan her şey; ve olduğu hâlden **أقصَرَ** (geri kaldı).
Ve nefsi, zilletle ona doğru **تقاصَرَتْ**.
Ve “Bu işten **قَصَرْتُ**” **أقْصُرُ** **قُصُوراً** ve **قَصْراً**; ve “Ondan **أقْصَرْتُ**” yani vazgeçtim. Şair dedi ki:
Eğer nimetlerden, onunla iliştiğim bağlar olmasaydı		kalp ondan **لأقْصَرَ** yani bir geri duruşla geri dururdu.

Ve acı benden **قَصَرَ** **قُصُوراً**: yani gitti. Ve öfke de benden bunun gibidir; öfkelenmediğinde ve bunun benzeri.
Ve “Kadın **مقصورةُ الخطو**”: adımı kısaltılmış; adımını kısaltan bağlıya benzetildi.
Ve “Falanca ile **قَصَرْتُ**”: yani ona eksik verdim; ve bu mânaya benzeyen şeylerde **التَّقصير** (eksiltme) vardır.
Ve şey **قَصُرَ** **قِصَراً**: ve o, “uzadı”nın zıddıdır.
Ve onu **قَصَّرْتُ**: yani onu kısa yaptım.
Ve **المقصُورةُ**: evinde ve odasında hapsedilmiş, çıkmayan (kadın). Dedi ki:
Yazdan, onun üzerine perdeleri kapatılmıştır.

Ve **المقصُورُ**, perdelerin sıfatındandır; ve **القصيرةُ**: hücrede örtülü kadındır.
Ve “Şeyden **تقاصَرْتُ**”: kasten ona erişmediğim zaman.
Ve **المقصُورةُ**: evin her bir tarafı, kendi karşısında tahkim edilmiş (bölme). Dedi ki:
Leylâ’nın önünde, **المقاصِرِ**’in sağlam kapalıları vardır.

Ve **القُصَيْرَى**: yan ile karın arasında, omuza bitişik olan kaburgadır; ve **القصرى** câizdir.
Ve **القَصَارُ** elbiseyi **يَقصُرُ** **قَصْراً** ve **قِصارةً**; ve **القِصارةُ** onun fiilidir.
Ve **القَوْصَرَّة**: kamıştan hurma kabı; bir lehçede hafifletilir. Dedi ki:
Kurtuldu, **قَوْصَرَّهْ**’si olan;		ondan her gün bir kere yer.

Ve **القَصَرُ**: ekinin içinden çıkan, yabandan çıkan ve içinde tohumdan bir kalıntı bulunan (şey) gibidir. Ve o **القُصْرى** ve **القُصارةُ**’dır.
Ve **القَصَرةُ**: boynun köküdür; hurma ağacının boynu da böyledir; ve **القَصَرَ** ve **القَصَراتِ** diye çoğul yapılır.
Ve **أبو عبيدة** dedi: Hasan “**إنها ترمي بشرر كالقَصَرِ، كأنه جمالات صفر**” okurdu ve şöyle tefsir ederdi: kıvılcım, onların üstünde hurma ağaçlarının boyunları gibi yükselir, sonra onların üzerine kara dişi develer gibi iner.
Ve **القَصَرُ**: **القَصَرةِ**’de tutan bir hastalıktır; kalınlaşır. Ve deve **قَصِرٌ** (bu hastalıklı). Şiirde **أقصَرُ** câizdir. **قَصِرَ** **قَصَراً**: **قَصِرٌ**’den; ve o **الكزاز**’dır.
Ve **الأعشى**’dan bir nâdire geldi; o, **قصيرة**’nin **قِصارة** üzerine çoğuludur. Dedi ki:
Ne soy eksilticiler, ne de		eller; uzatıldığında **قِصاره**.

Ve **القَصرُ** bilinen (köşk/saray)dır; çoğulu **قُصُورٌ**’dur.
Ve **القَصْرُ**: güneşin sararmasından öncedir; çünkü güneş batmadan önce bir iş üzerine **تقتصِرُ** (kısıtlanırsın); bununla adlandırıldı.
Ve “**أقصرَنْا**”: o vakitte olduk.

**صقر**: **الصَّقْرُ** yırtıcı kuşlardandır; **السين** ile de câizdir.
Ve **الصّاقِرةُ** ve **الصّاقُورة**: şiddetli musibet; **الصاد** ile olandan başkası işitilmedi.
Ve **الصّاقُورةُ**: en alt göğün adıdır.
Ve **الصّاقُورةُ**: kafatasının, beynin üstüne bakan iç kısmıdır; üstünde, sanki bir çanağın dibi gibi.
Ve **الصّاقُورةُ**: çekiçtir.
Ve **الصَّقْر** **السَّقر**’da bir lehçedir; o, çarpmanın şiddetidir. Dedi ki:
Güneş eğildiğinde onun **صَقَراتِها**’sından sakındı.

Güneşin çarpmasının şiddetini kastediyor.
Ve **الصَّقرُ**: sıkmadan, üzüm ve hurmadan sağılan şeydir. Ve sütten süzülen şey; pıhtısı ayrıştı, berraklığı süzüldü; ekşidiğinde güzel bir boya olur. **السين** ile de câizdir.
Ve **الصَّوْقَريرُ**: **يُصوقِرُ** bir kuşun sesinin taklididir; ötüşünde, sesinde bu nağmeye benzer bir şey işitirsin.
**القاف**’tan önce gelen her **صاد**’da **السين**’i yadırgama.

**قرص**: Onu diliyle ve parmağıyla **قَرَصَه**; onu **يَقْرُصُه** **قَرْصاً**: yani iki parmakla deriyi sıkarsın; acıtan bir çimdik.
Ve hâlâ: “Onlardan bir **قَرْصةٌ** beni çimdikler” yani incitici bir söz. Dedi ki:
Bana **قَوارصُ** gelir ve siz onu küçümsersiniz;		oysa damla, kabı doldurur da taşırır.

Ve **القُرْصُ** ekmekten ve benzerindendir; hepsi **القِرَصة**’dır; küçük tek olanı **قُرْصةٌ**’dır; müzekker kullanımı daha geneldir.
Ve **القُرصُ**: batışta güneşin yuvarlağıdır.
Ve **قارِصٌ** süt ve içecek: dili yakar.
Ve **القَريصُ**, **القريس**’te bir lehçedir.
Ve hamuru **قَرصتُ**: onu bir **قُرْصةً** olarak kestim.
Ve iki şey arasında bir şeyi alıp sıktığın veya kestiğin her şeyde, onu **قَرَصْتَه** olmuş olursun.
Ve **القُرّاصُ**: bir bitkidir. **الأخطل** dedi ki:
Sanki **القُرّاصِ**’ın çiğinden boyanmış.

Tekili **قُرّاصةٌ**’dır.

**رقص**: **الرَّقصُ** ve **الرِّقصُ** ve **الرَّقصانُ** üç lehçedir.
Ve denilmez: **يَرقُصُ** ancak oyuncu için ve develer ve benzeri için; bunun dışındakiler sıçrar ve zıplar.
Ve serap da **يرقُصُ**; ve eşeğin dişisiyle oynaştığında (da). Dedi ki:
Kuşluk vakti parıltılar **رَقَصَ** edince		serabın örtülerini onun yığınları yarıp geçti.

Ve nebîz kabarıp köpürdüğünde o **يرقُصُ** eder. **حسان** dedi ki:
Bir şişe ile; dibindekilerle **رَقَصَتْ**		aceleci bir binicinin üzerindeki genç dişi devenin **رَقْصَ**’ı gibi.
