# قصع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قصع

القَصْعةُ: الضَّخْمةُ تشْبع العشرة، والجمع قِصاعٌ وقِصَعٌ. والقَصْعُ: ابتلاع جُرَعِ الماء والجِرّة. وقَصَعَ الماءَ قَصْعاً: ابتلعه جَرْعاً. وقَصَعَ الماءُ عطشَه يَقْصَعُه قَصْعاً وقَصَّعَه: سكَّنه وقَتَلَه. وقَصَعَ العطْشانُ غُلَّتَه بالماء إِذا سكَّنها؛ قال ذو الرمة يصف الوحش:
فانْصاعَتِ الحُقْبُ لم تَقْصَعْ صَرائرَها،
وقد نَشَحْنَ فلا رِيٌّ ولا هِيمُ
وسيفٌ مِقْصَلٌ ومِقْصَعٌ: قَطّاعٌ. والقَصِيعُ: الرَّحَى. والقَصْعُ: قَتْل الصُّؤابِ والقَمْلةِ بين الظُّفُرَيْنِ. وفي الحديث: نهى أَن تُقْصَعَ القَمْلةُ بالنَّواةِ أَي تقتل. والقَصْعُ: الدلْكُ بالظُفر، وإِنما خصَّ النواة لأَنهم قد كانوا يأْكلونها عند الضرورة. وقَصَعَ الغلامَ قَصْعاً: ضربه بِبُسْطِ كفِّه على رأْسه، وقَصَعَ هامَتَه كذلك، قالوا: والذي يُفْعَلُ به ذلك لا يَشِبُّ ولا يَزْدادُ. وغلام مقصوعٌ وقَصِيعٌ: كادي الشّباب إِذا كان قَمِيئاً لا يَشِبُّ ولا يَزْدادُ، وقد قَصُعَ وقَصِعَ قَصاعةً، وجاريةٌ قَصِيعةٌ، بالهاء؛ عن كراع كذلك، وقَصَعَ اللهُ شبابَه: أَكْداه. ويقال للصبي إِذا كان بطيءَ الشباب: قَصِيعٌ، يريدون أَنه مُرَدَّدُ الخَلْقِ بعضه إِلى بعض فليس يَطُولُ. وقَصْعُ الجِرّةِ: شِدَّةُ المَضْغ وضمُّ الأَسنان بعضها على بعض. وقَصَعَ البعيرُ بِجِرّته والناقة بِجرّتها يَقْصَعُ قَصْعاً: مَضَغَها، وقيل: هو بعد الدَّسْعِ وقبْلَ المَضْغِ، والدَّسْعُ: أَن تَنْزِعَ الجِرّة من كَرِشِها ثم القَصْعُ بعد ذلك والمضْغُ والإِفاضةُ، وقيل: هو أَن يردّها إِلى جوفه، وقيل: هو أَن يخرجها ويملأَ بها فاه. وفي الحديث: أَنه خطبهم على راحلته وإِنها لتَقْصَعُ بجرّتها؛ قال أَبو عبيد: قَصْعُ الجِرّة شدّة المضْغِ وضمُّ بعض الأَسنان على بعض. أَبو سعيد الضرير: قَصْعُ الناقة الجِرّةَ استِقامة خُروجِها من الجوف إِلى الشِّدقِ غير متقطِّعة ولا نَزْرةٍ، ومتابَعةُ بعضِها بعضاً، وإِنما تفعل الناقةُ ذلك إِذا كانت مطمئنة ساكنة لا تسير، فإِذا خافت شيئا قطعت الجِرة ولم تخرجها، قال: وأَصل هذا من تقصيع اليَرْبُوعِ، وهو إِخراجه تراب حجره وقاصِعائِه، فجعل هذه الجرة إِذا دَسَعَتْ بها الناقة بمنزلة التراب الذي يخرجه اليربوع من قاصعائه، قال أَبو عبيد: القَصْعُ ضمك الشيء على الشيء حتى تقتله أَو تَهْشِمَه، قال: ومنه قصعُ القملة. ابن الأَنباري: دسع البعيرُ
(* قوله «دسع البعير إلخ» بهامش الأصل:
الظاهر أن في العبارة سقطاً.) بِجرّته وقصع بجرته وكَظَمَ بجرته إِذا لم يَجْتَرَّ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: ما كان لإِحدانا إِلا ثوب واحد تَحِيضُ فيه فإِذا أَصابه شيء من دم قالت بريقها فَقَصَعَتْه؛ قال ابن الأَثير أَي مَصَعَتْه ودلكته بظفرها، ويروى مصعته، بالميم. وقَصَّعَ الجُرْحُ
(* قوله« وقصع الجرح» عبارة القاموس مع شرحه: وقصع
الجرح بالدم قصعاً: شرق به، عن ابن دريد، ولكنه شدّد قصع): شَرِقَ بالدّم. وتَقَصَّعَ الدُّمَّلُ بالصَّدِيدِ إِذا امتَلأَ منه، وقَصَّعَ مثله. ويقال: قَصَعْتُه قَصْعاً وقَمَعْتُه قَمْعاً بمعنى واحد. وقَصَّعَ الرجلُ بيته إِذا لزمه ولم يبرحه؛ قال ابن الرُّقَيّاتِ:
إِنِّي لأُخْلي لَها الفِراشَ، إِذا
قَصَّعَ في حِضْن عِرْسِه الفَرِقُ
والقُصَعةُ والقُصَعاءُ والقاصِعاءُ: جُحْر يَحْفِره اليَرْبُوعُ، فإِذا فرغ ودخل فيه سدّ فمه لئلا يدخل عليه حية أَو دابة، وقيل: هي باب جُحْرِه يَنْقُبُه بعد الدامّاءِ في مواضع أُخر، وقيل: القاصِعاء والقُصَعةُ فم جحر اليربوع أَوّل ما يبتدئ في حفره، ومأْخذه من القَصْع وهو ضم الشيء على الشيء، وقيل: قاصِعاؤه تراب يسدّ به باب الجحر، والجمع قَواصِعُ، شبَّهوا فاعِلاءَ بفاعِلةٍ وجعلوا أَلفي التأْنيث بمنزلة الهاء. وقَصَّعَ الضبُّ: سدّ باب جحره، وقيل: كل سادٍّ مُقَصِّع. وقَصَّعَ الضبُّ أَيضاً: دخل في قاصعائه؛ واستعاره بعضهم للشيطان فقال:
إِذا الشَّيْطانُ قَصَّع في قَفاها،
تَنَفَّقْناه بالحبْلِ التُّؤامِ
قوله تنفقناه أي استخرجناه كاستخراج الضبِّ من نافِقائه. ابن الأَعرابي: قُصَعةُ اليَرْبُوعِ وقاصِعاؤه أَن يَحْفِرَ حَفِيرةً ثم يسد بابها؛ قال الفرزدق يهجو جريراً:
وإِذا أَخَذْتُ بقاصِعائِكَ، لم تَجِدْ
أَحَداً يُعِينُكَ غيرَ مَنْ يَتَقَصَّعُ
يقول: إِنما أَنت في ضعفك إِذا قَصَدْتُ لكَ كبني يربوع لا يعينك إِلا ضعيف مثلك، وإِنما شبههم بهذا لأَنه عنى جريراً وهو من بني يربوع. وقَصَّعَ الزرْعُ تَقْصيعاً أَي خرج من الأَرض، قال: وإِذا صار له شُعَبٌ قيل: قد شعَّبَ. وقَصَّعَ أَوَّلُ القوم من نَقب الجبل إِذا طلَعوا. وقَصَعْتُ الرجلَ قَصْعاً: صَغَّرْتُه وحَقَّرْتُه. وفي حديث مجاهد: كان نَفَسُ آدمَ، عليه السلام، قد آذى أَهلَ السماء فَقَصَعَه اللهُ قَصْعةً فاطمأَن أَي دفعه وكسره. وفي حديث الزبرقان: أَبغض صبياننا إِلينا الأُقَيْصِعُ الكَمرَةِ، وهو تصغير الأَقْصعِ، وهو القصير القُلْفةِ فيكون طرف كمرته بادياً، وروى الأُقَيْعِسُ الذكَرِ.

### Türkçe

**القَصْعةُ**: On kişiyi doyuran iri olan; çoğulu **قِصاعٌ** ve **قِصَعٌ**.

**والقَصْعُ**: Suyun yudumlarını ve **الجِرّة**’yi yutmak. Ve **قَصَعَ الماءَ قَصْعاً**: onu yudum yudum yuttu. Ve **قَصَعَ الماءُ عطشَه يَقْصَعُه قَصْعاً** ve **قَصَّعَه**: onu yatıştırdı ve onu öldürdü. Ve **قَصَعَ العطْشانُ غُلَّتَه بالماء**: onu yatıştırdığı zaman; Zû’r-Rumme vahşi hayvanı vasfederek dedi:

فانْصاعَتِ الحُقْبُ لم تَقْصَعْ صَرائرَها،
وقد نَشَحْنَ فلا رِيٌّ ولا هِيمُ

Ve **وسيفٌ مِقْصَلٌ ومِقْصَعٌ**: kesici. Ve **القَصِيعُ**: değirmen taşı. Ve **القَصْعُ**: **الصُّؤاب**’ı ve biti iki tırnak arasında öldürmek. Hadiste: “**القَمْلةُ**’nin **النَّواةِ** ile **تُقْصَعَ** edilmesi (yani öldürülmesi) yasaklandı.” Ve **القَصْعُ**: tırnakla ovmadır; **النَّواةِ**’yi ancak, zaruret anında onu yiyor oldukları için tahsis etti. Ve **قَصَعَ الغلامَ قَصْعاً**: onu avucunun içiyle başına vurdu; ve **قَصَعَ هامَتَه** de böyle. Dediler ki: kendisine bu yapılan kimse ne serpilir ne artar. Ve **غلام مقصوعٌ** ve **قَصِيعٌ**: gençliği kısır olan, **قَمِيئاً** olup ne serpilip ne artan; ve **قَصُعَ** ve **قَصِعَ قَصاعةً** olmuştur. Ve **جاريةٌ قَصِيعةٌ** (ه ile); Kura‘dan da böyle. Ve **قَصَعَ اللهُ شبابَه**: onu kısır kıldı. Ve çocuğa, gençliği yavaş olduğu zaman, **قَصِيعٌ** denir; onun yaratılışının bir kısmının bir kısmına döndürülmüş olduğunu, bu yüzden uzamadığını kastederler. Ve **قَصْعُ الجِرّةِ**: çiğnemenin şiddeti ve dişlerin bir kısmını bir kısmına bitiştirmektir. Ve **قَصَعَ البعيرُ بِجِرّته والناقة بِجرّتها يَقْصَعُ قَصْعاً**: onu çiğnedi; ve denildi ki: o, **الدَّسْعِ**’den sonra ve çiğnemeden öncedir. Ve **الدَّسْعُ**: **الجِرّة**’yi işkembesinden çekip çıkarman; sonra bunun ardından **القَصْعُ** ve çiğneme ve akıtma gelir. Ve denildi ki: o, onu karnına geri döndürmesidir. Ve denildi ki: o, onu çıkarıp onunla ağzını doldurmasıdır. Hadiste: “Onlara binitinin üzerinde hutbe verdi ve o (binit) **بجرّتها** ile **لتَقْصَعُ** ediyordu.” Ebû Ubeyd dedi ki: **قَصْعُ الجِرّة** çiğnemenin şiddeti ve dişlerin bir kısmını bir kısmına bitiştirmektir. Ebû Saîd ed-Darîr: “Devenin **الجِرّة**’yi **قَصْعُ** etmesi, onun karından yanağa doğru çıkışının düzgün olmasıdır; kesik kesik olmaksızın ve **نَزْرةٍ** olmaksızın; ve bir kısmının bir kısmını takip etmesidir. Deve bunu ancak, yürümeyen, sakin ve mutmain olduğu zaman yapar; bir şeyden korktuğu zaman **الجِرة**’yi keser ve onu çıkarmaz.” dedi. “Bunun aslı, **اليَرْبُوعِ**’un **تقصيع**’indendir; o, yuvasının toprağını ve **قاصِعائِه**’ni çıkarmasıdır. Bu **الجِرة**’yi, deve onunla **دَسَعَتْ** ettiği zaman, **اليَرْبُوعِ**’un **قاصِعائه**’nden çıkardığı toprağın menzilesinde kıldı.” Ebû Ubeyd dedi ki: **القَصْعُ** bir şeyi bir şeyin üzerine sıkıştırmandır; ta ki onu öldüresin yahut onu parçalayasın; dedi ki: bundan **قَصعُ القملة** vardır. İbnü’l-Enbârî: Deve **بِجرّته** ile **دسع** etti ve **قصع** etti ve **كَظَمَ** etti: **يَجْتَرَّ** etmediği zaman.

Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Bizden birimizin ancak bir tek elbisesi vardı; onda hayız olurdu; ona kandan bir şey isabet ettiği zaman tükürüğüyle derdi de onu **فَقَصَعَتْه**.” İbnü’l-Esîr dedi ki: yani onu **مَصَعَتْه** ve tırnağıyla ovdu; **مصعته** diye de rivayet olunur, م ile.

**وقَصَّعَ الجُرْحُ**: kanla boğuldu. Ve **تَقَصَّعَ الدُّمَّلُ بالصَّدِيدِ**: ondan dolduğu zaman; ve **قَصَّعَ** da onun gibidir. Ve denilir: **قَصَعْتُه قَصْعاً** ve **قَمَعْتُه قَمْعاً** bir mânâdadır. Ve **قَصَّعَ الرجلُ بيته**: ona yapıştı ve ondan ayrılmadı; İbnü’r-Ruqayyât dedi ki:

إِنِّي لأُخْلي لَها الفِراشَ، إِذا
قَصَّعَ في حِضْن عِرْسِه الفَرِقُ

Ve **القُصَعةُ** ve **القُصَعاءُ** ve **القاصِعاءُ**: **اليَرْبُوعُ**’un kazdığı bir yuva; bitirip içine girdiği zaman, üzerine yılan yahut bir hayvan girmesin diye ağzını kapatır. Ve denildi ki: o, yuvasının kapısıdır; **الدامّاءِ**’dan sonra başka yerlerde onu deler. Ve denildi ki: **القاصِعاء** ve **القُصَعةُ**, **اليَرْبُوعِ** yuvasının ağzıdır; kazmaya ilk başladığı zamandır. Ve onun alınışı **القَصْع**’dandır; o da bir şeyi bir şeyin üzerine sıkıştırmaktır. Ve denildi ki: onun **قاصِعاؤه**, yuvanın kapısını kapattığı topraktır; çoğulu **قَواصِعُ**. **فاعِلاءَ**’yı **فاعِلةٍ**’ye benzettiler ve iki dişilik ألف’ını ه’nin menzilesinde kıldılar. Ve **قَصَّعَ الضبُّ**: yuvasının kapısını kapattı. Ve denildi ki: her kapatan **مُقَصِّع**’dır. Ve **قَصَّعَ الضبُّ** ayrıca: **قاصعائه**’ne girdi. Bazıları onu şeytan için ödünç aldı da dedi ki:

إِذا الشَّيْطانُ قَصَّع في قَفاها،
تَنَفَّقْناه بالحبْلِ التُّؤامِ

Onun sözü **تنفقناه**: yani onu çıkardık; **الضبِّ**’in **نافِقائه**’nden çıkarılması gibi. İbnü’l-A‘râbî: **قُصَعةُ اليَرْبُوعِ** ve **قاصِعاؤه**: bir çukur kazması, sonra kapısını kapatmasıdır. el-Ferazdak, Cerîr’i hicvederek dedi ki:

وإِذا أَخَذْتُ بقاصِعائِكَ، لم تَجِدْ
أَحَداً يُعِينُكَ غيرَ مَنْ يَتَقَصَّعُ

Der ki: “Ben sana yöneldiğim zaman, zayıflığında ancak, Benî Yerbû‘ gibi olursun; sana ancak senin gibi zayıf yardım eder.” Onları bununla ancak, Cerîr’i kastettiği için benzetti; o da Benî Yerbû‘dandır. Ve **قَصَّعَ الزرْعُ تَقْصيعاً**: yani yerden çıktı. Dedi ki: dalları olduğu zaman “**شعَّبَ** oldu” denir. Ve **قَصَّعَ أَوَّلُ القوم من نَقب الجبل**: çıktıkları zaman. Ve **قَصَعْتُ الرجلَ قَصْعاً**: onu küçülttüm ve onu hakir kıldım. Mücâhid’in hadisinde: “Âdem’in, عليه السلام, nefesi gök ehline eziyet etmişti; Allah onu bir **قَصْعةً** ile **فَقَصَعَه** etti de sakinleşti.” yani onu itti ve onu kırdı. ez-Zebarkân’ın hadisinde: “Bize en nefretli çocuklarımız, **الأُقَيْصِعُ الكَمرَةِ**’dir.” O, **الأَقْصعِ**’in küçültmesidir; o da **القُلْفةِ**’si kısa olan kısadır; böylece **كمرته**’nin ucu görünür olur. Ve **الأُقَيْعِسُ الذكَرِ** diye rivayet edilmiştir.
