# قصع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قصع

القصعة: الصحفة أو الضخمة منها تشبع العشرة، ج: قصعات، محركة، نقله الصاغاني، وأنشد قول أبي نخيلة:
  ما زال عنا قصعات أربع
  شهرين دأبا فبواد رجع عبداي وابناي وشيخ يرفع كما يقوم الجمل المطبع واقتصر الجوهري في جموع القصعة على قصع وقصاع، كعنب وجبال، وأنشد ابن دريد ف شاهد الأخير:
  ويحرم سر جارنهم عليهـم                      ويأكل جارهم أنف القصاع ومنه أبو العباس الفضل بن محمد بن نصر السغدي القصاعي المحدث كأنه إلى صنعة القصاع، روى عن محمد بن معبد، وعنه أبو سعد الإدريسي.
 وفاته: ثور بن محمد القصاعي، عن إبراهيم بن يوسف، روى المستملي عن رجل عنه.
 والقصيعة، كجهينة، تصغيرها ومنه في تعليم آدم الأسماء حتى القصعة والقصيعة.
 والقصيعة: قريتان بمصر، إحداهما بالشرقية من أعمال صهرجت، أو من أعمال فاقوس، والأخرى بالسمنودية والصواب فيهما: القطيعة، بالطاء كما في قوانين ابن الجيعان وقد صحف المصنف.
 وقصع، كمنع: ابتلع جرع الماء أو الجرة، وقد قصعت الناقة بجرتها: ردتها إلى جوفها، كما في الصحاح، أو مضغتها، أو هو بعد الدسع وقبل المضغ والدسع: أن تنزع الجرة من كرشها، ثم القصع بعد ذلك، والمضغ والإفاضة أو هو أن تملأ بها فاها وعبارة الصحاح وقال بعضهم: أي أخرجتها فملأت فاها.
 أو قصع الجرة: شدة المضغ، وضم بعض الأسنان على بعض، نقله الجوهري عن أبي عبيد، قال جعله من قصع القملة، وهو أن تهشمها وتقتلها، والجرة: اللقمة التي يعلل بها البعير إلى علفه، وبكل ما ذكر فسر الحديث: أنه صلى الله عليه وسلم خطبهم على راحلته، وإنها لتقصع بجرتها.

  وقا أبو سعيد الضرير: قصع الناقة الجرة: استقامة خروجها من الجوف إلى الشدق غير متقطعة ولا نزرة، ومتابعة بعضها بعضا، وإنما تفعل الناقة ذلك إذا كانت مطمئنة ساكنة لا تسير، فإذا خافت شيئا قطعت الجرة ولم تخرجها، قال: وأصل هذا من تقصيع اليربوع التراب، فجعل هذه الجرة إذا دسعت بها الناقة بمنزلة التراب الذي يخرجه اليربوع من قاصعائه.
 وقصع البيت قصعا: لزمه ولم يبرحه.
 ويقال: قصع الماء عطشه: أذهبه وسكنه، كما في الصحاح، وهو مجاز، وأنشد لذي الرمة:
  فانصاعت الحقب لم تقصع صرائرها                      وقد نشـحـن فـلا ري ولا هـيم وأنشد الصاغاني للعجاج:
  حتى إذا ما بلت الأغمارا
  ريا ولما تقصع الأصرارا كقصعه تقصيعا، فيهما، قال ابن قيس الرقيات في الأول:
  إني لأخلي لهـا الـفـراش إذا                      قصع في حضن عرسه الفرق وقصع الجرح بالدم قصعا: شرق به عن ابن دريد ولكنه شدد قصع وزاد غيره وامتلأ.
 وقصع القملة بين الظفرين: قتلها وفي الحديث: نهى أن تقصع القملة بالنواة وإنما خصت النواة لأنهم كانوا يأكلونه عند الضرورة، أو لفضل النخلة.
 وقصع فلانا يقصعه قصعا: صغره وحقره، وكذلك: قمعه قمعا.
 وقصع الله شبابه: أكداه، وهو مجاز، أصابه بشدائد الدهر، وفي بعض النسخ: أقمأه أي أذله، وهما متقاربان.
 وقصع الغلام، أو قصع هامته: ضربه أو ضربها ببسط كفه على رأسه. قيل: والذي يفعل به ذلك لا يشب ولا يزداد.
 وغلام مقصوع، وقصيع، وقصع، الأخير ككتف:كادي الشباب قمئ، لا يشب ولا يزداد، ويقال للصبي إذا كان بطئ الشباب: قصيع، يريدون أنه مردد الخلق بعضه إلى بعض، فليس يطول، وهي قصيعة بهاء، عن كراع.
 وقد قصع، ككرم وفرح، قصاعة وقصعا، محركة، فيه لف ونشر مرتب، وكذا مع قوله: قصيع وقصع، واقتصر الجوهري والصاغاني على قصع ككرم، فهو قصيع.
 والقصعة، الضم. غلفة الصبي إذا اتسعت حتى تخرج حشفته، ج: قصع، كصرد.
 والقصعة أيضا، أي بالضم، والقصعة، والقصعاء، والقصيعاء، والقصاعة، والقاصعاء، كهمزة، وهذه عن ابن الأعرابي، وثؤباء، وحميراء، وثمامة، ونافقاء، والأشهر الثانية والأخيرة، وعليهما اقتصر الجوهري: جحر لليربوع يحفره ويدخله فإذا فزع ودخل فيه، سد فمه، لئلا يدخل عليه حية أو دابة، وقيل: هي باب جحره ينقبه بعد الداماء في مواضع أخر، وقيل: فم جحره أول ما يبتدئ في حفره، ومأخذه من القصع، وهو ضم الشيء على الشيء، وقيل: قاصعاؤه: تراب يسد به باب الجحر، ج: قواصع.
 \<H1 قال الجوهري شبهوا فاعلاء بفاعلة، وجعلوا ألفي التأنيث بمنزلة الهاء، انتهى. وتقصيعه إخراجه تراب قاصعائه، قاله أبو سعيد.\</H1 وقال ابن شميل: قصع الزرع تقصيعا: خرج من الأرض، فإذا صار له شعب قيل: شعب.
 وقال غيره: قصع أول القوم من نقب الجبل: إذا طلعوا ومن المجاز: قصع في ثوبه: تلفف، وفي الأساس: تدثر.

  ويقال: سيف مقصع، كمعظم: قطاع، قال الصاغاني: وفيه نظر، وهو في العباب واللسان والتكملة وسائر أمهات اللغة: مقصع، كمنبر، وزاد صاحب اللسان: ومقصل كذلك، ففي ضبط المصنف إياه نظر ظاهر، وكأنه مقلوب مصقع، كمنبر أيضا، فتأمل.
 وتقصع الدمل بالصديد: امتلأ منه، نقله الصاغاني.
 وقال ابن دريد: القصنصع، كسمندل: القصير المتداخل الخلق. وجعله صاحب اللسان تركيبا مستقلا.
 ومما يستدرك عليه: القصيع،كأمير: الرحى، نقله أبو سعيد.
 وقصعت الرحى الحب قصعا فضخته، نقله الزمخشري، وهو مجاز.
 والقصع: دلك الشيء بالظفر، وكذلك المصع، بالميم.
 وقصع الدمل بالتشديد، كتقصع.
 وقصعت الناقة بجرتها: مثل قصعت.
 وقصع الضب تقصيعا: سد باب جحره، وقيل: كل ساد مقصع، ومنه تقصع البيت: لزمه، وهو مجاز.
 ويقال: قصع الضب: دخل في قاصعائه، واستعاره بعضهم للشيطان، فقال إذا الشيطان قصع في قفاها.
 تنفقناه بالحبل التؤام.
 قوله: تنفقناه، أي استخرجناه، كاستخراج الضب من نافقائه.
 وفي الأساس: قصع الشيطان في قفاه، إذا ساء خلقه.
 وأما قول الفرزدق يهجو جريرا:
  وإذا أخذت بقاصعائك لم تجد                      أحدا يعينك غير من يتقصع فمعناه: إنما أنت في ضعفك إذا قصدت لك، كبنى يربوع، لا يعينك إلا ضعيف مثلك. وإنما شبههم بهذا لأنه عنى جريرا، وهو من بني يربوع.
 وقصعة قصعة: دفعه وكسره.
 والأقصع من الصبيان: القصير القلفة، الذي يكون طرف كمرته باديا، ومنه حديث الزبرقان بن بدر: أبغض صبياننا إلينا الأفيصع الكمرة.
 وقول ذي الخرق الطهوي: فيستخرج اليربوع من نافقائه ومن جحره ذو الشيخة اليتقصع قال الأخفش: أراد الذي يتقصع فيه، وقال ابن السراج: لما احتاج إلى رفع القافية قلب الاسم فعلا، وهو من أقبح ضرورات الشعر.
 والقصاع، كشداد: من يصنع القصاع.

### Türkçe

**القصعة**: sahfe; yahut onun iri olanı; on kişi(yi) doyurur; çoğulu: **قصعات**; harekeli (muharrake); bunu الصاغاني nakletti; ve Ebû Nüheyle’nin sözünü inşad etti:
  Bizden uzak olmadı dört **قصعات**
  iki ay durmadan; sonra vadide döndü; iki kölem ve iki oğlum ve bir şeyh kaldırır; tıpkı ehlîleştirilmiş deve kalktığı gibi. Cevherî, **القصعة**’nin çoğullarında **قصع** ve **قصاع** ile yetindi; **عنب** ve **جبال** gibi. İbn Düreyd, sonuncuya şahit olarak inşad etti:
  Komşularının sırrını onlara haram kılar                      ve komşuları **القصاع**’ın burnunu yer. Bundan: muhaddis Ebû’l-‘Abbâs el-Fadl b. Muhammed b. Nasr es-Sugdî **القصاعي**; sanki **القصاع** san’atına nisbetle. Muhammed b. Ma‘bed’den rivayet etti; ondan da Ebû Sa‘d el-İdrîsî (rivayet etti).
 Vefatı: İbrâhîm b. Yûsuf’tan (rivayet eden) Sevr b. Muhammed **القصاعي**; müstemlî, ondan bir adam vasıtasıyla rivayet etti.
 Ve **القصيعة**, **جهينة** gibi: onun küçültmesidir. Ve ondan (şu rivayette): Âdem’e isimlerin öğretilmesinde, **القصعة** ve **القصيعة**’ye kadar.
 Ve **القصيعة**: Mısır’da iki köydür; biri Şarkiyye’dedir, صهرجت amellerindendir; yahut فاقوس amellerindendir; diğeri Smenûdiyye’dedir. Doğrusu ikisinde de: **القطيعة**’dır; **الطاء** ile, İbnü’l-Cey‘ân’ın **قوانين**’inde olduğu üzere; musannif tashif etmiştir.
 Ve **قصع**، **كمنع**: su yudumlarını yahut gevişi yuttu. Ve deve, gevişiyle **قصعت**: onu karnına geri çevirdi; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yahut onu çiğnedi; yahut o, **الدسع**’dan sonra ve çiğnemeden önce(ki hâl)dir. **الدسع**: gevişi işkembesinden çekip çıkarmandır; sonra bunun ardından **القصع**; ve çiğneme ve akıtma. Yahut o: onunla ağzını doldurmandır. **الصحاح**’ın ibaresi: ve bazıları dedi ki: yani onu çıkardı da ağzını doldurdu.
 Yahut gevişi **قصع**: çiğnemenin şiddeti ve bazı dişleri bazısına bastırmaktır; bunu Cevherî, Ebû ‘Ubeyd’den nakletti. Dedi ki: onu **قصع القملة**’den kıldı; o da: onu ezip öldürmendir. **الجرة**: devenin yemine kadar onunla oyalanacağı lokmadır. Ve zikredilenlerin hepsiyle hadis tefsir edildi: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onları binitinin üzerinde hutbe okudu; ve o (binit) gevişiyle mutlaka **تقصع** ediyordu.

 Ebû Sa‘îd ed-Darîr dedi: devenin gevişi **قصع** etmesi: onun, içten yanağa doğru çıkışının düzgün olmasıdır; kesik kesik değil ve az az değil; ve bir kısmının bir kısmını takip etmesidir. Deve bunu ancak mutmain, sakin, yürümeyen iken yapar; bir şeyden korkarsa gevişi keser ve onu çıkarmaz. Dedi ki: bunun aslı, jerboanın toprağı **تقصيع** etmesindendir; deve gevişiyle **دسعت** ettiğinde, bu gevişi, jerboanın **قاصعائه**’sinden çıkardığı toprağın menzilesinde kıldı.
 Ve evi **قصع** etti, **قصعا**: ona yapıştı ve ondan ayrılmadı.
 Ve denilir: su, susuzluğunu **قصع** etti: onu giderdi ve onu sakinleştirdi; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve bu mecazdır. Zü’r-Rumme’den inşad etti:
  Eyer kayışları boyun eğdi; **صرائر**’ini **تقصع** etmedi                      ve (onlar) kurudular; artık ne kanma var ne de susuzluk. Ve الصاغاني, el-‘Accâc’dan inşad etti:
  Nihayet derinlikleri ıslattığında
  kanma olarak; ve **الأصرار**’ı henüz **تقصع** etmedi. **قصعه** gibi, **تقصيعا**; ikisinde de. İbn Kays er-Rukayyât birincide dedi:
  Onun için döşeği mutlaka boşaltırım; ne zaman                      gelininin kucağında korku **قصع** ederse.
 Ve yara, kanla **قصع** etti, **قصعا**: onunla boğuldu; İbn Düreyd’den. Fakat o, **قصع**’ı şeddeli yaptı; başkası da artırdı: ve doldu.
 Ve biti iki tırnak arasında **قصع** etti: onu öldürdü. Hadiste: çekirdekle bitin **تقصع** edilmesi yasaklandı. Çekirdek özellikle zikredildi; çünkü onlar zaruret anında onu yerlerdi; yahut hurma ağacının faziletinden dolayı.
 Ve birini **قصع** eder, onu **يقصعه** eder, **قصعا**: onu küçülttü ve hakir gördü; aynı şekilde: onu **قمعه** etti, **قمعا**.
 Ve Allah onun gençliğini **قصع** etti: onu pekiştirdi; bu mecazdır; ona zamanın şiddetleriyle isabet etti. Bazı nüshalarda: **أقمأه** yani onu zelil kıldı; ikisi birbirine yakındır.
 Ve oğlanı **قصع** etti; yahut tepesini **قصع** etti: avucunu açarak başına vurdu. Denildi ki: kendisine bu yapılan, büyümez ve artmaz.
 Ve **غلام مقصوع**; ve **قصيع**; ve **قصع**; sonuncusu **كتف** gibi: gençliği yaklaşmış, **قمئ**; büyümez ve artmaz. Ve çocuğa, gençliği yavaş olduğunda: **قصيع** denilir; onların muradı: yaratılışı, bir kısmı bir kısmına döndürülmüş (gibidir); bu yüzden uzamaz. Ve o, **قصيعة** (هاء ile); Kırâ‘dan.
 Ve o **قصع** etti, **ككرم** ve **فرح** (gibi): **قصاعة** ve **قصعا**; harekeli; onda tertipli bir “laf ve neşr” vardır. Ve yine onun sözüyle: **قصيع** ve **قصع**. Cevherî ve الصاغاني, **قصع** ile yetindi; **ككرم** (gibi); o hâlde o **قصيع**’dir.
 Ve **القصعة**: (damm ile) toplama/birleştirme. Çocuğun sünnet derisi, genişleyip haşefesi çıkıncaya kadar (olan hâl); çoğulu: **قصع**; **صرد** gibi.
 Ve **القصعة** ayrıca—yani damm ile—ve **القصعة** ve **القصعاء** ve **القصيعاء** ve **القصاعة** ve **القاصعاء**; **همزة** gibi; ve bu (lafız) İbnü’l-A‘râbî’dendir; ve **ثؤباء** ve **حميراء** ve **ثمامة** ve **نافقاء**. En meşhur olan ikinci ve sonuncudur; Cevherî de ikisiyle yetindi: jerboanın kazdığı ve içine girdiği bir in; ürküp içine girdiğinde, ağzını kapatır; ona yılan yahut bir hayvan girmesin diye. Ve denildi ki: o, ininin kapısıdır; **الداماء**’dan sonra başka yerlerde onu deler. Ve denildi ki: o, kazmaya ilk başladığında ininin ağzıdır. Onun menşei **القصع**’dandır; o da: bir şeyi bir şeyin üzerine toplamaktır. Ve denildi ki: onun **قاصعاؤه**’su: in kapısını kapattığı topraktır; çoğulu: **قواصع**.
 \<H1 Cevherî dedi: **فاعلاء**’yı **فاعلة**’ye benzettiler; ve iki dişil ألف’ı, هاء menzilesinde kıldılar; bitti. Ve onun **تقصيع**’i: **قاصعائه**’sinin toprağını çıkarmasıdır; Ebû Sa‘îd söyledi.\</H1> İbn Şümeyl dedi: ekin **قصع** etti, **تقصيعا**: yerden çıktı; dalları olduğunda: **شعب** denilir.
 Başkası dedi: kavmin ilki, dağın gediklerinden **قصع** etti: çıktıklarında. Ve mecazdan: elbisesinde **قصع** etti: büründü. Ve **الأساس**’ta: örtündü.

 Ve denilir: **سيف مقصع**، **كمعظم**: kesici. الصاغاني dedi: bunda nazar vardır. Ve o, **العباب** ve **اللسان** ve **التكملة** ve dilin diğer ana kaynaklarında: **مقصع**، **كمنبر** (şeklindedir). **اللسان** sahibi artırdı: ve **مقصل** de böyledir. O hâlde musannifin onu ضبط etmesinde açık bir nazar vardır. Sanki o, **مصقع**’ın ters çevrilmişidir; **كمنبر** de. Öyleyse düşün.
 Ve çıban, irinle **تقصع** etti: onunla doldu; الصاغاني nakletti.
 İbn Düreyd dedi: **القصنصع**، **كسمندل**: kısa, yaratılışı iç içe geçmiş olan. **اللسان** sahibi onu müstakil bir terkib kıldı.
 Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **القصيع**، **كأمير**: değirmen taşı; Ebû Sa‘îd nakletti.
 Ve değirmen taşı, taneyi **قصعت** etti, **قصعا**: onu ezdi; Zemahşerî nakletti; bu mecazdır.
 Ve **القصع**: şeyi tırnakla ovmaktır; aynı şekilde **المصع**; **الميم** ile.
 Ve çıban **قصع** etti; şeddeli; **تقصع** gibi.
 Ve deve gevişiyle **قصعت**: **قصعت** gibi.
 Ve kertenkele, kapısını **قصع** etti, **تقصيعا**: ininin kapısını kapattı. Ve denildi ki: her kapatan **مقصع**’dır. Ondan: evin **تقصع**’i: ona yapıştı; bu mecazdır.
 Ve denilir: kertenkele **قصع** etti: **قاصعائه**’sine girdi. Bazıları onu şeytan için ödünç aldı; şöyle dedi: ne zaman şeytan onun ensesinde **قصع** ederse.
 **تنفقناه** ikiz ip ile.
 Onun sözü: **تنفقناه**; yani onu çıkardık; kertenkeleyi **نافقائه**’sinden çıkarmak gibi.
 Ve **الأساس**’ta: şeytan ensesinde **قصع** etti; ahlâkı kötü olduğunda.
 Ve أما el-Ferazdak’ın Cerîr’i hicvettiği sözü:
  **بقاصعائك**’dan tuttuğumda, bulmazsın                      sana yardım eden hiç kimseyi; ancak **يتقصع** eden (bulursun).
 Bunun manası: sen, sana kastedildiğinde zayıflığında ancak, jerboa oğulları gibisin; sana ancak senin gibi zayıf yardım eder. Onları bununla benzetti; çünkü Cerîr’i kastetti; o da Benî Yerbû‘dandır.
 Ve **قصعة** (ona) **قصعة**: onu itti ve kırdı.
 Ve çocuklardan **الأقصع**: sünnet derisi kısa olan; kamerasının ucu görünen. Ondan: Zuberqân b. Bedr hadisi: “Çocuklarımızdan bize en buğz edilen, kamerası **الأفيصع** olandır.”
 Ve Zü’l-Hırk et-Tahavî’nin sözü: “Jerboa, **نافقائه**’sinden ve ininden çıkarılır; yaşlılık sahibi olan, içinde **اليتقصع** eder.” el-Ahfeş dedi: içinde **يتقصع** eden(yer)i murad etti. İbnü’s-Serrâc dedi: kafiye yükseltmeye muhtaç olunca, ismi fiil olarak çevirdi; bu, şiirin en çirkin zaruretlerindendir.
 Ve **القصاع**، **كشداد**: **القصاع** yapan kimse.
