# قصم (ق-ص-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kırıp geçirdik

- Harfler: ق - ص - م
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [قَصَمْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%85%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Kırıp geçirdik | 1 | 1 | [21:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/ayet/21:11.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (9 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
2. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kasaba
3. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
4. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Uhur ense demektir
5. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
6. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
7. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قصم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85.md), [كسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1.md), [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md), [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sert ve dayanıklı bir nesneyi parçaları birbirinden bütünüyle ayrılacak, omurgası çökecek ve geri dönüşsüz biçimde ufalanacak şekilde şiddetle kırma |
| Çekirdek Özet 2 | Zulüm ve azgınlıkta direnen, kendini yıkılmaz ve müstağni gören zorba medeniyetlerin ontolojik ve kurumsal omurgalarının kökten kırılıp tarihten silinmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Adaletten sapan güç odaklarının iç gerilim ve ilahi müdahaleyle tam bir yapısal iflasa ve telafisiz çöküşe uğraması prensibi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir ölüm veya fiziksel bir hasar gibi anlaşılıp, [فصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85.md) kökünden farklı olarak parçaların birbirinden tamamen ayrıldığı geri dönüşsüz ve tam yapısal çöküş nüansının gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قص | Bir bütünden pay kesmek, bir şeyin sınırını ve izini sonuna kadar takip ederek ayırmak; [قصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B5.md) (kesmek, iz sürmek), [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) (kısaltmak, daraltmak), [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) (doğru yöne kesip yönelmek), [قصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%81.md) (şiddetle kırıp ses çıkarmak), [قصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88.md) (en uç sınıra kadar uzaklaştırmak) | م | Toplama, tamamlama ve kuşatma bildiren mim harfinin eklenmesiyle, kesme ve izleme hareketi nesnenin bütün omurgasını kapsayacak şekilde içe doğru ezici, dağıtıcı ve parçaları bütünüyle ayıran nihai bir kırmaya dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Yoğunlaşmış, odaklanmış ve kaçışı olmayan sert bir baskı noktasını temsil eder. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Hedefe kilitlenmeyi, kıskaca almayı ve nesneyi kaçamayacağı bir dar boğazda sıkıştırmayı ifade eder. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Kapsayıcı, yayılan ve nesnenin tüm hacmini içine alan kuşatıcı etkiyi gösterir. |
| قصم | Odaklanmış sert bir baskının hedefi kıskaca alarak tüm yapısını bütünüyle dağıtması | Nesnenin merkezine odaklanan ve onu kaçamayacağı şekilde kavrayan karşı konulamaz bir kuvvetin, yapının bütünlüğünü geri dönüşsüz biçimde kırıp yok etmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert bir kemiğin, sırık veya ağacın, iki parçası birbirinden bütünüyle ayrılacak ve iliği dışarı saçılacak derecede ortasından şiddetle kırılması; bel kemiğinin kırılması (قَصْمُ الظَّهْرِ). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde dayanılmaz felaketler ve kişinin belini kıran büyük musibetler قاصِمةُ الظهر ifadesiyle aktarılmıştır; Kitābü’l-ʿAyn’da kaydedilen إذا نزلتْ بالمرءِ قاصِمةُ الظهرِ dizesi bu felaketin çaresizliğini tasvir eder. |
| Erken Arapça kullanım | Hadis rivayetlerinde sağlam yapılı ağacın kökünden kırılması ve münafığın ansızın yıkılışı bağlamında الفاجر كالأرزة صماء معتدلة حتى يقصمها الله şeklinde; cennet köşklerinin kusursuzluğu anlatılırken de çatlak ve tam kırılmanın bulunmadığını belirten ليس فيها قصم ولا فصم ifadesiyle yer almıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde قصم kökü, sert nesneleri kırma, kesme, parçalama ve budama anlam alanı üzerinde fonetik ve semantik süreklilik gösterir. Kökün ilk iki harfini oluşturan biliteral q-ṣ çekirdeği, Batı ve Doğu Sami dillerinde kesme, ayırma ve pay etme tabanını temsil eder; İbranicede benzer bir fonetik yapı sergileyen qāṣam kökü paylaştırma, belirleme ve fal bakma (parçaları ayırarak işaret çıkarma) çizgisine kayarken, Arapçada kök somut fiziksel plandaki kemik kırma, omurgayı çökertme ve ikiye ayırma odağını muhafaza etmiştir. Süryanicede qṣam ve qṭam biçimleri parçalama ve kül etme semantiğiyle temas kurar. Arapça, mim harfinin getirdiği kuşatıcı kapanma ile bu kırma eylemini yalnızca yüzeyde bir çatlama veya basit bir kesilme değil, nesnenin taşıyıcı eksenini iptal eden tam bir dağılma ve ayrılma (beynûnet) derecesine taşımıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قص çekirdeğinden türeme sert kırma | Kök, nesnenin ayrılmaz sanılan kısımlarını birbirinden bütünüyle koparacak biçimde kırıp un ufak etme ve belini çökertme odağında gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice qṣm ve Süryanice qṣm biçimleriyle akrabalık | Kuzeybatı Sami dillerinde parçalara ayırma, kesme ve kaderi belirleme ekseninde gelişen kök, Arapçada omurgayı kıran fiziksel şiddet odağını korumuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve kırma tabanları | Veri bulunamadı | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Gesenius, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قصم | Anlamlı | Şiddetle kırma | Bir şeyi parçaları birbirinden tamamen ayrılacak şekilde ortadan ikiye kırmak ve bel kemiğini çökertmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [قمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5.md) | Anlamlı | Sıçrama, örtme | Kararsızca yerinden fırlamak, sıçramak (qımāṣ) veya bedeni kuşatıp örten zırh/gömlek (qamīṣ). | Kur'an'da geçer; hareket ve sarma yönü öne çıkar. |
| [صقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%82%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb’de mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| [صمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb’de mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| مقص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş kök olarak mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez. |
| مصق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb’de mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قصم | Merkez | Geri dönüşsüz kırma ve yok etme | Parçaların birbirinden tamamen ayrıldığı, taşıyıcı omurganın bütünüyle çöktüğü telafisiz kırma. | Sert ve dirençli yapıların eksenini iptal eden nihai darbe. |
| [فصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85.md) | Komşu | Parçalanmaksızın çatlama | Nesnenin kırılıp çatlaması fakat parçalarının birbirinden tamamen kopmaması (انفصام). | قصم tam ayrılma iken [فصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85.md) parçaların temasını koruyan çatlaktır. |
| [كسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Genel kırma | Sert cisimlerin bütünlüğünü bozma eyleminin genel adı. | قصم gibi mutlaka omurganın çöküşünü ve geri dönüşsüz ayrılığı şart koşmaz. |
| [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) | Komşu | Ufalayarak kırma | Kurumuş veya gevrek yapıların çiğnenip ufalanması ve basılarak ezilmesi. | قصم sert ve diri yapıları ikiye bölerken, [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) kuru nesneleri un ufak eder. |
| [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Varlığın sona ermesi | Bir şeyin işlevini yitirip yokluğa karışması, helak olması. | قصم helakin fiziksel biçimini ve omurga kırılışını niteleyen özel fiildir. |
| [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md) | Zıt | Kırığı sarıp onarma | Kırılmış veya dağılmış kemiği, yapıyı bir araya getirip eski gücüne kavuşturma. | قصم ile dağıtılan bir yapının yeniden toparlanıp düzeltilmesini ifade eden tam zıt eylemdir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قصم | Kırıp ikiye ayırma | Sert cismin bel kemiğini kırarak parçalarını birbirinden ayırma ve bütünüyle yok etme. | Kesin |
| Latince | confringere, comminuere | Kökten kırmak, parçalamak | confringere bir yapıyı bütünüyle kırmayı karşılar; omurga çökertme metaforunu tam olarak içermez. | Güçlü |
| İngilizce | to crush, to break in pieces, to shatter irrevocably | Ezerek kırmak, geri dönüşsüz parçalamak | shatter ve crush sözcükleri fiziksel dağılmayı iyi verir; Arapçadaki omurganın kırılması (قاصمة الظهر) nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | zerschmettern, zerbrechen | Parçalara ayırarak kırmak | zerschmettern kelimesi şiddet ve yok ediciliği karşılar; ancak kurumsal omurga çöküşü boyutunu tam taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | briser, fracasser | Şiddetle kırmak, çatlatıp dağıtmak | fracasser şiddetli bir yıkımı anlatır; kökün taşıdığı parçaların birbirinden tamamen ayrılması (beynûnet) şartını tek başına vermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَصَمْنَا | Zulümle şımaran güçlü bir medeniyetin omurgasını kırarak bütünüyle yok etme | Zalim şehir ve toplumların, güçlerine güvendikleri anda ilahi ceza ile telafisiz biçimde tarihten silinmesi bağlamı (Enbiyâ [21:11](https://lisan.digital/tr/ayet/21:11.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sünnetullah ve ilahi adalet | Zalim toplumlara mühlet verilmesi (istidrac) sonrası gelen helakin ani, karşı konulamaz ve geri dönüşsüz oluşu. | Zulmün varacağı nihai yapısal yıkım ve ilahi kahır. |
| Fıkıh | Haksız fiil ve beden tazminatı | Beden azalarının veya dişin ortadan kırılması (kassamu's-seniyye) halinde diyet ve erş hükümleri. | Bir kemiğin veya dişin onarılamaz şekilde kökten kırılması. |
| Tefsir | Helak edilen kavimlerin tasviri | Enbiyâ [21:11](https://lisan.digital/tr/ayet/21:11.md) tefsirinde fiilin [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) yerine seçilmesinin, kavmin bel kemiğinin kırılıp bir daha doğrulamayacak hale gelmesini anlatması. | Zalim sistemlerin taşıyıcı direklerinin yerle bir edilmesi. |
| Hadis | Mümin ile münafık tasviri ve ahlaki ikazlar | Münafığın dimdik durup aniden kökünden kırılması (الأرزة حتى يقصمها الله) ve bel büken büyük felaketler (قاصمة الظهر). | Ani ve telafisiz çöküş, kibirli duruşun iflası. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ceza ve varoluşsal adalet | Kesin ve telafisiz helak | Zulmün ontolojik sınırını aşan yapıları tasfiye etmek | Haddi aşan kibirli kavimlerin geri dönüşsüz biçimde varlık sahnesinden silinmesi. | Kesin |
| İlmi | Malzeme bilimi ve yapı mekaniği | Gevrek kırılma ve taşıyıcı eksen çökmesi | Gerilim altındaki yapının kritik eşikte aniden ikiye ayrılması | İç gerilimleri tolere edemeyen sert sistemlerin esneklik payı kalmadığında aniden kırılması. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve tiranlık döngüsü | Zorba rejimlerin omurgasının çöküşü | Meşruiyetini yitiren baskıcı iktidarların tasfiyesi | Halkına zulmeden siyasi otoritelerin, kriz anında direnç gösteremeden tuzla buz olması. | Güçlü |
| İktisadi | Sürdürülemez borç ve sömürü düzeni | Sistemik finansal çöküş ve iflas | Yapısal dengesizliği nihai bir iflasla sıfırlamak | Üretim ve adaletten kopuk, spekülasyon ve zulüm üzerine kurulu ekonomik yapıların ani çöküşü. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gevrek kırılma (brittle fracture) ve elastik limit aşımı | Malzemenin plastik deformasyona uğramadan, kritik stres anında çatlağın hızla ilerleyerek parçaların bütünüyle birbirinden kopması olgusu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal anomi ve ani rejim çöküşü | Dışarıdan çok güçlü ve sarsılmaz görünen totaliter bir düzenin, iç meşruiyet dayanakları bittiğinde tek bir darbeyle restore edilemez şekilde yıkılması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca genel bir "helak ettik" veya "öldürdük" kelimesi olarak tercüme edilip, fiziksel kırılma ve omurga çöküşü metaforunun kaybolması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, gücünü ve zulmünü kurumsallaştırmış, kendini sarsılmaz sanan kibirli medeniyetlerin taşıyıcı aksının bütünüyle parçalanıp tarihten kazınmasını bildirir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | قصم ile [فصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85.md) (çatlama fakat kopmama) arasındaki derin ayrım gözden kaçırılarak, ayetteki cezanın kısmi veya ıslah edici bir kriz olduğu zannedilebilir; oysa kök tam bir bitişi ifade eder. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca tek bir yerde (Enbiyâ [21:11](https://lisan.digital/tr/ayet/21:11.md)) ve mutlak bir ilahi fiil olarak geçmesi, zulümde zirveye ulaşan güç odaklarına yönelik ilahi müdahalenin niteliğini (omurga kıran, parçaları ayıran kesin darbe) en çıplak metaforla ortaya koyması bakımından hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helakini, kibir ve refahla şımaran şehirlerin akıbetini ve ilahi adaletin tecelli yasalarını anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zalimlerin dünyevi güçlerinin asla sarsılmayacağı vehmini ve ilahi azabın sadece soyut bir kavram olduğunu zanneden algıyı yıkar; cezanın somut bir omurga kırılması olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert bir cismin veya bel kemiğinin, parçaları birbirinden tamamen kopacak ve geri dönülemez şekilde şiddetle kırılması.
- Soyut anlam: Kibrine ve gücüne güvenen zalim medeniyetlerin taşıyıcı eksenlerinin ilahi müdahaleyle tuzla buz edilip tarihten silinmesi.
- Sistematik karşılık: Esneklikten ve adaletten yoksun sert yapıların, taşıma kapasitesini aşan yük ve iç gerilim sonucu aniden uğradığı gevrek ve nihai iflas.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \begin{cases} \sigma_0, & t < t_c \\ 0, & t \ge t_c \end{cases} \quad \text{ile} \quad \lim_{t \to t_c^+} \Delta K = \infty$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$, zalim toplumun yapısal bütünlüğünü ve direncini temsil eder. Kritik eşik olan $t_c$ anına kadar sistem dışarıdan güçlü görünür ($\sigma_0$). Ancak zulmün kritik sınırı aşıldığı $t_c$ anında sistemin taşıyıcı omurgası aniden sıfıra iner ($S = 0$) ve kırılma enerjisi sonsuza ıraksayarak ($\Delta K = \infty$) geri dönüşsüz tam bir kopuş (beynûnet) gerçekleşir. Parçalar bir daha birleşemez.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Enbiya 21:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/ayet/21:11.md) — قَصَمْنَا

وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً وَأَنْشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا آخَرِينَ

Meal (IK): Biz, zulmeden nice kasabayı kırıp geçirdik. Ve onlardan sonra başka bir kavmi var ettik.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والصاد والميم معهما
ق ص م، ق م ص مستعملان فقط قصم: القَصْمُ: دق الشيء، وقَصَمَ الله ظهره، قال:
إذا نزلتْ بالمرءِ قاصِمةُ الظهرِ
ورجل قَصِمٌ: هار ضعيف سريع الانكسار، وفتاة قَصِمةٌ: منكسرة.
وأقْصَمُ أعم وأكثر من الأقصف أي الذي انقَصَمَتْ ثنيته من النصف.
قمص: القِماصُ: ألا يستقر في موضع، تراه يقمِص فيثب من مكانه من غير صبر.
يقال للقلق: أخذه القِماصُ.
والقَمَصُ: ذباب صغار فوق الماء، الواحدة قَمَصَةٌ.
والقَمَصُ: الجراد أول ما يخرج من بيضه.
والقَميص مذكر وقد أنثه جرير وأراد به الدرع، قال:
تدعو هوازن والقَميصُ مفاضةٌ		تحت النطاق تشد بـالأزرار

##### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve **الميم** onlarla birlikte

ق ص م، ق م ص yalnızca ikisi de kullanımdadır. **قصم**: **القَصْمُ**: şey’i dövmek (ezmek); ve “Allah onun sırtını kırdı”; dedi ki:
“Eğer kişinin başına sırtı kıran (şey) inerse”

Ve bir adam **قَصِمٌ**: çökmüş, zayıf, çabuk kırılan; ve bir kız **قَصِمةٌ**: kırılmış.

Ve **أقْصَمُ** daha genel ve **الأقصف**’tan daha çoktur; yani, ön dişi yarıdan kırılmış olan.

**قمص**: **القِماصُ**: bir yerde durup yerleşmemek; onu görürsün, **يقمِص** eder de sabır olmaksızın yerinden sıçrar.

Huzursuzluk için denir: “Onu **القِماصُ** aldı.”

Ve **القَمَصُ**: suyun üstünde küçük sinekler; bir tanesi **قَمَصَةٌ**.

Ve **القَمَصُ**: çekirge, yumurtasından ilk çıktığı zaman.

Ve **القَميص** müzekkerdir; Cerîr onu müennes yaptı ve onunla zırhı kastetti; dedi ki:
“هوازن çağırır, hâlbuki **القَميصُ** genişlemiş (açılmış)tır;		kuşağın altında düğmelerle sıkıca bağlanır”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قَصَمْتُ الشيء قَصْماً، إذا كسرتَه حتَّى يبين. تقول: قَصَمَهُ فانْقَصَمَ وتَقَصَّمَ. ورجلٌ أقْصَمُ الثَنيَّةِ، إذا كان منكسِرها من النصف، بيِّن القَصَمِ. يقال: جاءتكم القَصْماءُ، يُذْهَب به إلى تأنيث الثنية. قال ابن دريد: القَصْماءُ من المعز المكسورة القرنِ الخارج، والعَضْباءُ: المكسورة القرن الداخل، وهو المُشاش. والقِصمَةُ بكسر القاف الكِسْرَةُ، والقَصْمَةُ بالفتح: مِرْقاة الدرَجة. ورجلٌ قصِمٌ: سريعُ الانكسار. وقُصَمٌ مثال قثمٍ: يحطم ما لَقي. والقَصيمَةُ: رملةٌ تُنبت الغَضى؛ والجمع قَصيمٌ. والقَيْصومُ: نبتٌ.

##### Türkçe

**قَصَمْتُ** şeyi **قَصْماً** (diye) **قَصَمْتُ**: onu, (kırılma) ortaya çıkıncaya kadar kırdığın zaman. Dersin ki: onu **قَصَمَهُ**; böylece **فانْقَصَمَ** ve **تَقَصَّمَ**.

Ve bir adam **أقْصَمُ الثَنيَّةِ**: onun (ön) dişi yarıdan kırık olduğu zaman; **القَصَمِ**i açık (olan).

Denilir: size **القَصْماءُ** geldi; bununla, **الثنية**nin müennes kılınmasına gidilir.

İbn Düreyd dedi: **القَصْماءُ** keçiden, dıştaki boynuzu kırık olandır; **العَضْباءُ**: içteki boynuzu kırık olan; o da **المُشاش**tır.

**القِصمَةُ** (kafın kesresiyle): kırık (parça)dır; **القَصْمَةُ** (fethayla): merdiven basamağının basamağıdır.

Ve bir adam **قصِمٌ**: çabuk kırılan.

Ve **قُصَمٌ** (قثمٍ vezninde): karşılaştığı şeyi parçalar.

Ve **القَصيمَةُ**: **الغَضى** bitiren bir kumluktur; çoğulu **قَصيمٌ**dur.

Ve **القَيْصومُ**: bir bitkidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ص م
صمق ، قمص ، قصم ، صقم .
صمق : أهمله الليث .
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : ما زالَ فلانٌ صامِقاً منذ اليومِ وصامِياً وصابِياً أي عطشان أو جائِعاً .
قال : وهذه صَمَقةٌ من الحَرّةِ : أَي غليظةٌ ، قالوا : وأَصْمَقْت الباب وَأَصْفَقته ، أَي : أَغلقته ، قاله السُّلميُّ .
قصم : قال الليث : القَصْمُ : دقُّ الشيء ، ويقال للظالم : قَصَمَ الله ظهره ، ورجلٌ قَصِمٌ ، أي : هارٍ ضعيف سريع الانكسار ، وقناةٌ قَصِيمةٌ أي منكسرة ، والأقْصَمُ أعمُّ وأعرف من الأقصَفِ وهو الذي انقصمت ثنيَّتُه من النصف والقَصِيمَةُ من الرَّمل ما أنبت الغَضى ، وهي القصائم .
وفي حديث النبي : ( ويُرفعُ أهل الغُرفِ إلى غُرفهم في دُرَّة بيضاء ليس فيها قَصْمٌ ولا فَصْمٌ ) .
قال أبو عبيد : القصم بالقاف هو أن ينكسر الشيء فَيَبينَ ، يقال منه : قصمتُ الشيء : إذا كسرته حتى يَبِينَ ، ومنه قيل : فلانٌ أقْصَمُ الثَّنِيَّةِ إذا كان منكسِرها .
ومنه الحديث الآخر : ( استغنوا عن الناس ولو عن قِصْمَةِ السِّواك ) يعني ما انكسر منه إذا اسْتِيكَ به .
قال : وأما الفَصْمُ بالفاء فهو أن ينصدع الشيء من غير أن يَبِينَ .
أبو عبيد : القَصائمُ من الرِّمال ما ينبت العِضاه .
أبو منصور : وقول الليث في القَصِيمَةِ : ما ينبت الغَضى هو الصواب ، كذلك حفظته عن العرب ، والقَصيمُ موضع معروف يشقُّه طريق بطن فلجٍ .
وأنشد ابن السكيت :
يا ريّها اليوم على مبين
على مُبين جرد القصيم
وإياه عنى الراجز :
أفرِغْ لشولٍ وعشارٍ كُومِ
باتت تُعَشَّى الليل بالقَصيم
وقال آخر يصف صياداً :
وأشعثَ أعلى مالهِ كِفَفٌ لهُ
بفرشِ فلاةٍ بينهنَّ قَصيمُ
والفرش : منابتُ العُرْفُطِ .
شمر عن ابن الأعرابي : فرشٌ من عُرْفُطٍ وقصيمةٌ من غَضىً ، وأيكةٌ من أثْلٍ ، وغالٌ من سَلَمٍ وسليلٌ من سمرٍ .
وفي الحديث : ( تطلعُ الشمس من جهنم بين قَرْني شيطان فما ترتفع في السماء من قَصْمَةٍ إلا فُتح لها باب من النار فإذا اشتدت الظهيرة فُتحت الأبواب كلها ) ، القصْمةُ : مرقاةُ الدرجة سميت قَصْمةً لأنها كِسرةٌ ، وكل شيء كسرته فقد قصمتهُ .
قمص : قال الليث : القِماصُ ألا يستقر في موضع تراه يَقْمِصُ فيثبُ من مكانه من غير صبر ، يقال للقلِقِ قد أخذه القِماصُ .
قال : والقَمَصُ : ذباب صغار يكون فوق الماء ، والواحدة قَمَصَة ، والجراد أول ما يخرج من بيضه يسمى قَمَصاً ، والقَمِيصُ معروف يذكَّر ، وأنَّثه جريرٌ حين أراد به الدِّرع فقال :
يدعو هوازِنَ والقميصُ مُفاضةٌ
تحت النِّطاق تُشَدُّ بالأزرارِ
وقال ابن الأعرابي : رُوِي عن عثمان أن النبي قال له : ( إن الله سَيُقَمِّصُكَ قميصاً وإنك لتُلاَصُ على خلعه فإياك وخلعه ) ، قال : القميصُ : الخلافة ، والقميصُ : غلاف القلب ، والقميصُ : البِزْذَوْنُ الكثير القُماص والقِماصِ ، والضمُّ أفصح .
صقم : أهمله الليث .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الصَّيْقَمُ : المُنْتِنُ الرائحة .

##### Türkçe

ق ص م
**صمق** ، **قمص** ، **قصم** ، **صقم** .

**صمق** : Lîs onu ihmal etti.
Ve ( **نوادر الأعراب** )’da denilir: Falan kimse bugün’den beri **صامِقاً** ve **صامِياً** ve **صابِياً** olmaya devam etti; yani susamış yahut aç.
Dedi: Ve bu, **الحَرّة**’den bir **صَمَقةٌ**’dır: yani kalın (kaba). Dediler: Ve kapıyı **أَصْمَقْت** ve **أَصْفَقته**; yani onu kapattım; bunu Sülemî söyledi.

**قصم** : Lîs dedi: **القَصْمُ**: şeyin dövülmesi (ezilip kırılması). Ve zalime denilir: Allah onun sırtını **قَصَمَ** etti. Ve **قَصِمٌ** bir adam: yani çürük, zayıf, çabuk kırılan. Ve **قَصِيمةٌ** bir mızrak: yani kırık. Ve **الأقْصَمُ** , **الأقصَفِ**’ten daha genel ve daha bilinir; o, ön dişi yarıdan kırılmış olandır. Ve kumdan **القَصِيمَةُ**: **الغَضى** bitiren (yerdir); onlar **القصائم**’dir.
Ve Peygamber’in hadisinde: (Ve **الغُرف** ehli, içinde ne **قَصْمٌ** ne de **فَصْمٌ** bulunan beyaz bir inci içinde odalarına yükseltilir.)
Ebû Ubeyd dedi: **القصم** (kaf ile) şeyin kırılıp ayrılmasıdır; ondan “**قصمتُ** şeyi” denilir: onu, ayrılıncaya kadar kırdığım zaman. Ondan dolayı “falan kimse **أقْصَمُ الثَّنِيَّةِ**’dir” denildi: kırığı olan (ön dişi kırık) ise.
Ve ondan diğer hadis: (İnsanlardan, misvakın **قِصْمَةِ**’si bile olsa, müstağni olun.) Yani onunla misvak yapıldığında ondan kırılan şey.
Dedi: **الفَصْمُ** ise (fa ile) şeyin ayrılmaksızın çatlamasıdır.
Ebû Ubeyd: Kumlardan **القَصائمُ**: **العِضاه** bitiren (yerlerdir).
Ebû Mansûr: Lîs’in **القَصِيمَةِ** hakkında “**الغَضى** bitiren” sözü doğrudur; onu Araplardan böylece ezberledim. Ve **القَصيم** bilinen bir yerdir; onu, Batn-ı Felec yolunun yardığı (yerdir).
İbnü’s-Sikkît okudu:
يا ريّها اليوم على مبين
على مُبين جرد القصيم

Ve onu recez söyleyen kastetti:
أفرِغْ لشولٍ وعشارٍ كُومِ
باتت تُعَشَّى الليل بالقَصيم

Ve bir başkası bir avcıyı vasfederek dedi:
وأشعثَ أعلى مالهِ كِفَفٌ لهُ
بفرشِ فلاةٍ بينهنَّ قَصيمُ

Ve **الفرش**: **العُرْفُط**’un bitme yerleridir.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **فرشٌ** (bir) **عُرْفُط**’tandır; ve **قصيمةٌ** (bir) **غَضى**’dandır; ve **أيكةٌ** (bir) **أثْل**’dendir; ve **غالٌ** (bir) **سَلَم**’dendir; ve **سليلٌ** (bir) **سمر**’dendir.
Ve hadiste: (Güneş, şeytanın iki boynuzu arasından cehennemden doğar; gökte bir **قَصْمَةٍ** kadar yükselmez ki ona ateşten bir kapı açılmış olmasın; öğle şiddetlenince bütün kapılar açılır.) **القصْمةُ**: merdiven basamağıdır; ona **قَصْمةً** adı verildi, çünkü o bir kırık parçadır; her neyi kırdıysan onu **قصمتهُ** etmişsindir.

**قمص** : Lîs dedi: **القِماصُ**: bir yerde durmamak; onu görürsün, **يَقْمِصُ** eder de sabır olmaksızın yerinden sıçrar. Huzursuza “onu **القِماصُ** aldı” denilir.
Dedi: Ve **القَمَصُ**: suyun üstünde bulunan küçük sineklerdir; teki **قَمَصَة**. Ve çekirge, yumurtasından ilk çıktığında **قَمَصاً** diye adlandırılır. Ve **القَمِيصُ** bilinir; müzekker yapılır. Cerîr onu, zırhı kastettiğinde müennes yaptı da şöyle dedi:
يدعو هوازِنَ والقميصُ مُفاضةٌ
تحت النِّطاق تُشَدُّ بالأزرارِ

İbnü’l-A‘râbî dedi: Osman’dan rivayet edildi ki Peygamber ona dedi: (Şüphesiz Allah sana bir **قميصاً** giydirecek; sen de onu çıkarmaya zorlanacaksın; sakın onu çıkarma.) Dedi: **القميصُ**: hilâfettir. Ve **القميصُ**: kalbin kılıfıdır. Ve **القميصُ**: **البِزْذَوْنُ**; **القُماص** ve **القِماص**’ı çok olan (attır); ve damme (ile okunuş) daha fasîhtir.

**صقم** : Lîs onu ihmal etti.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الصَّيْقَمُ**: kokusu pis (kötü kokulu) olan.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والصاد وما يثلثهما)
(قصع)  القاف والصاد والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تطامُنٍ في شيء أو مطامَنةٍ له. من ذلك القَصْعَة، وهي معروفة، سمِّيت بذلك للهَزْمة. والقاصِعاء: أوَّل جِحَرة اليَربوع، وقياسُها ما ذكرناه. وقد تقَصَّع، إذا دخلَ قاصِعاءَه. قال:
فوَدَّ أبو ليلى طُفيلُ بنُ مالكٍ *** بمُنعَرَجِ السُّوبان لو يَتَقَصَّعُ([1])فأمَّا قَصْع النّاقة بجِرّتها فقالوا: هو أن ترُدَّها في جوفها. والماء يَقْصَعُ العطش: يقتلُه ويذهبُ به. قال:
* فانصاعَتِ الحُقْبُ لم تُقْصَع صَرائِرُها([2]) *
وقصَعتُ ببُسْط كَفِّي هامتَه: ضربْتُها. وقَصَعَ الله به، إذا بَقِيَ قمِيَّاً لا يَشِبُّ ولا يزداد، وهو مقصوعٌ وقصيعٌ.
(قصف)  القاف والصاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على كسرٍ لشيء. ولا يُخْلِف هذا القياسُ. يقال: قصَفت الرِّيحُ السفينةَ في البحر. وريحٌ قاصف([3]). والقَصِف: السَّريع الانكِسار. والقَصِيف: هشيم الشَّجر. ومنه قولُهم: انقصفوا عنه، إذا تركوه. وهو مستعار. والأقْصَف: الذي انكسرت ثَنِيَّتُه من النِّصف. ورعدٌ قاصف، أي شديد. وقياس ذلك كأنَّه يكاد يَقصِف الأشياءَ بشدَّته. يقولون: بَعثَ الله تعالى عليهم الرِّيحَ العاصف، والرّعدَ القاصف. ومنه القَصْف: صَرِيف البَعير بأسنانه. فأمَّا القَصْف في اللَّهو واللَّعِب فقال ابنُ دريد([4]): لا أحسبه عربيَّاً. وليس القَصْف الذي أنكَرَه ببعيدٍ من القياس الذي ذكرناه، وهو من الأصوات والجَلَبة. وقياسه في الرَّعد القاصف، وفي صَريف البَعير بأسنانِه.
(قصل)  القاف والصاد واللام أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على قطعِ الشيء. فالقَصْل: القَطْع. يقال قَصَله، إذا قطَعَه. والقَصِيل معروف، وسمِّي بذلك لسُرعة اقتصاله([5])، لأنَّه رَخْص. وسيف مِقْصَلٌ: قطّاع، وكذلك القَصَّال. ولسانٌ مِقْصَل على التشبيه. والقِصْل: الرَّجْل الضّعيف، لأنَّه منقطِع. فأمَّا القُصَالة فما يُعْزَل من البُرِّ ليُداسَ ثانيةً، فإن كان صحيحاً فقياسُه قريب.
(قصم)  القاف والصاد والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على الكسر. يقال: قصَمْت الشيء قَصْماً. والقُصَم: الرّجُل يَحطِم ما لَقي. وقال الله تعالى:﴿وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظالِمَةً﴾ [الأنبياء 11] أراد -والله أعلمُ- إهلاكَه إيّاهم، فعبَّر عنه بالكسر. والقَصِيمة والقَيْصوم: نبتان.
(قصو/ي)  القاف والصاد والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على بُعدٍ وإبعاد. من ذلك القَصَا: البُعْد. وهو بالمكان الأقصَى والنَّاحيةِ القُصوَى. وذهبتُ قَصا فلانٍ، أي ناحيته. ويقال: أحاطُونا القَصَا. أي وقفوا منّا بين البعيد والقريب غير أنَّهم مُحِيطون بنا كالشَّيءِ يَحُوط الشَّيءَ يحفظه. قال:
فحَاطُونا القَصَا ولقد رأونا *** قريباً حيثُ يُستَمَع السِّرارُ([6])
وأقصَيتُه: أبعدتُه. والقَصِيّةُ من الإبل: المودوعة الكريمة لا تُجهَد ولا تُرْكَب، أي تُقصَى إكراماً لها. فأمَّا النّاقةُ القَصْواء فالمقطوعة الأذُن.
وقد يمكن هذا على أنَّ أذنَها أُبعِدَت عنها حين قُطعت. ويقولون: قصَوتُ البعيرَ فهو مقصُوٌّ: قطعت أذنَه. وناقةٌ قَصْواء، ولا يقال بعيرٌ أقصَى.
(قصب)  القاف والصاد والباء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدهما على قَطْع الشّيء، ويدلُّ الآخَر على امتدادٍ في أشياءَ مجوَّفة.
فالأوّل القَصْب: القَطْع؛ يقال قَصَبْته قَصْباً. وسمِّي القصَّابُ قصّاباً لذلك. وسيف قَصَّابٌ، أي قاطع. ويقال: قَصَبْتُ الدّابةَ، إذا قطعتَ عليه شُربَه قبل أن يَرْوَى. ومن الباب: قَصَبت الرّجُل: إذا عبتَه، وذلك على معنى الاستعارة.
والأصل الآخر: الأقصاب: الأمعاء، واحدها قُصْب. والقَصَب معروف، الواحدة قَصَبة. والقَصْباء: جمع قَصَبة أيضاً. والقَصَب: أنابيبُ من جوهر. وفي الحديث: "بَشِّرْ خَدِيجةَ ببيتٍ في الجَنّة من قَصَب، لا صَخَب فيه ولا نَصَب".
والقَصَب: عُروق الرّئة. والقَصَب. مخارِجُ الماء من العيون؛ وهذا على معنى التشبيه. والقُصّاب: المَزَامير. قال:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمِيـ *** ـنُ والمُسمِعاتُ بقُصَّابِها([7])ومن الباب القَصائِب: الذوائب، واحدتها قَصِيبة. ويقال القُصَّابة: الخُصْلة من الشَّعر.
(قصد)  القاف والصاد والدال أصولٌ ثلاثة، يدلُّ أحدها على إتيانِ شيءٍ وأَمِّه، والآخَر على اكتنازٍ في الشيء.
فالأصل: قصَدته قَصْداً ومَقْصَداً. ومن الباب: أقْصَدَه السَّهمُ، إذا أصابه فقُتِل مَكانَه، وكأنّه قيلَ ذلك لأنَّه لم يَحِد عنه([8]). قال الأعشى:
فأقْصَدها [سهمي] وقد كان قبلها *** لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا([9])ومنه: أقْصَدَتْه حَيَّةٌ، إذا قتلَتْه.
والأصل الآخر: قَصَدْت الشيءَ كسرته. والقِصْدَة: القِطْعة من الشيء إذا تكسَّر، والجمع قِصَدٌ. [ومنه قِصَدُ] الرِّماح. ورمحٌ قَصِد، وقد انقَصَد. قال:
ترى قِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى كأنَّها *** تذرُّعُ خُِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([10])والأصل الثالث: الناقة القصيد: المكتنِزة الممتلِئة لحماً. قال الأعشى:
قطعتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ *** كرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قَصيد([11])ولذلك سمِّيت القصيدةُ من الشِّعر قصيدةً لتقصيد أبياتها، ولا تكون أبياتُها إلاَّ تامَّة الأبنية.
(قصر)  القاف والصاد والراء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على ألا يبلُغَ الشّيءُ مدَاه ونهايتَه، والآخر على الحَبْس. والأصلان متقاربان.
فالأوّل القِصَر: خلافُ الطُّول. يقول: هو قَصيرٌ بيِّن القِصَر. ويقال: قصَّرتُ الثَّوبَ والحبلَ تَقصيراً. والقَصْر: قَصْر الصّلاة: وهو ألاَّ يُتِمّ لأجل السّفَر. قال الله تعالى: ﴿فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. والقُصَيْرى: أسفل الأضلاع، وهي الواهنة. والقُصَيْرى: أفْعَى، سمِّيت لقِصَرها. ويقال أقْصَرت الشَّاةُ، إذا أسنَّتْ حتَّى تقصُرَ أطرافُ أسنانها. وأقصَرت المرأة: ولدت أولاداً قِصاراً. ويقال: قصَّرتُ في الأمرِ تقصيراً، إذا توانيت، وقصَرْت عنه قُصوراً: عَجَزت. وأقصرت عنه إذا نزعتَ عنه وأنت قادرٌ عليه. قال:
لولا علائقُ من نُعْمٍ عَلِقْتُ بها *** لأقْصرَ القلبُ مِنِّي أيَّ إقصارِ([12])وكل هذا قياسُه واحد، وهو ألاّ يبلُغَ مدَى الشّيء ونهايتَه.
والأصل الآخر، وقد قلنا إنهما متقاربان: القَصْر: الحبس، يقال: قَصَرْتُه، إذا حبستَه، وهو مقصور، أي محبوس، قال الله تعالى: ﴿حُورٌ مَقْصُوراتٌ في الخِيَامِ﴾ [الرحمن 72]. وامرأةٌ قاصِرَة الطَّرف: لا تمدُّه إلى غيرِ بَعلِها، كأنَّها تحبِس طرْفَها حَبْساً. قال الله سبحانه: ﴿فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ﴾ [الرحمن 56]. ومن الباب: قُصارَاك أن تفعَلَ كذا وقَصْرُكَ، كأنَّه يراد ما اقتصرت عليه وحَبَسْتَ نفسَك عليه. والمقاصر: جمع مقصورة، وكلُّ ناحيةٍ من الدار الكبيرة إذا أحيط عليها فهي مقصورة. وهذا جائزٌ أن يكون من القياس الأوَّل. ويقولون: فرسٌ قَصِيرٌ: مقرَّبة مُدْناةٌ لا تُترك تَرود، لنَفاستها عند أهلها. قال:
تراها عند قُبَّتِنا قصيراً *** ونبذُلُها إذا بَاقَتْ بَؤُوقُ([13])
وجارية قَصِيرةٌ وقَصُورةٌ من هذا. والتِّقصار: قلادةٌ شبيهة بالمِخْنَقة، وكأنَّها حُبِست في العُنق. قال:
ولها ظبيٌ يؤرِّثها *** جاعلٌ في الجِيد تِقصارَا([14])ومن الباب: قَصْر الظَّلامِ، وهو اختلاطُه. وقد أقبلَتْ مَقاصر الظَّلام، وذلك عند العشيّ. وقد يمكن أنْ يُحمَل هذا على القياس فيقال: إنَّ الظَّلامَ يَحبِس عن التصرُّف. ويقال: أقصَرْنا، إذا دخلْنا في ذلك الوقت. ويقال لذلك الوقت المَقْصَرة([15])، والجمع مَقاصر. قال:
فبعثتُها تَقِص المَقاصِر بعدما *** كَرَبتْ حياةُ النّار للمتنوِّرِ([16])ومما شذَّ عن هذا الباب القَصَر: جمع قَصَرة، وهي* أصلُ العُنق، وأصل الشجرة، ومُستغلَظُها. وقرئت: ﴿إنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كالْقَصَرِ([17])﴾ [المرسلات 32]. والقَصَر: داءٌ يأخذ في القصَر. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) لأوس بن حجر في ديوانه 11.
([2]) لذي الرمة كما سبق في حواشي (صر). وعجزه:
* وقد نشحن فلا ري ولا هيم *
([3]) في المجمل: "وهي ريح قاصف".
([4]) الجمهرة (3: 81).
([5]) في الأصل: "انفصاله"، صوابه في اللسان.
([6]) لبشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 141) واللسان (قصا).
([7]) البيت للأعشى في ديوانه 121 واللسان (قصب، جلل).
([8]) في الأصل: "فكأنه قد قبل ذلك لأنه لم يجد عنه".
([9]) ديوان الأعشى 109.
([10]) لقيس بن الخطيم في ديوانه 13 واللسان (قصد، ذرع، خرص، شطب). وقد سبق في (ذرع، شطب).
([11]) ديوان الأعشى 216. وهو في اللسان (قصد) بدون نسبة.
([12]) للنابغة الذبياني، من قصيدته التي مطلعها:
عوجوا فحيوا لنعم دمنة الدار *** ماذا تحيون من نؤى وأحجار
وقد عدها أبو زيد محمد بن أبي الخطاب القرشي، في جمهرة أشعار العرب، من المعلقات.
([13]) البيت لزغبة الباهلي أو مالك بن زغبة الباهلي، أو جزء بن رباح الباهلي. اللسان (قصر، بوق).
([14]) في الأصل: "يؤرقها"، تحريف، صوابه في اللسان (قصر، أرث) حيث نسب البيت إلى عدي بن زيد العبادي.
([15]) هو كمرحلة ومقعد ومنزل، كما في القاموس.
([16]) لابن أحمر، كما سبق في (بعث). ونسب في اللسان (قصر، وقص) إلى ابن مقبل.
([17]) هي قراءة ابن عباس وابن جبير ومجاهد والحسن وابن مقسم. تفسير أبي حيان (8: 407) في سورة المرسلات.

ـ

##### Türkçe

(قaf ve **صاد** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)

(**قصع**)  **القاف** ve **الصاد** ve **العين**; bir sahih asıldır; bir şeyde alçalma yahut ona alçaltma delâlet eder. Bundan: **القَصْعَة**; o bilinir; kırılma sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve **القاصِعاء**: **اليَربوع**’un deliğinin ilki; ve onun kıyası, zikrettiğimiz şeydir. Ve **تقَصَّع** etti, yani **قاصِعاء**’ına girdiği vakit. Dedi:
فوَدَّ أبو ليلى طُفيلُ بنُ مالكٍ *** بمُنعَرَجِ السُّوبان لو يَتَقَصَّعُ([1])
Ama devenin gevişini **قَصْع** etmesine gelince, dediler: o, onu karnının içine geri çevirmendir. Ve su, susuzluğu **يَقْصَعُ**: onu öldürür ve onu giderir. Dedi:
* فانصاعَتِ الحُقْبُ لم تُقْصَع صَرائِرُها([2]) *
Ve elimin içini yayarak onun başını **قصَعتُ**: onu vurdum. Ve Allah onunla **قَصَعَ** etti, yani o, ne gençleşen ne de artan, cılız olarak kaldığı vakit; ve o **مقصوع** ve **قصيع**dir.

(**قصف**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الفاء**; bir sahih asıldır; bir şey için kırmaya delâlet eder. Ve bu kıyas bozulmaz. Denir: rüzgâr denizde gemiyi **قصَفت**. Ve **قاصف** rüzgâr([3]). Ve **القَصِف**: çabuk kırılan. Ve **القَصِيف**: ağacın çalı çırpısı. Ve ondan onların sözü: ondan **انقصفوا** ettiler, yani onu terk ettikleri vakit. Ve o, ödünçlemedir. Ve **الأقْصَف**: ön dişi yarıdan kırılmış olan. Ve **قاصف** gök gürültüsü: yani şiddetli. Ve bunun kıyası, sanki şiddetiyle şeyleri kırmaya ramak kalır gibidir. Derler: Allah Teâlâ onların üzerine **الرِّيحَ العاصف**’ı ve **الرّعدَ القاصف**’ı gönderdi. Ve ondan **القَصْف**: devenin dişleriyle çıkardığı gıcırtı. Ama eğlence ve oyun içindeki **القَصْف** hakkında İbn Düreyd([4]) dedi ki: onu Arapça saymıyorum. Ve inkâr ettiği **القَصْف**, zikrettiğimiz kıyastan uzak değildir; ve o, sesler ve gürültüdendir. Ve onun kıyası, **الرَّعد القاصف**’ta ve devenin dişleriyle çıkardığı gıcırtıdadır.

(**قصل**)  **القاف** ve **الصاد** ve **اللام**; bir tek sahih asıldır; şeyin kesilmesine delâlet eder. O hâlde **القَصْل**: kesmedir. Denir: onu **قَصَله**, yani onu kestiği vakit. Ve **القَصِيل** bilinir; ve **اقتصاله**’nin sürati sebebiyle bununla adlandırıldı([5]); çünkü o ucuzdur. Ve **مِقْصَل** kılıç: kesici; ve yine **القَصَّال**. Ve benzetme üzere **مِقْصَل** dil. Ve **القِصْل**: zayıf adam; çünkü o kopuktur. Ama **القُصَالة**: buğdaydan ayrılıp ikinci defa çiğnenmek üzere ayrılan şey; eğer sahih ise, onun kıyası yakındır.

(**قصم**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الميم**; bir sahih asıldır; kırmaya delâlet eder. Denir: şeyi **قصَمْت**; **قَصْماً**. Ve **القُصَم**: karşılaştığını parçalayan adam. Ve Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظالِمَةً﴾ [الأنبياء 11] murad etti —Allah daha iyi bilir— onları helâk etmeyi; böylece onu kırma ile ifade etti. Ve **القَصِيمة** ve **القَيْصوم**: iki bitkidir.

(**قصو/ي**)  **القاف** ve **الصاد** ve illetli harf; bir sahih asıldır; uzaklık ve uzaklaştırmaya delâlet eder. Bundan: **القَصَا**: uzaklık. Ve o, en uzak yer ve en uzak yöndedir: **الأقصَى** ve **القُصوَى**. Ve falanın **قَصا**’sına gittim: yani onun tarafına. Ve denir: bizi **القَصَا** kuşattılar. Yani bizden, uzak ile yakın arasında durdular; ancak onlar, bir şeyin bir şeyi kuşatıp onu koruması gibi bizi kuşatıcıdırlar. Dedi:
فحَاطُونا القَصَا ولقد رأونا *** قريباً حيثُ يُستَمَع السِّرارُ([6])
Ve onu **أقصَيتُه**: onu uzaklaştırdım. Ve develerden **القَصِيّةُ**: bırakılmış, değerli olan; yormaz ve binilmez; yani ona ikram olarak uzak tutulur. Ama **القَصْواء** deve: kulağı kesik olan.
Ve bu, onun kulağının kesildiği vakit ondan uzaklaştırılmış olması üzerine mümkün olur. Ve derler: deveyi **قصَوتُ**; o hâlde o **مقصُوٌّ**dur: kulağını kestim. Ve **قَصْواء** deve; ve **أقصَى** deve denmez.

(**قصب**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الباء**; iki sahih asıldır: ikisi de şeyin kesilmesine delâlet eder; diğeri, içi boş şeylerde uzamaya delâlet eder.
Birincisi **القَصْب**: kesmedir; denir: onu **قَصَبْته**; **قَصْباً**. Ve bunun için **القصَّاب** kasap, kasap diye adlandırıldı. Ve **قَصَّاب** kılıç: yani kesici. Ve denir: biniti **قَصَبْتُ**, yani kanıncaya kadar içmeden önce onun içmesini kestin. Ve bâbdan: adamı **قَصَبت**: yani onu ayıpladığın vakit; bu, ödünçleme mânâsı üzeredir.
Diğer asıl: **الأقصاب**: bağırsaklar; tekili **قُصْب**. Ve **القَصَب** bilinir; tekili **قَصَبة**. Ve **القَصْباء**: yine **قَصَبة**’nin çoğuludur. Ve **القَصَب**: cevherden borulardır. Ve hadiste: “**خَدِيجة**’yi cennette **قَصَب**’dan bir evle müjdele; onda ne **صَخَب** vardır ne **نَصَب**.”
Ve **القَصَب**: akciğerin damarları. Ve **القَصَب**: pınarlardan su çıkışları; bu, benzetme mânâsı üzeredir. Ve **القُصّاب**: kaval(lar). Dedi:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمِيـ *** ـنُ والمُسمِعاتُ بقُصَّابِها([7])
Ve bâbdan **القَصائِب**: saç örgüleri; tekili **قَصِيبة**. Ve denir: **القُصَّابة**: saçtan tutam.

(**قصد**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الدال**; üç asıldır: birisi bir şeye gelmeye ve onu kastetmeye delâlet eder; diğeri, şeyde dolgunluğa delâlet eder.
Asıl: onu **قصَدته**; **قَصْداً** ve **مَقْصَداً**. Ve bâbdan: ok onu **أقْصَدَه**, yani ona isabet edip onu yerinde öldürdüğü vakit; sanki bu, ondan sapmadığı için söylenmiş gibidir([8]). A‘şâ dedi:
فأقْصَدها [سهمي] وقد كان قبلها *** لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا([9])
Ve ondan: yılan onu **أقْصَدَتْه**, yani onu öldürdüğü vakit.
Diğer asıl: şeyi **قَصَدْت**: onu kırdım. Ve **القِصْدَة**: kırıldığı vakit şeyden parça; çoğulu **قِصَدٌ**. [Ve ondan **قِصَدُ**] mızraklar. Ve **قَصِد** mızrak; ve **انقَصَد** etmiştir. Dedi:
ترى قِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى كأنَّها *** تذرُّعُ خُِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([10])
Üçüncü asıl: **القصيد** deve: dolgun, etle dolu. A‘şâ dedi:
قطعتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ *** كرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قَصيد([11])
Ve bunun için şiirden **القصيدة** kaside diye adlandırıldı; beyitlerinin **تقصيد** edilmesi sebebiyle; ve onun beyitleri ancak tam yapılı olur.

(**قصر**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الراء**; iki sahih asıldır: birisi, şeyin menziline ve nihayetine ulaşmamasına delâlet eder; diğeri, hapsetmeye delâlet eder. Ve iki asıl birbirine yakındır.
Birincisi **القِصَر**: uzunluğun zıddı. Der: o **قَصيرٌ**, **القِصَر**’ı açık. Ve denir: elbiseyi ve ipi **قصَّرتُ**; **تَقصيراً**. Ve **القَصْر**: namazı **قَصْر** etmek: o, sefer sebebiyle tamamlamamaktır. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. Ve **القُصَيْرى**: kaburgaların altı; ve o zayıf olandır. Ve **القُصَيْرى**: **أفْعَى** (bir yılan); kısalığı sebebiyle adlandırıldı. Ve denir: koyun **أقْصَرت** etti, yani yaşlandı da dişlerinin uçları kısaldığı vakit. Ve kadın **أقصَرت**: kısa çocuklar doğurdu. Ve denir: işte **قصَّرتُ**; **تقصيراً**, yani gevşek davrandığın vakit; ve ondan **قصَرْت**; **قُصوراً**: aciz kaldın. Ve ondan **أقصرت** ettiğin vakit: ona gücün yettiği hâlde ondan vazgeçtin. Dedi:
لولا علائقُ من نُعْمٍ عَلِقْتُ بها *** لأقْصرَ القلبُ مِنِّي أيَّ إقصارِ([12])
Ve bütün bunların kıyası birdir: o da şeyin menziline ve nihayetine ulaşmamasıdır.
Diğer asıl —ve ikisinin yakın olduğunu söylemiştik—: **القَصْر**: hapsetme; denir: onu **قَصَرْتُ**, yani onu hapsettiğin vakit; ve o **مقصور**dur: yani hapsedilmiş. Allah Teâlâ dedi: ﴿حُورٌ مَقْصُوراتٌ في الخِيَامِ﴾ [الرحمن 72]. Ve **قاصِرَة الطَّرف** kadın: bakışını kocasından başkasına uzatmaz; sanki bakışını bir hapsetme ile hapsediyor gibidir. Allah Subhânehu dedi: ﴿فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ﴾ [الرحمن 56]. Ve bâbdan: **قُصارَاك** şunu yapmandır ve **قَصْرُكَ**; sanki murad edilen, kendini onunla sınırladığın ve nefsini onun üzerinde hapsettiğindir. Ve **المقاصر**: **مقصورة**’nin çoğuludur; büyük evin her bir tarafı kuşatıldığı vakit o **مقصورة**dur. Ve bu, birinci kıyastan olması câizdir. Ve derler: **قَصِير** at: yaklaştırılmış, yakına alınmış; salıverilip otlağa gönderilmez; ehli yanında kıymetli oluşu sebebiyle. Dedi:
تراها عند قُبَّتِنا قصيراً *** ونبذُلُها إذا بَاقَتْ بَؤُوقُ([13])
Ve **قَصِيرة** ve **قَصُورة** cariye de bundandır. Ve **التِّقصار**: boğazlığa benzer bir gerdanlık; sanki boyunda hapsedilmiştir. Dedi:
ولها ظبيٌ يؤرِّثها *** جاعلٌ في الجِيد تِقصارَا([14])
Ve bâbdan: **قَصْر الظَّلامِ**; o, onun karışmasıdır. Ve **مَقاصر الظَّلام** geldi; bu, akşamüstü vaktindedir. Ve bu, kıyas üzerine taşınabilir; denir ki: karanlık, tasarruftan alıkoyup hapseder. Ve denir: **أقصَرْنا**, yani o vakte girdiğimiz vakit. Ve o vakte **المَقْصَرة** denir([15]); çoğulu **مَقاصر**. Dedi:
فبعثتُها تَقِص المَقاصِر بعدما *** كَرَبتْ حياةُ النّار للمتنوِّرِ([16])
Ve bu bâbdan şâz olan şeylerden: **القَصَر**: **قَصَرة**’nin çoğulu; o, boynun kökü, ağacın kökü ve onun kalın kısmıdır. Ve şöyle okunmuştur: ﴿إنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كالْقَصَرِ([17])﴾ [المرسلات 32]. Ve **القَصَر**: **القصَر**’da (kısalıkta) ortaya çıkan bir hastalıktır. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وكم قصمنا من قرية كانت ظالمة﴾ [الأنبياء/11] أي: حطمناها وهشمناها، وذلك عبارة عن الهلاك، ويسمى الهلاك قاصمة الظهر، وقال في آخر: ﴿وما كنا مهلكي القرى﴾ [القصص/59]. والقصم: الرجل الذي يقصم من قاومه.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿وكم **قصمنا** من قرية كانت ظالمة﴾ [الأنبياء/11]; yani: onu parçaladık ve kırıp ufaladık; bu, helâk hakkında bir ibaredir; helâk, **قاصمة الظهر** diye adlandırılır. Ve başka bir yerde dedi ki: ﴿وما كنا مهلكي القرى﴾ [القصص/59]. Ve **القصم**: kendisine karşı koyana karşı koyanı parçalayan adamdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ص م
ما به وصم وما فيه قصم ولا فصم وبه قصم وهو أقصم‏.‏
وانقصمت ثنيّته‏.‏
ولو سألتني قصمة سواك ما أعطيتك أي نفاثته وهي الشظيّة منه تبقى في المستاك فينفثها‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ استغنوا عن الناس ولو عن قصمة السواك ‏"‏ وبين أيديهم قصيمةٌ من غضاً وقصيمةٌ من أرطى كما يقال‏:‏ حرجة من طلح وقصيم وقصائم وذهبوا يخبطون في القصيم‏.‏
وهذه الدرجة فيها ثلاثون قصمة أي مرقاة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نزلت بهم قاصمة الظّهر‏.‏
قال‏:‏ كأن لم يلاق المرء عيشاً بنعمة إذا نزلت بالمرء قاصمة الظهر وقصم الله ظهر الظالم‏:‏ أنزل به البليّة‏.‏
ورجل قصم‏:‏ ضعيف سريع الانكسار‏.‏
وفلان يمضغ الشيح والقيصوم‏:‏ لمن خلصت بدويته‏.‏

##### Türkçe

ق ص م
Onda **وصم** yoktur ve onda **قصم** yoktur ve **فصم** yoktur; onda **قصم** vardır; o, **أقصم**dur.
Ve onun ön dişi **انقصمت**.
Eğer benden, senden başka bir **قصمة** isteseydin, sana vermezdim; yani onun **نفاثته**si; o, ondan olan **الشظيّة**dir; **المستاك**ta kalır da onu dışarı atar.
Ve hadiste: “İnsanlardan müstağni olun, **قصمة السواك**dan bile olsa.” Ve ellerinin önünde **قصيمةٌ** **غضاً**dan ve **قصيمةٌ** **أرطى**dan; denildiği gibi: **حرجة** **طلح**tan. Ve **قصيم** ve **قصائم**; ve **القصيم** içinde dalları silkerek gittiler.
Ve bu merdivende otuz **قصمة** vardır; yani basamak.
Ve mecazdan: Onlara **قاصمة الظّهر** indi.
Dedi ki:
Sanki kişi, bir nimetle bir hayat yaşamamış olur;
kişiye **قاصمة الظهر** indiği zaman.
Ve Allah zalimin sırtını **قصم** etti: ona belâyı indirdi.
Ve **قصم** bir adam: zayıf, çabuk kırılan.
Ve falan **الشيح** ve **القيصوم** çiğner: bedevîliği saflaşmış kimse için.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَصْمُ: دَقُّ الشيء. يقال للظالم: قَصَمَ الله ظهره. ابن سيده: القَصْمُ كسر الشيء الشديد حتى يَبين. قَصمه يَقْصِمه قَصْماً فانْقَصَمَ وتقَصَّمَ: كسَره كسْراً فيه بَيْنونة. ورجل قَصِمٌ أَي سريع الانْقِصام هَيَّابٌ ضعيف. وقُصَمُ مثل قُثَم: يَحْطِم ما لقي؛ قال ابن بري: صوابه قُصَمٌ مثل قُثَمٍ تَصْرِفُهما لأَنهما صِفتانِ، وإِنما العدل يكون في الأَسماء لا غير. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه قال في أَهل الجنة يُرْفَعُ أَهلُ
الغُرَفِ إِلى غُرَفِهم في دُرَّة بَيْضاء ليس فيها قَصْمٌ ولا فَصْمٌ؛ أَبو عبيدة: القَصْمُ، بالقاف، هو أَن ينكسر الشيء فيبَين، يقال منه: قَصَمْت الشيء إِذا كسرتَه حتى يبين، ومنه قيل: فلان أَقْصَمُ الثَّنِيَّة إذا كان منكسرها، وأَما الفَصْمُ، بالفاء، فهو أَن يَنْصَدِعَ الشيء من غير أَن يَبِين. وفي الحديث: الفاجرُ كالأَرْزَةِ صمَّاءُ مُعْتدِلة حتى يَقْصِمها الله. وفي حديث عائشة تصف أَباها، رضي الله عنهما: ولا قَصَمُوا له قَناة، ويروى بالفاء. وفي حديث كعب: وجدت انْقِصاماً في ظهري، ويروى بالفاء، وقد تقدما. ورمح قَصِمٌ: منكسر، وقناة قَصِمةٌ كذلك، وقد قَصِمَ.وقَصِمَتْ سِنُّه قَصَماً وهي قَصْماء: انشقت عَرْضاً ورجل أَقصمُ الثنية إِذا كان منكسرها من النصف بيّن القَصَمِ، والأَقْصَمُ أَعمُّ وأََعرف من الأَقصف، وهو الذي انقصمت ثنيته من النصف. يقال: جاءتكمُ القَصْماء، تذهب به إِلى تأْنيث الثنية. قال بعض الأَعراب لرجل أَقصَمِ الثنيةِ: جاءتكم القَصْماء، ذهب إِلى سِنِّه فأَنثها. والقَصْماء من المعز: التي انكسر قرناها من طرفيهما إِلى المُشاشة، وقال ابن دريد: القَصْماء، من المعز المكسورة القرنِ الخارجِ، والعَضْباء المكسورة القرن الداخل، وهو المُشاش.والقَصْمُ في عَروض الوافر: حذف الأَول وإِسكان الخامس، فيبقى الجزء فاعِيلٌ، فينقل في التقطيع إِلى مَفْعولن، وذلك على التشبيه بقَصْم السن أَو القَرْن. وقَصْمُ السواكِ وقَصْمَتُه وقِصْمَتُه الكسرة منه، وفي الحديث: اسْتَغْنُوا عن الناس ولو عن قِصْمةِ السواكِ. والقصمة، بكسر القاف، أَي الكسرة منه إِذا استيك به، ويروى بالفاء. وقَصَمه يَقْصِمه قَصْماً: أَهلكه. وقال الزجاج في قوله تعالى: وكم قَصَمْنا من قرية؛ كم في موضع نصب بقَصَمنا، ومعنى قَصمنا أَهلكنا وأَذهبنا. ويقال: قَصَمَ الله عُمُر الكافر أَي أَذهبه.
والقاصِمةُ: اسم مدينة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم؛ قال ابن سيده: أَرى ذلك لأَنها قَصَمت الكفر أَي أَذْهَبته.
والقَصْمة، بالفتح: مَرْقاة الدرجة مثل القَصْفة. وفي الحديث: إِن الشمس لتَطْلُعُ من جهنم بين قَرْنَيْ شيطان فما ترتفع في السماء من قَصْمة إِلا فُتحَ لها باب من النار، فإِذا اشتدَّت الظهيرة فُتحت الأَبواب كلها. وسميت المرقاة قَصْمة لأَنها كسرة من القصم الكسر. وكلُّ شيء كَسَرْته فقد قَصَمْته. وأَقْصامُ المَرْعى: أُصُوله ولا يكون إِلا من الطَّريفة، الواحد قِصْمٌ. والقَصْمُ: العتيق من القطن؛ عن أَبي حنيفة. والقَصِيمة: ما سهل من الأَرض وكثر شجره.والقَصِيمةُ: مَنْبِت الغَضى والأَرْطَى والسَّلَم؛ وهي رملة؛ قال لبيد:
وكتِيبة الأَحْلافِ قد لاقَيْتُهمْ،
حيثُ اسْتَفاضَ دَكادِكٌ وقَصِيمُ
وقال بشر في مفرده:
وباكَرَه عِندَ الشُّروقِ مُكَلَّبٌ
أَزَلُّ، كسِرْحانِ القَصِيمةِ ، أَغْبَرُ
قال: وقال أُنَيْف بن جَبَلة:
ولقدْ شَهِدْتُ الخَيْلَ يَحْمِلُ شِكَّتي
عَتِدٌ، كسِرْحانِ القَصِيمة، مُنْهِب
الليث: القَصِيمةُ من الرمل ما أَنبت الغَضَى وهي القَصائِمُ. أَبو عبيد: القصائمُ من الرمال ما أَنبت العِضاه. قال أَبو منصور: وقول الليث في القَصِيمة ما يُنبت الغضى هو الصواب. والقَصِيمُ: موضع معروف يَشُقُّه طَرِيقُ بَطْن فَلْجٍ؛ وأَنشد ابن السكيت:
يا رِيَّها اليومَ على مُبِينِ،
على مُبينٍ جَرِدِ القَصِيمِ
مُبِين: اسم بئر. والقَصِيم: نَبْت. والأَجارِدُ من الأَرض: ما لا يُنبت؛ وقال:
أَفْرِغْ لِشَوْلٍ وعِشارٍ كُومِ
باتَتْ تُعَشَّى اللَّيلَ بالقَصِيم،
لبَابة من هَمِقٍ عَيْشُوم
الرياشي: أَنشدني الأَصمعي في النون مع الميم:
يَطْْعُنُها بخَنْجَرٍ مِنْ لَحْمِ،
تحْتَ الذُّنابَى في مكانٍ سُخْنِ
قال: ويسمى هذا السناد. قال الفراء: سمي الدال والجيم الإِجادة، رواه عن الخليل؛ وقال الشاعر يصف صَيّاداً:
وأَشْعَثَ أَعْلى ماله كِفَفٌ له،
بفَرْشِ فَلاة، بَيْنَهُنَّ قَصِيمُ
الفَرْش: مَنابت العُرْفُط. ابن الأَعرابي: فَرْشٌ من عُرفط، وقَصِيمةٌ من غَضىً، وأَيْكَةٌ
من أَثْل، وغالٌّ من سَلَم، وسَلِيلٌ من سَمُرٍ للجماعة منها. وقال أَبو حنيفة: القَصِيمُ، بغير هاء، أَجَمة الغضى، وجمعها قَصائم وقُصْم. والقَصِيمةُ: الغَيْضة.
والقَيْصوم: ما طال من العشب، وهو كالقَيْعُون؛ عن كراع. والقَيْصُوم: من نبات السهل؛ قال أَبو حنيفة: القَيْصُوم من الذكور ومن الأَمْرار، وهو طيب الرائحة من رَياحين البر، وورقه هَدَب، وله نَوْرَة صفراء وهي تَنْهض على ساق وتطول؛ قال جرير:
نَبتَتْ بمَنْبِتِه فطابَ لشمِّها،
ونَأَتْ عن الجَثْجاثِ والقَيْصُوم
وقال الشاعر:
بلادٌ بها القَيْصُومُ والشِّيحُ والغَضَى
أَبو زيد: قَصَم راجعاً وكصَمَ راجعاً إذا رجع من حيث جاء ولم يُتِمَّ إلى حيث قصَد.

##### Türkçe

**القَصْمُ**: şeyin dövülmesi. Zâlime denir: “Allah onun sırtını **قَصَمَ**.” İbn Sîde:
**القَصْمُ**: şeyin, ayrılma belirinceye kadar şiddetli kırılmasıdır. Onu **قَصَمَ**; **يَقْصِمه**; **قَصْماً**; böylece **فانْقَصَمَ**
ve **تقَصَّمَ**: onda ayrılma bulunan bir kırma ile onu kırdı. Ve **رجل قَصِمٌ**: yani çabuk **الانْقِصام**
(inkısâm) eden, ürkek, zayıf. Ve **قُصَمُ** tıpkı **قُثَم** gibi: karşılaştığını parçalar; İbn Berrî dedi: doğrusu
**قُصَمٌ** tıpkı **قُثَمٍ** gibi; ikisini de i‘râb edersin, çünkü ikisi de sıfattır; adalet ise ancak
isimlerde olur, başka değil. Ve Nebî’nin hadîsinde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: cennet ehli hakkında
şöyle dediği: **أَهلُ**
**الغُرَفِ** (odalar ehli) kendi odalarına beyaz bir inci içinde yükseltilir; onda ne **قَصْمٌ** ne de **فَصْمٌ** vardır;
Ebû Ubeyde: **القَصْمُ**, **القاف** ile, şeyin kırılıp ayrılmasının belirgin olmasıdır; bundan denir:
**قَصَمْت** şeyi, onu ayrılıncaya kadar kırdığın zaman; bundan dolayı denildi: falan **أَقْصَمُ الثَّنِيَّة**
(ön dişi kırık)tir; kırığı olan kimse ise. **الفَصْمُ** ise, **الفاء** ile, şeyin
ayrılma belirgin olmaksızın çatlamasıdır. Ve hadîste: günahkâr, dimdik, sert bir sedir ağacı gibidir; ta ki
Allah onu **يَقْصِمها** (kırıp parçalayıncaya) kadar. Ve Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadîste:
“Ve ona bir mızrak gövdesi **قَصَمُوا** (kırmadılar)”; **بالفاء** ile de rivayet edilir. Ve Ka‘b’ın hadîsinde:
“sırtımda bir **انْقِصاماً** (inkısâm) buldum”; **بالفاء** ile de rivayet edilir; ikisi daha önce geçti. Ve **رمح قَصِمٌ**:
kırık; ve **قناة قَصِمةٌ** de böyledir; ve o **قَصِمَ**. Ve **قَصِمَتْ سِنُّه** **قَصَماً**; o **قَصْماء**dır:
enlemesine yarıldı. Ve **رجل أَقصمُ الثنية**: eğer onun ön dişinin kırığı yarıdan ise, **بيّن القَصَمِ**
(kırılmanın belirgin olduğu) hâlde. Ve **الأَقْصَمُ** daha genel ve **الأَقصف**’tan daha bilinir; o,
ön dişi yarıdan inkısâm etmiş olandır. Denir: “size **القَصْماء** geldi”;
bunu, ön dişin müennes yapılmasına götürür. Bazı bedevîler, ön dişi kırık bir adama dedi:
“size **القَصْماء** geldi”; onun dişine gitti de onu müennes yaptı. Ve keçilerden **القَصْماء**:
iki boynuzu da uçlarından **المُشاشة**’ye kadar kırılmış olan; İbn Düreyd dedi: **القَصْماء**, keçilerden,
dış boynuzu kırık olan; **العَضْباء** ise iç boynuzu kırık olan; o da **المُشاش**tır. Ve **القَصْمُ**,
**عَروض الوافر**’de: ilkinin hazfi ve beşincinin sükûnlandırılmasıdır; böylece cüz **فاعِيلٌ** kalır;
taktî‘de **مَفْعولن**’a nakledilir; bu, dişin yahut boynuzun kırılmasına benzetme üzerinedir. Ve **قَصْمُ السواكِ**
ve **قَصْمَتُه** ve **قِصْمَتُه**: ondan olan kırık parçadır; ve hadîste: “insanlardan müstağni olun,
misvakın **قِصْمةِ**’si (kırık parçası) kadar bile olsa.” Ve **القصمة**, **القاف**’ın kesriyle:
yani onunla misvak yapıldığında ondan olan kırık parça; **بالفاء** ile de rivayet edilir. Ve onu **قَصَمه**
**يَقْصِمه** **قَصْماً**: onu helâk etti. Ve Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: “وكم **قَصَمْنا** من قرية”;
**كم** **قَصَمنا** ile nasb yerindedir; **قَصمنا**’nın mânası: helâk ettik ve giderdik. Ve denir:
Allah kâfirin ömrünü **قَصَمَ**: yani onu giderdi.
Ve **القاصِمةُ**: Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, şehrinin adıdır; İbn Sîde dedi:
bunu, onun küfrü **قَصَمت** (kırıp giderdi)ği için görüyorum; yani onu giderdi.
Ve **القَصْمة**, fetha ile: merdiven basamağının bir basamağı; **القَصْفة** gibi. Ve hadîste: “Güneş,
cehennemden bir şeytanın iki boynuzu arasından doğar; gökte bir **قَصْمة** kadar yükselmez ki
ona ateşten bir kapı açılmış olmasın; öğle sıcağı şiddetlenince bütün kapılar açılır.”
Basamağa **قَصْمة** adı verildi; çünkü o, kırma olan **القصم**’dan bir kırık parçadır. Sen her neyi kırarsan
onu **قَصَمْت** olmuş olursun. Ve **أَقْصامُ المَرْعى**: onun kökleridir; ancak **الطَّريفة**’den olur;
tekili **قِصْمٌ**dur. Ve **القَصْمُ**: pamuğun eskisi; Ebû Hanîfe’den. Ve **القَصِيمة**:
yerin yumuşak olanı ve ağacı çok olanı. Ve **القَصِيمةُ**: **الغَضى**’nın, **الأَرْطَى**
ve **السَّلَم**’in bittiği yer; o bir kumluktur; Lebîd dedi:
وكتِيبة الأَحْلافِ قد لاقَيْتُهمْ،
حيثُ اسْتَفاضَ دَكادِكٌ وقَصِيمُ
Ve Bişr, müfredinde dedi:
وباكَرَه عِندَ الشُّروقِ مُكَلَّبٌ
أَزَلُّ، كسِرْحانِ القَصِيمةِ ، أَغْبَرُ
Dedi ki: ve Üneyf b. Cebele dedi:
ولقدْ شَهِدْتُ الخَيْلَ يَحْمِلُ شِكَّتي
عَتِدٌ، كسِرْحانِ القَصِيمة، مُنْهِب
Leys: kumdan **القَصِيمةُ**, **الغَضى** bitiren şeydir; bunlar **القَصائِمُ**dir. Ebû Ubeyd:
kumlardan **القصائمُ**, **العِضاه** bitiren şeydir. Ebû Mansûr dedi: Leys’in **القَصِيمة** hakkında,
**الغضى** bitiren şey olduğu sözü doğrudur. Ve **القَصِيمُ**: **طَرِيقُ بَطْن فَلْجٍ**’in yardığı
bilinen bir yerdir; İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
يا رِيَّها اليومَ على مُبِينِ،
على مُبينٍ جَرِدِ القَصِيمِ
**مُبِين**: bir kuyunun adıdır. Ve **القَصِيم**: bir bitkidir. Ve yerden **الأَجارِدُ**:
bitirmeyen şeydir; ve dedi:
أَفْرِغْ لِشَوْلٍ وعِشارٍ كُومِ
باتَتْ تُعَشَّى اللَّيلَ بالقَصِيم،
لبَابة من هَمِقٍ عَيْشُوم
Riyâşî: Asma‘î bana, **النون** ile **الميم** bahsinde inşâd etti:
يَطْْعُنُها بخَنْجَرٍ مِنْ لَحْمِ،
تحْتَ الذُّنابَى في مكانٍ سُخْنِ
Dedi: buna **السناد** denir. Ferrâ dedi: **الدال** ve **الجيم**’e **الإِجادة** adı verildi;
bunu Halîl’den rivayet etti. Ve şair, bir avcıyı vasfederek dedi:
وأَشْعَثَ أَعْلى ماله كِفَفٌ له،
بفَرْشِ فَلاة، بَيْنَهُنَّ قَصِيمُ
**الفَرْش**: **العُرْفُط**’un bittiği yerlerdir. İbnü’l-A‘râbî: **فَرْشٌ** **عُرفط**tandır,
ve **قَصِيمةٌ** **غَضى**dandır, ve **أَيْكَةٌ**
**أَثْل**dendir, ve **غالٌّ** **سَلَم**dendir, ve **سَلِيلٌ** **سَمُرٍ**dendir; bunların cemaatine.
Ebû Hanîfe dedi: **القَصِيمُ**, **هاء**sız, **الغضى**’nın bir sık ağaçlığıdır; cem‘i **قَصائم** ve **قُصْم**dur.
Ve **القَصِيمةُ**: sık ağaçlıktır.
Ve **القَيْصوم**: otun uzayanı; o, **القَيْعُون** gibidir; Kurâ‘dan. Ve **القَيْصُوم**:
düzlük bitkilerindendir; Ebû Hanîfe dedi: **القَيْصُوم** erkeklerdendir ve **الأَمْرار**dandır; o,
kır reyhanlarının güzel kokulusudur; yaprağı püsküllüdür; onun sarı bir çiçeği vardır; bir sap üzerinde yükselir
ve uzar; Cerîr dedi:
نَبتَتْ بمَنْبِتِه فطابَ لشمِّها،
ونَأَتْ عن الجَثْجاثِ والقَيْصُوم
Ve şair dedi:
بلادٌ بها القَيْصُومُ والشِّيحُ والغَضَى
Ebû Zeyd: **قَصَم** dönerek ve **كصَمَ** dönerek: geldiği yerden dönüp,
kastettiği yere kadar tamamlamadığı zaman.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ص م * * قَصَم * الشيء سره حتى يبين وبابه ضرب تقول قصمه * فانْقَصَم * و * تَقَصَّم * و * القِصْمَةُ * بالكسر الكسرة وفي الحديث ﴿استغنوا عن الناس ولو عن قسمة السواك﴾ و * القَيْصُومُ * نبت

##### Türkçe

* ق ص م * * **قَصَم** * şey’i kırdı; onu, (kırığı) ortaya çıkıncaya kadar yardı; ve onun bâbı **ضرب**’dır; dersin ki: **قصمه**; böylece **فانْقَصَم** ve **تَقَصَّم**. Ve **القِصْمَةُ** (kesre ile): kırık (parça). Ve hadiste: ﴿İnsanlardan müstağni olun, misvakın paylaştırılmasından bile﴾ Ve **القَيْصُومُ**: bir bitki.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( قَصَمَهُ يَقْصِمهُ ) قَصْمًا : ( كَسَرَهُ | وأَبَانَهُ ) ، وفي الصِّحاح حتَّى يَبِينَ ( أَوْ | كَسَرَهُ وإِنْ لَمْ يَبِنْ ) ، وفي حَدِيثِ أَهْلِ | الجَنَّة :   في دُرَّةٍ بَيْضَاءَ لَيْسَ فِيهَا قَصْمٌ | ولا فَصْمٌ   ، فبِالقَافِ كَسْرٌ مَعَ بَيْنُونَةٍ | وبِالفَاءِ من غَيْرِ بَيْنُونَةٍ ، كذا نَقَلهُ | الزَّمخشَرِيُّ في الكَشَّافِ ، ومَرَّ في   ف ص | م   ، وقِيلَ - بالقاف - : كَسْرُ الشَّيْءِ مِنْ | طُولِهِ ، وبالفَاءِ : قَطعُ الشَّيءِ المُسْتَدِيرِ ، كذا | قَالَه المُناوِيُّ في مُهِمَّاتِ التَّعرِيفِ ( فانْقَصَمَ | وتَقَصَّمَ ) كِلاهُمَا مُطاوِعُ قَصَمَهُ . | | ( و ) قَصَمَ فُلانٌ راجعًا : ( رَجَعَ مِنْ | حَيْثُ جَاءَ ) وَلَمْ يُتِمَّ إلى حَيْثُ قَصَدَ ، | رواه أَبُو تُرابٍ عن أَبِي سَعِيدٍ . | | ( وهو أَقْصَمُ الثَّنِيَّةِ : مُنْكَسِرُهَا من | النِّصْفِ فهو بَيِّنُ القَصَمِ ، مُحَرَّكَةً ) كما | في الصِّحَاح ، وفي التَّهذِيب : الأَقْصَمُ | أَعَمُّ وأَعْرَفُ من الأَقْصَفُ ، وهو الذي | انْفَصَمَتْ ثَنِيَّتُهُ مِنَ النَّصْفِ . | | ( والقَصْمَاءُ ) من ( المَعِز : المَكْسُورَةُ | القَرْنِ الخَارِجِ ) ، والعَضْبَاءُ : المَكْسُورَةُ القَرْنِ | الدَّاخِلِ ، وهو المُشاشُ ، نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ عن |

| ابنِ دُرَيْدٍ ( ج : قُصْمٌ ) ، بالضَّمِّ . وفي | المُحْكَم : القَصْمَاءُ مِنَ المَعِزِ : التي انْكَسَرَ | قَرْنَاهَا مِنْ طَرَفَيْهِمَا إلى المُشَاشَةِ . | | ( والقَصْمُ والقَصْمَةُ ، مُثَلَّثةً : الكَسْرُ ) ، | فالكَسْرُ عن الجَوْهَرِيِّ في القَصْمة ، ( والضَّمُّ عن الصَّنْعَانِيِّ ) في تَكْمِلَتِه على | الصِّحاح ، ( والفَتْحُ عن ) ابن عُدَيْسٍ في | ( البَاهِرِ ، و ) المُرَادُ ( بالكَسْرِ : الكَسْرَةُ ) | يقال : قَصْمُ السِّوَاكِ ، وقِصْمَتُه : الكسرَةُ | منه ، ( وفي الحَدِيثِ :   اسْتَغْنُوا وَلَوْ عَنْ | قِصْمَةِ سِوَاكٍ   ) يَعْنِي : ما انْكَسَرَ منه | إِذَا اسْتِيكَ بِهِ ، ويقال : لو سأَلْتَنِي قِصْمَةَ | سِوَاكٍ ما أَعْطَيْتُكَ ، أي : نُفَاثَتَهُ وهو | الشَّظِيَّةُ منه تَبقَى فِي فِي المُسْتَاكِ فَيَنْفِثُها ، | كما في الأَساسِ . | | ( و ) القَصْمَةُ ، ( بالفَتْحِ : المَرْقَاةُ ) | لِلدَّرَجَةِ ، مِثْلُ القَصْفَةِ كما في الصّحاح ، | ومنه الحَدِيث :   وما تَرْتَفِعُ في السَّماءِ من | قَصْمَةٍ - يَعْنِي الشَّمسَ - إلا فُتِحَ لها بابٌ | من النَّارِ   . | | ( و ) القَصِمُ ، ( كَكَتِفٍ : السَّرِيعُ | الانْكِسَارِ ) ، يقال : رجلٌ قَصِمٌ كما في | الصّحاح ، وفي المُحْكَم : رجل قَصِمٌ : أي : | ضاوٍ ضَعِيفٌ سَرِيعُ الانْكِسَارِ . ورُمحٌ | قَصِمٌ أي : مُنْكسِرٌ ، وقد قَصِمَ ، كفَرِحَ . | | ( و ) قُصَمٌ : ( كَزُفَرَ : مَنْ يَحْطِمُ ما | لَقِيَ ) ، نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ . | | ( والقَصِيمَةُ ) ، كسَفِينَةٍ : ( رمْلَةٌ تُنْبِتُ | الغَضَى ) كما في الصِّحاح ، زاد غَيرُه : | والأَرْطَى والسَّلَمَ ( أَو ) أَجَمَةُ الغَضَى ، أَوْ | ( جَمَاعةُ الغَضَى المُتَقَارِبِ ) ، يقال : | قَصِيمَةٌ مِنْ غَضًى ، وأَيْكَةً مِنْ أَثْلٍ ، وغَالٌّ | مِنْ سَلَمٍ ، وسَلِيلٌ مِنْ سَمُرٍ ، وفَرْشٌ مِنْ | عُرْفُطٍ ( ج : قَصِيمٌ ) ، وأَنشدَ الجَوْهَرِيُّ : | % ( * حيث استَفَاضَ دَكَادِكٌ وقَصِيمُ * % ) % | ( جج ) جمع الجَمْع : ( قُصُمٌ ) ، بالضَّمِّ | ( وقَصَائِمُ ) . وفي التَّهْذِيبِ : القَصِيمَةُ من |

| الرَّمْل : ما أَنْبَتَتْ الغَضَى وهي القَصَائِمُ | وقيل : قَصَائِمُ الرَّمَالِ : ما أَنْبَتَتِ العِضَاهَ ، | قال : والصَّوابُ الأوَّل . | | ( و ) القَصِيمَةُ ( ع ) بِعَيْنِه سُمِّي | بِذَلِك . | | ( و ) القَصِيمُ ، ( كأَمِيرٍ : ع بَيْنَ اليَمَامَةِ | والبَصْرَةِ ) لِبَنِي ضَبَّةَ ، وقِيلَ : بَيْنَ رَامَةَ | ومَطْلَعِ الشَّمْسِ ، هُمَا من بِلادِ تَمِيم ، | ورامَةُ ورَاءَ القريتَيْن في حَقِّ أبانِ بنِ | دَارِم ، قاله نَصْرٌ . | | ( و ) قِيلَ : ( ع بِشِقِّهِ طَرِيقُ بَطْنِ | فَلْج ) ، كَمَا في التَّهذِيب . | | ( و ) القَصِيمُ : ( عَتِيقُ القُطْن ) ، والذي | في المُحْكَم : ( القَصْمُ : العَتِيقُ من القُطْن ، | ( أو عَتِيقُ شَجَرِهِ . ) | | ( و ) القَصْمُ ، ( بِالكَسْرِ ) وعليه اقْتَصَر | ابنُ سِيدَه ، ( أو الفَتْحِ : أصلُ المَراتِعِ ، ج : | أَقْصَامٌ ) . وفي المحكم : أَقصَامُ المَرْعَى : | أُصًولُه ، ولا يَكُونُ إلا مِنَ الطَّرِيفةِ ، | الواحِدُ : قِصْمٌ . | | ( و ) القَصَمُ ، ( بِالتَّحْرِيكِ : بَيْضُ | الجَرَادِ . ) | | ( والقَيْصُومُ : نَبْتٌ وهو صِنْفانِ : أُنْثَى | وذَكَرٌ ، النَّافِعُ منه أَطْرَافُهُ ، وزَهْرُهُ مُرٌّ | جِدًّا ويُدْلَكُ البَدَنُ به للنَّافِضِ ) | والحُمَّيَاتِ مُطْلَقًا ( فَلا يَقْشَعِرُّ إلا يَسِيرًا ، | ودُخَانُه يَطْرُدُ الهَوَامَّ ) مُطْلَقًا ، ( وشُرْبُ | سَحِيقِهِ نيِئًا نافِعٌ لعُسْرِ النَّفَسِ والبَوْلِ | والطَّمْثِ ولِعِرْقِ النَّسَا ، ويُنْبِتُ الشَّعْرَ | ويَقْتُلُ الدُّودَ ) ، ويُزِيلُ أوْجَاعَ الصَّدْرِ | وضِيقَ النَّفَسِ ، ويُحَلِّلُ الأوْرَامَ الغَلِيظَةَ | طِلاءً . وفي المُحْكَمِ : القَيْصُومُ : ما طَالَ | من العُشْبِ ، والقَيْصُومُ : من نَباتِ | السَّهْلِ ، ومن الذُّكورِ والأمْرارِ ، وهو | طَيِّبُ الرَّائِحَةِ من رَيَاحِينِ البَرِّ ، وورقُه | هَدَبٌ لهَ نَوْرةٌ صَفْراءُ ، وهي تَنْهَضُ على

| سَاقٍ وتَطُولُ ، وأنشَد الجوهَرِيّ : | % ( * بِلادٌ بِها القَيْصُومُ والشِّيحُ والغَضَى * % ) % | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | يُقالُ لِلظَّالِم : قَصَمَ الله ظَهْرَه أَيْ : | أَنْزَلَ بِهِ بَلِيَّةً . | | ونَزَلَتْ بِهِ قَاصِمَةُ الظَّهْرِ . | | وقَصِمَتْ سِنُّه قَصَمًا ، وهي قَصْمَاءُ : | انْشَقَّتْ عَرْضًا . | | والقَصْمُ في عَرُوضِ الوَافِرِ : حَذْفُ | الأَوَّلِ وإسْكَانُ الخَامِسِ ، فَيَبْقَى الجُزءُ | فاعلْتُن ، فَيُنْقَلُ في التَّقْطِيعِ إلى مَفْعُولُنْ ، | وهو على التَّشْبِيهِ بِقَصْمِ القَرْنِ أو السِّنِّ . | | والقَاصِمَةُ : اسْمُ مَدِينَةِ النَّبِيِّ صَلَّى | الله عَليه وسَلَّم ؛ أُرَاهُ لأَنَّها قَصَمَتِ | الكُفْرَ وأَذْهَبَتْه . | | والقَصِيمَةُ : مَا سَهُلَ من الأَرضِ | وكَثُر شَجَرُه . | | وقَناةٌ قَصِمَةٌ ، أَيْ : مُنْكَسِرةٌ . | | وفُلانٌ يَمْضِغُ الشِّيحَ والقَيْصُومَ ؛ لِمَنْ | خَلَصَتْ بَدَوِيَّتُه ، كَمَا في الأسَاسِ . | | وسَيْفٌ قَصِمٌ ، كَكَتِفٍ ، وفيه قَصَمٌ ، | مُحَرَّكَةً : تكَسُّرٌ في حَدِّه ، عن ابنِ قُتَيْبَةَ . |

##### Türkçe

( **قَصَمَهُ يَقْصِمهُ** ) **قَصْمًا**: (onu kırdı ve ayırdı); **الصِّحاح**’ta “ta ki ayrılıncaya kadar” (yahut “ayrılmasa bile onu kırdı”) [şeklindedir]. **أَهْلِ الجَنَّة** hadîsinde: “beyaz bir incinin içinde **قَصْمٌ** yoktur ve **فَصْمٌ** yoktur”; böylece **القاف** ile: ayrılma ile birlikte bir kırmadır; **الفاء** ile ise ayrılma olmaksızın [olan]dır. Bunu **الزَّمخشَرِيُّ** **الكَشَّاف**’ta nakletmiştir; ve **ف ص م**’de geçti. Ve denildi ki — **القاف** ile —: bir şeyin uzunluğundan kırılmasıdır; **الفاء** ile ise: yuvarlak şeyin kesilmesidir; bunu **المُناوِيُّ** **مُهِمَّاتِ التَّعرِيف**’te söylemiştir. ( **فانْقَصَمَ** ve **تَقَصَّمَ** ) ikisi de **قَصَمَهُ**’nun mutâvi‘idir.

(ve) falan kimse geri dönerken **قَصَمَ**: (geldiği yerden geri döndü) ve kastettiği yere kadar tamamlamadı; bunu Ebû Türâb, Ebû Sa‘îd’den rivayet etti.

(ve o, **أَقْصَمُ الثَّنِيَّةِ**’dir: onun yarıdan kırılmış olanıdır; böylece **القَصَم**ı açıkça belli olandır; harekeli) **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi. **التَّهذِيب**’te: **الأَقْصَمُ**, **الأَقْصَفُ**’tan daha genel ve daha bilinir; o, ön dişi yarıdan **انْفَصَمَتْ** olan kimsedir.

(ve **القَصْمَاءُ**) (keçiden: dıştaki boynuzu kırık olan)dır; **العَضْبَاءُ** ise: içteki boynuzu kırık olan; o da **المُشاشُ**tur. Bunu **الجَوْهَرِيُّ**, İbn Düreyd’den nakletti. (çoğulu: **قُصْمٌ**) zamme ile. **المُحْكَم**’de: keçiden **القَصْمَاءُ**: iki boynuzu uçlarından **المُشاشَة**’ye kadar kırılmış olan.

(ve **القَصْمُ** ve **القَصْمَةُ**, üç vecih üzere: kırma)dır. Böylece kırma, **الجَوْهَرِيُّ**’den **القَصْمة**’de; (zammi ise **الصَّنْعَانِيِّ**’den) **الصِّحاح** üzerine tekmilesinde; (fethi ise) İbn ‘Udeys’ten **البَاهِر**’de. (ve) murad (kesre ile): (kırık parça)dır. Denir: **قَصْمُ السِّوَاكِ** ve **قِصْمَتُه**: ondan kırık parça. (ve hadîste: “**اسْتَغْنُوا وَلَوْ عَنْ قِصْمَةِ سِوَاكٍ**”) yani: onunla misvaklandığında ondan kırılan şey. Ve denir: “Benden **قِصْمَةَ سِوَاكٍ** isteseydin sana vermezdim”; yani: onun döküntüsü; o da ondan bir kıymıktır; misvaklanan kimsenin ağzında kalır da onu tükürür; **الأَساس**’ta olduğu gibi.

(ve) **القَصْمَةُ**, (fetihle: basamak)tır; merdiven basamağı için; **الصّحاح**’ta olduğu gibi **القَصْفَة** gibi. Ondan hadîs: “Gökte **قَصْمَةٍ** — yani güneş — yükselmez ki ona ateşten bir kapı açılmış olmasın.”

(ve) **القَصِمُ**, ( **كَكَتِفٍ** gibi: çabuk kırılan)dır. Denir: **رجلٌ قَصِمٌ**; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. **المُحْكَم**’de: **رجل قَصِمٌ**: yani: zayıf, güçsüz, çabuk kırılan. Ve **رُمحٌ قَصِمٌ**: yani kırık; ve **قَصِمَ** olmuştur; **فَرِحَ** gibi.

(ve) **قُصَمٌ**: ( **كَزُفَرَ** gibi: karşılaştığını parçalayan kimse)dir; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti.

(ve **القَصِيمَةُ**), **سَفِينَةٍ** gibi: ( **الغَضَى** bitiren bir kumluk)tur; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Başkası artırdı: ve **الأَرْطَى** ve **السَّلَم**; (yahut) **الغَضَى**’nın bir koruluğu; yahut (birbirine yakın **الغَضَى** topluluğu). Denir: **قَصِيمَةٌ مِنْ غَضًى**; ve **أَيْكَةً مِنْ أَثْلٍ**; ve **غَالٌّ مِنْ سَلَمٍ**; ve **سَلِيلٌ مِنْ سَمُرٍ**; ve **فَرْشٌ مِنْ عُرْفُطٍ**. (çoğulu: **قَصِيمٌ**). **الجَوْهَرِيُّ** şu beyti okudu:
% ( * حيث استَفَاضَ دَكَادِكٌ وقَصِيمُ * ) %

(çoğulun çoğulu) cem‘u’l-cem‘: ( **قُصُمٌ** ) zamme ile; (ve **قَصَائِمُ**). **التَّهْذِيب**’te: kumdan **القَصِيمَةُ**: **الغَضَى** bitiren şeydir; onlar **القَصَائِمُ**dir. Ve denildi: **قَصَائِمُ الرَّمَالِ**: **العِضَاهَ** bitiren şeydir. Dedi ki: doğru olan birincisidir.

(ve) **القَصِيمَةُ** ( **ع** ): bizzat onunla bu adla adlandırılmıştır.

(ve) **القَصِيمُ**, ( **كأَمِيرٍ** gibi: **ع**; **اليَمَامَة** ile **البَصْرَة** arasında) Benî Ḍabba’nındır. Ve denildi: **رَامَة** ile güneşin doğduğu yer arasında; ikisi Temîm beldelerindendir. Ve **رامَة**, **القريتَيْن**’in arkasındadır; Ebân b. Dârim’in hakkı içinde; bunu Nasr söyledi.

(ve) denildi: ( **ع**; onun yarısında **طَرِيقُ بَطْنِ فَلْج** yolu)dur; **التَّهذِيب**’te olduğu gibi.

(ve) **القَصِيمُ**: (pamuğun eskisi)dir. **المُحْكَم**’de olan ise: (**القَصْمُ**: pamuğun eskisi; (yahut onun ağacının eskisi)).

(ve) **القَصْمُ**, (kesre ile) ve İbn Sîde bununla yetindi; (yahut fetih ile: otlakların aslı; çoğulu: **أَقْصَامٌ**). **المحكم**’de: **أَقصَامُ المَرْعَى**: onun asıllarıdır; ancak **الطَّرِيفة**’den olur; tekili: **قِصْمٌ**.

(ve) **القَصَمُ**, (hareke ile: çekirge yumurtası).

(ve **القَيْصُومُ**: bir bitkidir; o iki sınıftır: dişi ve erkek. Ondan faydalı olan: uçlarıdır. Çiçeği pek acıdır; titreme için beden onunla ovulur) ve hummalar için mutlak olarak (böylece ancak az bir ürperme olur). Ve onun dumanı haşereleri mutlak olarak kovar. (Ve onun tozunun çiğ olarak içilmesi nefes darlığına, idrar[a], hayız[a] ve siyatik damarına faydalıdır; saç bitirir ve kurtları öldürür); ve göğüs ağrılarını ve nefes darlığını giderir; kalın şişlikleri sürme olarak çözer. **المُحْكَم**’de: **القَيْصُومُ**: ottan uzun olan şeydir. Ve **القَيْصُومُ**: ova bitkilerindendir; erkeklerden ve acılardandır; kara reyhanlarındandır, hoş kokuludur. Yaprağı püsküllüdür; onun sarı bir çiçeği vardır; o, üzerinde yükselir…

| **سَاقٍ** ve uzar; el-Cevherî inşâd etti: |
% ( * Ülkeler ki onda **القَيْصُومُ** ve **الشِّيحُ** ve **الغَضَى** vardır * % ) % |
[ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: |
| Zâlime denilir: **قَصَمَ الله ظَهْرَه** yani: |
| ona bir belâ indirdi. |
| |
| Ve ona **قَاصِمَةُ الظَّهْرِ** indi. |
| |
| Ve dişi **قَصَمًا** ile kırıldı; o **قَصْمَاءُ**dur: |
| enlemesine yarıldı. |
| |
| Ve **القَصْمُ** (arûzda) **عَرُوضِ الوَافِرِ**’de: |
| birincinin hazfi ve beşincinin iskânıdır; böylece cüz kalır |
| **فاعلْتُن**; sonra takti‘de **مَفْعُولُنْ**’a nakledilir, |
| ve o, boynuzun yahut dişin kırılmasıyla teşbih üzerinedir. |
| |
| Ve **القَاصِمَةُ**: Nebî’nin şehrinin adıdır—Allah ona salât ve selâm etsin—; onu, |
| küfrü kırdığı ve onu giderdiği için sanıyorum. |
| |
| Ve **القَصِيمَةُ**: yerden kolay olan şeydir |
| ve ağacı çok olan. |
| |
| Ve **قَناةٌ قَصِمَةٌ**, yani: kırık. |
| |
| Ve falan kimse **الشِّيحَ** ve **القَيْصُومَ** çiğner; kimin |
| bedevîliği saflaştıysa, **الأسَاسِ**’ta olduğu gibi. |
| |
| Ve **سَيْفٌ قَصِمٌ**, **كَكَتِفٍ** gibi; ve onda **قَصَمٌ** vardır, |
| harekeli: keskinliğinde kırılma; İbn Kuteybe’den. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَيْصُومٌ
قَيْصُومٌ ذ Artemisia abrotanum, or southern-wood; also called قَيْصُومٌ ذَكَرٌ: and قَيْصُومٌ أُنْثَى is applied to santolina.

##### Türkçe

قَيْصُومٌ
**قَيْصُومٌ**: Artemisia abrotanum, yahut southern-wood; ayrıca **قَيْصُومٌ ذَكَرٌ** diye de adlandırılır: ve **قَيْصُومٌ أُنْثَى** santolina’ya uygulanır.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَصَمَ
قَصَمَ I ( n. ac. قَصْم 1 ),
a.  Broke.

b.  Returned.

تَقَصَّمَ
تَقَصَّمَ V ,  اِنْقَصَمَ VII ,
a.  Broke; was broken.

قَصْم
قَصْم 1 , ( pl. أَقْصَاْم 38 ),
a.  Bit, piece, fragment.

قَصْمَة
قَصْمَة 1t ,
a.  see 1 .

b.  Step, stair.

قِصْمَة
قِصْمَة 2t ,  قُصْمَة 3t ,
a.  see 1 .

قَصَم
قَصَم 4 ,
a.  Fracture, breach; gap.

b.  Locusts' eggs.

قَصِم
قَصِم 5 ,
a.  Brittle, frail, fragile.

قُصَم
قُصَم 9 ,
a.  Breaker, smasher.

قَصِيْمَة
قَصِيْمَة 25t , ( pl. قَصِيْم 25 ,  قَصَاْئِمُ 46 ),
a.  Sandy tract.

##### Türkçe

**قَصَمَ**
**قَصَمَ** I (mastar ismi: **قَصْم** 1),
a. Kırdı.

b. Geri döndü.

**تَقَصَّمَ**
**تَقَصَّمَ** V, **اِنْقَصَمَ** VII,
a. Kırdı; kırıldı.

**قَصْم**
**قَصْم** 1, (çoğulu: **أَقْصَاْم** 38),
a. Parça, kısım, kırıntı.

**قَصْمَة**
**قَصْمَة** 1t,
a. 1’e bak.

b. Adım, basamak.

**قِصْمَة**
**قِصْمَة** 2t, **قُصْمَة** 3t,
a. 1’e bak.

**قَصَم**
**قَصَم** 4,
a. Kırık, gedik; açıklık.

b. Çekirge yumurtaları.

**قَصِم**
**قَصِم** 5,
a. Kırılgan, zayıf, narin.

**قُصَم**
**قُصَم** 9,
a. Kıran, parçalayan.

**قَصِيْمَة**
**قَصِيْمَة** 25t, (çoğulu: **قَصِيْم** 25, **قَصَاْئِمُ** 46),
a. Kumlu saha.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قصم
قََصَمَ - يَقْصِمُ
قََصَمَ - يَقْصِمُ + كائن + شيئاً: يأتي إلى شيء صلب وقاس، فيضربه بقوة، فيكسره ويفرقه أجزاء كبيرة متصلة، ولكنها تكاد تنفصل بعضها عن بعض
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التكسير والتهشيم "، وهي
قَصَفَ - يَقْصِفُ، قََصَمَ - يَقْصِمُ، هَشَمَ - يَهْشِمُ، قَضَّ - يَقٌُضُّ، هَارَ - يَهُوْرُ، رَفَتَ - يَرْفِتُ (رَفَتَ - يَرْفُتُ)
قصمنا
 	﴿وكم قصمنا من قرية كانت ظالمة وأنشأنا بعدها قوما آخرين(11)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [قصم] ق ص م: قَصَم الشيء سره حتى يبين وبابه ضرب تقول قصمه فانْقَصَم و تَقَصَّم و القِصْمَةُ بالكسر الكسرة وفي الحديث ﴿استغنوا عن الناس ولو عن قسمة السواك﴾ و القَيْصُومُ نبت
معجم الفرائد القرآنية:
ق ص م
" قَصَمْنَا" في قوله تعالـى :" وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً " (11) الأنبياء .
القَصْمُ : الحطم والهشم، ويعبر به عن الهلاك. والقصم يكون كسراً مع بينونة، أما الفصم فهو كسر من غير بينونة .
الراغب
قصم
- قال تعالى: }وكم قصمنا من قرية كانت ظالمة﴿[الأنبياء/11] أي: حطمناها وهشمناها، وذلك عبارة عن الهلاك، ويسمى الهلاك قاصمة الظهر، وقال في آخر:﴾وما كنا مهلكي القرى{ [القصص/59]. والقصم: الرجل الذي يقصم من قاومه.
ملخص اللسان:
1.     القَصْمُ: دَقُّ الشيء. يقال للظالم: قَصَمَ الله ظهره. القَصْمُ كسر الشيء الشديد حتى يَبين.
2.      قَصمه يَقْصِمه قَصْماً فانْقَصَمَ وتقَصَّمَ: كسَره كسْراً فيه بَيْنونة.
3.     وقُصَمُ: يَحْطِم ما لقي؛
4.      وقَصِمَتْ سِنُّه قَصَماً وهي قَصْماء: انشقت عَرْضاً
5.     ورجل أَقصمُ الثنية إِذا كان منكسرها من النصف بيّن القَصَمِ،
6.      وقَصَمه يَقْصِمه قَصْماً:أَهلكه.
7.     ومعنى قَصمنا أَهلكنا وأَذهبنا.
لسان العرب
● - قصم: القَصْمُ: دَقُّ الشيء. يقال للظالم: قَصَمَ الله ظهره. ابن سيده:       القَصْمُ كسر الشيء الشديد حتى يَبين. قَصمه يَقْصِمه قَصْماً فانْقَصَمَ       وتقَصَّمَ: كسَره كسْراً فيه بَيْنونة. ورجل قَصِمٌ أَي سريع الانْقِصام       هَيَّابٌ ضعيف. وقُصَمُ مثل قُثَم: يَحْطِم ما لقي؛ قال ابن بري: صوابه       قُصَمٌ مثل قُثَمٍ تَصْرِفُهما لأَنهما صِفتانِ، وإِنما العدل يكون في       الأَسماء لا غير. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه قال في أَهل       الجنة يُرْفَعُ أَهلُ       الغُرَفِ إِلى غُرَفِهم في دُرَّة بَيْضاء ليس فيها قَصْمٌ ولا فَصْمٌ؛       أَبو عبيدة: القَصْمُ، بالقاف، هو أَن ينكسر الشيء فيبَين، يقال منه:       قَصَمْت الشيء إِذا كسرتَه حتى يبين، ومنه قيل: فلان أَقْصَمُ الثَّنِيَّة       إذا كان منكسرها، وأَما الفَصْمُ، بالفاء، فهو أَن يَنْصَدِعَ الشيء من       غير أَن يَبِين. وفي الحديث: الفاجرُ كالأَرْزَةِ صمَّاءُ مُعْتدِلة حتى       يَقْصِمها الله. وفي حديث عائشة تصف أَباها، رضي الله عنهما: ولا       قَصَمُوا له قَناة، ويروى بالفاء. وفي حديث كعب: وجدت انْقِصاماً في ظهري، ويروى       بالفاء، وقد تقدما. ورمح قَصِمٌ: منكسر، وقناة قَصِمةٌ كذلك، وقد       قَصِمَ.وقَصِمَتْ سِنُّه قَصَماً وهي قَصْماء: انشقت عَرْضاً ورجل أَقصمُ       الثنية إِذا كان منكسرها من النصف بيّن القَصَمِ، والأَقْصَمُ أَعمُّ وأََعرف       من الأَقصف، وهو الذي انقصمت ثنيته من النصف. يقال: جاءتكمُ القَصْماء،       تذهب به إِلى تأْنيث الثنية. قال بعض الأَعراب لرجل أَقصَمِ الثنيةِ:       جاءتكم القَصْماء، ذهب إِلى سِنِّه فأَنثها. والقَصْماء من المعز: التي انكسر       قرناها من طرفيهما إِلى المُشاشة، وقال ابن دريد: القَصْماء، من المعز       المكسورة القرنِ الخارجِ، والعَضْباء المكسورة القرن الداخل، وهو       المُشاش.والقَصْمُ في عَروض الوافر: حذف الأَول وإِسكان الخامس، فيبقى الجزء       فاعِيلٌ، فينقل في التقطيع إِلى مَفْعولن، وذلك على التشبيه بقَصْم السن أَو       القَرْن. وقَصْمُ السواكِ وقَصْمَتُه وقِصْمَتُه الكسرة منه، وفي       الحديث: اسْتَغْنُوا عن الناس ولو عن قِصْمةِ السواكِ. والقصمة، بكسر القاف،       أَي الكسرة منه إِذا استيك به، ويروى بالفاء. وقَصَمه يَقْصِمه قَصْماً:       أَهلكه. وقال الزجاج في قوله تعالى: وكم قَصَمْنا من قرية؛ كم في موضع       نصب بقَصَمنا، ومعنى قَصمنا أَهلكنا وأَذهبنا. ويقال: قَصَمَ الله عُمُر       الكافر أَي أَذهبه.       والقاصِمةُ: اسم مدينة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم؛ قال ابن       سيده: أَرى ذلك لأَنها قَصَمت الكفر أَي أَذْهَبته.       والقَصْمة، بالفتح: مَرْقاة الدرجة مثل القَصْفة. وفي الحديث: إِن الشمس       لتَطْلُعُ من جهنم بين قَرْنَيْ شيطان فما ترتفع في السماء من قَصْمة       إِلا فُتحَ لها باب من النار، فإِذا اشتدَّت الظهيرة فُتحت الأَبواب كلها.       وسميت المرقاة قَصْمة لأَنها كسرة من القصم الكسر. وكلُّ شيء كَسَرْته       فقد قَصَمْته. وأَقْصامُ المَرْعى: أُصُوله ولا يكون إِلا من الطَّريفة،       الواحد قِصْمٌ. والقَصْمُ: العتيق من القطن؛ عن أَبي حنيفة. والقَصِيمة:       ما سهل من الأَرض وكثر شجره.والقَصِيمةُ: مَنْبِت الغَضى والأَرْطَى       والسَّلَم؛ وهي رملة؛ قال لبيد:       وكتِيبة الأَحْلافِ قد لاقَيْتُهمْ،       حيثُ اسْتَفاضَ دَكادِكٌ وقَصِيمُ       وقال بشر في مفرده:       وباكَرَه عِندَ الشُّروقِ مُكَلَّبٌ       أَزَلُّ، كسِرْحانِ القَصِيمةِ ، أَغْبَرُ       قال: وقال أُنَيْف بن جَبَلة:       ولقدْ شَهِدْتُ الخَيْلَ يَحْمِلُ شِكَّتي       عَتِدٌ، كسِرْحانِ القَصِيمة، مُنْهِب       الليث: القَصِيمةُ من الرمل ما أَنبت الغَضَى وهي القَصائِمُ. أَبو       عبيد: القصائمُ من الرمال ما أَنبت العِضاه. قال أَبو منصور: وقول الليث في       القَصِيمة ما يُنبت الغضى هو الصواب. والقَصِيمُ: موضع معروف يَشُقُّه       طَرِيقُ بَطْن فَلْجٍ؛ وأَنشد ابن السكيت:       يا رِيَّها اليومَ على مُبِينِ،       على مُبينٍ جَرِدِ القَصِيمِ       مُبِين: اسم بئر. والقَصِيم: نَبْت. والأَجارِدُ من الأَرض: ما لا       يُنبت؛ وقال:       أَفْرِغْ لِشَوْلٍ وعِشارٍ كُومِ       باتَتْ تُعَشَّى اللَّيلَ بالقَصِيم،       لبَابة من هَمِقٍ عَيْشُوم       الرياشي: أَنشدني الأَصمعي في النون مع الميم:       يَطْْعُنُها بخَنْجَرٍ مِنْ لَحْمِ،       تحْتَ الذُّنابَى في مكانٍ سُخْنِ       قال: ويسمى هذا السناد. قال الفراء: سمي الدال والجيم الإِجادة، رواه عن       الخليل؛ وقال الشاعر يصف صَيّاداً:       وأَشْعَثَ أَعْلى ماله كِفَفٌ له،       بفَرْشِ فَلاة، بَيْنَهُنَّ قَصِيمُ       الفَرْش: مَنابت العُرْفُط. ابن الأَعرابي: فَرْشٌ من عُرفط، وقَصِيمةٌ       من غَضىً، وأَيْكَةٌ       من أَثْل، وغالٌّ من سَلَم، وسَلِيلٌ من سَمُرٍ للجماعة منها. وقال أَبو       حنيفة: القَصِيمُ، بغير هاء، أَجَمة الغضى، وجمعها قَصائم وقُصْم.       والقَصِيمةُ: الغَيْضة.       والقَيْصوم: ما طال من العشب، وهو كالقَيْعُون؛ عن كراع. والقَيْصُوم:       من نبات السهل؛ قال أَبو حنيفة: القَيْصُوم من الذكور ومن الأَمْرار، وهو       طيب الرائحة من رَياحين البر، وورقه هَدَب، وله نَوْرَة صفراء وهي تَنْهض       على ساق وتطول؛ قال جرير:       نَبتَتْ بمَنْبِتِه فطابَ لشمِّها،       ونَأَتْ عن الجَثْجاثِ والقَيْصُوم       وقال الشاعر:       بلادٌ بها القَيْصُومُ والشِّيحُ والغَضَى       أَبو زيد: قَصَم راجعاً وكصَمَ راجعاً إذا رجع من حيث جاء ولم يُتِمَّ       إلى حيث قصَد.
مقاييس اللغة:
(قصم) القاف والصاد والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على الكسر. يقال: قصَمْت الشيء قَصْماً. والقُصَم: الرّجُل يَحطِم ما لَقي. وقال الله تعالى:﴿وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظالِمَةً﴾ [الأنبياء 11] أراد -والله أعلمُ- إهلاكَه إيّاهم، فعبَّر عنه بالكسر. والقَصِيمة والقَيْصوم: نبتان.
القاموس المحيط:
قَصَمَهُ يَقْصِمُه كسره وأبانه، أو كَسَرَه وإنْ لم يَبِنْ، فانْقَصَمَ وتَقَصَّمَ، ورَجَعَ من حيث جاءَ.
وهو أقْصَمُ الثَّنِيَّةِ: مُنْكَسِرُها من النِصْفِ، فهو بَيِّنُ القَصَمِ، محرَّكةً.
والقَصماءُ: المَعَزُ المكسورةُ القَرْنِ الخارِجِ ج: قُصْمٌ. والقَصْمُ والقَصْمَةُ، مُثَلَّثَةً: الكَسْرُ، والضم عن الصَّغانِيِّ، والفتحُ عن الباهِرِ، وبالكسر: الكِسْرَةُ.
وفي الحديث: " اسْتَغْنُوا ولو عن قِصْمَةِ سِواكٍ " ، وبالفتح: المِرْقاةُ. وككتِفٍ: السريعُ الانْكِسارِ. وكزُفَرَ: من يَحْطِمُ ما لَقِيَ. والقَصيمةُ: رَمْلَةٌ تُنْبِتُ الغَضَى، أو جماعةُ الغَضى المُتَقَارِبِ ج: قَصيمٌ جج: قُصُمٌ وقَصائمُ، وع. وكأَميرٍ: ع بين اليَمامةِ والبَصْرَةِ، و ع بشِقِّه طريقُ بَطْنِ فَلْجٍ. والقَصيمُ: عَتيقُ القُطْنِ، أو عَتيقُ شَجَرِه، وبالكسر أو الفتح: أصلُ المَراتِعِ ج: أقصامٌ، وبالتحريك: بَيْضُ الجَرادِ. والقَيْصُومُ: نبتٌ، وهو صِنْفانِ: أُنْثَى وذَكَرٌ، النافِعُ منه أطْرافُه، وزَهْرُهُ مُرٌّ جِدّاً، ويُدْلَكُ البدنُ به للنافِضِ، فلا يَقْشَعِرُّ إلا يَسيراً، ودُخانُه يَطْرُدُ الهَوامَّ، وشُرْبُ سَحيقِه نِيئاً نافِعٌ لعُسْرِ النَّفَسِ، والبَوْلِ، والطَّمْثِ، ولعِرْقِ النَّسا، ويُنْبتُ الشَّعَرَ، ويَقْتُلُ الدودَ.
تاج العروس:
( قصمه يقصمه ) قصما ( كسره وأبانه ) وفي الصحاح حتى يبين ( أو كسره وان لم يبن وفي حديث أهل الجنة في درة بيضاء ليس فيها قصم ولا فصم فبالقاف كسر مع بينونة وبالفاء من غير بينونة كذا نقله الزمخشري في الكشاف ومر في فصم وقيل بالقاف كسر الشئ من طوله وبالفاء قطع الشئ المستدير كذا قاله المناوي في مهمات التعريف ( فانفصم
وتقصم ) كلاهما مطاوع قصمه ( و ) قصم فلان راجعا ( رجع من حيث جاء ) ولم يتم الى حيث قصد رواه أبو تراب عن أبي سعيد
( وهو أقصم الثنية منكسرها من النصف فهو بين القصم محركة ) كما في الصحاح وفي التهذيب الاقصم أعم وأعرف من الاقصف وهو الذي انقصمت ثنيته من النصف ( والقصماء ) من ( المعز المكسورة القرن الخارج ) والعضباء المكسورة القرن الداخل وهو المشاش نقله الجوهري عن ابن دريد ( ج قصم ) بالضم وفي المحكم القصماء من المعز التي انكسر قرناها من طرفيهما الى المشاشة ( والقصم والقصمة مثلثة الكسر ) فالكسر عن الجوهري في القصمة ( والضم عن الصغاني ) في تكملته على الصحاح ( والفتح عن ) ابن عديس في ( الباهرو ) المراد من ( الكسر الكسرة ) يقال قصم السواك وقصمته الكسرة منه ( وفي الحديث استغنوا ولو عن قصمة سواك ) يعني ما انكسر منه إذا استيك به ويقال لو سألتني قصمة سواك ما أعطيتك أي نفاثته وهي الشظية منه تبقى في المستاك فينفثها كما في الاساس ( و ) القصمة ( بالفتح المرقاة ) للدرجة مثل القصفة كما في الصحاح ومنه الحديث وما ترتفع في السماء من قصمة يعني الشمس إلا فتح لها باب من النار ( و ) القصم ( ككتف السريع الانكسار ) يقال رجل قصم كما في الصحاح وفي المحكم رجل قصم أي ضاو ضعيف سريع الانكسار ورمح قصم أي منكسر وقد قصم كفرح ( و ) قصم ( كزفر من يحطم ما لقي ) نقله الجوهري ( والقصيمة ) كسفينة ( رملة تنبت الغضى ) كما في الصحاح زاد غيره والارطي والسلم ( أو ) أجمة الغضى أو ( جماعة الغضى المتقارب ) يقال قصيمة من غضى وأيكة من أثل وغال من سلم وسليل من سمر وفرش من عرفط ( ج قصيم ) وأنشد الجوهري * حيث استغاض دكادك وقصيم * ( جج ) جمع الجمع ( قصم ) بالضم ( وقصائم ) وفي التهذيب القصيمة من الرمل ما أنبتت الغضى وهي القصائم وقيل قصائم الرمال ما أنبتت العضاة قال والصواب الاول ( و ) القصيمة ( ع ) بعينه سمي بذلك ( و ) القصيم ( كأمير ع بين اليمامة والبصرة ) لبني ضبة وقيل بين رامة ومطلع الشمس هما من بلاد تميم ورامة وراء القريتين في حق أبان بن دارم قاله نصر ( و ) قيل ( ع بشقه طريق بطن فلج ) كما في التهذيب ( و ) القصيم ( عتيق القطن ) والذي في المحكم القصم العتيق من القطن ( أو عتيق شجرة و ) القصم ( بالكسر ) وعليه اقتصر ابن سيده ( أو الفتح أصل المراتع ج أقصام ) وفي المحكم أقصام المرعى أصوله ولا يكون إلا من الطريفة الواحد قصم ( و ) القصم ( بالتحريك بيض الجراد والقيصوم نبت وهو صنفان أنثى وذكر النافع منه أطرافه وزهره مرجدا ويدلك البدن به للنافض ) والحميات مطلقا ( فلا يقشعر إلا يسيرا ودخانه يطرد الهوام ) مطلقا ( وشرب سحيقه نيئا نافع لعسر النفس والبول والطمث ولعرق النساء وينبت الشعر ويقتل الدود ) ويزيل أوجاع الصدر وضيق النفس ويحلل الاورام الغليظة طلاء وفي المحكم القيصوم ما طال من العشب والقيصوم من نبات السهل ومن الذكور والامرار وهو طيب الرائحة من رياحين البر وورقه هدب له نورة صفراء وهي تنهض على ساق وتطول وأنشد الجوهري * بلاد بها القيصوم والشيح والغضى * ومما يستدرك عليه يقال للظالم قصم الله ظهره أي أنزل به بلية ونزلت به قاصمة الظهر وقصمت سنه قصما وهي قصماء انشقت عرضا والقصم في عروض الوافر حذف الاول وإسكان الخامس فيبقى الجزء فاعلتن فينقل في التقطيع الى مفعولن وهو على التشبيه بقصم القرن أو السن والقاصمة اسم صديقة النبي صلى الله عليه وسلم أراه لانها قصمت الكفر وأذهبته والقصيمة ما سهل من الارض وكثر شجره وقناة قصمة أي منكسرة وفلان يمضغ الشيح والقيصوم لمن خلصت بدويته كما في الاساس وسيف قصم ككتف وفيه قصم محركة تكسر في حده عن ابن قتيبة

##### Türkçe

قصm
**قََصَمَ** - **يَقْصِمُ**
**قََصَمَ** - **يَقْصِمُ** + bir varlık + bir şeyi: sert ve katı bir şeye gelir; ona kuvvetle vurur; böylece onu kırar ve onu, birbirine bitişik büyük parçalara ayırır; fakat onlar neredeyse birbirlerinden ayrılacak gibidir.
Ve lafız, “kırma ve parçalama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قَصَفَ** - **يَقْصِفُ**، **قََصَمَ** - **يَقْصِمُ**، **هَشَمَ** - **يَهْشِمُ**، **قَضَّ** - **يَقٌُضُّ**، **هَارَ** - **يَهُوْرُ**، **رَفَتَ** - **يَرْفِتُ** (**رَفَتَ** - **يَرْفُتُ**)

**قصمنا**
﴿Ve nice şehir(ler)i kırıp parçaladık ki zalim idi; ve ondan sonra başka bir kavim inşa ettik (11)﴾ **الأنبياء**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**قصم**] ق ص م: **قَصَم** şeyi: onu kırdı; ta ki ortaya çıksın; ve onun bâbı **ضرب**’dır; dersin ki: **قصمه**; böylece **انْقَصَم** ve **تَقَصَّم**. Ve **القِصْمَةُ** (kesre ile): kırık parça. Ve hadiste: ﴿İnsanlardan müstağni olun, misvakın bir parçası hakkında bile olsa﴾. Ve **القَيْصُومُ**: bir bitkidir.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
ق ص م
“**قَصَمْنَا**” O’nun (yüce) sözü içinde: “Ve nice şehir(ler)i kırıp parçaladık ki zalim idi” (11) **الأنبياء**.
**القَصْمُ**: ezip kırma ve parçalama; ve onunla helâk kastedilir. Ve **القصم** ayrılma ile birlikte bir kırma olur; أما **الفصم** ise ayrılma olmaksızın bir kırmadır.

Râgıb
**قصم**
- (Yüce) dedi: }Ve nice şehir(ler)i kırıp parçaladık ki zalim idi﴿[**الأنبياء**/11] yani: onu ezip kırdık ve parçaladık; ve bu, helâkın ifadesidir; ve helâka “sırtı kıran” denir. Ve başka bir yerde dedi:﴾Ve biz şehirleri helâk ediciler olmadık{ [**القصص**/59]. Ve **القصم**: kendisine karşı koyanı kırıp parçalayan adamdır.

Lisân özeti:
1. **القَصْمُ**: bir şeyi dövüp ezme. Zâlime denir: Allah onun sırtını **قَصَمَ**. **القَصْمُ**: şiddetli şeyi, ortaya çıkıncaya kadar kırmaktır.
2. **قَصمه** **يَقْصِمه** **قَصْماً**; böylece **انْقَصَمَ** ve **تقَصَّمَ**: içinde ayrılma bulunan bir kırma ile onu kırdı.
3. Ve **قُصَمُ**: karşılaştığını kırıp ezer;
4. Ve **قَصِمَتْ سِنُّه** **قَصَماً** ve o **قَصْماء**dır: enlemesine yarıldı.
5. Ve bir adam **أَقصمُ الثنية**dir; eğer onun kırığı yarıdan ise, **القَصَمِ** açıkça bellidir.
6. Ve **قَصَمه** **يَقْصِمه** **قَصْماً**: onu helâk etti.
7. Ve **قَصمنا**’nın manası: helâk ettik ve giderdik.

Lisânü’l-‘Arab
● - **قصم**: **القَصْمُ**: bir şeyi dövüp ezme. Zâlime denir: Allah onun sırtını **قَصَمَ**. İbn Sîde: **القَصْمُ** şiddetli şeyi, ortaya çıkıncaya kadar kırmaktır. **قَصمه** **يَقْصِمه** **قَصْماً**; böylece **انْقَصَمَ** ve **تقَصَّمَ**: içinde ayrılma bulunan bir kırma ile onu kırdı. Ve bir adam **قَصِمٌ**: yani hızlı **الانْقِصام**lı; ürkek, zayıf. Ve **قُصَمُ** tıpkı **قُثَم** gibi: karşılaştığını kırıp ezer; İbn Berrî dedi: doğrusu **قُصَمٌ** tıpkı **قُثَمٍ** gibi; ikisini de sarf edersin; çünkü ikisi de sıfattır; adl (sarfî adl) ancak isimlerde olur, başka değil. Ve Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hadisinde: cennet ehli hakkında dedi ki: oda ehli, beyaz bir incide odalarına yükseltilir; onda ne **قَصْمٌ** vardır ne **فَصْمٌ**. Ebû Ubeyde: **القَصْمُ**, **القاف** ile, şeyin kırılıp ayrılmasıdır; ondan denir: **قَصَمْت** şeyi, onu kırdığımda, ta ki ayrılsın; bundan dolayı denildi: falan **أَقْصَمُ الثَّنِيَّة**dir; eğer onun kırığı (belli) ise. أما **الفَصْمُ**, **الفاء** ile, şeyin ayrılmaksızın çatlamasıdır. Ve hadiste: günahkâr, dimdik sert bir sedir ağacı gibidir; ta ki Allah onu **يَقْصِمها**. Ve Âişe’nin, Allah onlardan razı olsun, babasını vasfettiği hadisinde: ve ona bir mızrak gövdesi **قَصَمُوا** etmediler; **الفاء** ile de rivayet edilir. Ve Ka‘b’ın hadisinde: sırtımda bir **انْقِصاماً** buldum; **الفاء** ile de rivayet edilir; ikisi daha önce geçti. Ve bir mızrak **قَصِمٌ**: kırık; ve bir mızrak gövdesi **قَصِمةٌ** da böyledir; ve o **قَصِمَ** olmuştur. Ve **قَصِمَتْ سِنُّه** **قَصَماً** ve o **قَصْماء**dır: enlemesine yarıldı. Ve bir adam **أَقصمُ الثنية**dir; eğer onun kırığı yarıdan ise, **القَصَمِ** açıkça bellidir. Ve **الأَقْصَمُ** **الأَقصف**’tan daha genel ve daha bilinir; o, ön dişi yarıdan kırılmış olandır. Denir: size **القَصْماء** geldi; onu, ön dişin müennes yapılmasına götürür. Bazı bedevîler, ön dişi **أَقصَم** olan bir adama dedi ki: size **القَصْماء** geldi; onun dişine gitti de onu müennes yaptı. Ve keçilerden **القَصْماء**: iki boynuzu uçlarından **المُشاشة**’ye kadar kırılmış olan. İbn Düreyd dedi: keçilerden **القَصْماء**: dış boynuzu kırık olan; ve **العَضْباء** iç boynuzu kırık olan; o da **المُشاش**tır. Ve **القَصْمُ** (vezn-i) **عَروض الوافر**’de: birincinin hazfi ve beşincinin sükûnlandırılmasıdır; böylece cüz’ **فاعِيلٌ** kalır; takti‘de **مَفْعولن**’a nakledilir; bu, dişin yahut boynuzun kırılmasına benzetme üzerinedir. Ve misvakın **قَصْمُ**’u ve **قَصْمَتُه** ve **قِصْمَتُه**: ondan kırık parça. Ve hadiste: insanlardan müstağni olun, misvakın **قِصْمة**’si hakkında bile olsa. Ve **القصمة**, **القاف**’ın kesresiyle: misvakla diş temizlendiğinde ondan kopan kırık parça; **الفاء** ile de rivayet edilir. Ve **قَصَمه** **يَقْصِمه** **قَصْماً**: onu helâk etti. Ve Zeccâc, (yüce) sözü hakkında dedi: “Ve nice şehir(ler)i **قَصَمْنا**”; **كم** **قَصَمنا** ile nasb mahallindedir; ve **قَصمنا**’nın manası: helâk ettik ve giderdik. Ve denir: Allah kâfirin ömrünü **قَصَمَ**; yani onu giderdi. Ve **القاصِمةُ**: Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, şehrinin adıdır; İbn Sîde dedi: bunu, onun küfrü **قَصَمَ** etmesi, yani onu gidermesi sebebiyle görüyorum. Ve **القَصْمة**, fetih ile: basamak; **القَصْفة** gibi. Ve hadiste: güneş, cehennemden bir şeytanın iki boynuzu arasından doğar; gökte bir **قَصْمة** kadar yükselmez ki ona ateşten bir kapı açılmış olmasın; öğle şiddetlenince bütün kapılar açılır. Ve basamağa **قَصْمة** denildi; çünkü o, kırma olan **القصم**dan bir kırık parçadır. Ve her şey ki onu kırdın, onu **قَصَمْت** etmişsindir. Ve otlağın **أَقْصامُ**’ı: kökleridir; ve ancak **الطَّريفة**den olur; tekili **قِصْمٌ**dur. Ve **القَصْمُ**: pamuğun eskisi; Ebû Hanîfe’den. Ve **القَصِيمة**: yerin kolay olanı ve ağacı çok olanı. Ve **القَصِيمةُ**: **الغَضى** ve **الأَرْطَى** ve **السَّلَم**’in bittiği yer; ve o bir kumluktur; Lebîd dedi:
وكتِيبة الأَحْلافِ قد لاقَيْتُهمْ،
حيثُ اسْتَفاضَ دَكادِكٌ وقَصِيمُ
Ve Bişr, müfredinde dedi:
وباكَرَه عِندَ الشُّروقِ مُكَلَّبٌ
أَزَلُّ، كسِرْحانِ القَصِيمةِ ، أَغْبَرُ
Dedi ki: Üneyf b. Cebele dedi:
ولقدْ شَهِدْتُ الخَيْلَ يَحْمِلُ شِكَّتي
عَتِدٌ، كسِرْحانِ القَصِيمة، مُنْهِب
Leys: **القَصِيمةُ** kumdan, **الغَضى** bitiren yerdir; ve onlar **القَصائِمُ**dir. Ebû Ubeyd: **القصائمُ** kumlardan, **العِضاه** bitiren yerdir. Ebû Mansûr dedi: Leys’in **القَصِيمة** hakkında “**الغضى** bitiren” sözü doğrudur. Ve **القَصِيمُ**: bilinen bir yerdir; onu **طَرِيقُ بَطْن فَلْجٍ** yarar; İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:
يا رِيَّها اليومَ على مُبِينِ،
على مُبينٍ جَرِدِ القَصِيمِ
**مُبِين**: bir kuyunun adıdır. Ve **القَصِيم**: bir bitkidir. Ve yerden **الأَجارِدُ**: bitirmeyen yerlerdir; ve dedi ki:
أَفْرِغْ لِشَوْلٍ وعِشارٍ كُومِ
باتَتْ تُعَشَّى اللَّيلَ بالقَصِيم،
لبَابة من هَمِقٍ عَيْشُوم
Riyâşî: Asma‘î bana, **النون** ile **الميم** bahsinde şu beyti okuttu:
يَطْْعُنُها بخَنْجَرٍ مِنْ لَحْمِ،
تحْتَ الذُّنابَى في مكانٍ سُخْنِ
Dedi ki: buna **السناد** denir. Ferrâ dedi: **الدال** ve **الجيم**’e **الإِجادة** adı verildi; onu Halîl’den rivayet etti. Ve şair, bir avcıyı vasfederek dedi:
وأَشْعَثَ أَعْلى ماله كِفَفٌ له،
بفَرْشِ فَلاة، بَيْنَهُنَّ قَصِيمُ
**الفَرْش**: **العُرْفُط**’un bittiği yerlerdir. İbnü’l-A‘râbî: **فَرْشٌ** **عُرفط**tandır; ve **قَصِيمةٌ** **غَضى**dandır; ve **أَيْكَةٌ** **أَثْل**dendir; ve **غالٌّ** **سَلَم**dendir; ve **سَلِيلٌ** **سَمُرٍ**dendir; bunların cemaatine. Ebû Hanîfe dedi: **القَصِيمُ**, **هاء**sız, **الغضى**’nın sık ağaçlığıdır; cem‘i **قَصائم** ve **قُصْم**dur. Ve **القَصِيمةُ**: koruluktur. Ve **القَيْصوم**: ottan uzayan şeydir; ve o, **القَيْعُون** gibidir; Kurâ‘dan. Ve **القَيْصُوم**: ova bitkilerindendir; Ebû Hanîfe dedi: **القَيْصُوم** erkeklerdendir ve **الأَمْرار**dandır; kırın reyhanlarından, güzel kokuludur; yaprağı püsküllüdür; ve onun sarı bir çiçeği vardır; bir sap üzerinde yükselir ve uzar; Cerîr dedi:
نَبتَتْ بمَنْبِتِه فطابَ لشمِّها،
ونَأَتْ عن الجَثْجاثِ والقَيْصُوم
Ve şair dedi:
بلادٌ بها القَيْصُومُ والشِّيحُ والغَضَى
Ebû Zeyd: **قَصَم** geri dönerek ve **كصَمَ** geri dönerek: geldiği yerden döndüğünde ve kastettiği yere tamamlamadığında (böyledir).

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**قصم**) **القاف** ve **الصاد** ve **الميم**: sahih bir asıldır; kırmaya delâlet eder. Denir: **قصَمْت** şeyi **قَصْماً**. Ve **القُصَم**: karşılaştığını kırıp ezen adam. Ve Allah Teâlâ dedi: ﴿Ve nice şehir(ler)i **قَصَمْنَا** ki zalim idi﴾ [**الأنبياء** 11]; murad etti —Allah daha iyi bilir— onları helâk etmeyi; bunu kırma ile ifade etti. Ve **القَصِيمة** ve **القَيْصوم**: iki bitkidir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**قَصَمَهُ** **يَقْصِمُه**: onu kırdı ve ayırdı; yahut onu kırdı, ayrılmasa bile; böylece **انْقَصَمَ** ve **تَقَصَّمَ**; ve geldiği yerden geri döndü.
Ve o, **أقْصَمُ الثَّنِيَّةِ**dir: onun (ön dişinin) kırığı yarıdandır; böylece o, **القَصَمِ** açıkça bellidir; harekeli.
Ve **القَصماءُ**: dış boynuzu kırık keçi; cem‘i: **قُصْمٌ**. Ve **القَصْمُ** ve **القَصْمَةُ**, üçlü (hareke ile): kırmadır; damme, Sığânî’den; fetih, Bâhir’den; ve kesre ile: kırık parça.
Ve hadiste: “İnsanlardan müstağni olun, misvakın **قِصْمَة**’si hakkında bile olsa”; ve fetih ile: basamak. Ve **كتِف** gibi: hızlı kırılan. Ve **زُفَرَ** gibi: karşılaştığını kırıp ezen. Ve **القَصيمةُ**: **الغَضى** bitiren bir kumluk; yahut birbirine yakın **الغَضى** topluluğu; cem‘i: **قَصيمٌ**; cem‘u’l-cem‘: **قُصُمٌ** ve **قَصائمُ**; ve (ayrıca) bir yer adıdır. Ve **كأَميرٍ** gibi: **اليَمامة** ile **البَصْرَة** arasında bir yer; ve **بشِقِّه طريقُ بَطْنِ فَلْجٍ** olan bir yer. Ve **القَصيمُ**: pamuğun eskisi; yahut ağacının eskisi. Ve kesre yahut fetih ile: otlakların kökü; cem‘i: **أقصامٌ**. Ve tahrîk ile: çekirge yumurtası. Ve **القَيْصُومُ**: bir bitkidir; o iki sınıftır: dişi ve erkek; ondan faydalı olan uçlarıdır; ve çiçeği pek acıdır; titremeye karşı beden onunla ovulur; böylece ancak az bir ürperme olur; ve onun dumanı haşereleri kovar; ve onun tozunun çiğ olarak içilmesi nefes darlığına, idrara, hayza, siyatik damarına faydalıdır; ve saçı bitirir; ve kurtları öldürür.

Tâcü’l-‘Arûs:
(**قصمه يقصمه**) **قصما**: (onu kırdı ve ayırdı). Ve Sıhâh’ta: ta ki ayrılsın. (Yahut onu kırdı, ayrılmasa bile). Ve cennet ehli hadîsinde, beyaz bir incide: onda ne **قصم** vardır ne **فصم**; **القاف** ile: ayrılma ile birlikte kırma; **الفاء** ile: ayrılma olmaksızın; böylece Zemahşerî, Keşşâf’ta nakletti; ve **فصم** maddesinde geçti. Ve denildi: **القاف** ile, şeyin boyuna kırılması; **الفاء** ile, yuvarlak şeyin kesilmesi; böyle dedi Menâvî, Muhimmâtü’t-Ta‘rîf’te. (**فانفصم وتقصم**) ikisi de **قصمه**’nin mutâvi‘idir. (Ve) falan **قصم** geri dönerek: (geldiği yerden geri döndü) ve kastettiği yere tamamlamadı; Ebû Turâb, Ebû Sa‘îd’den rivayet etti.
(Ve o **أقصم الثنية**: onun kırığı yarıdandır; böylece o, **بين القصم**’dır; harekeli) Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve Tehzîb’de: **الاقصم** daha genel ve daha bilinir **الاقصف**’tan; o, ön dişi yarıdan kırılmış olandır. (Ve **القصماء**) keçilerden: (dış boynuzu kırık olan). Ve **العضباء**: iç boynuzu kırık olan; o **المشاش**tır; Cevherî, İbn Düreyd’den nakletti. (Cem‘i **قصم**) damme ile. Ve Muhkem’de: keçilerden **القصماء**: iki boynuzu uçlarından **المشاشة**’ye kadar kırılmış olan. (Ve **القصم** ve **القصمة** üçlüdür: kırma) böylece kesre, Cevherî’den **القصمة** hakkında; (ve damme, Sığânî’den) Sıhâh’a tekmilesinde; (ve fetih, ) İbn ‘Adîs’ten ( **الباهر**’de). Ve murad edilen (kırmadan: kırık parça)dır; denir: misvakın **قصم**’u ve **قصمته**: ondan kırık parça. (Ve hadiste: “İnsanlardan müstağni olun, misvakın **قصمة**’si hakkında bile olsa”) yani onunla misvaklandığında ondan kırılan şey. Ve denir: bana misvakın bir **قصمة**’sini isteseydin sana vermezdim; yani onun tükürüğü; o, ondan bir kıymıktır; misvaklanan kimsenin ağzında kalır da onu tükürür; Esâs’ta olduğu gibi. (Ve) **القصمة** (fetih ile: basamak) derece için; **القصفة** gibi; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ondan hadîs: “Güneş gökte bir **قصمة** kadar yükselmez ki...” yani güneş; ona ateşten bir kapı açılır. (Ve) **القصم** (**كتف** gibi: hızlı kırılan): denir: adam **قصم**; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve Muhkem’de: adam **قصم**; yani cılız, zayıf, hızlı kırılan. Ve mızrak **قصم**: yani kırık; ve o **قصم** olmuştur **كفرح** gibi. (Ve) **قصم** (**زفر** gibi: karşılaştığını kırıp ezen): Cevherî nakletti. (Ve **القصيمة**) **سفينة** gibi: (**الغضى** bitiren kumluk): Sıhâh’ta olduğu gibi; başkası ekledi: ve **الارطي** ve **السلم**. (Yahut) **الغضى**’nın sık ağaçlığı; yahut (birbirine yakın **الغضى** topluluğu): denir: **قصيمة** **غضى**dandır; ve **أيكة** **أثل**dendir; ve **غال** **سلم**dendir; ve **سليل** **سمر**dendir; ve **فرش** **عرفط**tandır. (Cem‘i **قصيم**) ve Cevherî şu beyti şâhid getirdi: * حيث استغاض دكادك وقصيم * (Cem‘u’l-cem‘) cem‘in cem‘i: (**قصم**) damme ile; (ve **قصائم**) ve Tehzîb’de: **القصيمة** kumdan, **الغضى** bitiren yerdir; ve o **القصائم**dir; ve denildi: kumların **قصائم**’i, **العضاة** bitiren yerdir; dedi ki: doğrusu birincisidir. (Ve) **القصيمة**: (bir yer adı) aynıdır; bununla adlandırıldı. (Ve) **القصيم** (**أمير** gibi: **اليَمامة** ile **البصرة** arasında bir yer): Benî Dabba‘a aittir; ve denildi: **رامة** ile güneşin doğduğu yer arasında; ikisi Temîm beldelerindendir; ve **رامة** iki köyün arkasındadır; Dârim oğlu Ebân’ın hakkındadır; bunu Nasr söyledi. (Ve) denildi: ( **بشقه طريق بطن فلج** olan bir yer): Tehzîb’de olduğu gibi. (Ve) **القصيم**: pamuğun eskisi. Ve Muhkem’de olan: **القصم** pamuğun eskisidir. (Yahut) ağacının eskisi. Ve **القصم** (kesre ile) ve bununla İbn Sîde yetindi. (Yahut fetih ile: otlakların kökü; cem‘i: **أقصام**) ve Muhkem’de: otlağın **أقصام**’ı kökleridir; ve ancak **الطريفة**’den olur; tekili **قصم**dur. (Ve) **القصم** (tahrîk ile: çekirge yumurtası). Ve **القيصوم**: bir bitkidir; o iki sınıftır: dişi ve erkek; ondan faydalı olan uçlarıdır; ve çiçeği pek acıdır; ve titreyene (sıtma titremesine) karşı beden onunla ovulur, (ve) hummalara mutlak olarak; (böylece ancak az bir ürperme olur; ve onun dumanı haşereleri kovar) mutlak olarak; (ve onun tozunun çiğ olarak içilmesi nefes darlığına, idrara, hayza, siyatik damarına faydalıdır; ve saçı bitirir; ve kurtları öldürür) ve göğüs ağrılarını giderir, nefes darlığını (sıkışmasını) giderir, kalın şişleri çözer; sürme olarak. Ve Muhkem’de: **القيصوم** ottan uzayan şeydir; ve **القيصوم** ova bitkilerindendir; ve erkeklerdendir ve **الامرار**dandır; kırın reyhanlarından, güzel kokuludur; yaprağı püsküllüdür; onun sarı bir çiçeği vardır; bir sap üzerinde yükselir ve uzar. Ve Cevherî şu beyti şâhid getirdi: * بلاد بها القيصوم والشيح والغضى *
Ve buna eklenenlerden: zâlime denir: Allah onun sırtını **قصم** etsin; yani ona bir belâ indirsin. Ve ona “sırt kıran” indi. Ve dişi **قصمت** oldu **قصما**; ve o **قصماء**dır: enlemesine yarıldı. Ve **القصم** (vezn-i) **عروض الوافر**’de: birincinin hazfi ve beşincinin sükûnlandırılmasıdır; böylece cüz’ **فاعلتن** kalır; takti‘de **مفعولن**’a nakledilir; bu, boynuzun yahut dişin kırılmasına benzetme üzerinedir. Ve **القاصمة**: Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, dostunun adıdır; onu, küfrü **قصمت** etmesi ve gidermesi sebebiyle görüyorum. Ve **القصيمة**: yerin kolay olanı ve ağacı çok olanı. Ve bir mızrak gövdesi **قصمة**: yani kırık. Ve falan, **الشيح** ve **القيصوم** çiğner: bedevîliği saflaşmış kimse için; Esâs’ta olduğu gibi. Ve bir kılıç **قصم** (**كتف** gibi); ve onda **قصم** vardır, harekeli: ağzında kırılma; İbn Kuteybe’den.
