# قصو (ق-ص-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Daha uzak

- Harfler: ق - ص - و
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 4 sîga
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: قصو/ي

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَقْصَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B5%D9%8E%D9%89.md) | أَفْعَلِ | Daha uzak | 2 | 2 | [28:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/ayet/28:20.md) |
| [الْأَقْصَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B5%D9%8E%D9%89.md) | الْأَفْعَلِ | En uzak | 1 | 1 | [17:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/ayet/17:1.md) |
| [الْقُصْوَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%B5%D9%92%D9%88%D9%8E%D9%89.md) | الْفُعْلَى | En uzak | 1 | 1 | [8:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/ayet/8:42.md) |
| [قَصِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Uzak | 1 | 1 | [19:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/ayet/19:22.md) |

## Mücavir kökler — 42 mücavir (58 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Sua’f el çatlamasıdır
2. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Rical ayak demektir
3. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Dane, inek yavrusuna denir
4. [سفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sufla” vadinin alt tarafına, “ulya” ise üst tarafına denir
5. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · İşiten
6. [نصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dikiş demektir
7. [نبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Nebiz köpük demektir
8. [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Rükbe” diz demektir
9. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır
10. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
11. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
12. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Birkan yanardağ demektir
13. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
14. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kevn tepe demektir
15. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Akan deredir
16. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haml: İple yüklenen yük demektir
17. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
18. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
19. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hiram keçe demektir
20. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
21. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
22. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
23. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
24. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
25. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
26. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
27. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
28. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
29. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Musa
30. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
31. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
32. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
33. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
34. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
35. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
36. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
37. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
38. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
39. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
40. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
41. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
42. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قصو |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nakıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md), [نأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A3%D9%8A.md), [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin ucunu kesmek, merkezden ayrılarak en uç sınıra veya çevreye çekilmek |
| Çekirdek Özet 2 | Merkezden veya ana gövdeden en uzakta bulunan nihai sınır, çevre ve tecrit konumu |
| Çekirdek Özet 3 | Merkezin konforundan ve baskısından bağımsızlaşan, sınır hattındaki nihai şahitlik ve eylem alanı |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt soyut bir uzaklık olarak algılanıp uç sınır, çeper ve nihai erişim eşiği anlamının gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قص | Kesmek, ayırmak, iz sürmek ve bir bütünün sınırını belirleyip parçalamak; bu çekirdek [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md), [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md), [قصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B5.md), [قصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%81.md) ve [قصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85.md) köklerinde de mevcuttur | و | Kesme ve sınırlama eylemini mekânsal veya yönsel bir uzama bağlayarak merkezin en uç noktasına, çeperine veya nihai sınır çizgisine uzanma anlamı kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Ufuk çizgisini, varılabilecek nihai hududu ve döngüsel sınır hattını temsil eder |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Belli bir doğrultuda hedefe kilitlenmeyi, sınır boyunu takip etmeyi ve ayrışmayı ifade eder |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Hareketi bir mesafeye bağlayan, uzatan ve nihai bir konuma sabitleyen bağı kurar |
| قصو | Merkezin sınırını çizerek en uç noktaya kadar uzanıp orada sabitlenme hareketi | Belirlenmiş bir merkezden kopup sınır çizgisine (ufka) doğru ilerleyerek en dış çeperde konumlanmayı resmeder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir devenin kulağının uç kısmını kesip işaretlemek ve bir arazinin yahut topluluğun en dış sınırına, kenar avlusuna çekilmek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kabilenin uç boylarında bekleyen gözcüler ve sınırda kalan yabancılar için kullanılır; şair beytinde sınır ve avlu anlamını şöyle aktarır: فحاطونا القَصَا ولقد رأونا / قريباً حيث يستمع السرار |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in devesine kulağının ucundaki kesikten veya mesafeleri en uç noktasına kadar katetmesinden ötürü el-Kasvâ denilmesi ve kabileden ayrılıp uzakta konaklayanlara el-kâsıye denmesi |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Lisānü'l-ʿArab, Asāsü'l-Belāġa.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde bu kök, kesmek, sınır çekmek, nihayet ve en uç nokta anlamlarını içeren ortak kök ailesine aittir. İbranicede קצה (qatsah/qatseh) sözcüğü sınır, uç nokta, son ve nihai kenar anlamına gelirken, קצין (qatsin) kelimesi sınır boyundaki yönetici veya komutan anlamını taşır. Süryanicede ܩܨܐ (qṣā) biçimi kesmek, sonlandırmak ve sınır çekmek fiilini ifade eder; Akadcada ise kasû/kaṣû kökleri sınırlandırma, bağlama ve dış çevre bağlamında benzer fonetik-semantik izler barındırır. Erken Sami katmanında fiziksel bir kesme eylemiyle bir şeyin bittiği yerin işaretlenmesi zamanla en uç mesafe, periferi ve nihai erişim sınırını belirten soyut bir kavrama evrilmiştir. Arapçada kök, hem kulağın ucunu kesme şeklindeki somut fiziksel eylemi korumuş hem de en uzak sınır ve uç nokta tasavvurunun temel göstergesi haline gelmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قص çekirdeğinden türeyen uç kesme ve sınır belirleme | Devenin kulağının ucunu kesmekten hareketle mekânın en uç sınırına doğru uzaklaşma ve ayrışma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice qatseh ve Süryanice qṣā soydaşları | Ortak Kuzeybatı Sami mirasındaki sınır, son, uç nokta ve kesilip biten yer anlam alanı | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeper-sınır izleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisānü'l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قصو | Anlamlı | Uç sınır, en uzak yer | Merkezden en uzaktaki çeper, nihai sınır noktası | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [قوص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%B5.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız kök olarak kaydedilmemiştir |
| صقو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız kök olarak işlenmemiştir |
| [صوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik dizilim kuralı gereği kullanılmamıştır |
| [وقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B5.md) | Anlamlı | Boyun kırılması, boynun kısalığı | Boynun kırılarak göğüs boşluğuna gömülmesi veya kısalması | Boyun uzuvunun sınırının daralması; Kur'an'da geçmez |
| [وصق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş kullanılmamıştır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قصو | Merkez | En uç sınır ve nihai uzaklık | Merkeze kıyasla varılabilecek en uç çeperi ve nihai erişim noktasını bildirir | Mekânsal veya yönsel bir sistemin sınır çizgisi |
| [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) | Komşu | Genel uzaklık | Bir noktanın diğerinden sadece ayrı ve aralıklı olmasını anlatır; uç sınır vurgusu taşımaz | Mesafe çokluğunu ifade eden yalın uzaklık |
| [نأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A3%D9%8A.md) | Komşu | İlişkiyi keserek uzaklaşma | Kişinin iradi olarak yüz çevirip geri çekilmesini ve ilgiyi koparmasını vurgular | Psikolojik ve davranışsal geri çekilme |
| [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) | Komşu | Kenar ve uç | Bir nesnenin veya alanın sınır hattını bildirir; merkeze göre erişilmezlik boyutu içermez | Geometrik veya mekânsal uç kenar |
| [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) | Zıt | Yakınlaşma ve alçalma | Bir hedefe doğru sokulmayı, tabana ve merkeze yaklaşmayı ifade eder | Aradaki mesafenin tamamen daralması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قصو | En uç sınır, nihai uzaklık | Merkezden ayrılmış en dış çevre ve erişim sınırı | Kesin |
| Latince | Extremus, ultimus | En dıştaki, nihai | Sistemin en dış çeperini ve nihai sınırını tam karşılar | Kesin |
| İngilizce | Extreme, outermost, furthest | En uç, en dıştaki | Bir alanın merkezine en uzak olan hudut çizgisini ifade eder | Kesin |
| Almanca | Äußerste, fernste | En dış, en ırak | Merkezin zıddı olan en uç çevreyi ve hududu verir | Kesin |
| Fransızca | Extrême, le plus éloigné | En uç nokta, en uzak | Sınır boyunu ve periferik mesafeyi kapsar | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَقْصَى | Şehrin en dış çeperi, periferi | Toplumsal merkezin baskısından uzak çeperden hakikati haykırmak için koşan elçiler ve inananlar bağlamı (Kasas [28:20](https://lisan.digital/tr/ayet/28:20.md), Yâsîn [36:20](https://lisan.digital/tr/ayet/36:20.md)) |
| الْأَقْصَى | Mukaddes yürüyüşün yeryüzündeki nihai sınırı | İsrâ hadisesinde Mekke merkezine göre vahyin nihai ufuk mabedini niteleme bağlamı (İsrâ [17:1](https://lisan.digital/tr/ayet/17:1.md)) |
| الْقُصْوَى | Savaş düzeninde vadinin en uzak yamacı | Bedir Gazvesi'nde orduların stratejik mevzilenişinde merkeze en uzak sınır boyu bağlamı (Enfâl [8:42](https://lisan.digital/tr/ayet/8:42.md)) |
| قَصِيًّا | Toplumdan tamamen yalıtılmış tecrit mekânı | Hz. Meryem'in doğum öncesinde ailesinden ve insanlardan ayrılıp çekildiği ıssız sınır bağlamı (Meryem [19:22](https://lisan.digital/tr/ayet/19:22.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve ilahi yakınlık tartışmaları | Allah'a yakınlık veya uzaklığın mekânsal bir sınır ifade etmeyip manevi ve mertebesel bir mahiyet taşıması | Cismani sınırlardan ve mekânsal uzaklıktan tenzih |
| Fıkıh | Sefer hükümleri ve ihram sınırları | Sefer mesafesinin tespiti ve harem bölgesinin en dış sınırlarının (hill alanı) belirlenmesi | Hükmün geçerli olduğu en uç coğrafi hat |
| Tefsir | İsrâ ve şehir çeperi ayetleri | el-Mescidü'l-Aksâ'nın tayini ile şehrin en uzak yerinden gelen adamın sosyolojik konumu | Merkezin yozlaşmasına karşı çeperin hürriyeti |
| Hadis | el-Kasvâ rivayetleri ve cemaatten kopuş ikazları | Hz. Peygamber'in devesinin niteliği ve sürüden ayrılıp en uçta kalan koyunun kurda yem olması temsili | Birlik merkezinden kopup tecrit olanın korunmasızlığı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin intikali ve miraç ufku | Nihai erişim sınırı | İnsani idrakin varabileceği en son ufuk çizgisini belirleme | Dikey ve yatay seyrin ulaştığı nihai kutsal eşik | Kesin |
| İlmi | Bilgi teorisi ve yöntem | Uç değerler ve sınır koşulları | Bir modelin geçerlilik alanının bittiği çeperleri test etme | Merkezin kurallarının zorlandığı en dış limitler | Güçlü |
| Siyasi | Merkez-çevre ilişkisi | Periferi ve muhalif hat | Merkezin ideolojik baskısını kıracak ıslah sesinin çeperden doğması | Şehrin en uzağından gelenin bağımsız uyarısı | Kesin |
| İktisadi | Pazar ve lojistik ağı | En dış havza ve sınır ticareti | Ana ticaret merkezinin etki alanındaki en uç ikmal noktaları | Lojistik zincirinin nihai tüketim ve dağıtım ucu | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Limit, sınır değer ve supremum | Bir kümenin veya fonksiyonun ulaştığı en dış sınır noktası; $x \to \infty$ veya sınır koşulları ($boundary\ conditions$) | Kesin |
| Beşeri bilimler | Periferi teorisi ve marjinallik | İktidar ve sermaye merkezinden en uzakta kalan, ancak merkezin yapısını dönüştürme potansiyeli taşıyan çevre unsurlar | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir kilometre mesafesi veya el-Mescidü'l-Aksâ özel ismine hapsederek semantik dinamizmini yitirmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Merkezin kontrol, konfor ve baskı alanının bittiği; özgürleşmiş vicdanın ve nihai sorumluluğun başladığı uç sınır konumu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kasas ve Yâsîn surelerinde şehrin en uzak yerinden koşan adamın sosyolojik misyonunun kavranamaması ve periferinin ıslah edici rolünün göz ardı edilmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin merkez-çevre geriliminde ıslah edici sesin ve hakikat yürüyüşünün daima merkezin körleştirici çemberinin dışından, sınır boylarından neşet ettiğini kavramak için anahtar bir köktür |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şehir halkının elçileri yalanladığı kriz anlarında desteğe koşan müminlerin anlatıldığı kıssalarda (Kasas [28:20](https://lisan.digital/tr/ayet/28:20.md), Yâsîn [36:20](https://lisan.digital/tr/ayet/36:20.md)) ve mukaddes seyahat bağlamında (İsrâ [17:1](https://lisan.digital/tr/ayet/17:1.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin yalnızca siyasi, dini veya iktisadi ana merkezlerde temsil edildiği zannını yıkar; tevhidi direnişin merkezin baskısından uzak çeperlerde mayalandığını gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir hayvanın kulağının ucunu keserek işaretlemek ve bir bütünün merkezinden uzaklaşarak en dış kenara, sınıra çekilmek.
- Soyut anlam: Bir sistemin veya alanın merkezine en uzak olan nihai sınır, çeper ve erişim limitinde bulunma durumu.
- Sistematik karşılık: Sistemin merkezkaç baskısından kurtulmuş, merkezin yozlaştırıcı etkilerine mesafeli duran ve sınır hattından merkeze doğru dönüşüm baskısı kuran periferik aktörlük.
- LaTeX modeli: $$ \partial \Omega = \{ x \in \Omega \mid \sup_{y \in \Omega_0} d(x, y) = D_{\max} \} $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$ tanımlı toplumsal veya mekânsal sistemi, $\Omega_0$ bu sistemin güç ve denetim merkezini temsil eder. $d(x, y)$ metrik mesafeyi, $D_{\max}$ ise sisteme ait azami mesafeyi gösterir. Formül, قصو kökünün nitelediği varlık veya mekânın ($x$), merkeze göre en büyük uzaklık değerine sahip sınır hattı ($\partial \Omega$) üzerinde yer aldığını ve böylece merkezin doğrudan baskısından muaf bir çeper konumu oluşturduğunu ifade eder.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Enfal 8:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/ayet/8:42.md) — الْقُصْوَى

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلَكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Hani siz, o vakit vadinin yakın kenarında idiniz, onlar da öte yamacında idiler. Kervan ise sizden daha aşağıda idi. Eğer bir yerde buluşmak üzere sözleşseydiniz; muhakkak ki vaktini ta’yinde ihtilafa düşerdiniz. Fakat Allah, işlenmesi gerekli olan emri yerine getirmek için yaptı. Ta ki helak olan; apaçık bir delilden dolayı helak olsun, yaşayan da apaçık bir delilden dolayı yaşasın. Ve muhakkak ki Allah; Semi’dir, Alim’dir.

### [İsra 17:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/ayet/17:1.md) — الْأَقْصَى

سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ

Meal (IK): Şanı yücedir o Allah’ın ki; kulunu geceleyin Mescid-i Haram’dan çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksa’ya götürmüştür. Bir kısım ayetlerimizi gösterelim diye. Muhakkak ki O’dur O, Semi’, Basir.

### [Meryem 19:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/ayet/19:22.md) — قَصِيًّا

فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا

Meal (IK): Nihayet ona gebe kaldı ve bu sebeple uzak bir yere çekildi.

### [Kasas 28:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/ayet/28:20.md) — أَقْصَى

وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى قَالَ يَامُوسَى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ

Meal (IK): Şehrin öte başından koşarak bir adam geldi ve dedi ki: Ey Musa; ileri gelenler, seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar. Hemen çık git, doğrusu ben, sana öğüt verenlerdenim.

### [Yasin 36:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/ayet/36:20.md) — أَقْصَى

وَجَاءَ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعَى قَالَ يَاقَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ

Meal (IK): Şehrin ötebaşından bir adam koşarak geldi ve şöyle dedi: Ey kavmim; gönderilmiş bulunan elçilere uyun.

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والصاد و"وايء" معهما
ق ص و، و ق ص، ق ي ص، ص ي ق مستعملات قصو: القًصْوُ: قطع أذن البعير، وناقة قَصْواءُ، وبعير مَقْصُوُّ، والقياس أَقْصَى، ولم يقولوا، وقَصَوْتُ الأذن: قَطَعتُ من طرفها قطعة.
وقَصَا يَقْصُو قُصُوّاً أي تنحى في كل شيء، والقاصية من الناس ومن المواضع: المتنحي، يقال: هي القُصْوَى والقُصْيا، وما جاء من فُعْلَى من بنات الواو يحول إلى الياء نحو: الدنيا من دنوت وأشباهه غير القُصوى، فإن الياء لغة فيه.
وقصا فهو قاص، والقُصْوَى والأَقْصَى كالكبرى والأكبر. وجاءت الفتيا لغة في الفتوى لأهل المدينة خاصة.
والقَصَا، مقصُورٌ: فناء الدار، ومنهم منم يمد، قال:
فحاطونا القَصَا ولقد رأونا		قريباً حيث يستمع السرار
وقص: الوَقْصُ: قصر في العنق، كأنه رد في جوف الصدر، فهو أوْقَصُ والأنثى وَقْصاءُ. وَوقَصْتُ رأسه وَقْصاً: غمزته غمزاً شديداً وربما اندقت منه العنق.
والدابة تَقِصُ عنها الذباب وَقْصاً بذنبها، أي تضربه فتقتله. والدواب تَقِصُ رءوس الأكام أي تكسر رءوسها بقوائمها.
قيص: ويقال: قاصَتِ السن تَقيصُ إذا تحركت، ويقال: انقاصَتْ.
صيق: الصِّيقُ: الغبار الجائل في الهواء، ويقال: صِيقَةٌ، قال رؤبة: ?تترك ترب البيد مجنون الصِّيَقْ وقال:
كما انقض تحت الصِّيقِ عوار
يعني الخفاش.

##### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve onlarla birlikte “**وايء**”
ق ص و، و ق ص، ق ي ص، ص ي ق kullanımdadır.

**قصو**: **القًصْوُ**: devenin kulağını kesmek; **ناقة قَصْواءُ** (kulağı kesik dişi deve), ve **بعير مَقْصُوُّ** (kulağı kesik erkek deve). Kıyas **أَقْصَى**’dır; fakat söylemediler. Ve **قَصَوْتُ الأذن**: ucundan bir parça kestim.

Ve **قَصَا يَقْصُو قُصُوّاً** yani her şeyde uzaklaştı/kenara çekildi. İnsanlardan ve yerlerden **القاصية**: uzaklaşmış olan; denilir ki: o **القُصْوَى** ve **القُصْيا**’dır. **فُعْلَى** vezninden, **الواو**’nun kızlarından gelen şey, **الياء**’ya çevrilir; **الدنيا** gibi, **دنوت**’tan ve benzerleri; **القُصوى** hariç; çünkü onda **الياء** bir dildir (lehçedir).

Ve **قصا**; o hâlde o **قاص**’tır. Ve **القُصْوَى** ile **الأَقْصَى**, **الكبرى** ve **الأكبر** gibidir. Ve **الفتيا** (şekli), özellikle Medine ehli için **الفتوى**’da bir dil (lehçe) olarak geldi.

Ve **القَصَا** (uzatması olmayan): evin avlusu. Onlardan kimi uzatır. Dedi ki:
فحاطونا **القَصَا** ولقد رأونا		قريباً حيث يستمع السرار

**وقص**: **الوَقْصُ**: boyunda kısalık; sanki göğsün içine geri itilmiş gibidir; o hâlde o **أوْقَصُ**’tur; dişisi **وَقْصاءُ**’dır. Ve **وَوقَصْتُ رأسه وَقْصاً**: onu şiddetli bir sıkıştırma ile sıktım; bazen ondan boyun kırılırdı.

Ve binek hayvanı, kuyruğuyla sineği ondan **وَقْصاً** ile **تَقِصُ**; yani ona vurur da onu öldürür. Ve binek hayvanları, ayaklarıyla tepeciklerin başlarını **تَقِصُ**; yani başlarını (tepelerin başlarını) ayaklarıyla kırar.

**قيص**: Ve denilir: **قاصَتِ السن تَقيصُ**; hareket ettiğinde. Ve denilir: **انقاصَتْ**.

**صيق**: **الصِّيقُ**: havada dolaşan toz. Ve denilir: **صِيقَةٌ**. Rü’be dedi ki: ?تترك ترب البيد مجنون **الصِّيَقْ**
Ve dedi ki:
كما انقض تحت **الصِّيقِ** عوار
Yani yarasa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: قصو/ي

(باب القاف والصاد وما يثلثهما)
(قصع)  القاف والصاد والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تطامُنٍ في شيء أو مطامَنةٍ له. من ذلك القَصْعَة، وهي معروفة، سمِّيت بذلك للهَزْمة. والقاصِعاء: أوَّل جِحَرة اليَربوع، وقياسُها ما ذكرناه. وقد تقَصَّع، إذا دخلَ قاصِعاءَه. قال:
فوَدَّ أبو ليلى طُفيلُ بنُ مالكٍ *** بمُنعَرَجِ السُّوبان لو يَتَقَصَّعُ([1])فأمَّا قَصْع النّاقة بجِرّتها فقالوا: هو أن ترُدَّها في جوفها. والماء يَقْصَعُ العطش: يقتلُه ويذهبُ به. قال:
* فانصاعَتِ الحُقْبُ لم تُقْصَع صَرائِرُها([2]) *
وقصَعتُ ببُسْط كَفِّي هامتَه: ضربْتُها. وقَصَعَ الله به، إذا بَقِيَ قمِيَّاً لا يَشِبُّ ولا يزداد، وهو مقصوعٌ وقصيعٌ.
(قصف)  القاف والصاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على كسرٍ لشيء. ولا يُخْلِف هذا القياسُ. يقال: قصَفت الرِّيحُ السفينةَ في البحر. وريحٌ قاصف([3]). والقَصِف: السَّريع الانكِسار. والقَصِيف: هشيم الشَّجر. ومنه قولُهم: انقصفوا عنه، إذا تركوه. وهو مستعار. والأقْصَف: الذي انكسرت ثَنِيَّتُه من النِّصف. ورعدٌ قاصف، أي شديد. وقياس ذلك كأنَّه يكاد يَقصِف الأشياءَ بشدَّته. يقولون: بَعثَ الله تعالى عليهم الرِّيحَ العاصف، والرّعدَ القاصف. ومنه القَصْف: صَرِيف البَعير بأسنانه. فأمَّا القَصْف في اللَّهو واللَّعِب فقال ابنُ دريد([4]): لا أحسبه عربيَّاً. وليس القَصْف الذي أنكَرَه ببعيدٍ من القياس الذي ذكرناه، وهو من الأصوات والجَلَبة. وقياسه في الرَّعد القاصف، وفي صَريف البَعير بأسنانِه.
(قصل)  القاف والصاد واللام أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على قطعِ الشيء. فالقَصْل: القَطْع. يقال قَصَله، إذا قطَعَه. والقَصِيل معروف، وسمِّي بذلك لسُرعة اقتصاله([5])، لأنَّه رَخْص. وسيف مِقْصَلٌ: قطّاع، وكذلك القَصَّال. ولسانٌ مِقْصَل على التشبيه. والقِصْل: الرَّجْل الضّعيف، لأنَّه منقطِع. فأمَّا القُصَالة فما يُعْزَل من البُرِّ ليُداسَ ثانيةً، فإن كان صحيحاً فقياسُه قريب.
(قصم)  القاف والصاد والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على الكسر. يقال: قصَمْت الشيء قَصْماً. والقُصَم: الرّجُل يَحطِم ما لَقي. وقال الله تعالى:﴿وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظالِمَةً﴾ [الأنبياء 11] أراد -والله أعلمُ- إهلاكَه إيّاهم، فعبَّر عنه بالكسر. والقَصِيمة والقَيْصوم: نبتان.
(قصو/ي)  القاف والصاد والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على بُعدٍ وإبعاد. من ذلك القَصَا: البُعْد. وهو بالمكان الأقصَى والنَّاحيةِ القُصوَى. وذهبتُ قَصا فلانٍ، أي ناحيته. ويقال: أحاطُونا القَصَا. أي وقفوا منّا بين البعيد والقريب غير أنَّهم مُحِيطون بنا كالشَّيءِ يَحُوط الشَّيءَ يحفظه. قال:
فحَاطُونا القَصَا ولقد رأونا *** قريباً حيثُ يُستَمَع السِّرارُ([6])
وأقصَيتُه: أبعدتُه. والقَصِيّةُ من الإبل: المودوعة الكريمة لا تُجهَد ولا تُرْكَب، أي تُقصَى إكراماً لها. فأمَّا النّاقةُ القَصْواء فالمقطوعة الأذُن.
وقد يمكن هذا على أنَّ أذنَها أُبعِدَت عنها حين قُطعت. ويقولون: قصَوتُ البعيرَ فهو مقصُوٌّ: قطعت أذنَه. وناقةٌ قَصْواء، ولا يقال بعيرٌ أقصَى.
(قصب)  القاف والصاد والباء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدهما على قَطْع الشّيء، ويدلُّ الآخَر على امتدادٍ في أشياءَ مجوَّفة.
فالأوّل القَصْب: القَطْع؛ يقال قَصَبْته قَصْباً. وسمِّي القصَّابُ قصّاباً لذلك. وسيف قَصَّابٌ، أي قاطع. ويقال: قَصَبْتُ الدّابةَ، إذا قطعتَ عليه شُربَه قبل أن يَرْوَى. ومن الباب: قَصَبت الرّجُل: إذا عبتَه، وذلك على معنى الاستعارة.
والأصل الآخر: الأقصاب: الأمعاء، واحدها قُصْب. والقَصَب معروف، الواحدة قَصَبة. والقَصْباء: جمع قَصَبة أيضاً. والقَصَب: أنابيبُ من جوهر. وفي الحديث: "بَشِّرْ خَدِيجةَ ببيتٍ في الجَنّة من قَصَب، لا صَخَب فيه ولا نَصَب".
والقَصَب: عُروق الرّئة. والقَصَب. مخارِجُ الماء من العيون؛ وهذا على معنى التشبيه. والقُصّاب: المَزَامير. قال:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمِيـ *** ـنُ والمُسمِعاتُ بقُصَّابِها([7])ومن الباب القَصائِب: الذوائب، واحدتها قَصِيبة. ويقال القُصَّابة: الخُصْلة من الشَّعر.
(قصد)  القاف والصاد والدال أصولٌ ثلاثة، يدلُّ أحدها على إتيانِ شيءٍ وأَمِّه، والآخَر على اكتنازٍ في الشيء.
فالأصل: قصَدته قَصْداً ومَقْصَداً. ومن الباب: أقْصَدَه السَّهمُ، إذا أصابه فقُتِل مَكانَه، وكأنّه قيلَ ذلك لأنَّه لم يَحِد عنه([8]). قال الأعشى:
فأقْصَدها [سهمي] وقد كان قبلها *** لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا([9])ومنه: أقْصَدَتْه حَيَّةٌ، إذا قتلَتْه.
والأصل الآخر: قَصَدْت الشيءَ كسرته. والقِصْدَة: القِطْعة من الشيء إذا تكسَّر، والجمع قِصَدٌ. [ومنه قِصَدُ] الرِّماح. ورمحٌ قَصِد، وقد انقَصَد. قال:
ترى قِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى كأنَّها *** تذرُّعُ خُِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([10])والأصل الثالث: الناقة القصيد: المكتنِزة الممتلِئة لحماً. قال الأعشى:
قطعتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ *** كرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قَصيد([11])ولذلك سمِّيت القصيدةُ من الشِّعر قصيدةً لتقصيد أبياتها، ولا تكون أبياتُها إلاَّ تامَّة الأبنية.
(قصر)  القاف والصاد والراء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على ألا يبلُغَ الشّيءُ مدَاه ونهايتَه، والآخر على الحَبْس. والأصلان متقاربان.
فالأوّل القِصَر: خلافُ الطُّول. يقول: هو قَصيرٌ بيِّن القِصَر. ويقال: قصَّرتُ الثَّوبَ والحبلَ تَقصيراً. والقَصْر: قَصْر الصّلاة: وهو ألاَّ يُتِمّ لأجل السّفَر. قال الله تعالى: ﴿فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. والقُصَيْرى: أسفل الأضلاع، وهي الواهنة. والقُصَيْرى: أفْعَى، سمِّيت لقِصَرها. ويقال أقْصَرت الشَّاةُ، إذا أسنَّتْ حتَّى تقصُرَ أطرافُ أسنانها. وأقصَرت المرأة: ولدت أولاداً قِصاراً. ويقال: قصَّرتُ في الأمرِ تقصيراً، إذا توانيت، وقصَرْت عنه قُصوراً: عَجَزت. وأقصرت عنه إذا نزعتَ عنه وأنت قادرٌ عليه. قال:
لولا علائقُ من نُعْمٍ عَلِقْتُ بها *** لأقْصرَ القلبُ مِنِّي أيَّ إقصارِ([12])وكل هذا قياسُه واحد، وهو ألاّ يبلُغَ مدَى الشّيء ونهايتَه.
والأصل الآخر، وقد قلنا إنهما متقاربان: القَصْر: الحبس، يقال: قَصَرْتُه، إذا حبستَه، وهو مقصور، أي محبوس، قال الله تعالى: ﴿حُورٌ مَقْصُوراتٌ في الخِيَامِ﴾ [الرحمن 72]. وامرأةٌ قاصِرَة الطَّرف: لا تمدُّه إلى غيرِ بَعلِها، كأنَّها تحبِس طرْفَها حَبْساً. قال الله سبحانه: ﴿فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ﴾ [الرحمن 56]. ومن الباب: قُصارَاك أن تفعَلَ كذا وقَصْرُكَ، كأنَّه يراد ما اقتصرت عليه وحَبَسْتَ نفسَك عليه. والمقاصر: جمع مقصورة، وكلُّ ناحيةٍ من الدار الكبيرة إذا أحيط عليها فهي مقصورة. وهذا جائزٌ أن يكون من القياس الأوَّل. ويقولون: فرسٌ قَصِيرٌ: مقرَّبة مُدْناةٌ لا تُترك تَرود، لنَفاستها عند أهلها. قال:
تراها عند قُبَّتِنا قصيراً *** ونبذُلُها إذا بَاقَتْ بَؤُوقُ([13])
وجارية قَصِيرةٌ وقَصُورةٌ من هذا. والتِّقصار: قلادةٌ شبيهة بالمِخْنَقة، وكأنَّها حُبِست في العُنق. قال:
ولها ظبيٌ يؤرِّثها *** جاعلٌ في الجِيد تِقصارَا([14])ومن الباب: قَصْر الظَّلامِ، وهو اختلاطُه. وقد أقبلَتْ مَقاصر الظَّلام، وذلك عند العشيّ. وقد يمكن أنْ يُحمَل هذا على القياس فيقال: إنَّ الظَّلامَ يَحبِس عن التصرُّف. ويقال: أقصَرْنا، إذا دخلْنا في ذلك الوقت. ويقال لذلك الوقت المَقْصَرة([15])، والجمع مَقاصر. قال:
فبعثتُها تَقِص المَقاصِر بعدما *** كَرَبتْ حياةُ النّار للمتنوِّرِ([16])ومما شذَّ عن هذا الباب القَصَر: جمع قَصَرة، وهي* أصلُ العُنق، وأصل الشجرة، ومُستغلَظُها. وقرئت: ﴿إنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كالْقَصَرِ([17])﴾ [المرسلات 32]. والقَصَر: داءٌ يأخذ في القصَر. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) لأوس بن حجر في ديوانه 11.
([2]) لذي الرمة كما سبق في حواشي (صر). وعجزه:
* وقد نشحن فلا ري ولا هيم *
([3]) في المجمل: "وهي ريح قاصف".
([4]) الجمهرة (3: 81).
([5]) في الأصل: "انفصاله"، صوابه في اللسان.
([6]) لبشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 141) واللسان (قصا).
([7]) البيت للأعشى في ديوانه 121 واللسان (قصب، جلل).
([8]) في الأصل: "فكأنه قد قبل ذلك لأنه لم يجد عنه".
([9]) ديوان الأعشى 109.
([10]) لقيس بن الخطيم في ديوانه 13 واللسان (قصد، ذرع، خرص، شطب). وقد سبق في (ذرع، شطب).
([11]) ديوان الأعشى 216. وهو في اللسان (قصد) بدون نسبة.
([12]) للنابغة الذبياني، من قصيدته التي مطلعها:
عوجوا فحيوا لنعم دمنة الدار *** ماذا تحيون من نؤى وأحجار
وقد عدها أبو زيد محمد بن أبي الخطاب القرشي، في جمهرة أشعار العرب، من المعلقات.
([13]) البيت لزغبة الباهلي أو مالك بن زغبة الباهلي، أو جزء بن رباح الباهلي. اللسان (قصر، بوق).
([14]) في الأصل: "يؤرقها"، تحريف، صوابه في اللسان (قصر، أرث) حيث نسب البيت إلى عدي بن زيد العبادي.
([15]) هو كمرحلة ومقعد ومنزل، كما في القاموس.
([16]) لابن أحمر، كما سبق في (بعث). ونسب في اللسان (قصر، وقص) إلى ابن مقبل.
([17]) هي قراءة ابن عباس وابن جبير ومجاهد والحسن وابن مقسم. تفسير أبي حيان (8: 407) في سورة المرسلات.

ـ

##### Türkçe

(باب **القاف** والصاد وما يثلثهما)

(**قصع**)  **القاف** ve **الصاد** ve **العين** sahih bir asıldır; bir şeyde alçalma yahut ona alçaltma delâlet eder. Bundan: **القَصْعَة**; o bilinir; **الهَزْمة** sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve **القاصِعاء**: **اليَربوع**’un deliğinin ilki; onun kıyası, zikrettiğimiz şeydir. Ve **تقَصَّع** etti, yani **قاصِعاء**’ına girdiği vakit. Dedi ki:
فوَدَّ أبو ليلى طُفيلُ بنُ مالكٍ *** بمُنعَرَجِ السُّوبان لو يَتَقَصَّعُ([1])فakat devenin **جِرّتها**’sıyla **قَصْع**’ına gelince, dediler ki: onu karnının içine geri çevirmendir. Ve su, susuzluğu **يَقْصَعُ**: onu öldürür ve onu giderir. Dedi ki:
* فانصاعَتِ الحُقْبُ لم تُقْصَع صَرائِرُها([2]) *
Ve avucumun yaygısıyla onun tepesini **قصَعتُ**: onu vurdum. Ve Allah onunla **قَصَعَ** etti; yani **قمِيَّاً** kaldığı, ne gençleştiği ne de arttığı vakit; o **مقصوع** ve **قصيع**dir.

(**قصف**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyin kırılmasına delâlet eder. Bu kıyas muhalefet etmez. Denir: rüzgâr denizde gemiyi **قصَفت**. Ve **قاصف** rüzgâr. Ve **القَصِف**: çabuk kırılan. Ve **القَصِيف**: ağacın kırıntısı. Ve ondan onların sözü: ondan **انقصفوا**; yani onu terk ettikleri vakit. Ve o ödünçtür. Ve **الأقْصَف**: **ثَنِيَّتُه**’si ortasından kırılmış olan. Ve **قاصف** gök gürültüsü; yani şiddetli. Bunun kıyası, sanki şiddetiyle şeyleri kırmaya ramak kalmış gibidir. Derler: Allah Teâlâ onların üzerine **الرِّيحَ العاصف**’ı ve **الرّعدَ القاصف**’ı gönderdi. Ve ondan **القَصْف**: devenin dişleriyle çıkardığı **صَرِيف**. Fakat eğlence ve oyunda **القَصْف** hakkında İbn Düreyd([4]) dedi ki: onun Arapça olduğunu sanmıyorum. Ve inkâr ettiği **القَصْف**, zikrettiğimiz kıyastan uzak değildir; o sesler ve gürültüdendir. Ve onun kıyası, **الرَّعد القاصف**’ta ve devenin dişleriyle çıkardığı **صَريف**tedir.

(**قصل**)  **القاف** ve **الصاد** ve **اللام** sahih tek bir asıldır; şeyin kesilmesine delâlet eder. Öyleyse **القَصْل**: kesmedir. Denir: onu **قَصَله**; yani onu kestiği vakit. Ve **القَصِيل** bilinir; ve **اقتصاله**’nin sürati sebebiyle bununla adlandırılmıştır([5]); çünkü o ucuzdur. Ve **مِقْصَل** kılıç: kesici; ve yine **القَصَّال**. Ve benzetme üzere **مِقْصَل** dil. Ve **القِصْل**: zayıf adam; çünkü o kopuktur. Fakat **القُصَالة**: buğdaydan ayrılıp ikinci defa çiğnenmek üzere ayrılan şey; eğer sahih ise onun kıyası yakındır.

(**قصم**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الميم** sahih bir asıldır; kırmaya delâlet eder. Denir: şeyi **قَصَمْت**; **قَصْماً**. Ve **القُصَم**: karşılaştığı şeyi parçalayan adam. Ve Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظالِمَةً﴾ [الأنبياء 11] murad etti —Allah daha iyi bilir— onları helâk etmeyi; bunu kırma ile ifade etti. Ve **القَصِيمة** ve **القَيْصوم**: iki bitkidir.

(**قصو/ي**)  **القاف** ve **الصاد** ve illetli harf sahih bir asıldır; uzaklık ve uzaklaştırmaya delâlet eder. Bundan: **القَصَا**: uzaklık. Ve o, en uzak yer ve en uzak taraf ile olur: **الأقصَى** mekân ve **القُصوَى** nâhiye. Ve “falancanın **قَصا**’sına gittim” denir; yani onun tarafına. Ve denir: bizi **القَصَا** ile kuşattılar; yani bizden uzak ile yakın arasında durdular; ancak onlar, bir şeyi koruyup muhafaza eden şey gibi bizi kuşatıcıdırlar; **يَحُوط** الشيءَ: onu korur. Dedi ki:
فحَاطُونا القَصَا ولقد رأونا *** قريباً حيثُ يُستَمَع السِّرارُ([6])
Ve onu **أقصَيتُه**: onu uzaklaştırdım. Ve develerden **القَصِيّةُ**: bırakılmış, değerli olan; yorulmaz ve binilmez; yani ona ikram olarak uzak tutulur. Fakat **القَصْواء** deve: kulağı kesik olandır.
Ve bu, kulağının kesildiği vakit ondan uzaklaştırılmış olması üzerine mümkün olur. Ve derler: deveyi **قصَوتُ**; o **مقصُوٌّ**dur: kulağını kestim. Ve **قَصْواء** deve; ve **أقصَى** deve denmez.

(**قصب**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الباء** iki sahih asıldır; birisi şeyin kesilmesine delâlet eder, diğeri içi boş şeylerde uzamaya delâlet eder.
Birincisi **القَصْب**: kesmedir; denir: onu **قَصَبْته**; **قَصْباً**. Ve **القصَّاب** bu sebeple **قصّاب** diye adlandırıldı. Ve **قَصَّاب** kılıç; yani kesici. Ve denir: binek hayvanını **قَصَبْتُ**; yani kanıncaya kadar sulamadan önce onun içmesini kestin. Ve babdandır: adamı **قَصَبت**; yani onu ayıpladığın vakit; bu, istiare mânâsı üzeredir.
Diğer asıl: **الأقصاب**: bağırsaklar; tekili **قُصْب**. Ve **القَصَب** bilinir; tekili **قَصَبة**. Ve **القَصْباء**: **قَصَبة**’nin de cem‘idir. Ve **القَصَب**: cevherden borulardır. Ve hadiste: “**خَدِيجة**’yi cennette **قَصَب**’dan bir ev ile müjdele; onda ne **صَخَب** vardır ne **نَصَب**.”
Ve **القَصَب**: akciğerin damarları. Ve **القَصَب**: pınarlardan suyun çıkış yerleri; bu, benzetme mânâsı üzeredir. Ve **القُصّاب**: kaval ve düdükler. Dedi ki:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمِيـ *** ـنُ والمُسمِعاتُ بقُصَّابِها([7])Ve babdandır **القَصائِب**: saç örgüleri; tekili **قَصِيبة**. Ve **القُصَّابة** denir: saçtan tutam.

(**قصد**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الدال** üç asıldır; birisi bir şeye gelmeye ve onu kastetmeye delâlet eder; diğeri şeyde dolgunluğa delâlet eder.
Birinci asıl: onu **قصَدته**; **قَصْداً** ve **مَقْصَداً**. Ve babdandır: ok onu **أقْصَدَه**; yani ona isabet etti de onu yerinde öldürdüğü vakit; sanki bu, ondan sapmadığı için söylenmiş gibidir([8]). A‘şâ dedi ki:
فأقْصَدها [سهمي] وقد كان قبلها *** لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا([9])Ve ondan: yılan onu **أقْصَدَتْه**; yani onu öldürdüğü vakit.
Diğer asıl: şeyi **قَصَدْت**: onu kırdım. Ve **القِصْدَة**: kırıldığı vakit şeyden parça; cem‘i **قِصَد**. [Ve ondan **قِصَدُ**] mızraklar. Ve **قَصِد** mızrak; ve **انقَصَد** etmiştir. Dedi ki:
ترى قِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى كأنَّها *** تذرُّعُ خُِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([10])Üçüncü asıl: **القصيد** deve: dolgun, etle dolu olan. A‘şâ dedi ki:
قطعتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ *** كرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قَصيد([11])Ve bu sebeple şiirden **القصيدة** “kaside” diye adlandırıldı; onun beyitlerinin **تقصيد** edilmesi sebebiyle; ve onun beyitleri ancak yapıları tam olarak olur.

(**قصر**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الراء** iki sahih asıldır; birisi şeyin menziline ve nihayetine ulaşmamasına delâlet eder, diğeri hapsetmeye delâlet eder. İki asıl birbirine yakındır.
Birincisi **القِصَر**: uzunluğun zıddı. Der: o **قَصير**dir; **القِصَر**ı açık. Ve denir: elbiseyi ve ipi **قصَّرتُ**; **تَقصيراً**. Ve **القَصْر**: namazı **قَصْر** etmek; o, sefer sebebiyle tamamlamamaktır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. Ve **القُصَيْرى**: kaburgaların altı; ve o zayıf olandır. Ve **القُصَيْرى**: **أفْعَى**; kısalığı sebebiyle adlandırıldı. Ve denir: koyun **أقْصَرت**; yani yaşlandı da dişlerinin uçları kısalıncaya kadar. Ve kadın **أقصَرت**: kısa çocuklar doğurdu. Ve denir: işte **قصَّرتُ**; **تقصيراً**; yani gevşek davrandığın vakit; ve ondan **قصَرْت**; **قُصوراً**: aciz kaldım. Ve ondan **أقصرت**: ona gücün yettiği hâlde ondan vazgeçtiğin vakit. Dedi ki:
لولا علائقُ من نُعْمٍ عَلِقْتُ بها *** لأقْصرَ القلبُ مِنِّي أيَّ إقصارِ([12])Ve bütün bunun kıyası birdir: şeyin menziline ve nihayetine ulaşmamasıdır.
Diğer asıl —ve ikisinin yakın olduğunu söylemiştik—: **القَصْر**: hapsetme; denir: onu **قَصَرْتُه**; yani onu hapsettiğin vakit; ve o **مقصور**dur; yani hapsedilmiş. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿حُورٌ مَقْصُوراتٌ في الخِيَامِ﴾ [الرحمن 72]. Ve **قاصِرَة الطَّرف** kadın: bakışını kocasından başkasına uzatmaz; sanki bakışını bir hapsetme ile hapsediyor gibidir. Allah سبحانه dedi ki: ﴿فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ﴾ [الرحمن 56]. Ve babdandır: **قُصارَاك** şunu yapmandır ve **قَصْرُكَ**; sanki murad, kendisiyle yetindiğin ve nefsini onun üzerinde hapsettiğindir. Ve **المقاصر**: **مقصورة**’nin cem‘idir; büyük evin her bir tarafı kuşatıldığı vakit o **مقصورة**dir. Ve bu, birinci kıyastan olması câizdir. Ve derler: **قَصِير** at: yaklaştırılmış, yakına alınmış; salıverilip otlağa gönderilmez; ehlinin yanında kıymetli oluşu sebebiyle. Dedi ki:
تراها عند قُبَّتِنا قصيراً *** ونبذُلُها إذا بَاقَتْ بَؤُوقُ([13])
Ve **قَصِيرة** ve **قَصُورة** cariye de bundandır. Ve **التِّقصار**: boğazlığı andıran bir gerdanlık; sanki boyunda hapsedilmiştir. Dedi ki:
ولها ظبيٌ يؤرِّثها *** جاعلٌ في الجِيد تِقصارَا([14])Ve babdandır: **قَصْر الظَّلامِ**; o, onun karışmasıdır. Ve **مَقاصر الظَّلام** geldi; bu, akşam vaktindedir. Ve bu, kıyas üzerine taşınabilir; denir ki: karanlık, tasarruftan alıkoyar. Ve denir: **أقصَرْنا**; yani o vakte girdiğimiz vakit. Ve o vakte **المَقْصَرة** denir([15]); cem‘i **مَقاصر**. Dedi ki:
فبعثتُها تَقِص المَقاصِر بعدما *** كَرَبتْ حياةُ النّار للمتنوِّرِ([16])Ve bu babdan şâz olan: **القَصَر**: **قَصَرة**’nin cem‘idir; o, boynun kökü, ağacın kökü ve onun kalın kısmıdır. Ve şöyle okunmuştur: ﴿إنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كالْقَصَرِ([17])﴾ [المرسلات 32]. Ve **القَصَر**: **القصَر**’da ortaya çıkan bir hastalıktır. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ص و
قصا المكان قصواً‏.‏
وبلد قاصٍ‏.‏
وقصوت عن القوم‏.‏
وهو بالجانب الأقصى والناحية القصوى‏:‏ وعرف ذلك الأداني والأقاصي والأذناب والنواصي وهو مني بالقصا‏:‏ بالبعد وذهبت قصاه‏:‏ نحوه ونسبٌ قصاً‏:‏ بعيدٌ وأقصيته عني وتقصّيت المكان‏:‏ صرت في أقصاه وهو في قاصية البلد وقاصية العسكر وقواصيه‏.‏
وكان منهم قاصيتهم‏.‏
وناقة قصواء‏:‏ مقطوعة طرف الأذن وجمل مقصوٌّ وقد قصوته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رميت المرمى القصيّ‏:‏ لمن أبعد في ظنّه أو في تأويله‏.‏
وهذه الناقة قصيّة إبله‏:‏ خيارها وغايتها وهي من قصاياها‏.‏
ويقولون‏:‏ فيها قصايا نثق بها‏.‏
وقيل‏:‏ هي المودّعة التي لا تركب ولا تجهد بالحلب فهي مقصاة عن ذلك‏.‏
واستقصيت الأمر وتقصيته‏:‏ بلغت أقصاه في البحث عنه‏.‏
وحديث متقصّى‏.‏
ونزلنا منزلاً لا يقصّيه البصر أي لا يبلغ أقصاه‏.‏
وهلمذ أقاصيك أينا أبعد من الشرّ‏.‏

##### Türkçe

ق ص و
**قصا** yer **قصواً** (uzaklaştı).
Ve uzak bir belde: **قاصٍ**.
Ve kavimden uzaklaştım: **قصوت عن القوم**.
Ve o, en uzak yan ve en uzak yöndedir: **بالجانب الأقصى والناحية القصوى**; ve bunu yakınlar, uzaklar, kuyruklar ve perçemler bildi; ve o benden **بالقصا** iledir: uzaklık ile. Ve onun **قصاه** gitti: ona doğru. Ve bir nesep **قصاً**: uzak. Ve onu benden uzaklaştırdım: **أقصيته عني**. Ve yeri araştırıp en ucuna vardım: **تقصّيت المكان**; onun en uzağında oldum. Ve o, beldenin kenarındadır: **في قاصية البلد**; ve ordunun kenarında: **قاصية العسكر**; ve onun kenarları: **قواصيه**.
Ve onlardan onların en kenarda olanı idi: **قاصيتهم**.
Ve **ناقة قصواء**: kulağın ucunun kesilmişi. Ve **جمل مقصوٌّ**; ve onu kestim: **قصوته**.
Mecazdan: **رميت المرمى القصيّ**: zannında yahut te’vilinde daha uzak olan kimse için.
Ve bu deve, onun develerinin seçkini ve nihayetidir: **قصيّة إبله**; ve o, onların seçkinlerinden/nihayetlerinden biridir: **من قصاياها**.
Ve derler ki: onda güvendiğimiz seçkinler vardır: **فيها قصايا نثق بها**.
Ve denildi ki: o, vedaya bırakılmış olandır; binilmez ve sağım ile yormaz; o, bundan uzaklaştırılmıştır: **مقصاة**.
Ve işi sonuna kadar araştırdım ve onu izledim: **استقصيت الأمر وتقصيته**; onu araştırmada en uzağına ulaştım.
Ve sonuna kadar izlenmiş bir hadis: **حديث متقصّى**.
Ve bir menzile indik ki bakış onu sonuna kadar ulaştırmaz; yani onun en uzağına varmaz: **لا يقصّيه البصر**.
Ve: “İkinizden hangimiz şerden daha uzaktır?” (diye) en uzaklarınızı getirin: **وهلمذ أقاصيك أينا أبعد من الشرّ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!قَصَا عنه ) *!يَقْصُو ( *!قَصْواً ) ، بالفَتْح ، ( *!وقُصُوًّا ) ، كعُلُوَ .
( قصًى ) ( *!وقَصاً ) ، بالفَتْح مَقْصورٌ ، ( *!وقَصاءً ) ، بالمدِّ ؛ ( وقَصِيَ ) عن جوارِهِ يَقْصَى قَصًى : أَي ( بَعُدَ ) ؛ ) وكذلكَ قَصَا المَكانُ ، ( فهو *!قَصِيٌّ *!وقاصٍ ) للبَعِيدِ ، و ( جَمْعُهما *!أَقْصاءٌ ) ، كنَصِيرٍ وأَنْصارٍ وشاهِدٍ وأَشْهادٍ .
وكلُّ شيءٍ تَنَحَّى عن شيءٍ : فقد *!قَصَا *!يَقْصُو *!قَصْواً فهو قاصٍ .
والأرضُ *!قاصِيَةٌ *!وقَصِيَّةٌ .
( *!والقُصْوى *!والقُصْيا ) ، بضمِّهما : ( الغايَةُ البعيدَةُ ) ، قُلِبَت فيه الواوُ ياءً ، لأنَّ فُعْلَى إذا كانت اسْماً مِن ذواتِ الواوِ أُبْدِلَتْ واوُه ياءً كما أُبْدِلَت الواوُ مَكانَ الياءِ في فَعْلَى فأدْخَلُوها عليه في فُعْلى ليَتكَافآ في التَّغْييرِ .
قالَ ابنُ سِيدَه : هذا قولُ سِيْبَوَيْه وزِدْتَه بَياناً ؛ قالَ : وقد قالوا *!القُصْوَى فأَجْرَوْها على الأصْلِ لأنَّها قد تكونُ صِفَةً بالألِفِ والَّلام ومنه قوله تعالى : ﴿إذ أَنْتُم بالعُدْوَة الدُّنْيَا وهُم بالعُدْوَةِ القُصْوى﴾ . قالَ الفرَّاء : الدُّنْيا ممَّا يلِي المدِينَة ، *!والقُصْوَى ممَّا يلِي مكَّةَ .
قالَ ابنُ السِّكِّيت : ما كانَ من النعوتِ مِثْلِ العُلْيا والدُّنْيا فإنَّه يَأْتِي بضمِّ أَوَّله وبالياءِ ، لأنَّهم يَسْتَثْقلونَ الواوَ مَعَ ضمّةِ أَوَّلِه ، فليسَ فيه اخْتِلافٌ إلاَّ أَنَّ أَهْلَ الحِجازِ قالوا القُصْوَى ،

فأَظْهَرُوا الواوَ ، وهو نادِرٌ ، وأَخَرجُوه على القِياسِ إذ سكنَ ما قَبْل الواوِ ، وتمِيمُ وغيرُهُم يقولون *!القُصْيا .
( و ) قال ثَعْلبٌ : القُصْوَى *!والقُصْيا : ( طَرَفُ الوادِي ) ؛ ) *!فالقُصْوَى على قوْلِ ثَعْلب في الآيةِ بَدَلٌ .
( *!وأَقْصاهُ ) *!إقْصاءً ؛ ( أَبْعَدَهُ ) فهو *!مُقْصًى ، ولا تَقُلْ مَقْصِيٌّ ؛ كما في الصِّحاح .
( *!وقَاصَانِي ) *!مُقاصاةً ( *!فَقَصَوْتُهُ ) *!أَقْصُوه : أَي ( غَلَبْتُهُ .
( *!والقَصَا ) ، مَقْصُور : ( فِناءُ الدَّارِ ، ويُمَدُّ ) .
( قالَ ابنُ وَلاَّد : هو بالقَصْرِ والمدِّ : ما حَوْلَ الدَّارِ .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : المَمْدُودُ مَصْدرُ *!قَصَا *!يَقْصُو *!قَصاءً ، كبَدَا يَبْدُو بَداءً ، والمَقْصورُ مَصْدرُ قصِيَ عن جِوارنا *!قَصًا إذا بَعُدَ . ويقالُ أَيضاً : قَصِيَ الشيءُ قَصاً وقَصاءً .
( و ) *!القَصا : ( النَّسَبُ البَعِيدُ ) ؛ ) وأَنْشَدَ أَبو عليَ القالِي :
بلا نسبٍ قَصَا مِنْهم بَعِيد
ولا خلقٍ يُذَم به ذمَارِي ( و ) *!القَصا : ( النَّاحِيَةُ ) . ) يقالُ : ذَهَبْتُ *!قَصا فلانٍ : أَي ناحِيَته ؛ كما في الصِّحاح .
وفي الأساسِ : نَحْوَه .
وقالَ الأصْمعي : يقالُ حاطَهُم القَصا : إذا كانَ في طُرَّتِهم وناحِيَتِهم .
وفي التّهذيبِ : حاطَهُم من بَعِيدٍ وهو يَتَبَصَّرُهم ويَتَحَرَّزُ منهم ؛ قالَ بِشْرٌ :
فحَاطُونا القَصَا ولَقَدْ رَأَوْنا
قريباً حيث يُسْتَمَعُ السِّرَارُأَي تَباعَدُوا عنَّا وهُم حَوْلنا وما كنَّا بالبُعدِ عنهم لو أَرادُوا أَن يَدْنُو منَّا .
وقالَ ثعْلبٌ : فلانٌ يَحْبُو *!قصاهم

ويَحُوط *!قصاهم بمعْنًى واحِدٍ ؛ وأَنْشَدَ :
أَفْرَغَ لجَوْفِ وَردِها أَفْرَادعَبَاهِل عَبْهَلها الذّواد يَحْبُو قَصَاها مخدر سناد يحبُو أَي يَحوطُ .
( *!كالقاصِيَةِ ) ، يقالُ : كنتُ منه في *!قاصِيَتِهِ ، أَي في ناحِيَتِه .
( و ) *!القَصا : ( حَذْفٌ في طَرَفِ أُذُنِ النَّاقَةِ ؛ و ) كَذلكَ ( الشَّاةِ ) ؛ ) عن أبي زيْدٍ ؛ قالَ أَبو عليَ القالِي : يُكْتَبُ بالألِفِ ؛ ( بأَنْ يُقْطَعَ قليلٌ ) منه ، يقالُ ( *!قَصَاها ) *!يَقْصُوها ( *!قَصْواً ) ، بالفَتْح ، ( *!وقَصَّاها ) ، بالتَّشْديدِ ، ( فهي *!قَصْواءُ *!ومَقْصُوَّةٌ *!ومُقَصَّاةٌ ) ، مَقْطوعَةُ طَرَفِ الأُذُنِ .
وقالَ الأحْمر : *!المُقَصَّاةُ مِن الإِبِلِ : التي شُقَّ مِن أُذُنِها شيءٌ ثم تركَ مُعَلَّقاً .
( والجَمَلُ *!أَقْصَى *!وَمَقْصُوٌّ *!ومُقَصًّى ) وقالَ الأصْمعي : ولا يقالُ بَعِيرٌ *!أَقْصى . وجاءَ به اللّحْياني وهو نادِرٌ ؛ قالَهُ أَبو عليَ القالِي .
وفي الصِّحاح : ولا يقالُ جَمَلٌ أَقْصَى ، وإِنَّما يقالُ *!مَقْصُوٌّ *!ومُقَصًّى ، تَرَكُوا فيها القِياسَ لأنَّ أَفْعَل الذي أُنْثاهُ على فَعْلاء إنَّما يكونُ مِن بابِ فَعِلَ يَفْعَل ، وهذا إنَّما يقالُ فيه : *!قَصَوْت البَعيرَ ، *!وَقَصْواءُ بائِنَة عن بابِهِ ، ومِثْلُه امْرأَةٌ حَسْناءُ ، ولا يقالُ رجُلٌ أَحْسَنُ ، انتَهَى .
قالَ ابنُ برِّي : قوْلُه : تَرَكوا فيها القِياسُ ، يَعْني قَوْله : ناقَةٌ *!قَصْواءُ ، وكانَ القِياسُ *!مَقْصُوَّةٌ ، وقِياسُ الناقَةِ أَنْ يقالَ *!قَصَوْتها فهي *!مَقْصُوَّةٌ ، *!وقَصَوْتُ الجَمَلَ فهو *!مَقْصُوٌّ .
( وحُطْنِي *!القَصَا ) : ) أَي ( تَباعَدْ عَنِّي ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ وَلاَّد في المَقْصور والمَمْدود .

( *!وتَقْصِيَةُ الأظْفارِ : قَصُّهَا ) ؛ ) حكَاه اللّحْياني والفرَّاء عن القناني ؛ قالَ الكِسائي : أَرادَ أنَّه أَخَذَ من قاصِيَتِها ، ولم يَحْمِله الكِسائي على مُحوّلِ التَّضْعِيفِ ، وَحَمَلَه أبو عبيدٍ عن القناني أنَّه مِن مُحوّل التَّضْعيفِ وقد مَرَّ ذِكْرُه وقيلَ : يقالُ إن وُلِدَ لكِ ولدٌ *!فقَصِّي أُذُنَيْه أَي احْذِفي منهما .
قالَ ابنُ برِّي : هو أَمْرٌ للمُؤَنَّثُ مِن *!قَصَّى .
( *!والقَصِيَّةُ ) ، كَغَنِيَّةٍ : ( النَّاقَةُ الكَرِيمةُ النَّجِيبَةُ ) المُودَّعةُ ( المُبْعَدَةُ عن الاسْتِعمالِ ) ؛ ) أَي التي لا تُجْهَد في حَلَب ولا حَمْلٍ ولا تُرْكَبُ ، وهي مُتَّدِعةٌ ؛ وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهرِي .
( و ) قيلَ : هي ( الرَّذْلَةُ ) وذلك إذا جهدَتْ ؛ فهو ( ضِدٌّ ، ج *!قَصايَا ) ؛ ) وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابي في *!القَصَايَا بمعْنَى خِيار الإِبِلِ :

تَذُود *!القَصايَا عن سَراة كأنَّها
جَماهيرُ تَحْتَ المُدْجِنَاتِ الهَواضِبِ ( *!وأَقْصَى ) الَّرجلُ : ( اقْتَنَاها ) ، أَي *!قَصَايَا الإِبِلِ ، وهي النِّهايةُ في الغَزارَةِ والنَّجابةِ ، ومَعْناه أنَّ صاحِبَ الإِبِلِ إذا جاءَ المُصَدِّق *!أَقْصَاها ضِنًّا بها .
( و ) *!أَقْصَى : إذا ( حَفِظَ قَصَا العَسْكَرِ ) ، وهو ما حَوْلَه .
( ونَعْجَةٌ *!قَاصِيَةٌ ) : ) أَي ( هَرِمَةٌ .
( *!واسْتَقْصَى في المسْأَلَةِ *!وتَقَصَّى : بَلَغَ ) *!قصواها ، أَي ( الغايَةَ ) ؛ ) وهو مجازٌ ؛ وكذا *!تَقَصَّيْت الأَمْرَ *!واسْتَقْصَيْته .
( وكسُمَيَ : *!قُصَيُّ بنُ كِلابِ ) بن مُرَّة ، وهو الجدُّ الخامِسُ لرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم و ( اسْمُهُ زَيْدٌ ) ، وكُنْيَته أَبو المغيرَةِ ؛ قالَهُ ابنُ الأثيرِ ؛ ويقالُ يَزِيدُ ، حَكَاهُ أَبو أَحمدَ الحاكِمُ عن الإِمام الشافِعِي ؛ ( أَو مُجَمِّعٌ ) ، كمُحَدِّثٍ ،

والصّحيحُ أَنَّ مُجَمِّعاً لَقَبُه لجَمْعِه قُرَيْشاً بالرِّحْلَتَيْن ، أَو لأَنَّه أَوَّلُ مَنْ جَمَعَ يَوْم الجُمُعة فخطَبَ ، وقيلَ : لأنَّه جَمَعَ قَبائِلَ قُرَيْش بمكَّةَ حين انْصِرافِه إليها ؛ قال مطرود بنُ كَعْبٍ الخزاعي :
أَبُوكُم *!قُصَيٌّ كان يُدْعَى مُجَمِّعاً
به جَمَعَ اللَّهُ القبائِلَ مِن فهْرِويُرْوَى :
وزَيْدٌ أَبُوكُم كان يُدْعَى مُجَمِّعاً وإنَّما قيلَ له قُصَيّ لأنَّه قَصَا أَي بَعُدَ عن عَشِيرتِه في بِلادِ قُضَاعَةَ حينَ احْتَمَلَتْه أُمُّه فاطِمَة بنْتُ سعْدِ بنِ سيتل الخزاعيَّة . ( والنِّسْبَةُ ) إلى *!قُصَيَ : ( *!قُصَوِيٌّ ) تحذَفُ إحْدَى الياءَيْن وتُقْلب الأُخْرى أَلفاً ثم تُقْلَب واواً كما مَرَّ في عُدَوِيَ وأُمَويَ ؛ قالَهُ الجَوْهرِي .
( وكسُمَيَ : ثَنِيَّةٌ باليَمَنِ ) ؛ ) هكذا في النسخ وهو غَلَطٌ والصَّوابُ *!القُصَا ، بالضمِّ مَقْصورٌ كما ضَبَطَه نَصْرٌ في مُعْجمهِ والصَّاغاني في تكْمِلتِه .
( *!والقَصْوَةُ : سِمَةٌ بأَعْلَى الأُذُنِ ) ؛ ) نقلَهُ الصَّاغاني .
( *!وقُصْوانُ ، بالضَّمِّ ) كما ضَبَطَهُ ابنُ سِيدَه ، ( ويُفْتَحُ ) ، كما هو في مُعْجم نَصْرٍ ( ع ) في دِيارِ تيمِ اللَّهِ بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ بكْرِ بنِ وائِلٍ ؛ أَو ماءٌ ؛ قالَ جريرٌ :
نُبِّئْتُ غَسَّانَ بنَ وَاهِصَةِ الخُصَى
*!بقُصْوانَ في مُسْتَكْلِئِينَ بِطانِ

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!القَصاءُ ، مَمْدودٌ : البُعْدُ والناحِيَةُ ؛ ويُرْوَى بيتُ بِشْر :
فحاطُونا *!القَصَاءُ وَقَدْ رَأَوْنا وهكذا ذَكَرَه ابنُ وَلاّد أنّه يمُدُّ ويُقْصَرُ .
والقصَاءُ أَيْضاً : ما حَوْلَ العَسْكَر ، يمدُّ ويُقْصَرُ ، عن ابنِ ولاَّد .
وهو بالمَكانِ *!الأقْصَى : أي الأبْعَدُ .
ويُرَدُّ عليه *!أَقْصاهُم : أَي أَبْعَدُهم .
والمَسْجِدُ *!الأقْصَى : مَسْجِدُ ببيتِ المَقْدسِ ، يُكْتَبُ بالألِفِ .
*!والقاصِيَةُ من الشِّياهِ : المُنْفرِدَةُ عن القَطِيعِ .
*!وأَقْصَاهُ *!يُقْصِيَه : باعَدَه .
وَهَلُمَّ *!أُقاصِيَكَ : أَيُّنا أَبْعَدُ مِن الشرِّ .
*!والقَصاةُ : البُعْدُ والناحِيَةُ .
وقالَ الكِسائي : لأَحُوطَنَّك القَصا ولأَغْزُوَنَّك *!القَصا ، كِلاهُما بالقَصْر ، أَي أدَعُكَ فلا أَقْرَبُكَ .
ويقالُ : نَزَلْنا مَنْزلاً لا *!تُقْصِيه الإِبِلَ ، أَي لا نَبْلُغُ *!أَقْصاهُ .
*!وتَقَصَّاهُم : طَلَبَهُم واحِداً واحِداً مِن *!أقاصِيَهم .
وكان له صلى الله عليه وسلم ناقَةٌ تُدْعَى *!القَصْواء ولم تَكُنْ مَقْطوعَة الأُذُنِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ أَي كانَ هذا لَقَباً لها ، وقيلَ : بل كانتْ مَقْطوعَةَ الأُذُنِ .
وإذا حُمِدت إِبِلُ الرَّجلُ قيلَ فيها *!قَصايا يثقُ بها أَي فيها بقيَّة إذا اشْتَدَّ الدَّهْرُ .

*!وتَقَصَّاهُ : صارَ في *!أَقْصاهُ .
ويقالُ : لمَنْ أَبْعَد في ظنِّه أَو تَأْوِيلِه : رَمَيْتَ المَرْمَى *!القَصِيَّ ، وهو مجازٌ .
*!وقُصَيَّة ، كسُمَيَّة : موضِعٌ في شِعْرٍ .

##### Türkçe

: ( ve (**قَصَا عنه**) (**يَقْصُو**) (**قَصْواً**), fetha ile; ve (**قُصُوًّا**), **عُلُوَ** gibi.
( **قصًى** ) ve (**قَصاً**), fetha ile, maksûr; ve (**قَصاءً**), med ile; (ve **قَصِيَ** komşuluğundan (**جوارِهِ**) (**يَقْصَى**) **قَصًى**: yani (**بَعُدَ**) “uzaklaştı”; ) ) ve yine mekân (**المَكانُ**) **قَصَا**; (o hâlde o, uzak olan için (**قَصِيٌّ** ve **قاصٍ**)dır; ve (ikisinin cem‘i (**أَقْصاءٌ**dur), **نَصِيرٍ** ve **أَنْصارٍ**, **شاهِدٍ** ve **أَشْهادٍ** gibi.

Ve her şey bir şeyden uzaklaşıp çekilirse: artık o (**قَصَا** **يَقْصُو** **قَصْواً**)dır; o hâlde o, **قاصٍ**dır.
Ve yer (**الأرضُ**) **قاصِيَةٌ** ve **قَصِيَّةٌ**dir.
(**والقُصْوى** ve **والقُصْيا**), ikisinin de dammesiyle: (**الغايَةُ البعيدَةُ**) “uzak gaye”dir; onda vav yâ’ya çevrilmiştir; çünkü **فُعْلَى** eğer vavlılardan bir isim olursa vavı yâ’ya ibdâl edilir; tıpkı **فَعْلَى**’da yâ’nın yerine vavın ibdâl edilmesi gibi; böylece onu **فُعْلى** üzerine soktular ki değişimde birbirine denk olsunlar.

İbn Sîde dedi: Bu, Sîbeveyh’in sözüdür ve ben onu açıklama ile artırdım; dedi ki: Ve onlar **القُصْوَى** da dediler; böylece onu asıl üzere yürüttüler; çünkü o, **الألِفِ والَّلام** ile sıfat da olabilir; bundan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿إذ أَنْتُم بالعُدْوَة الدُّنْيَا وهُم بالعُدْوَةِ القُصْوى﴾ . Ferrâ dedi: **الدُّنْيا** Medine’ye bitişik olandır; **القُصْوَى** ise Mekke’ye bitişik olandır.

İbnü’s-Sikkît dedi: Nitelemelerden **العُلْيا** ve **الدُّنْيا** gibi olan şey, evvelinin dammesiyle ve yâ ile gelir; çünkü onlar, evvelinin dammesiyle birlikte vavı ağır bulurlar; onda ihtilaf yoktur; ancak Hicaz ehli **القُصْوَى** dedi,

böylece vavı izhar ettiler; bu nadirdir; ve onu kıyasa göre çıkardılar; zira vavdan önceki sâkin olunca; Temîm ve başkaları ise **القُصْيا** der.
( ve ) Sa‘leb dedi: **القُصْوَى** ve **القُصْيا**: (**طَرَفُ الوادِي**) “vâdinin ucu”dur; ) ) o hâlde Sa‘leb’in sözüne göre âyette **فالقُصْوَى** bedeldir.

(**وأَقْصاهُ**) **إقْصاءً**; (**أَبْعَدَهُ**) “onu uzaklaştırdı”dır; o hâlde o **مُقْصًى**dır; ve **مَقْصِيٌّ** deme; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

(**وقَاصَانِي**) **مُقاصاةً** (**فَقَصَوْتُهُ**) **أَقْصُوه**: yani (**غَلَبْتُهُ**) “ona galip geldim”.

(**والقَصَا**), maksûr: (**فِناءُ الدَّارِ ، ويُمَدُّ**) “evin avlusu; ve med edilir”dir.

(İbn Vallâd dedi: O, kasr ve med ile: evin çevresinde olan şeydir.
İbnü’s-Sikkît dedi: Memdûd olan, **قَصَا** **يَقْصُو** **قَصاءً**’ın masdarıdır; **بَدَا يَبْدُو بَداءً** gibi; maksûr olan ise “komşuluğumuzdan uzaklaştı” anlamında **قصِيَ**’nin masdarıdır: **قَصًا**; eğer uzaklaşırsa. Ve ayrıca denir: şey (**الشيءُ**) **قَصِيَ** **قَصاً** ve **قَصاءً**.
( ve ) **القَصا**: (**النَّسَبُ البَعِيدُ**) “uzak nesep”tir; ) ) Ebû Ali el-Kâlî inşâd etti:
بلا نسبٍ قَصَا مِنْهم بَعِيد
ولا خلقٍ يُذَم به ذمَارِي
( ve ) **القَصا**: (**النَّاحِيَةُ**) “taraf, yön”dur. ) Denir: “Gittim, falanın **قَصا**’sına”: yani onun tarafına; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve **الأساس**’ta: onun benzeri.
Asma‘î dedi: Denir: “**القَصا** onları kuşattı”: eğer onların saçaklarında ve taraflarında ise.
Ve **التّهذيب**’de: onları uzaktan kuşattı; onları gözetliyor ve onlardan sakınıyordu; Bişr dedi:
فحَاطُونا القَصَا ولَقَدْ رَأَوْنا
قريباً حيث يُسْتَمَعُ السِّرَارُ
yani: bizden uzaklaştılar; hâlbuki çevremizdeydiler; ve eğer bize yaklaşmak isteselerdi, biz onlardan uzaklıkta değildik.
Sa‘leb dedi: Falan, onların **قصاهم**’ını “yahbû” eder

ve onların **قصاهم**’ını “yahût” eder; tek bir anlamla; ve inşâd etti:
أَفْرَغَ لجَوْفِ وَردِها أَفْرَادعَبَاهِل عَبْهَلها الذّواد يَحْبُو قَصَاها مخدر سناد يحبُو
“yahbû” yani “yahût eder”dir.

(**كالقاصِيَةِ**), denir: “Ondan, onun **قاصِيَتِهِ**’inde idim”: yani onun tarafında.

( ve ) **القَصا**: (**حَذْفٌ في طَرَفِ أُذُنِ النَّاقَةِ**; ve ) yine (**الشَّاةِ**) (de); ) Ebû Zeyd’den; Ebû Ali el-Kâlî dedi: elif ile yazılır; (ondan az bir şey kesilmek suretiyle); denir: (**قَصَاها**) (**يَقْصُوها**) (**قَصْواً**), fetha ile; ve (**قَصَّاها**), şeddeli; (o hâlde o, **قَصْواءُ** ve **مَقْصُوَّةٌ** ve **مُقَصَّاةٌ**dur): kulağın ucundan kesilmiş.
Ahmer dedi: Develerden (**الإِبِلِ**) **المُقَصَّاةُ**: kulağından bir şey yarılıp sonra asılı bırakılan.
(ve erkek deve (**الجَمَلُ**) **أَقْصَى** ve **وَمَقْصُوٌّ** ve **ومُقَصًّى**) Asma‘î dedi: **بَعِيرٌ أَقْصَى** denmez. Lihyânî onu getirmiştir; bu nadirdir; bunu Ebû Ali el-Kâlî söyledi.
Ve **الصِّحاح**’ta: **جَمَلٌ أَقْصَى** denmez; ancak **مَقْصُوٌّ** ve **مُقَصًّى** denir; onda kıyası terk ettiler; çünkü müennesi **فَعْلاء** üzere olan **أَفْعَل**, ancak **فَعِلَ يَفْعَل** bâbından olur; bu ise ancak şöyle denir: **قَصَوْت البَعيرَ**; ve **قَصْواءُ** kendi bâbından ayrıdır; bunun benzeri: **امْرأَةٌ حَسْناءُ**; ve **رجُلٌ أَحْسَنُ** denmez; bitti.
İbn Berrî dedi: Onun “onda kıyası terk ettiler” sözü, “**ناقَةٌ قَصْواءُ**” sözünü kasteder; kıyas ise **مَقْصُوَّةٌ** idi; ve dişi devenin kıyası: “Onu **قَصَوْتها**; o hâlde o **مَقْصُوَّةٌ**dur” denmesidir; ve “Erkek deveyi **قَصَوْتُ**; o hâlde o **مَقْصُوٌّ**dur.”

(**وحُطْنِي القَصَا**): ) yani (**تَباعَدْ عَنِّي**) “benden uzaklaş”tır; ) İbn Vallâd onu **المَقْصور والمَمْدود**’da nakletti.

(**وتَقْصِيَةُ الأظْفارِ: قَصُّهَا**) “tırnakların kısaltılması: onları kesmek”tir; ) Lihyânî ve Ferrâ bunu Kınnânî’den rivayet etti; Kisâî dedi: O, onun **قاصِيَتِها**’sından aldığını kastetti; Kisâî onu, teşdîdin dönüştürülmüşüne (**مُحوّلِ التَّضْعِيفِ**) hamletmedi; Ebû Ubeyd ise Kınnânî’den onu, teşdîdin dönüştürülmüşünden olduğunu hamletti; onun zikri geçti. Ve denildi ki: Denir: Eğer sana bir çocuk doğarsa, **فقَصِّي أُذُنَيْه**: yani ikisinden de eksilt.
İbn Berrî dedi: O, müennese emir kipidir; **قَصَّى**’dan.

(**والقَصِيَّةُ**), **غَنِيَّةٍ** gibi: (**النَّاقَةُ الكَرِيمةُ النَّجِيبَةُ**) “kerîm, necîb dişi deve”dir; “mûda‘a” (**)المُبْعَدَةُ عن الاسْتِعمالِ**) “kullanımdan uzaklaştırılmış”tır; ) yani: sağımda, yükte zorlanmayan ve binilmeyen; o, rahat bırakılmıştır (**مُتَّدِعةٌ**); Cevherî bununla yetindi.
( ve ) denildi ki: o (**الرَّذْلَةُ**) “aşağı”dır; bu, yorulduğu zaman olur; o hâlde (zıttır; cem‘i **قَصايَا**dır); ) İbnü’l-A‘râbî, **القَصَايَا**’yı “develerin seçkinleri” anlamında inşâd etti:

تَذُود القَصايَا عن سَراة كأنَّها
جَماهيرُ تَحْتَ المُدْجِنَاتِ الهَواضِبِ
(**وأَقْصَى**) adam: (**اقْتَنَاها**) “onu edindi”dir; yani **قَصَايَا الإِبِلِ**’i; o, gürlük ve necâbette nihayettir; manası: deve sahibine zekât memuru (**المُصَدِّق**) gelince, ona cimrilik ederek onları **أَقْصَاها**.
( ve ) **أَقْصَى**: eğer (**حَفِظَ قَصَا العَسْكَرِ**) “ordunun çevresini” koruduysa; o, onun çevresinde olandır.
(ve bir koyun (**نَعْجَةٌ**) **قَاصِيَةٌ**): ) yani (**هَرِمَةٌ**) “ihtiyar”dır.
(**واسْتَقْصَى في المسْأَلَةِ** ve **تَقَصَّى**: ulaştı) **قصواها**’ya; yani (**الغايَةَ**) “gayeye”; ) bu mecazdır; ve yine: **تَقَصَّيْت الأَمْرَ** ve **اسْتَقْصَيْته**.

(ve **سُمَيَ** gibi: **قُصَيُّ بنُ كِلابِ**) b. Mürre; o, Allah’ın Resûlü’nün صلى الله عليه وسلم beşinci dedesidir; ve (adı (**اسْمُهُ زَيْدٌ**))dir; künyesi Ebû’l-Muğîre’dir; bunu İbnü’l-Esîr söyledi; ve “Yezîd” denir; bunu Ebû Ahmed el-Hâkim, İmam Şâfiî’den nakletti; (yahut **مُجَمِّعٌ**), **مُحَدِّثٍ** gibi;

ve sahih olan: **مُجَمِّعاً** onun lakabıdır; Kureyş’i iki yolculukla topladığı için; yahut çünkü Cuma günü ilk toplayan ve hutbe okuyan odur; ve denildi ki: Mekke’ye dönüşü sırasında Kureyş kabilelerini Mekke’de topladığı için; Huzâî’den Matrûd b. Ka‘b dedi:
أَبُوكُم قُصَيٌّ كان يُدْعَى مُجَمِّعاً
به جَمَعَ اللَّهُ القبائِلَ مِن فهْرِ
ve şöyle rivayet edilir:
وزَيْدٌ أَبُوكُم كان يُدْعَى مُجَمِّعاً
Ona **قُصَيّ** denilmesi ancak şundandır: çünkü o **قَصَا** yani **بَعُدَ**; annesi Fâtıma bint Sa‘d b. Sîtl el-Huzâ‘iyye onu taşıdığı zaman, **قُضَاعَةَ** diyarında aşiretinden uzaklaştı. (Ve nisbet) **قُصَيَ**’e: (**قُصَوِيٌّ**)dur; iki yâ’dan biri hazfedilir, diğeri elif’e çevrilir, sonra vav’a çevrilir; daha önce **عُدَوِيَ** ve **أُمَويَ**’de geçtiği gibi; bunu Cevherî söyledi.
(ve **سُمَيَ** gibi: Yemen’de bir **ثَنِيَّةٌ**) ; ) nüshalarda böyle; o yanlıştır; doğru olan **القُصَا**’dır; damme ile maksûr; Nasr onu mu‘ceminde, Sâğânî de tekmilesinde ضبط etti.
(**والقَصْوَةُ**: (**سِمَةٌ بأَعْلَى الأُذُنِ**)) “kulağın üst tarafında bir dağlama nişanı”dır; ) Sâğânî onu nakletti.
(**وقُصْوانُ**; damme ile) İbn Sîde’nin ضبط ettiği gibi; (ve fetha da edilir) Nasr’ın mu‘ceminde olduğu üzere; (ع) Teymullâh b. Sa‘lebe b. Bekr b. Vâil diyarında; yahut bir su; Cerîr dedi:
نُبِّئْتُ غَسَّانَ بنَ وَاهِصَةِ الخُصَى
بقُصْوانَ في مُسْتَكْلِئِينَ بِطانِ

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**القَصاءُ**, medlidir: uzaklık ve taraf; ve Bişr’in beyti rivayet olunur:
Bizi kuşattılar **القَصَاءُ** ve bizi görmüşlerdi
İbn Vellâd onu böyle zikretti: onun med edildiği ve kasr edildiği.

Ve **القصَاءُ** dahi: ordunun çevresinde olan şey; med edilir ve kasr edilir; İbn Vellâd’dan.

Ve o, mekânda **الأقْصَى**dır: yani en uzak olan.

Ve ona reddolunur **أَقْصاهُم**: yani onların en uzağı.

Ve **الأقْصَى** mescidi: Beytü’l-Makdis’te bir mesciddir; elif ile yazılır.

Ve koyunlardan **القاصِيَةُ**: sürüden ayrılmış olan.

Ve **أَقْصَاهُ** **يُقْصِيَه**: onu uzaklaştırdı.

Ve “haydi” **أُقاصِيَكَ**: hangimiz şerden daha uzaktır.

Ve **القَصاةُ**: uzaklık ve taraf.

Kisâî dedi: “Mutlaka seni **القَصا** ile kuşatacağım ve mutlaka sana **القَصا** ile akın edeceğim”; ikisi de kasr iledir; yani seni bırakırım da sana yaklaşmam.

Ve denilir: “Biz bir menzile indik ki develer onu **تُقْصِيه**”; yani onun **أَقْصاهُ**na ulaşmayız.

Ve **تَقَصَّاهُم**: onları, **أقاصِيَهم**den birer birer aradı.

Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) **القَصْواء** diye adlandırılan bir devesi vardı; kulağı kesik değildi; onu Cevherî nakletti; yani bu ona bir lakaptı; ve denildi ki: bilakis kulağı kesikti.

Ve adamın develeri övüldüğünde, onda **قَصايا** denilirdi; ona güvenir; yani onda, zaman şiddetlendiğinde bir bakiye vardır.

Ve **تَقَصَّاهُ**: onun **أَقْصاهُ**nda oldu.

Ve denilir: zannında yahut te’vilinde daha uzak giden kimseye: “Sen **القَصِيَّ** hedefi attın”; ve o mecazdır.

Ve **قُصَيَّة**, Sümeyye gibi: bir şiirde bir yerdir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَصَا
قَصَا U ( n. ac. قَصْو 1 ,  قَصًا [ 4A ] ,  قَصَآء [ 22A ] ,  قُصُوّ [ 27 ] ),
a.  Was distant, remote.

b.  [ 'An ], Was far, remote from; went away from.

c.  ( n. ac. قَصْو 1 ), Cut, clipped ( nails ); docked, cropped, slit the ears of ( sheep ).

##### Türkçe

قَصَا
قَصَا U (mastarı: **قَصْو** 1, **قَصًا** [4A], **قَصَآء** [22A], **قُصُوّ** [27]),
a. Uzak oldu, ırak oldu.

b. [**عَنْ**], -den uzak oldu, -den ırak oldu; -den uzaklaştı.

c. (mastarı: **قَصْو** 1), (tırnakları) kesti, kırptı; (koyunun) kulaklarını kesti, kısalttı, yardı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قصو
قَصَا - يَقْصُو (قَصِيَ - يَقْصَى) - قَاصِيْ - أَقْصَى - الأَقْصَى - قَاصِيَة - أَقْصَى - قُصْوَى - قَصِيّ
قَصَا - يَقْصُو (قَصِيَ - يَقْصَى) + الكائن: ضد " دنى - يدنو": تحرك بعيداً فكان في البعد عن مكان المراقبة أبعد من كل ما سواه من الأشياء المقارنة
قَاصِي: اسم فاعل صفة مشبهة من " قَصَا - يَقْصُو ": الذي صار أبعد ما سواه من الأشياء عن مكان المراقبة
أقصى: اسم تفضيل ، ذكر وأنثى، من " قَاصِي ": أكثر قصواً
الأَقْصَى: اسم تفضيل أعظمي ذكر من  " قَاصِي ": الأكثر قصواً من الجميع
قَاصِيَة: مؤنث " قَاصِي "
قُصْوَى: اسم تفضيل أعظمي من " قاصية ": الأكثر قصواً من جميع القاصيات
قَصِيّ : على وزن " فـَعيل " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " قَصَا - يَقْصُو ": قاصي بشدة وكثرة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان الابتعاد عن مراقب بمسافة ابتعاد بعيدة "، وهي:
قَصَا - يَقْصُو (قَصِيَ - يَقْصَى)، بَعُدَ - يَبْعُدُ، نأى - يَنْأى، طَالَ - يَطُوْلُ، هَيَا - يَهْيِي (هَيهَيَ - يُهَيهيْ)  - هَيْهَاتَ، نَسَأََ - يَنْسَأ
قصي - قصيا
 	﴿فحملته فانتبذت به مكانا قصيا (22)﴾ مريم
أقصى
 	﴿وجاء رجل من أقصى المدينة يسعى قال ياموسى إن الملأ يأتمرون بك ليقتلوك فاخرج إني لك من الناصحين(20)﴾ القصص ﴿وجاء من أقصى المدينة رجل يسعى قال ياقوم اتبعوا المرسلين(20)﴾ يس
الأقصى - القصوى
 	﴿سبحان الذي أسرى بعبده ليلا من المسجد الحرام إلى المسجد الأقصى الذي باركنا حوله لنريه من آياتنا إنه هو السميع البصير(1)﴾ الإسراء
 	﴿إذ أنتم بالعدوة الدنيا وهم بالعدوة القصوى والركب أسفل منكم ولو تواعدتم لاختلفتم في الميعاد ولكن ليقضي الله أمرا كان مفعولا ليهلك من هلك عن بينة ويحيا من حي عن بينة وإن الله لسميع عليم(42)﴾ الأنفال
مختار الصحاح
● [قصا] ق ص ا: قَصَا المكان بعد وبابه سما فهو قَاصٍ و قَصِيٌّ قلت ومنه قوله تعالى ﴿مكانا قصيا﴾ وأرض قَاصِيَةٌ و قَصِيَّةٌ و قَصا عن القوم تباعد فهو قَاصٍ و قَصِيٌّ وبابه أيضا سما و قَصِيَ من باب صدى أيضا مثله و أقْصَاهُ غيره فهو مُقْصىً ولا تقل مقصيٌّ و قَصَا البعير والشاة قطع من طرف أذنه وبابه عدا ويقال شاة قَصْوَاءُ وناقة قصواء ولا يقال جمل أقصى بل مَقْصُوٌّ و مُقَصَّى ومثله امرأة حسناء ولا يقال رجل أحسن وكان لرسول الله صلى الله عليه وسلم ناقة تسمى قَصْوَاءَ ولم تكن مقطوعة الأذن و قَصَّة أظفاره تَقْصِيَةً بمعنى قَصَّ وقال الكسائي معناه أخذ من أقَاصِيها وفلان بالمكان الأَقْصَى والناحية القُصْوَى و القُصْيَا بالضم فيهما و اسْتَقْصَى في المسألة و تَقَصَّى بمعنى
الراغب
قصى
- القصى: البعد، والقصي: البعيد. يقال: قصوت عنه، وأقصيت: أبعدت، والمكان الأقصى، والناحية القصوى، ومنه قوله: }وجاء رجل من أقصى المدينة يسعى﴿[القصص/20]، وقوله:﴾إلى المسجد الأقصى﴿[الإسراء/1] يعني: بيت المقدس، فسماه الأقصى اعتبارا بمكان المخاطبين به من النبي وأصحابه، وقال:﴾إذ أنتم بالعدوة الدنيا وهم بالعدوة القصوى{ [الأنفال/42]. وقصوت البعير: قطعت أذنه، وناقة قصواء، وحكوا أنه يقال: بعير أقصى، والقصية من الإبل: البعيدة عن الاستعمال.
ملخص اللسان:
1.    قصا: قَصا عنه قَصْواً وقُصُوًّا وقَصاً وقَصاء وقَصِيَ: بَعُدَ. وقَصا المَكانُ يَقْصُو قُصُوّاً: بَعُدَ.
2.    وكلُّ شيء تَنَحَّى عن شيء فقد قَصا يَقْصُو قُصُوًّا، فهو قاصٍ،
3.     والأَرض قاصِيةٌ وقَصِيَّةٌ. وقَصَوْت عن القوم: تباعدت.
4.    ويقال: فلان بالمَكان  الأَقْصَى والناحية القُصْوى والقُصْيا، والقُصْوَى والقُصْيا: الغاية البعيدة، والأَقْصى: الأَبعد؛
5.     وأَقْصى  الرجلَ يُقْصِيه: باعَدَه.
6.     والقَصا: الناحيةُ.
7.     وتَقَصَّيت الأَمر  واسْتَقْصَيتُه واسْتَقْصى فلان في المسأَلة وتَقَصَّى بمعنى.
8.     وناقة قَصْواء ومُقَصَّاةٌ ومَقْصُوَّةٌ: مقطوعة طرف  الأُذن.
9.    كنتُ إِذا رأَيته في  الطريق تَقَصَّيْتها أَي صرت في أَقْصاها وهو غايتها.
لسان العرب
● - قصا: قَصا عنه قَصْواً وقُصُوًّا وقَصاً وقَصاء وقَصِيَ: بَعُدَ. وقَصا  المَكانُ يَقْصُو قُصُوّاً: بَعُدَ. والقَصِيُّ والقاصي: العبد، والجمع  أَقْصاء فيهما كشاهدٍ وأَشْهاد ونصِير وأَنصار؛ قال غَيْلان الرَّبَعِي:  كأَنَّما صَوْتَ حَفِيفِ المَعْزاء،  مَعْزُولِ شَذَّان حَصاها الأَقْصاء،  صَوْتُ نَشِيشِ اللحمِ عند الغَلاَّء  وكلُّ شيء تَنَحَّى عن شيء فقد قَصا يَقْصُو قُصُوًّا، فهو قاصٍ،  والأَرض قاصِيةٌ وقَصِيَّةٌ. وقَصَوْت عن القوم: تباعدت. ويقال: فلان بالمَكان  الأَقْصَى والناحية القُصْوى والقُصْيا، بالضم فيهما. وفي الحديث:  المسلمون تَتَكافَأُ دِماؤهم يَسْعَى بذِمَّتِهِم أَدْناهم ويُرَدُّ عليهم  أقصاهم أَي أَبْعَدُهم، وذلك في الغَزْو إِذا دخل العسكر أَرض الحرب فَوَجَّه  الإِمامُ منه السرايا، فما غَنِمَتْ من شيء أَخذَت منه ما سَمَّى لها،  ورَدَّ ما بقي على العسكر لأَنهم، وإِن لم يشهدوا الغنيمة، رِدْءٌ  للسَّرايا وظهْرٌ يَرْجِعون إِليهم. والقُصْوَى والقُصْيا: الغاية البعيدة، قلبت  فيه الواو ياء لأَن فُعْلَى إِذا كانت اسماً من ذوات الواو أُبدلت واوه  ياء كما أُبدلت الواو مكان الياء في فَعْلى فأَدخلوها عليها في فُعْلى  ليَتَكافآ في التغيير؛ قال ابن سيده: هذا قول سيبويه، قال: وزدته أَنا  بياناً، قال: وقد قالوا القُصْوَى فأَجروها على الأَصل لأَنها قد تكون صفة  بالأَلف واللام. وفي التنزيل: إِذ أَنتم بالعُدْوَة الدُّنيا وهم بالعُدوة  القصوى؛ قال الفراء: الدنيا مما يَلي المدينة والقُصوى مما يَلي مكة.  قال ابن السكيت: ما كان من النعوت مثل العُلْيا والدُّنيا فإِنه يأْتي بضم  أَوَّله وبالياء لأَنهم يستثقلون الواو مع ضمة أَوّله، فليس فيه اختلاف  إِلا أَن أَهل الحجاز قالوا القُصْوَى، فأَظهروا الواو وهو نادر وأَخرجوه  على القياس، إِذ سكن ما قبل الواو، وتميم وغيرهم يقولون القُصْيا؛ وقال  ثعلب: القُصْوَى والقُصْيا طَرف الوادي، فالقُصْوَى على قول ثعلب من قوله  تعالى بالعُدْوة القُصْوَى، بدل. والقاصِي والقاصِيةُ والقَصِيُّ  والقَصِيَّةُ من الناس والمواضع: المُتَنَحِّي البعيدُ. والقُصْوَى والأَقْصَى  كالأَكْبر والكُبرى. وفي الحديث: أَن الشيطان ذِئبُ الإِنسانِ يأْخُذُ  القاصِيةَ والشَّاذَّةَ، القاصِيَةُ: المُنْفَرِدة عن القطيع البعيدة منه،  يريد أَن الشيطان يتسلط على الخارج من الجماعة وأَهل السَّنة. وأَقْصى  الرجلَ يُقْصِيه: باعَدَه. وهَلُمَّ أُقاصِكَ يعني أَيُّنا أَبْعَدُ من  الشرّ. وقاصَيْتُه فقَصَوته وقاصاني فقَصَوْته.  والقَصا: فِناء الدار، يمد ويقصر. وحُطْني القَصا أَي تباعَدْ عني؛ قال  بشر بن أَبي خازم:  فَحاطُونا القَصا، ولقَدْ رَأَوْنا  قريباً، حيث يُسْتَمَعُ السِّرارُ  والقَصا يمد ويقصر؛ ويروى:  فحاطُونا القَصاءَ وقد رأَوْنا  ومعنى حاطُونا القصاء أَي تباعَدوا عنا وهم حولنا،وما كنا بالبعد منهم  لو أَرادوا أَن يَدْنُوا منَّا، وتوجيه ما ذكره ابن السكيت من كتاب النجو  أَن يكون القَصاء بالمد مصدر قَصا يَقْصو قَصاءً مثل بَدا يَبْدُو  بَداءً، وأَما القصا بالقصر فهو مصدر قصِيَ عن جِوارِنا قَصاً إِذا بعد. ويقال  أَيضاً: قَصِيَ الشيءُ قَصاً وقَصاءً. والقَصا: النسَبُ البعيد، مقصور.  والقَصا: الناحيةُ. والقَصاةُ: البُعْد  (* قوله« والقصاة البعد» كذا في  الأصل، ولم نجده في غيره، ولعله القصاء.) والناحية، وكذلك القَصا. يقال:  قَصِيَ فلان عن جوارنا، بالكسر، يَقْصى قَصاً، وأَقْصَيْته أَنا فهو  مُقْصًى، ولا تقل مَقْصِيٌّ. وقال الكسائي: لأَحُوطَنَّك القَصا ولأَغْزُوَنَّك  القَصا، كلاهما بالقصر، أَي أَدَعُك فلا أَقْرَبُك. التهذيب: يقال  حاطَهم القَصا، مقصور، يعني كان في طُرَّتِهم لا يأْتِيهم. وحاطَهم القَصا أَي  حاطَهم من بعيد وهو يَتَبَصَّرهم ويَتَحَرَّزُ منهم. ويقال: ذهبت قَصا  فلان أَي ناحِيَته، وكنت منه في قاصِيَتِه أَي ناحِيته.  ويقال: هَلُمَّ أُقاصِك أَيُّنا أَبعد من الشرّ. ويقال: نزلنا مَنزلاً  لا تُقْصِيه الإِبل أَي لا تَبْلُغ أَقصاه. وتَقَصَّيت الأَمر  واسْتَقْصَيتُه واسْتَقْصى فلان في المسأَلة وتَقَصَّى بمعنى.  قال اللحياني: وحكى القَناني قَصَّيْت أَظفاري، بالتشديد، بمعنى قَصَصْت  فقال الكسائي أَظنه أَراد أَخَذ من قاصيتها، ولم يحمله الكسائي على  مُحوّل التضعيف كما حمله أَبو عبيد عن ابن قَنان، وقد ذكر في حرف الصاد أَنه  من مُحوّل التضعيف، وقيل: يقال إِن وُلدَ لكِ ابن فقَصِّي أُذنيه أَي  احْذفِي منهما. قال ابن بري: الأَمر من قَصَّى قَصٍّ، وللمؤنث قَصِّي، كما  تقول خَلِّ عنها وخَلِّي. والقَصا: حَذْفٌ في طرَف أُذن الناقة والشاة،  مقصور، يكتب بالأَلف وهو أَن يُقْطع منه شيء قليل، وقدقَصاها قَصْواً  وقَصَّاها. يقال: قَصَوْت البعير فهو مَقْصُوّ إِذا قطَعْت من طرف أُذنه،  وكذلك الشاة؛ عن أَبي زيد. وناقة قَصْواء: مَقْصُوَّة، وكذلك الشاة، ورجل  مَقْصُوّ وأَقْصى، وأَنكر بعضهم أَقصى. وقال اللحياني: بعير أَقْصى  ومُقَصَّى ومَقْصُوّ. وناقة قَصْواء ومُقَصَّاةٌ ومَقْصُوَّةٌ: مقطوعة طرف  الأُذن. وقال الأَحمر: المُقَصَّاة من الإِبل التي شُق من أُذنها شيء ثم ترك  معلقاً. التهذيب: الليث وغيره القَصْوُ قطع أُذن البعير.يقال: ناقة قَصْواء  وبعير مَقْصُوّ، هكذا يتكلمون به، قال: وكان القياس أَن يقولوا بعير  أَقصى فلم يقولوا. قال الجوهري: ولا يقال جمل أَقصى وإِنما يقال مَقْصُوٌّ  ومُقَصًّى، تركوا فيه القياس، ولأَن أَفعل الذي أُنثاه على فَعْلاء إِنما  يكون من باب فَعِلَ يَفْعَل، وهذا إِنما يقال فيه قصَوْت البعير،  وقَصْواء بائنة عن بابه، ومثله امرأَة حَسناء، ولا يقال رجل أَحْسَن؛ قال ابن  بري: قوله تركوا فيها القياس يعني قوله ناقة قَصْواء، وكان القياس  مَقْصُوَّة، وقياس الناقة أَن يقال قَصَوْتها فهي مَقْصُوَّة. ويقال: قَصَوْت  الجمل فهو مَقْصُوّ، وقياس الناقة أَن يقال قصوتها فهي مقصوَّة، وكان لرسول  الله، صلى الله عليه وسلم، ناقة تسمى قَصْواء ولم تكن مقطوعة الأُذن.  وفي الحديث: أَنه خطب على ناقَتِه القَصْواء، وهو لقب ناقة سيدنا رسول  الله، صلى الله عليه وسلم. قال: والقَصْواء التي قُطِع طرَف أُذنها. وكل ما  قُطع من الأُذن فهو جَدْعٌ، فإِذا بلغ الرُّبُع فهو قَصْوٌ، فإِذا جاوزه  فهو غَضْبٌ، فإِذا استُؤصِلت فهو صَلْم، ولم تكن ناقة سيدنا رسول الله،  صلى الله عليه وسلم، قَصْواء وإِنما كان هذا لقباً لها، وقيل: كانت مقطوعة  الأُذن. وقد جاء في الحديث: أَنه كان له ناقة تسمى العَضْباء وناقة تسمى  الجَدْعاء، وفي حديث آخر: صلماءَ، وفي رواية أُخرى: مخَضْرَمةً؛ هذا كله  في الأُذن، ويحتمل أَن تكون كل واحدة صفة ناقة مفردة، ويحتمل أَن يكون  الجميع صفة ناقة واحدة فسماها كل منهم بما تخيّل فيها، ويؤيد ذلك ما روي في  حديث علي، كرم الله وجهه، حين بعثه رسول الله، صلى الله عليه وسلم، يبلغ  أَهل مكة سُورة براءة فرواه ابن عباس، رضي الله عنه، أَنه ركب ناقة  رسول الله، صلى الله عليه وسلم، القَصْواء، وفي رواية جابر العَضْباء، وفي  رواية غيرهما الجَدْعاء، فهذا يصرح أَن الثلاثة صفة ناقة واحدة لأَن  القضية واحدة، وقد روي عن أَنس أَنه قال: خطبنا رسول الله، صلى الله عليه  وسلم، على ناقة جَدْعاء وليست بالعَضباء، وفي إِسناده مقال. وفي حديث  الهجرة:أَن أَبا بكر، رضي الله عنه، قال: إِن عندي ناقتين، فأَعْطَى رسولَ  الله، صلى الله عليه وسلم، إِحداهما وهي الجَدْعاء. والقَصِيَّةُ من الإِبل:  الكريمة المُوَدَّعة التي لا تُجْهَد في حَلَب ولا حَمْلٍ. والقَصايا:  خِيارُ الإِبل، واحدتها قَصِيَّة ولا تُركب وهي مُتَّدِعة؛ وأَنشد ابن  الأَعرابي:  تَذُود القَصايا عن سَراة، كأَنها  جَماهيرُ تَحْتَ المُدْجِناتِ الهَواضِبِ  وإِذا حُمِدت إِبل الرجل قيل فيها قَصايا يثق بها أَي فيها بقية إِذا  اشتدّالدهر، وقيل: القَصِيَّة من الإِبل رُذالتها. وأَقْصى الرجلُ إِذا  اقتنى القَواصي من الإِبل، وهي النهاية في الغَزارة والنَّجابة، ومعناه أَن  صاحب الإِبل إِذا جاء المُصَدِّق أَقصاها ضِنّاً بها. وأَقْصى إِذا حفظ  قصا العسكر وقَصاءه، وهو ما حول العسكر.  وفي حديث وَحْشِيٍّ قاتل حَمْزة، عليه السلام: كنتُ إِذا رأَيته في  الطريق تَقَصَّيْتها أَي صرت في أَقْصاها وهو غايتها.  والقَصْوُ: البعد. والأَقْصى: الأَبعد؛ وقوله:  واخْتَلَس الفَحْلُ منها، وهي قاصِيةٌ،  شيئاً فقد ضَمِنَتْه، وهو مَحْقُورُ  فسره ابن الأَعرابي فقال: معنى قوله قاصية هو أَن يتبعها الفحل فيضربها  فَتَلْقَح في أَوَّل كَوْمة فجعل الكَوْم للإِبل، وإِنما هو للفرس.  وقُصْوانُ: موضع؛ قال جرير:  نُبِّئْتُ غَسَّانَ بنَ واهِصَةِ الخُصَى  بِقُصْوانَ، في مُسْتَكْلِئِينَ بِطانِ  ابن الأَعرابي: يقال للفحل هو يَحْبُو قَصا الإِبل إِذا حَفِظها من  الانتشار. ويقال: تَقَصّاهم أَي طَلَبهم واحداً واحداً. وقُصَيٌّ، مصغر:  اسم رجل، والنسبة إِليه قُصَوي بحذف إِحدى الياءَين، وتقلب الأُخرى  أَلفاً ثم تقلب واواً عما قلبت في عَدَوِيّ وأُمَوِيٍّ.
مقاييس اللغة:
(قصو/ي)  القاف والصاد والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على بُعدٍ وإبعاد. من ذلك القَصَا: البُعْد. وهو بالمكان الأقصَى والنَّاحيةِ القُصوَى. وذهبتُ قَصا فلانٍ، أي ناحيته. ويقال: أحاطُونا القَصَا. أي وقفوا منّا بين البعيد والقريب غير أنَّهم مُحِيطون بنا كالشَّيءِ يَحُوط الشَّيءَ يحفظه. قال:
فحَاطُونا القَصَا ولقد رأونا *** قريباً حيثُ يُستَمَع السِّرارُ([6])
وأقصَيتُه: أبعدتُه. والقَصِيّةُ من الإبل: المودوعة الكريمة لا تُجهَد ولا تُرْكَب، أي تُقصَى إكراماً لها. فأمَّا النّاقةُ القَصْواء فالمقطوعة الأذُن.
وقد يمكن هذا على أنَّ أذنَها أُبعِدَت عنها حين قُطعت. ويقولون: قصَوتُ البعيرَ فهو مقصُوٌّ: قطعت أذنَه. وناقةٌ قَصْواء، ولا يقال بعيرٌ أقصَى.
القاموس المحيط:
و قَصا عنه قَصْواً وقُصُوًّاً وقَصًى وقَصاءً، وقَصِيَ بَعُدَ، فهو قَصِيٌّ وقاصٍ، جَمْعُهُما أقْصاءٌ. والقُصْوَى والقُصْيا الغايَةُ البعيدةُ، وطَرَفُ الوادِي. وأقْصاهُ أبْعَدَهُ. وقاصانِي فَقَصَوْتُهُ غَلَبْتُهُ. والقَصا فِناءُ الدارِ، ويُمَدُّ، والنَّسَبُ البعيدُ، والناحِيةُ، كالقاصِيَةِ، وحَذْفٌ في طَرَفِ أُذُنِ الناقَةِ والشاةِ بِأَنْ يُقْطَعَ قليلٌ. قَصاها قَصْواً، وقَصَّاها، فهي قَصْواءُ ومَقْصُوَّةٌ ومَقْصَّاةٌ. والجَمَلُ أقْصَى ومَقْصُوٌّ ومُقَصًّى. وحُطْنِي القَصَا تَبَاعَدْ عَنِّي. وتَقْصِيَةُ الْأَظْفارِ قَصُّهَا. والقَصِيَّةُ الناقةُ الكريمَةُ النَّجِيبَةُ المُبْعَدَة عن الاسْتِعمالِ، والرَّذْلَةُ، ضِدٌّ ج قَصايَا.
وأقْصَى: اقْتَنَاها، وحَفِظَ قَصَا العَسْكَرِ. ونَعْجَةٌ قاصِيَةٌ: هَرِمَةٌ. واسْتَقْصَى في المَسألَةِ، وتَقَصَّى: بَلَغَ الغايَةَ. وكسُمَيٍّ: قُصَيُّ بنُ كِلابٍ، اسْمُه زَيْدٌ أو مُجَمِّعٌ، والنِّسْبَةُ: قُصَوِيٌّ. وكسُمَيٍّ: ثَنِيَّةٌ باليَمَنِ. والقَصْوَةُ: سمَةٌ بِأَعْلَى الْأُذُنِ. وقُصوانُ، بالضم ويفتح: ع.
تاج العروس:
( وقصا عنه ) يقصو ( قصوا ) بالفتح ( وقصوا ) كعلو ( وقصا ) بالفتح مقصور ( وقصاء ) بالمد ( وقصى ) عن جواره يقصى قصى أي ( بعد ) وكذلك قصا المكان ( فهو قصى وقاص ) للبعيد و ( جمعهما أقصاء ) كنصير وانصار وشاهد وأشهاد وكل شئ فقد قصا يقصو قصوا فهو قاص والارض قاصيه وقصية
( والقصوى والقصيا ) بضمهما ( الغاية البعيدة ) قلبت فيه الواو ياء لان فعلى إذا كانت اسما من ذوات الواو أبدلت واوه ياء كما أبدلت الواو مكان الياء في فعلى فادخلوها عليه في فعلى ليتكافا في التغيير قال ابن سيده هذا قول سيبويه وزدته بيانا قال وقد قالوا القصوى فاجروها على الاصل لانها قد تكون صفة بالالف واللام ومنه قوله تعالى إذ أنتم بالعدوة الدنيا وهم بالعدوة القصوى قال الفراء الدنيا مما يلى المدينة والقصوى مما يلى مكة قال ابن السكيت ما كان من النعوت مثل العليا والدنيا فانه يأتي بضم أوله وبالياء لانهم يستثقلون الواو مع ضمة أوله فليس فيه اختلاف الا ان أهل الحجاز قالوا القصوى فاظهروا الواو وهو نادر وأخرجوه على القياس إذ سكن ما قبل الواو وتميم وغيرهم يقولون القصيا ( و ) قال ثعلب القصوى والقصيا ( طرف الوادي ) فالقصوى على قول ثعلب في الاية بدل ( واقصاه ) اقصاء ( أبعده ) فهو مقصى ولا تقل مقصى كما في الصحاح ( وقاصانى ) مقاصاة ( فقصوته ) اقصوه أي ( غلبته والقصا ) مقصور ( فناء الدار ويمد ) قال ابن ولاد هو بالقصر والمد ما حول الدار وقال ابن السكيت الممدود مصدر قصا يقصو قصاء كبدا يبدو بداء والمقصور مصدر قصى عن جوارنا قصا إذا بعد ويقال أيضا قصى الشئ قصا وقصاء ( و ) القصا ( النسب البعيد ) وأنشد أبو على القالى بلا نسب قصا منهم بعيد * ولا خلق يذم به ذمارى ( و ) القصا ( الناحية ) يقال ذهبت قصا فلان أي ناحيته كما في الصحاح وفي الاساس نحوه وقال الاصمعي يقال حاطهم القصا إذا كان في طرتهم وناحيتهم وفي التهذيب حاطهم من بعيد وهو يتبصرهم ويتحرز منهم قال بشر فحاطونا القصا ولقد رأونا * قريبا حيث يستمع السرار أي تباعدوا عنا وهم حولنا وما كنا بالبعد عنهم لو أرادوا أن يدنوا منا وقال ثعلب فلان يحبو قصاهم ويحوط قصاهم بمعنى واحد
وأنشد أفرغ لجوف وردها أفراد * عباهل عبهلها الذواد * يحبو قصاها مخدر سناد يحبو أي يحوط ( كالقاسية ) يقال كنت منه في قاصيته أي في ناحيته ( و ) القصا ( حذف في طرف أذن الناقة و ) كذلك ( الشاة ) عن ابى زبد قال أبو على القالى يكتب بالالف ( بأن يقطع قليل ) منه يقال ( قصاها ) يقوها ( قصوا ) بالفتح ( وقصاها ) بالتشديد ( فهى قصواء ومقصوة ومقصاة ) مقطوعة طرف الاذن وقال الاحمر المقصاة من الابل التى شق من أذنها شئ ثم ترك معلقا ( والجمل أقصى ومقصو ومقصى ) وقال الاصمعي ولا يقال بعير أقصى وجاء به اللحيانى وهو نادر قاله أبو على القالى وفى الصحاح ولا يقال جمل أقصى وانما يقال مقصو ومقصى تركوا فيها القياس لان أفعل الذى أنثاه على فعلاء انما يكون من باب فعل يفعل وهذا انما يقال فيه قصوت البعير وقصواء بائنة عن بابه ومثله امرأة حسناء ولا يقال رجل أحسن انتهى قال ابن برى قوله تركوا فيها القياس يعنى قوله ناقة قصواء وكان القياس مقصوة وقياس الناقة أن يقال قصوتها فهى مقصوة وقصوت الجمل فهو مقصو ( وحطنى القصا ) أي ( تباعد عنى ) نقله ابن ولاد في المقصور والممدود ( وتقصية الاظفار قصها ) حكاء اللحيانى والفراء عن القنانى قال الكسائي أراد انه أخذ من قاصيتها ولم يحمله الكسائي على محول التضعيف وحمله أبو عبيد عن القنانى انه من محول التضعيف وقد مر ذكره وقيل يقال ان ولدلك ولد فقصى أذنيه أي احذفي منهما قال ابن برى هو أمر للمؤنث من قصى ( والقصية ) كغنية ( الناقة الكريمة النجيبة ) المودعة ( المبعدة عن الاستعمال ) أي التى لا تجهد في حلب ولا حمل ولا تركب وهى متدعة وعليه اقتصر الجوهرى ( و ) قيل هي ( الرذلة ) وذلك إذا جهدت فهو ( ضد ج قصايا ) وأنشد ابن الاعرابي في القصايا بمعنى خيار الابل تذود القصايا عن سراة كأنها * جماهير تحت المد جنات الهواضب ( وأقصى ) الرجل ( اقتناها ) أي قصايا الابل وهى النهاية في الغزارة والنجابة ومعناه ان صاحب الابل إذا جاء المصدق أقصاها ضنا بها ( و ) أقصى إذا ( حفظ قصا العسكر ) وهو ما حوله ( ونعجه قاصية ) أي ( هرمة واستقصى في المسألة وتقصى بلغ ) قصواها أي ( الغاية ) وهو مجاز وكذا تقصيت الامر واستقصيته ( وكسمى قصى بن كلاب ) بن مرة وهو الجد الخامس لرسول الله صلى الله عليه وسلم و ( اسمه زيد ) وكنيته أبو المغيرة قاله ابن الاثير ويقال يزيد حكاه أبو أحمد الحاكم عن الامام الشافعي ( أو مجمع ) كحدث والصحيح ان مجمعا لقبه لجمعه قريشا بالرحلتين أو لانه أول من جمع يوم الجمعة فحطب وقيل لانه جمع قبائل قريش بمكة حين انصرافه إليها قال مطرود ابن كعب الخزاعى أبوكم قصى كان يدعى مجمعا * به جمع الله القبائل من قهر ويروى * وزيد أبوكم كان يدعى مجمعا * وانما قيل له قصى لانه قصا أي بعد عن عشيرته في بلاد قضاعة حين احتملته أمه فاطمة بنت سعد بن سبتل الخزاعية ( والنسبة ) الى قصى ( قصوى ) تحذف احدى الياءين وتقلب الاخرى ألبا ثم تقلب واوا كما مر في عدوى وأموى قاله الجوهرى ( وكسمى ثنية باليمن ) هكذا في النسخ وهو غلط والصواب القصا بالضم مقصور كما ضبطه نصر في معحمه والصاغانى في تكملته ( والقصوة سمة باعلى الاذن ) نقله الصاغانى ( وقصوان بالضم ) كما ضبطه ابن سيره ( ويفتح ) كما هو في معجم نصر ( ع ) في ديار تيم الله بن ثعلبة بن بكر بن وائل أو ما قال جرير نبئت غسان بن واهصة الخصى * بقصوان في مستكلئين بطان * ومما يسدرك عليه القصاء ممدود البعد والناحية ويروى بيت بشر * فحاطونا القصاء وقد رأونا * وهكذا ذكره ابن
ولا دانه يمدو يقصر والقصاء أيضا ما حول العسكر يمدو يقصر عن ابن ولاد وهو بالمكان الاقصى أي الا بعدو يرد عليه أقصاهم أي أبعدهم والمسجد الاقصى مسجد بيت المقدس يكتب بالالف والقاصية من الشاه المنفردة عن القطيع وأقصاه يقصيه باعده وهلم أقاصيك أينا أبعد من الشر والقصاة البعد والناحية وقال الكسائي لاحوطنك القصا ولا غزونك القصا كلاهما بالقصر أي ادعك فلا أقربك ويقال نزلنا منزلا لا نقصيه والابل أي لا نبلغ أقصاه وتقصاهم طلبهم واحدا واحدا من أقاصيهم وكان له صلى الله عليه وسلم ناقه تدعى القصواء ولم تكن مقطوعة الاذن نقله الجوهرى أي كان هذا القبالها وقيل بل كانت مقطوعة الاذن وإذا حمدت ابل الرجل قيل فيها قصايا يثق بها أي فيها بقية إذا اشتد الدهر وتقصاه صار في اقصاه ويقال لمن أبعد في ظنه أو تأويله رميت المرمى انقصى وهو مجاز وقصية كسمية موضع في شعر

##### Türkçe

قصو
**قَصَا** - **يَقْصُو** (**قَصِيَ** - **يَقْصَى**) - **قَاصِيْ** - **أَقْصَى** - **الأَقْصَى** - **قَاصِيَة** - **أَقْصَى** - **قُصْوَى** - **قَصِيّ**
**قَصَا** - **يَقْصُو** (**قَصِيَ** - **يَقْصَى**) + varlık: “**دنى - يدنو**”nun zıddı: uzaklaştı; böylece gözetleme yerinden uzaklıkta, mukayese edilen şeylerin hepsinden daha uzak oldu.

**قَاصِي**: “**قَصَا - يَقْصُو**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: gözetleme yerinden, diğer şeylerin hepsinden daha uzak olan.

**أقصى**: “**قَاصِي**”den ism-i tafdîl; erkek ve dişi: daha çok uzaklık.

**الأَقْصَى**: “**قَاصِي**”den erkek için en üstün ism-i tafdîl: hepsinden en çok uzak olan.

**قَاصِيَة**: **قَاصِي**’nin müennesi.

**قُصْوَى**: “**قاصية**”den en üstün ism-i tafdîl: bütün **القاصيات**’tan en çok uzak olan.

**قَصِيّ**: “**فـَعيل**” vezninde; “**قَصَا - يَقْصُو**”dan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: şiddet ve çoklukla **قاصي**.

Ve lafız, “bir gözetleyiciden uzak bir uzaklık mesafesiyle uzaklaşmayı beyan” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**قَصَا - يَقْصُو (قَصِيَ - يَقْصَى)**، **بَعُدَ - يَبْعُدُ**، **نأى - يَنْأى**، **طَالَ - يَطُوْلُ**، **هَيَا - يَهْيِي (هَيهَيَ - يُهَيهيْ) - هَيْهَاتَ**، **نَسَأََ - يَنْسَأ**

**قصي - قصيا**
 	﴿Onu taşıdı da onunla uzak bir yere çekildi (22)﴾ Meryem

**أقصى**
 	﴿Şehrin en uzak tarafından bir adam koşarak geldi; dedi: Ey Musa, ileri gelenler seni öldürmek için hakkında danışıyorlar; çık, ben senin için nasihat edenlerdenim (20)﴾ Kasas ﴿Şehrin en uzak tarafından bir adam koşarak geldi; dedi: Ey kavmim, gönderilenlere uyun (20)﴾ Yâsîn

**الأقصى - القصوى**
 	﴿Kulu ile geceleyin Mescid-i Haram’dan, çevresini bereketlendirdiğimiz Mescid-i Aksa’ya yürütüp götüren (Allah)ı tenzih ederim; ona âyetlerimizden gösterelim diye; şüphesiz O, işiten, görendir (1)﴾ İsrâ
 	﴿Hani siz yakın yamaçta idiniz, onlar uzak yamaçta idi; kervan da sizden aşağıda idi; eğer sözleşseydiniz, vakitte ihtilafa düşerdiniz; fakat Allah, yapılmış olan bir işi yerine getirsin diye; helâk olan açık bir delil üzere helâk olsun, yaşayan da açık bir delil üzere yaşasın diye; ve şüphesiz Allah elbette işitendir, bilendir (42)﴾ Enfâl

مختار الصحاح
● [**قصا**] ق ص ا: **قَصَا** yer uzak oldu; babı **سما**’dır; o hâlde o **قَاصٍ** ve **قَصِيٌّ**’dir. Dedim: Ondandır, Yüce Allah’ın sözü ﴿**مكانا قصيا**﴾. Ve **أرض قَاصِيَةٌ** ve **قَصِيَّةٌ**. Ve **قَصا** kavimden: uzaklaştı; o hâlde o **قَاصٍ** ve **قَصِيٌّ**’dir; babı yine **سما**’dır. Ve **قَصِيَ** da **صدى** babındandır; yine onun gibidir. Ve **أقْصَاهُ** başkası: onu uzaklaştırdı; o hâlde o **مُقْصىً**’dır; **مقصيٌّ** deme. Ve **قَصَا** deve ve koyun: kulağının ucundan kesti; babı **عدا**’dır. Ve denir: **شاة قَصْوَاءُ** ve **ناقة قصواء**; **جمل أقصى** denmez; bilakis **مَقْصُوٌّ** ve **مُقَصَّى** (denir). Ve bunun benzeri: **امرأة حسناء**; **رجل أحسن** denmez. Ve Allah’ın Resulü صلى الله عليه وسلم’in **قَصْوَاءَ** denilen bir devesi vardı; kulağı kesik değildi. Ve tırnaklarını **تَقْصِيَةً** olarak **قَصَّة**: **قَصَّ** manasındadır. Ve **الكسائي** dedi: manası, onun **أقَاصِيها**’sından aldı. Ve falan, **المكان الأَقْصَى**’dadır; ve taraf **القُصْوَى**’dır; ve ikisinde de **القُصْيَا** (zamme ile). Ve meselede **اسْتَقْصَى**; ve **تَقَصَّى** manasındadır.

الراغب
**قصى**
- **القصى**: uzaklık; **القصي**: uzak olan. Denir: **قصوت عنه**; ve **أقصيت**: uzaklaştırdım. Ve yer: **الأقصى**; ve taraf: **القصوى**. Ondandır onun sözü: }**وجاء رجل من أقصى المدينة يسعى**﴿[Kasas/20]; ve onun sözü:﴾**إلى المسجد الأقصى**﴿[İsrâ/1]; yani: Beytü’l-Makdis; ona **الأقصى** adını, Peygamber ve ashabından ona hitap olunanların mekânına nispetle verdi. Ve dedi:﴾**إذ أنتم بالعدوة الدنيا وهم بالعدوة القصوى**{ [Enfâl/42]. Ve **قصوت البعير**: kulağını kestim; ve **ناقة قصواء**. Ve naklettiler ki denir: **بعير أقصى**. Ve develerden **القصية**: kullanımdan uzak olan.

ملخص اللسان:
1.    **قصا**: ondan **قَصا**; **قَصْواً** ve **قُصُوًّا** ve **قَصاً** ve **قَصاء** ve **قَصِيَ**: uzak oldu. Ve yer **قَصا** eder: **يَقْصُو** **قُصُوّاً**: uzak oldu.
2.    Ve her şey bir şeyden uzaklaşıp çekilirse, muhakkak **قَصا يَقْصُو قُصُوًّا**; o hâlde o **قاصٍ**’dir.
3.     Ve yer **قاصِيةٌ** ve **قَصِيَّةٌ**’dir. Ve kavimden **قَصَوْت**: uzaklaştım.
4.    Ve denir: falan, **المَكان الأَقْصَى**’dadır; ve taraf **القُصْوى** ve **القُصْيا**’dır. Ve **القُصْوَى** ve **القُصْيا**: uzak gaye; ve **الأَقْصى**: en uzak olan.
5.     Ve adamı **أَقْصى** eder: **يُقْصِيه**: onu uzaklaştırır.
6.     Ve **القَصا**: taraf.
7.     Ve işi **تَقَصَّيت**; ve onu **اسْتَقْصَيتُه**; ve falan meselede **اسْتَقْصى**; ve **تَقَصَّى** manasındadır.
8.     Ve **ناقة قَصْواء** ve **مُقَصَّاةٌ** ve **مَقْصُوَّةٌ**: kulağın ucundan kesilmiş.
9.    Ben onu yolda gördüğümde, onu **تَقَصَّيْتها**; yani onun **أَقْصاها**’sında oldum; o ise onun gayesidir.

لسان العرب

● - **قصا**: **قَصا** ondan **قَصْواً** ve **قُصُوًّا** ve **قَصاً** ve **قَصاء** ve **قَصِيَ**: uzak oldu. Ve **قَصا** mekân **يَقْصُو** **قُصُوّاً**: uzak oldu. Ve **القَصِيُّ** ve **القاصي**: köle; ikisinin çoğulu **أَقْصاء**; **شاهدٍ** ve **أَشْهاد** ve **نصِير** ve **أَنصار** gibi; **غَيْلان الرَّبَعِي** dedi ki:
كأَنَّما صَوْتَ حَفِيفِ المَعْزاء،
مَعْزُولِ شَذَّان حَصاها الأَقْصاء،
صَوْتُ نَشِيشِ اللحمِ عند الغَلاَّء
Ve her şey bir şeyden uzaklaşıp çekilirse, muhakkak **قَصا يَقْصُو قُصُوًّا**; o hâlde o **قاصٍ**tir; ve yer **قاصِيةٌ** ve **قَصِيَّةٌ**dir. Ve **قَصَوْت** kavimden: uzaklaştım. Ve denir: falan, mekân **الأَقْصَى**dadır; ve taraf **القُصْوى** ve **القُصْيا**dır; ikisinde de (okunuş) damme iledir. Ve hadiste: “Müslümanların kanları birbirine denktir; onların zimmetiyle en aşağıları koşar; ve onlara **أقصاهم** iade edilir” yani onların en uzağı; bu, gazvede, ordu harp toprağına girdiği zaman, imam ondan seriyyeleri yönlendirdiğinde olur; artık (seriyyeler) herhangi bir şey ganimet ederse, ondan kendilerine adlandırdığı (payı) alır; ve kalanını orduya iade eder; çünkü onlar, ganimete şahit olmasalar bile, seriyyeler için bir destek ve kendilerine döndükleri bir arka (dayanak)tır. Ve **القُصْوَى** ve **القُصْيا**: uzak gaye; onda **الواو** **ياء**ya çevrildi; çünkü **فُعْلَى** eğer **الواو** sahiplerinden bir isim olursa, **فَعْلى**da **الياء** yerinde **الواو**nun بدل edilmesi gibi, onun **الواو**su **ياء**ya بدل edilir; böylece değişimde birbirine denk olsunlar diye onu **فُعْلى**da onun üzerine soktular; İbn Sîde dedi: bu, Sîbeveyh’in sözüdür; dedi ki: ve ben ona açıklama olarak artırdım; dedi ki: ve **القُصْوَى** da demişlerdir; onu asıl üzerine yürüttüler; çünkü o, **الأَلف واللام** ile sıfat da olabilir. Ve tenzilde: “Siz **بالعُدْوَة الدُّنيا**da iken, onlar **بالعُدوة القصوى**da idi”; Ferrâ dedi: **الدنيا** Medine’ye bitişik olan şeydendir; **القُصوى** ise Mekke’ye bitişik olandır. İbnü’s-Sikkît dedi: **العُلْيا** ve **الدُّنيا** gibi nitelemelerden olan şey, evvelinin dammesiyle ve **الياء** ile gelir; çünkü onlar evvelinin dammesiyle birlikte **الواو**yu ağır bulurlar; onda ihtilaf yoktur; ancak Hicaz ehli **القُصْوَى** dedi; **الواو**yu ortaya koydular; bu nadirdir; ve onu kıyasa çıkardılar; zira **الواو**dan önceki sakin oldu; Temîm ve başkaları ise **القُصْيا** der. Sa‘leb dedi: **القُصْوَى** ve **القُصْيا** vadi ucudur; o hâlde Sa‘leb’in sözüne göre **القُصْوَى**, “**بالعُدْوة القُصْوَى**” kavlinden, bedeldir. Ve **القاصِي** ve **القاصِيةُ** ve **القَصِيُّ** ve **القَصِيَّةُ** insanlardan ve yerlerden: uzaklaşmış, uzak olan. Ve **القُصْوَى** ve **الأَقْصَى**, **الأَكْبر** ve **الكُبرى** gibidir. Ve hadiste: “Şeytan insanın kurdudur; **القاصِيةَ**yı ve **الشَّاذَّةَ**yı alır”; **القاصِيَةُ**: sürüden ayrılmış, ondan uzak olan; cemaatten ve sünnet ehlinden çıkan üzerine şeytanın musallat olduğunu ister. Ve **أَقْصى** adamı **يُقْصِيه**: onu uzaklaştırdı. Ve “**هَلُمَّ أُقاصِكَ**” yani: hangimiz şerden daha uzağız. Ve **قاصَيْتُه** de; böylece ben onu **قَصَوته**; ve o bana **قاصاني**; böylece ben onu **قَصَوْته**.

Ve **القَصا**: evin avlusu; med ile de, kasr ile de gelir. Ve “**حُطْني القَصا**” yani benden uzaklaş; Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
فَحاطُونا القَصا، ولقَدْ رَأَوْنا
قريباً، حيث يُسْتَمَعُ السِّرارُ
Ve **القَصا** med ile de kasr ile de gelir; ve rivayet olunur:
فحاطُونا القَصاءَ وقد رأَوْنا
Ve “**حاطُونا القصاء**”ın manası: etrafımızda oldukları hâlde bizden uzaklaştılar; ve isteselerdi bize yaklaşmakta onlardan uzak değildik. Ve İbnü’s-Sikkît’in **كتاب النجو**dan zikrettiğinin yönlendirilmesi: **القَصاء** med ile, **قَصا يَقْصو قَصاءً**ın masdarı olsun; **بَدا يَبْدُو بَداءً** gibi. Amma **القصا** kasr ile ise, “komşuluğumuzdan uzak oldu” demek olan **قصِيَ عن جِوارِنا قَصاً**ın masdarıdır. Ve ayrıca denir: **قَصِيَ** şey **قَصاً** ve **قَصاءً**. Ve **القَصا**: uzak nesep; maksûr. Ve **القَصا**: taraf. Ve **القَصاةُ**: uzaklık (* “**والقصاة البعد**” sözü asılda böyle; onu başkasında bulmadık; belki **القصاء**dır.) ve taraf; ve yine bunun gibi **القَصا**. Denir: falan komşuluğumuzdan uzak oldu; kesre ile; **يَقْصى قَصاً**; ve ben onu **أَقْصَيْته**; o hâlde o **مُقْصًى**dır; ve **مَقْصِيٌّ** deme. Kisâî dedi: “Mutlaka seni **القَصا** ile kuşatacağım ve mutlaka sana **القَصا** ile akın edeceğim”; ikisi de kasr iledir; yani seni bırakırım da sana yaklaşmam. **التهذيب**: denir: **حاطَهم القَصا**; maksûr; yani onların perçemlerinde idi, onlara gelmiyordu. Ve **حاطَهم القَصا**: onları uzaktan kuşattı; o, onları gözetliyor ve onlardan sakınıyordu. Ve denir: “Falanın **قَصا**sına gittim” yani onun tarafına; ve ondan “onun **قاصِيَتِه**”sinde idim yani onun tarafında.

Ve denir: “**هَلُمَّ أُقاصِك**” yani hangimiz şerden daha uzağız. Ve denir: “Öyle bir menzile indik ki develer onu **تُقْصِيه**” yani onun en uzağına ulaşmaz. Ve **تَقَصَّيت** işi ve **اسْتَقْصَيتُه** ve falan meselede **اسْتَقْصى** ve **تَقَصَّى** aynı manadadır. Lihyânî dedi: ve Kunânî “**قَصَّيْت** tırnaklarımı”yı, şeddeli olarak, “kestim” manasında nakletti; bunun üzerine Kisâî dedi: zannederim o, “onun **قاصيتها**sından aldı”yı kastetti; Kisâî onu, Ebû Ubeyd’in İbn Kanân’dan naklettiği gibi, **مُحوّل التضعيف** üzerine hamletmedi; ve **الصاد** harfinde onun **مُحوّل التضعيف**ten olduğunu zikretmişti; ve denildi ki: “Eğer sana bir oğul doğarsa, onun iki kulağını **فَقَصِّي**” yani ikisinden at. İbn Berrî dedi: **قَصَّى**dan emir **قَصٍّ**dır; müennes için **قَصِّي**; “**خَلِّ** ondan” ve “**خَلِّي**” dediğin gibi. Ve **القَصا**: deve ve koyunun kulağının ucunda bir kesme; maksûr; **الأَلف** ile yazılır; o, ondan az bir şeyin kesilmesidir; ve onu **قَصاها قَصْواً** ve **قَصَّاها**. Denir: “Deveyi **قَصَوْت**”; o hâlde o **مَقْصُوّ**dur; kulağının ucundan kestiğin zaman; ve aynı şekilde koyun; Ebû Zeyd’den. Ve **ناقة قَصْواء**: **مَقْصُوَّة**; ve aynı şekilde koyun; ve adam **مَقْصُوّ** ve **أَقْصى**; bazıları **أَقصى**yı inkâr etti. Lihyânî dedi: deve **أَقْصى** ve **مُقَصَّى** ve **مَقْصُوّ**. Ve **ناقة قَصْواء** ve **مُقَصَّاةٌ** ve **مَقْصُوَّةٌ**: kulağın ucunun kesilmişi. Ahmer dedi: develerden **المُقَصَّاة**, kulağından bir şey yarılıp sonra asılı bırakılan (develer)dir. **التهذيب**: Leys ve başkası: **القَصْوُ** devenin kulağını kesmektir. Denir: **ناقة قَصْواء** ve **بعير مَقْصُوّ**; böyle konuşurlar; dedi ki: kıyas, “**بعير أَقصى**” demeleriydi; fakat demediler. Cevherî dedi: “**جمل أَقصى**” denmez; ancak **مَقْصُوٌّ** ve **مُقَصًّى** denir; onda kıyası terk ettiler; ve çünkü müennesi **فَعْلاء** üzere olan **أَفعل**, ancak **فَعِلَ يَفْعَل** babından olur; bu ise ancak “deveyi **قصَوْت**” diye söylenir; ve **قَصْواء** onun babından ayrıdır; bunun benzeri **امرأَة حَسناء**dır; ve “**رجل أَحْسَن**” denmez. İbn Berrî dedi: “onda kıyası terk ettiler” sözü, yani “**ناقة قَصْواء**” sözü; kıyas “**مَقْصُوَّة**” idi; ve dişi devenin kıyası: “onu **قَصَوْتُها**; o hâlde o **مَقْصُوَّة**” denmesidir. Ve denir: “Deveyi **قَصَوْت**”; o hâlde o **مَقْصُوّ**dur; ve dişi devenin kıyası: “onu **قصوتها**; o hâlde o **مقصوَّة**” denmesidir. Ve Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, **قَصْواء** denilen bir devesi vardı; kulağı kesik değildi. Ve hadiste: onun **القَصْواء** devesi üzerinde hutbe verdiği; o, Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, devesinin lakabıdır. Dedi ki: ve **القَصْواء**, kulağının ucu kesilmiş olandır. Ve kulaktan kesilen her şey **جَدْعٌ**dır; rub‘a ulaşırsa o **قَصْوٌ**dur; onu aşarsa o **غَضْبٌ**dur; kökünden sökülürse o **صَلْم**dır. Ve Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, devesi **قَصْواء** değildi; ancak bu ona bir lakaptı; ve denildi ki: kulağı kesikti. Ve hadiste gelmiştir: onun **العَضْباء** denilen bir devesi ve **الجَدْعاء** denilen bir devesi vardı; ve başka bir hadiste: **صلماءَ**.

Ve başka bir rivayette: **مخَضْرَمةً**; bu bütün bunlar kulaktadır; ve her birinin tekil bir dişi devenin sıfatı olması muhtemeldir; ve hepsinin bir tek dişi devenin sıfatı olması muhtemeldir; böylece onların her biri, onda tasavvur ettiği şeyle onu adlandırdı; ve bunu, Ali hadîsinde rivayet olunan şey destekler, Allah yüzünü keremli kılsın; Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, onu gönderdiği vakit, Mekke ehline Berâe sûresini ulaştırıyordu; bunu İbn Abbâs, رضي الله عنه, rivayet etti: Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, **القَصْواء** adlı dişi devesine bindi; Câbir rivayetinde **العَضْباء**; başkalarının rivayetinde **الجَدْعاء**; bu ise, üçlünün bir tek devenin sıfatı olduğunu açıkça söyler; çünkü vaka birdir. Ve Enes’ten rivayet olundu ki o dedi: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, bize **جَدْعاء** bir deve üzerinde hutbe verdi; **العَضْباء** değildir; ve onun isnadında söz vardır. Ve hicret hadîsinde: Ebû Bekir, رضي الله عنه, dedi ki: “Şüphesiz benim yanımda iki deve vardır”; böylece Resûlullah’a, صلى الله عليه وسلم, onlardan birini verdi; o da **الجَدْعاء** idi.

Ve develerden **القَصِيَّةُ**: sağımda da yükte de zorlanmayan, bırakılmış (rahat) olan değerli (dişi deve).

Ve **القَصايا**: develerin seçkinleri; onun bir tanesi **قَصِيَّة**’dir; ve binilmez; o, **مُتَّدِعة**’dır. Ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

تَذُود القَصايا عن سَراة، كأَنها
جَماهيرُ تَحْتَ المُدْجِناتِ الهَواضِبِ

Ve bir adamın develeri övüldüğü zaman, onda “**قَصايا**” denir; “ona güvenilir” (يَثِق بها) yani şiddetli zaman sıkıştığında onda bir bakiye vardır. Ve denildi: develerden **القَصِيَّة** onların bayağısıdır.

Ve adam **أَقْصى** eder; develerden **القَواصي** edindiği zaman; ve o, bollukta ve soylulukta nihayettir; ve onun manası: deve sahibi, sadaka toplayıcı geldiği vakit, onlara kıyamayıp onları uzaklaştırır.

Ve **أَقْصى**: ordunun **قصا**sını ve **قَصاء**ını koruduğu zaman; o da ordunun çevresinde olan şeydir.

Ve Hamza’nın katili Vahşî’nin, عليه السلام, hadîsinde: “Onu yolda gördüğüm vakit **تَقَصَّيْتها**” yani onun en uzağına, o da onun sonuna, vardım.

Ve **القَصْوُ**: uzaklık. Ve **الأَقْصى**: en uzak. Ve onun sözü:

واخْتَلَس الفَحْلُ منها، وهي قاصِيةٌ،
شيئاً فقد ضَمِنَتْه، وهو مَحْقُورُ

Bunu İbnü’l-A‘râbî tefsir etti ve dedi ki: “**قاصية**” sözünün manası, erkeğin onu takip edip onu aşmasıdır; böylece ilk **كَوْمة**’de gebe kalır; böylece **الكَوْم**u develer için yaptı; hâlbuki o, at içindir.

Ve **قُصْوانُ**: bir yer; Cerîr dedi:

نُبِّئْتُ غَسَّانَ بنَ واهِصَةِ الخُصَى
بِقُصْوانَ، في مُسْتَكْلِئِينَ بِطانِ

İbnü’l-A‘râbî: erkeğe, develerin **قَصا**sını koruduğu zaman “o, **يَحْبُو**” denir; onları dağılmaktan koruduğu vakit. Ve denilir: “**تَقَصّاهم**” yani onları birer birer aradı.

Ve **قُصَيٌّ**, küçültme: bir adam adıdır; ona nisbet **قُصَوي**’dir; iki **الياء**’dan birini hazf ile; öteki ise **أَلف**’e çevrilir; sonra **عَدَوِيّ** ve **أُمَوِيّ**’de çevrildiği şeyden dolayı **واو**’a çevrilir.

مقاييس اللغة:
(**قصو/ي**)  **القاف** ve **الصاد** ve illetli harf, uzaklık ve uzaklaştırmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **القَصَا**: uzaklık. Ve o, en uzak yer ve en uzak taraf iledir: **الأقصَى** mekân ile ve **القُصوَى** nâhiye ile. Ve “Falanın **قَصا**’sına gittim” denir; yani onun tarafına. Ve denir: “Bizi **القَصَا** kuşattılar”; yani bizden, uzak ile yakın arasında durdular; şu var ki onlar bizi, bir şeyin şeyi kuşatıp onu koruması gibi kuşatıcıdırlar; onu muhafaza eder. Dedi ki:
فحَاطُونا القَصَا ولقد رأونا *** قريباً حيثُ يُستَمَع السِّرارُ([6])
Ve **أقصَيتُه**: onu uzaklaştırdım. Ve develerden **القَصِيّةُ**: bırakılmış (kullanımdan konulmuş) değerli olan; yorulmaz ve binilmez; yani ona ikram olarak uzak tutulur. Amma **النّاقةُ القَصْواء** ise kulağı kesik olandır.
Ve bu, kulağı kesildiği vakit ondan uzaklaştırılmış olması üzerine mümkün olabilir. Ve derler: “Deveyi **قصَوتُ**; o da **مقصُوٌّ**dur”: kulağını kestim. Ve **قَصْواء** bir dişi deve (vardır); “**بعيرٌ أقصَى**” denmez.

القاموس المحيط:
Ve “Ondan **قَصا** etti”: **قَصْواً** ve **قُصُوًّاً** ve **قَصًى** ve **قَصاءً** (şekilleriyle); ve **قَصِيَ**: uzak oldu; o hâlde o **قَصِيٌّ** ve **قاصٍ**dır; ikisinin cem‘i **أقْصاءٌ**dur. Ve **القُصْوَى** ve **القُصْيا**: uzak gaye ve vadinin ucu. Ve **أقْصاهُ**: onu uzaklaştırdı. Ve “Bana **قاصانِي** etti de ben onu **فَقَصَوْتُهُ**”: ona galip geldim. Ve **القَصا**: evin avlusu; ve med edilir; ve uzak nesep; ve taraf; **القاصِيَةِ** gibi; ve dişi devenin ve koyunun kulağının ucunda, az bir şey kesilmek suretiyle bir eksiltme. Onu **قَصاها** **قَصْواً** (yaptı); ve **قَصَّاها**; o hâlde o **قَصْواءُ** ve **مَقْصُوَّةٌ** ve **مَقْصَّاةٌ**dur. Ve erkek deve **أقْصَى** ve **مَقْصُوٌّ** ve **مُقَصًّى**dır. Ve “Beni **حُطْنِي القَصَا**”: benden uzaklaş. Ve **تَقْصِيَةُ الْأَظْفارِ**: onların kesilmesidir. Ve **القَصِيَّةُ**: kullanımdan uzaklaştırılmış, değerli, soylu dişi deve; ve bayağı olan; zıddır; cem‘i **قَصايَا**.
Ve **أقْصَى**: onu edindi; ve ordunun **قَصَا**’sını korudu. Ve **نَعْجَةٌ قاصِيَةٌ**: ihtiyar. Ve meselede **اسْتَقْصَى** ve **تَقَصَّى**: gayeye ulaştı. Ve **كسُمَيٍّ**: **قُصَيُّ بنُ كِلابٍ**; adı **زَيْدٌ** yahut **مُجَمِّعٌ**dir; nisbet: **قُصَوِيٌّ**. Ve **كسُمَيٍّ**: Yemen’de bir geçit. Ve **القَصْوَةُ**: kulağın üst tarafında bir damga. Ve **قُصوانُ**; zamme ile, fetha da edilir: (kısaltma işareti) **ع**.

تاج العروس:
( Ve “Ondan **قصا** etti” ) **يقصو** ( **قصوا** ) fetha ile ( ve **وقصوا** ) **كعلو** gibi ( ve **وقصا** ) fetha ile maksûr ( ve **وقصاء** ) med ile ( ve **وقصى** ) komşuluğundan, **يقصى** **قصى**; yani ( uzak oldu ). Ve bunun gibi yer **قصا** etti ( o hâlde o **قصى** ve **قاص**dır ) uzak olan için; ve ( ikisinin cem‘i **أقصاء**dır ) **نصير** ve **انصار** gibi, ve **شاهد** ve **أشهاد** gibi. Ve her şey, muhakkak **قصا** eder; **يقصو** **قصوا**; o hâlde o **قاص**dır; ve yer **قاصيه** ve **قصية**dir.
( Ve **القصوى** ve **القصيا** ) ikisinin zammesiyle ( uzak gaye ): onda vav, yâ’ya çevrilmiştir; çünkü **فعلى** eğer vavlılardan bir isim olursa, onun vav’ı yâ’ya bedel kılınır; nitekim **فعلى**’da yâ’nın yerine vav bedel kılındığı gibi; böylece değişimde denk olsunlar diye onu **فعلى** üzerine soktular. İbn Sîde dedi ki: bu, Sîbeveyh’in sözüdür; ben de onu açıklama ile artırdım. Dedi ki: ve **القصوى** dediler de onu asıl üzerine yürüttüler; çünkü o, **الألف واللام** ile sıfat olabilir. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: “إذ أنتم بالعدوة الدنيا وهم بالعدوة القصوى”. Ferrâ dedi: **الدنيا** Medine’ye yakın olandır; **القصوى** ise Mekke’ye yakın olandır. İbnü’s-Sikkît dedi: **العليا** ve **الدنيا** gibi nitelemelerden olan şey, evvelinin zammesiyle ve yâ ile gelir; çünkü onlar, evvelinin zammesiyle beraber vav’ı ağır bulurlar. Onda ihtilaf yoktur; ancak Hicaz ehli **القصوى** dedi de vav’ı izhar ettiler; ve o nadirdir; ve onu kıyasa çıkardılar; zira vav’dan önceki sakin oldu. Temîm ve başkaları ise **القصيا** derler. ( Ve ) Sa‘leb dedi: **القصوى** ve **القصيا** ( vadinin ucu )dur. O hâlde **القصوى**, Sa‘leb’in âyetteki sözüne göre, ( بدل )dir. ( Ve **واقصاه** ) **اقصاء** ( onu uzaklaştırdı ); o hâlde o **مقصى**dır; ve **الصحاح**’ta olduğu gibi **مقصى** deme. ( Ve “Bana **وقاصانى** etti” ) **مقاصاة** ( de ben onu **فقصوته** ) **اقصوه**; yani ( ona galip geldim ). ( Ve **والقصا** ) maksûr ( evin avlusu; ve med edilir ). İbn Velّâd dedi: kasr ve med ile, evin çevresinde olan şeydir. İbnü’s-Sikkît dedi: medli olan, **قصا** **يقصو** **قصاء**’ın masdarıdır; **بدا** **يبدو** **بداء** gibi. Maksûr olan ise, “Komşuluğumuzdan **قصى** etti: **قصا**” yani uzak oldu’nun masdarıdır. Ve ayrıca denir: şey **قصى** eder: **قصا** ve **قصاء**. ( Ve ) **القصا** ( uzak nesep )tir. Ebû ‘Alî el-Kâlî şu beyti şâhid getirdi:
بلا نسب قصا منهم بعيد * ولا خلق يذم به ذمارى
( Ve ) **القصا** ( taraf )tır. “Falanın **قصا**’sına gittim” denir; yani onun tarafına; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **الاساس**’ta da onun benzeri. Asma‘î dedi: “Onları **حاطهم القصا**” denir; eğer onların kenarında ve tarafında ise. **التهذيب**’te: “Onları uzaktan kuşattı; onları gözetler ve onlardan sakınır” (şeklindedir). Bişr dedi:
فحاطونا القصا ولقد رأونا * قريبا حيث يستمع السرار
yani bizden uzaklaştılar, hâlbuki onlar çevremizdedir; ve eğer bize yaklaşmak isteselerdi, onlardan uzak olmazdık. Sa‘leb dedi: “Falan onların **قصا**’sını gözetir ve onların **قصا**’sını kuşatır” (denir); ikisi bir mânâdadır.

Ve (şu beyti) okudu:
**أفرغ لجوف وردها أفراد** * **عباهل عبهلها الذواد** * **يحبو قصاها مخدر سناد**
**يحبو**: yani (kuşatır). ( **كالقاسية** ) denir.
Denir ki: “Ben ondan **في قاصيته** idim”; yani onun tarafında.

Ve **القصا**: (devenin kulağının ucunda kesik) ve (aynı şekilde) (koyun) hakkında. Ebû Zübeyd’den. Ebû Ali el-Kâlî dedi: elif ile yazılır; (şöyle ki: az bir şey kesilir) ondan. Denir: ( **قصاها** ) onu keserler; ( **قصوا** ) fetha ile; ve ( **قصاها** ) teşdîd ile. Artık o (dişi deve) **قصواء** ve **مقصوة** ve **مقصاة** olur: kulağın ucundan kesilmiş.
El-Ahmer dedi: Develerden **المقصاة**, kulağından bir şey yarılıp sonra asılı bırakılan (deve)dir.
Ve (erkek deve) **أقصى** ve **مقصو** ve **مقصى** (olur).
El-Asma‘î dedi: “**بعير أقصى**” denmez. Lihyânî onu getirdi; o nadirdir. Bunu Ebû Ali el-Kâlî söyledi.
Ve Sıhâh’ta: “**جمل أقصى**” denmez; ancak **مقصو** ve **مقصى** denir. Orada kıyası terk ettiler; çünkü müennesi **فعلاء** üzere olan **أفعل**, ancak **فعل يفعل** bâbından olur. Bu ise ancak onda “**قصوت البعير**” denir; ve **قصواء** kendi bâbından ayrıdır. Bunun benzeri: **امرأة حسناء**; “**رجل أحسن**” denmez. Bitti.
İbn Berrî dedi: Onun “orada kıyası terk ettiler” sözü, “**ناقة قصواء**” sözünü kasteder; kıyas **مقصوة** idi. Dişi devenin kıyası: “**قصوتها**” denir; artık o **مقصوة** olur. Ve “**قصوت الجمل**” (denir); artık o **مقصو** olur.

Ve “**وحطنى القصا**”: yani (benden uzaklaş). Bunu İbn Vellâd, **المقصور والممدود**’da nakletti.
Ve “**وتقصية الاظفار قصها**”: tırnakların kesilmesi. Lihyânî ve Ferrâ, Kınnânî’den hikâye etti.
El-Kisâî dedi: Onun, **قاصيتها**’sından aldığını kastetti; el-Kisâî bunu “taz‘îfin nakli”ne hamletmedi. Ebû Ubeyd ise Kınnânî’den, bunun “taz‘îfin nakli”nden olduğunu hamletti; onun zikri geçti.
Ve denildi ki: “Şüphesiz senin için bir çocuk doğurdu; onun iki kulağını **فقصى أذنيه**”; yani ikisinden kes. İbn Berrî dedi: Bu, **قصى**’dan müennese emir kipidir.

Ve **القصية**: **غنية** gibi; (asil, soylu dişi deve): (saklı tutulan), (kullanımdan uzak tutulan); yani sağımda da yükte de binmede de zorlanmayan; o **متدعة**’dır. Cevherî bununla yetindi.
Ve (başka) denildi: O (aşağı, değersiz)dir; bu, zorlandığı zaman; artık o, (zıddıdır). Çoğulu: **قصايا**.
İbnü’l-A‘râbî, **القصايا** hakkında, develerin seçkinleri manasında şu beyti okudu:
**تذود القصايا عن سراة كأنها** * **جماهير تحت المد جنات الهواضب**

Ve **أقصى** adam: (onu edindi); yani develerin **قصايا**’sını; o, süt bolluğu ve soylulukta nihayettir. Manası: deve sahibi, zekât memuru geldiğinde, kıymet verip esirgediği için onları **أقصاها** (uzak tutar).

Ve **أقصى**: (ordunun **قصا**’sını korudu); o, onun çevresinde olan şeydir.
Ve “**ونعجه قاصية**”: yani (ihtiyar).
Ve “**استقصى في المسألة**” ve “**تقصى**”: onun **قصواها**’sına ulaştı; yani (gaye). Bu mecazdır. Aynı şekilde: “**تقصيت الامر**” ve “**استقصيته**”.

Ve (özel isim olarak) **قصى بن كلاب**: Mürre’nin oğlu; o, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in beşinci dedesidir.
Ve (onun) adı **زيد**’dir; künyesi Ebû’l-Muğîre’dir. Bunu İbnü’l-Esîr söyledi. “Yezîd” denilir; bunu Ebû Ahmed el-Hâkim, İmam Şâfiî’den hikâye etti.
Veya (adı) **مجمع**: **حدث** gibi. Doğrusu: **مجمع** onun lakabıdır; Kureyş’i iki yolculukla topladığı için; yahut Cuma günü ilk toplayan olduğu için; odun toplayıp (insanları) topladı. Ve denildi ki: Mekke’ye dönüşü sırasında Kureyş kabilelerini Mekke’de topladığı için.
Matrûd b. Ka‘b el-Huzâ‘î dedi:
**أبوكم قصى كان يدعى مجمعا** * **به جمع الله القبائل من قهر**
Ve şöyle rivayet edilir:
**وزيد أبوكم كان يدعى مجمعا**
Ona **قصى** denilmesi ancak şundandır: **قصا**; yani aşiretinden uzaklaştı; Kudâ‘a diyarında; annesi Sa‘d b. Sebtel el-Huzâ‘iyye’nin kızı Fâtıma onu taşıyıp götürdüğü zaman.

Ve (nisbet) **قصى**’ya: **قصوى**; iki yâ’dan biri hazfedilir, diğeri elif’e çevrilir; sonra vâv’a çevrilir; daha önce **عدوى** ve **أموى**’da geçtiği gibi. Bunu Cevherî söyledi.

Ve (özel isim olarak) Yemen’de bir geçit: **ثنية**; nüshalarda böyle; o yanlıştır. Doğrusu: **القصا** (damme ile), maksûrdur; Nasr onu mu‘ceminde, Sâgânî de tekmilesinde böyle ضبط etti.

Ve **القصوة**: kulağın üst tarafında bir damga (nişan). Bunu Sâgânî nakletti.
Ve **قصوان** (damme ile): İbn Sîre onu böyle ضبط etti.
Ve (fetha ile de) açılır; Nasr’ın Mu‘cem’inde olduğu gibi.
( **ع** ): Teymullâh b. Sa‘lebe b. Bekr b. Vâil diyarında.
Veya Cerîr’in dediği gibi:
**نبئت غسان بن واهصة الخصى** * **بقصوان في مستكلئين بطان**

Ve “üzerine istidrâk edilen” şeylerden: **القصاء** (memdûd): uzaklık ve taraf. Bişr’in beyti rivayet edilir:
**فحاطونا القصاء وقد رأونا**
İbn … onu böyle zikretti.

İbn Vellâd’a göre: **القصاء** hem uzatılır hem kısaltılır.
Ve **القصاء** ayrıca ordunun çevresinde olan şeydir; uzatılır ve kısaltılır; İbn Vellâd’dan.
Ve o, en uzak mekândadır; yani en uzak olandır.
Ona, onların **أقصاهم**’u; yani onların en uzağı karşılık verir.
Ve **المسجد الاقصى**: Beytü’l-Makdis mescidi; elif ile yazılır.
Ve koyundan **القاصية**: sürüden ayrılmış olan.
Ve “**أقصاه يقصيه**”: onu uzaklaştırdı.
Ve “**هلم أقاصيك**”: şerden hangimiz daha uzak?
Ve **القصاة**: uzaklık ve taraf.
El-Kisâî dedi: “Seni mutlaka **القصا** ile kuşatacağım; seni mutlaka **القصا** ile gazve edeceğim”; ikisi de kasr iledir; yani seni bırakırım da sana yaklaşmam.
Ve denir: “Bir menzile indik; onu ve develeri **لا نقصيه**”; yani onun en uzağına ulaşmayız.
Ve “**تقصاهم**”: onları, uçlarından, birer birer aradı.
Ve onun صلى الله عليه وسلم’in **القصواء** diye adlandırılan bir dişi devesi vardı; kulağı kesik değildi. Bunu Cevherî nakletti; yani bu, onun karşılığıdır. Ve denildi ki: bilakis kulağı kesikti.
Ve bir adamın develeri övüldüğünde, onda “**قصايا**” denir: “**يثق بها**”; yani onda bir bakiye vardır; zaman şiddetlendiğinde.
Ve “**تقصاه**”: onun en uzağında oldu.
Ve zannında yahut te’vilinde uzaklaşan kimseye denir: “**رميت المرمى انقصى**”; bu mecazdır.
Ve **قصية**: **سمية** gibi; şiirde bir yer.
