# قصي (ق-ص-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ص - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: قصو/ي · قصى

## Sözlükler (5)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: قصو/ي

(باب القاف والصاد وما يثلثهما)
(قصع)  القاف والصاد والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تطامُنٍ في شيء أو مطامَنةٍ له. من ذلك القَصْعَة، وهي معروفة، سمِّيت بذلك للهَزْمة. والقاصِعاء: أوَّل جِحَرة اليَربوع، وقياسُها ما ذكرناه. وقد تقَصَّع، إذا دخلَ قاصِعاءَه. قال:
فوَدَّ أبو ليلى طُفيلُ بنُ مالكٍ *** بمُنعَرَجِ السُّوبان لو يَتَقَصَّعُ([1])فأمَّا قَصْع النّاقة بجِرّتها فقالوا: هو أن ترُدَّها في جوفها. والماء يَقْصَعُ العطش: يقتلُه ويذهبُ به. قال:
* فانصاعَتِ الحُقْبُ لم تُقْصَع صَرائِرُها([2]) *
وقصَعتُ ببُسْط كَفِّي هامتَه: ضربْتُها. وقَصَعَ الله به، إذا بَقِيَ قمِيَّاً لا يَشِبُّ ولا يزداد، وهو مقصوعٌ وقصيعٌ.
(قصف)  القاف والصاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على كسرٍ لشيء. ولا يُخْلِف هذا القياسُ. يقال: قصَفت الرِّيحُ السفينةَ في البحر. وريحٌ قاصف([3]). والقَصِف: السَّريع الانكِسار. والقَصِيف: هشيم الشَّجر. ومنه قولُهم: انقصفوا عنه، إذا تركوه. وهو مستعار. والأقْصَف: الذي انكسرت ثَنِيَّتُه من النِّصف. ورعدٌ قاصف، أي شديد. وقياس ذلك كأنَّه يكاد يَقصِف الأشياءَ بشدَّته. يقولون: بَعثَ الله تعالى عليهم الرِّيحَ العاصف، والرّعدَ القاصف. ومنه القَصْف: صَرِيف البَعير بأسنانه. فأمَّا القَصْف في اللَّهو واللَّعِب فقال ابنُ دريد([4]): لا أحسبه عربيَّاً. وليس القَصْف الذي أنكَرَه ببعيدٍ من القياس الذي ذكرناه، وهو من الأصوات والجَلَبة. وقياسه في الرَّعد القاصف، وفي صَريف البَعير بأسنانِه.
(قصل)  القاف والصاد واللام أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على قطعِ الشيء. فالقَصْل: القَطْع. يقال قَصَله، إذا قطَعَه. والقَصِيل معروف، وسمِّي بذلك لسُرعة اقتصاله([5])، لأنَّه رَخْص. وسيف مِقْصَلٌ: قطّاع، وكذلك القَصَّال. ولسانٌ مِقْصَل على التشبيه. والقِصْل: الرَّجْل الضّعيف، لأنَّه منقطِع. فأمَّا القُصَالة فما يُعْزَل من البُرِّ ليُداسَ ثانيةً، فإن كان صحيحاً فقياسُه قريب.
(قصم)  القاف والصاد والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على الكسر. يقال: قصَمْت الشيء قَصْماً. والقُصَم: الرّجُل يَحطِم ما لَقي. وقال الله تعالى:﴿وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظالِمَةً﴾ [الأنبياء 11] أراد -والله أعلمُ- إهلاكَه إيّاهم، فعبَّر عنه بالكسر. والقَصِيمة والقَيْصوم: نبتان.
(قصو/ي)  القاف والصاد والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على بُعدٍ وإبعاد. من ذلك القَصَا: البُعْد. وهو بالمكان الأقصَى والنَّاحيةِ القُصوَى. وذهبتُ قَصا فلانٍ، أي ناحيته. ويقال: أحاطُونا القَصَا. أي وقفوا منّا بين البعيد والقريب غير أنَّهم مُحِيطون بنا كالشَّيءِ يَحُوط الشَّيءَ يحفظه. قال:
فحَاطُونا القَصَا ولقد رأونا *** قريباً حيثُ يُستَمَع السِّرارُ([6])
وأقصَيتُه: أبعدتُه. والقَصِيّةُ من الإبل: المودوعة الكريمة لا تُجهَد ولا تُرْكَب، أي تُقصَى إكراماً لها. فأمَّا النّاقةُ القَصْواء فالمقطوعة الأذُن.
وقد يمكن هذا على أنَّ أذنَها أُبعِدَت عنها حين قُطعت. ويقولون: قصَوتُ البعيرَ فهو مقصُوٌّ: قطعت أذنَه. وناقةٌ قَصْواء، ولا يقال بعيرٌ أقصَى.
(قصب)  القاف والصاد والباء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدهما على قَطْع الشّيء، ويدلُّ الآخَر على امتدادٍ في أشياءَ مجوَّفة.
فالأوّل القَصْب: القَطْع؛ يقال قَصَبْته قَصْباً. وسمِّي القصَّابُ قصّاباً لذلك. وسيف قَصَّابٌ، أي قاطع. ويقال: قَصَبْتُ الدّابةَ، إذا قطعتَ عليه شُربَه قبل أن يَرْوَى. ومن الباب: قَصَبت الرّجُل: إذا عبتَه، وذلك على معنى الاستعارة.
والأصل الآخر: الأقصاب: الأمعاء، واحدها قُصْب. والقَصَب معروف، الواحدة قَصَبة. والقَصْباء: جمع قَصَبة أيضاً. والقَصَب: أنابيبُ من جوهر. وفي الحديث: "بَشِّرْ خَدِيجةَ ببيتٍ في الجَنّة من قَصَب، لا صَخَب فيه ولا نَصَب".
والقَصَب: عُروق الرّئة. والقَصَب. مخارِجُ الماء من العيون؛ وهذا على معنى التشبيه. والقُصّاب: المَزَامير. قال:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمِيـ *** ـنُ والمُسمِعاتُ بقُصَّابِها([7])ومن الباب القَصائِب: الذوائب، واحدتها قَصِيبة. ويقال القُصَّابة: الخُصْلة من الشَّعر.
(قصد)  القاف والصاد والدال أصولٌ ثلاثة، يدلُّ أحدها على إتيانِ شيءٍ وأَمِّه، والآخَر على اكتنازٍ في الشيء.
فالأصل: قصَدته قَصْداً ومَقْصَداً. ومن الباب: أقْصَدَه السَّهمُ، إذا أصابه فقُتِل مَكانَه، وكأنّه قيلَ ذلك لأنَّه لم يَحِد عنه([8]). قال الأعشى:
فأقْصَدها [سهمي] وقد كان قبلها *** لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا([9])ومنه: أقْصَدَتْه حَيَّةٌ، إذا قتلَتْه.
والأصل الآخر: قَصَدْت الشيءَ كسرته. والقِصْدَة: القِطْعة من الشيء إذا تكسَّر، والجمع قِصَدٌ. [ومنه قِصَدُ] الرِّماح. ورمحٌ قَصِد، وقد انقَصَد. قال:
ترى قِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى كأنَّها *** تذرُّعُ خُِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([10])والأصل الثالث: الناقة القصيد: المكتنِزة الممتلِئة لحماً. قال الأعشى:
قطعتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ *** كرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قَصيد([11])ولذلك سمِّيت القصيدةُ من الشِّعر قصيدةً لتقصيد أبياتها، ولا تكون أبياتُها إلاَّ تامَّة الأبنية.
(قصر)  القاف والصاد والراء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على ألا يبلُغَ الشّيءُ مدَاه ونهايتَه، والآخر على الحَبْس. والأصلان متقاربان.
فالأوّل القِصَر: خلافُ الطُّول. يقول: هو قَصيرٌ بيِّن القِصَر. ويقال: قصَّرتُ الثَّوبَ والحبلَ تَقصيراً. والقَصْر: قَصْر الصّلاة: وهو ألاَّ يُتِمّ لأجل السّفَر. قال الله تعالى: ﴿فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. والقُصَيْرى: أسفل الأضلاع، وهي الواهنة. والقُصَيْرى: أفْعَى، سمِّيت لقِصَرها. ويقال أقْصَرت الشَّاةُ، إذا أسنَّتْ حتَّى تقصُرَ أطرافُ أسنانها. وأقصَرت المرأة: ولدت أولاداً قِصاراً. ويقال: قصَّرتُ في الأمرِ تقصيراً، إذا توانيت، وقصَرْت عنه قُصوراً: عَجَزت. وأقصرت عنه إذا نزعتَ عنه وأنت قادرٌ عليه. قال:
لولا علائقُ من نُعْمٍ عَلِقْتُ بها *** لأقْصرَ القلبُ مِنِّي أيَّ إقصارِ([12])وكل هذا قياسُه واحد، وهو ألاّ يبلُغَ مدَى الشّيء ونهايتَه.
والأصل الآخر، وقد قلنا إنهما متقاربان: القَصْر: الحبس، يقال: قَصَرْتُه، إذا حبستَه، وهو مقصور، أي محبوس، قال الله تعالى: ﴿حُورٌ مَقْصُوراتٌ في الخِيَامِ﴾ [الرحمن 72]. وامرأةٌ قاصِرَة الطَّرف: لا تمدُّه إلى غيرِ بَعلِها، كأنَّها تحبِس طرْفَها حَبْساً. قال الله سبحانه: ﴿فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ﴾ [الرحمن 56]. ومن الباب: قُصارَاك أن تفعَلَ كذا وقَصْرُكَ، كأنَّه يراد ما اقتصرت عليه وحَبَسْتَ نفسَك عليه. والمقاصر: جمع مقصورة، وكلُّ ناحيةٍ من الدار الكبيرة إذا أحيط عليها فهي مقصورة. وهذا جائزٌ أن يكون من القياس الأوَّل. ويقولون: فرسٌ قَصِيرٌ: مقرَّبة مُدْناةٌ لا تُترك تَرود، لنَفاستها عند أهلها. قال:
تراها عند قُبَّتِنا قصيراً *** ونبذُلُها إذا بَاقَتْ بَؤُوقُ([13])
وجارية قَصِيرةٌ وقَصُورةٌ من هذا. والتِّقصار: قلادةٌ شبيهة بالمِخْنَقة، وكأنَّها حُبِست في العُنق. قال:
ولها ظبيٌ يؤرِّثها *** جاعلٌ في الجِيد تِقصارَا([14])ومن الباب: قَصْر الظَّلامِ، وهو اختلاطُه. وقد أقبلَتْ مَقاصر الظَّلام، وذلك عند العشيّ. وقد يمكن أنْ يُحمَل هذا على القياس فيقال: إنَّ الظَّلامَ يَحبِس عن التصرُّف. ويقال: أقصَرْنا، إذا دخلْنا في ذلك الوقت. ويقال لذلك الوقت المَقْصَرة([15])، والجمع مَقاصر. قال:
فبعثتُها تَقِص المَقاصِر بعدما *** كَرَبتْ حياةُ النّار للمتنوِّرِ([16])ومما شذَّ عن هذا الباب القَصَر: جمع قَصَرة، وهي* أصلُ العُنق، وأصل الشجرة، ومُستغلَظُها. وقرئت: ﴿إنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كالْقَصَرِ([17])﴾ [المرسلات 32]. والقَصَر: داءٌ يأخذ في القصَر. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) لأوس بن حجر في ديوانه 11.
([2]) لذي الرمة كما سبق في حواشي (صر). وعجزه:
* وقد نشحن فلا ري ولا هيم *
([3]) في المجمل: "وهي ريح قاصف".
([4]) الجمهرة (3: 81).
([5]) في الأصل: "انفصاله"، صوابه في اللسان.
([6]) لبشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 141) واللسان (قصا).
([7]) البيت للأعشى في ديوانه 121 واللسان (قصب، جلل).
([8]) في الأصل: "فكأنه قد قبل ذلك لأنه لم يجد عنه".
([9]) ديوان الأعشى 109.
([10]) لقيس بن الخطيم في ديوانه 13 واللسان (قصد، ذرع، خرص، شطب). وقد سبق في (ذرع، شطب).
([11]) ديوان الأعشى 216. وهو في اللسان (قصد) بدون نسبة.
([12]) للنابغة الذبياني، من قصيدته التي مطلعها:
عوجوا فحيوا لنعم دمنة الدار *** ماذا تحيون من نؤى وأحجار
وقد عدها أبو زيد محمد بن أبي الخطاب القرشي، في جمهرة أشعار العرب، من المعلقات.
([13]) البيت لزغبة الباهلي أو مالك بن زغبة الباهلي، أو جزء بن رباح الباهلي. اللسان (قصر، بوق).
([14]) في الأصل: "يؤرقها"، تحريف، صوابه في اللسان (قصر، أرث) حيث نسب البيت إلى عدي بن زيد العبادي.
([15]) هو كمرحلة ومقعد ومنزل، كما في القاموس.
([16]) لابن أحمر، كما سبق في (بعث). ونسب في اللسان (قصر، وقص) إلى ابن مقبل.
([17]) هي قراءة ابن عباس وابن جبير ومجاهد والحسن وابن مقسم. تفسير أبي حيان (8: 407) في سورة المرسلات.

ـ

##### Türkçe

(باب **القاف** والصاد وما يثلثهما)

(**قصع**)  **القاف** ve **الصاد** ve **العين** sahih bir asıldır; bir şeyde alçalma yahut ona alçaltma delâlet eder. Bundan: **القَصْعَة**; o bilinir; **الهَزْمة** sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve **القاصِعاء**: **اليَربوع**’un deliğinin ilki; onun kıyası, zikrettiğimiz şeydir. Ve **تقَصَّع** etti, yani **قاصِعاء**’ına girdiği vakit. Dedi ki:
فوَدَّ أبو ليلى طُفيلُ بنُ مالكٍ *** بمُنعَرَجِ السُّوبان لو يَتَقَصَّعُ([1])فakat devenin **جِرّتها**’sıyla **قَصْع**’ına gelince, dediler ki: onu karnının içine geri çevirmendir. Ve su, susuzluğu **يَقْصَعُ**: onu öldürür ve onu giderir. Dedi ki:
* فانصاعَتِ الحُقْبُ لم تُقْصَع صَرائِرُها([2]) *
Ve avucumun yaygısıyla onun tepesini **قصَعتُ**: onu vurdum. Ve Allah onunla **قَصَعَ** etti; yani **قمِيَّاً** kaldığı, ne gençleştiği ne de arttığı vakit; o **مقصوع** ve **قصيع**dir.

(**قصف**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyin kırılmasına delâlet eder. Bu kıyas muhalefet etmez. Denir: rüzgâr denizde gemiyi **قصَفت**. Ve **قاصف** rüzgâr. Ve **القَصِف**: çabuk kırılan. Ve **القَصِيف**: ağacın kırıntısı. Ve ondan onların sözü: ondan **انقصفوا**; yani onu terk ettikleri vakit. Ve o ödünçtür. Ve **الأقْصَف**: **ثَنِيَّتُه**’si ortasından kırılmış olan. Ve **قاصف** gök gürültüsü; yani şiddetli. Bunun kıyası, sanki şiddetiyle şeyleri kırmaya ramak kalmış gibidir. Derler: Allah Teâlâ onların üzerine **الرِّيحَ العاصف**’ı ve **الرّعدَ القاصف**’ı gönderdi. Ve ondan **القَصْف**: devenin dişleriyle çıkardığı **صَرِيف**. Fakat eğlence ve oyunda **القَصْف** hakkında İbn Düreyd([4]) dedi ki: onun Arapça olduğunu sanmıyorum. Ve inkâr ettiği **القَصْف**, zikrettiğimiz kıyastan uzak değildir; o sesler ve gürültüdendir. Ve onun kıyası, **الرَّعد القاصف**’ta ve devenin dişleriyle çıkardığı **صَريف**tedir.

(**قصل**)  **القاف** ve **الصاد** ve **اللام** sahih tek bir asıldır; şeyin kesilmesine delâlet eder. Öyleyse **القَصْل**: kesmedir. Denir: onu **قَصَله**; yani onu kestiği vakit. Ve **القَصِيل** bilinir; ve **اقتصاله**’nin sürati sebebiyle bununla adlandırılmıştır([5]); çünkü o ucuzdur. Ve **مِقْصَل** kılıç: kesici; ve yine **القَصَّال**. Ve benzetme üzere **مِقْصَل** dil. Ve **القِصْل**: zayıf adam; çünkü o kopuktur. Fakat **القُصَالة**: buğdaydan ayrılıp ikinci defa çiğnenmek üzere ayrılan şey; eğer sahih ise onun kıyası yakındır.

(**قصم**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الميم** sahih bir asıldır; kırmaya delâlet eder. Denir: şeyi **قَصَمْت**; **قَصْماً**. Ve **القُصَم**: karşılaştığı şeyi parçalayan adam. Ve Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظالِمَةً﴾ [الأنبياء 11] murad etti —Allah daha iyi bilir— onları helâk etmeyi; bunu kırma ile ifade etti. Ve **القَصِيمة** ve **القَيْصوم**: iki bitkidir.

(**قصو/ي**)  **القاف** ve **الصاد** ve illetli harf sahih bir asıldır; uzaklık ve uzaklaştırmaya delâlet eder. Bundan: **القَصَا**: uzaklık. Ve o, en uzak yer ve en uzak taraf ile olur: **الأقصَى** mekân ve **القُصوَى** nâhiye. Ve “falancanın **قَصا**’sına gittim” denir; yani onun tarafına. Ve denir: bizi **القَصَا** ile kuşattılar; yani bizden uzak ile yakın arasında durdular; ancak onlar, bir şeyi koruyup muhafaza eden şey gibi bizi kuşatıcıdırlar; **يَحُوط** الشيءَ: onu korur. Dedi ki:
فحَاطُونا القَصَا ولقد رأونا *** قريباً حيثُ يُستَمَع السِّرارُ([6])
Ve onu **أقصَيتُه**: onu uzaklaştırdım. Ve develerden **القَصِيّةُ**: bırakılmış, değerli olan; yorulmaz ve binilmez; yani ona ikram olarak uzak tutulur. Fakat **القَصْواء** deve: kulağı kesik olandır.
Ve bu, kulağının kesildiği vakit ondan uzaklaştırılmış olması üzerine mümkün olur. Ve derler: deveyi **قصَوتُ**; o **مقصُوٌّ**dur: kulağını kestim. Ve **قَصْواء** deve; ve **أقصَى** deve denmez.

(**قصب**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الباء** iki sahih asıldır; birisi şeyin kesilmesine delâlet eder, diğeri içi boş şeylerde uzamaya delâlet eder.
Birincisi **القَصْب**: kesmedir; denir: onu **قَصَبْته**; **قَصْباً**. Ve **القصَّاب** bu sebeple **قصّاب** diye adlandırıldı. Ve **قَصَّاب** kılıç; yani kesici. Ve denir: binek hayvanını **قَصَبْتُ**; yani kanıncaya kadar sulamadan önce onun içmesini kestin. Ve babdandır: adamı **قَصَبت**; yani onu ayıpladığın vakit; bu, istiare mânâsı üzeredir.
Diğer asıl: **الأقصاب**: bağırsaklar; tekili **قُصْب**. Ve **القَصَب** bilinir; tekili **قَصَبة**. Ve **القَصْباء**: **قَصَبة**’nin de cem‘idir. Ve **القَصَب**: cevherden borulardır. Ve hadiste: “**خَدِيجة**’yi cennette **قَصَب**’dan bir ev ile müjdele; onda ne **صَخَب** vardır ne **نَصَب**.”
Ve **القَصَب**: akciğerin damarları. Ve **القَصَب**: pınarlardan suyun çıkış yerleri; bu, benzetme mânâsı üzeredir. Ve **القُصّاب**: kaval ve düdükler. Dedi ki:
وشاهِدُنا الجُلُّ والياسَمِيـ *** ـنُ والمُسمِعاتُ بقُصَّابِها([7])Ve babdandır **القَصائِب**: saç örgüleri; tekili **قَصِيبة**. Ve **القُصَّابة** denir: saçtan tutam.

(**قصد**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الدال** üç asıldır; birisi bir şeye gelmeye ve onu kastetmeye delâlet eder; diğeri şeyde dolgunluğa delâlet eder.
Birinci asıl: onu **قصَدته**; **قَصْداً** ve **مَقْصَداً**. Ve babdandır: ok onu **أقْصَدَه**; yani ona isabet etti de onu yerinde öldürdüğü vakit; sanki bu, ondan sapmadığı için söylenmiş gibidir([8]). A‘şâ dedi ki:
فأقْصَدها [سهمي] وقد كان قبلها *** لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا([9])Ve ondan: yılan onu **أقْصَدَتْه**; yani onu öldürdüğü vakit.
Diğer asıl: şeyi **قَصَدْت**: onu kırdım. Ve **القِصْدَة**: kırıldığı vakit şeyden parça; cem‘i **قِصَد**. [Ve ondan **قِصَدُ**] mızraklar. Ve **قَصِد** mızrak; ve **انقَصَد** etmiştir. Dedi ki:
ترى قِصَدَ المُرّانِ تُلْقَى كأنَّها *** تذرُّعُ خُِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([10])Üçüncü asıl: **القصيد** deve: dolgun, etle dolu olan. A‘şâ dedi ki:
قطعتُ وصاحِبي سُرُحٌ كِنازٌ *** كرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةٌ قَصيد([11])Ve bu sebeple şiirden **القصيدة** “kaside” diye adlandırıldı; onun beyitlerinin **تقصيد** edilmesi sebebiyle; ve onun beyitleri ancak yapıları tam olarak olur.

(**قصر**)  **القاف** ve **الصاد** ve **الراء** iki sahih asıldır; birisi şeyin menziline ve nihayetine ulaşmamasına delâlet eder, diğeri hapsetmeye delâlet eder. İki asıl birbirine yakındır.
Birincisi **القِصَر**: uzunluğun zıddı. Der: o **قَصير**dir; **القِصَر**ı açık. Ve denir: elbiseyi ve ipi **قصَّرتُ**; **تَقصيراً**. Ve **القَصْر**: namazı **قَصْر** etmek; o, sefer sebebiyle tamamlamamaktır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. Ve **القُصَيْرى**: kaburgaların altı; ve o zayıf olandır. Ve **القُصَيْرى**: **أفْعَى**; kısalığı sebebiyle adlandırıldı. Ve denir: koyun **أقْصَرت**; yani yaşlandı da dişlerinin uçları kısalıncaya kadar. Ve kadın **أقصَرت**: kısa çocuklar doğurdu. Ve denir: işte **قصَّرتُ**; **تقصيراً**; yani gevşek davrandığın vakit; ve ondan **قصَرْت**; **قُصوراً**: aciz kaldım. Ve ondan **أقصرت**: ona gücün yettiği hâlde ondan vazgeçtiğin vakit. Dedi ki:
لولا علائقُ من نُعْمٍ عَلِقْتُ بها *** لأقْصرَ القلبُ مِنِّي أيَّ إقصارِ([12])Ve bütün bunun kıyası birdir: şeyin menziline ve nihayetine ulaşmamasıdır.
Diğer asıl —ve ikisinin yakın olduğunu söylemiştik—: **القَصْر**: hapsetme; denir: onu **قَصَرْتُه**; yani onu hapsettiğin vakit; ve o **مقصور**dur; yani hapsedilmiş. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿حُورٌ مَقْصُوراتٌ في الخِيَامِ﴾ [الرحمن 72]. Ve **قاصِرَة الطَّرف** kadın: bakışını kocasından başkasına uzatmaz; sanki bakışını bir hapsetme ile hapsediyor gibidir. Allah سبحانه dedi ki: ﴿فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ﴾ [الرحمن 56]. Ve babdandır: **قُصارَاك** şunu yapmandır ve **قَصْرُكَ**; sanki murad, kendisiyle yetindiğin ve nefsini onun üzerinde hapsettiğindir. Ve **المقاصر**: **مقصورة**’nin cem‘idir; büyük evin her bir tarafı kuşatıldığı vakit o **مقصورة**dir. Ve bu, birinci kıyastan olması câizdir. Ve derler: **قَصِير** at: yaklaştırılmış, yakına alınmış; salıverilip otlağa gönderilmez; ehlinin yanında kıymetli oluşu sebebiyle. Dedi ki:
تراها عند قُبَّتِنا قصيراً *** ونبذُلُها إذا بَاقَتْ بَؤُوقُ([13])
Ve **قَصِيرة** ve **قَصُورة** cariye de bundandır. Ve **التِّقصار**: boğazlığı andıran bir gerdanlık; sanki boyunda hapsedilmiştir. Dedi ki:
ولها ظبيٌ يؤرِّثها *** جاعلٌ في الجِيد تِقصارَا([14])Ve babdandır: **قَصْر الظَّلامِ**; o, onun karışmasıdır. Ve **مَقاصر الظَّلام** geldi; bu, akşam vaktindedir. Ve bu, kıyas üzerine taşınabilir; denir ki: karanlık, tasarruftan alıkoyar. Ve denir: **أقصَرْنا**; yani o vakte girdiğimiz vakit. Ve o vakte **المَقْصَرة** denir([15]); cem‘i **مَقاصر**. Dedi ki:
فبعثتُها تَقِص المَقاصِر بعدما *** كَرَبتْ حياةُ النّار للمتنوِّرِ([16])Ve bu babdan şâz olan: **القَصَر**: **قَصَرة**’nin cem‘idir; o, boynun kökü, ağacın kökü ve onun kalın kısmıdır. Ve şöyle okunmuştur: ﴿إنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كالْقَصَرِ([17])﴾ [المرسلات 32]. Ve **القَصَر**: **القصَر**’da ortaya çıkan bir hastalıktır. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: قصى

- القصى: البعد، والقصي: البعيد. يقال: قصوت عنه، وأقصيت: أبعدت، والمكان الأقصى، والناحية القصوى، ومنه قوله: ﴿وجاء رجل من أقصى المدينة يسعى﴾ [القصص/20]، وقوله: ﴿إلى المسجد الأقصى﴾ [الإسراء/1] يعني: بيت المقدس، فسماه الأقصى اعتبارا بمكان المخاطبين به من النبي وأصحابه، وقال: ﴿إذ أنتم بالعدوة الدنيا وهم بالعدوة القصوى﴾ [الأنفال/42]. وقصوت البعير: قطعت أذنه، وناقة قصواء، وحكوا أنه يقال: بعير أقصى، والقصية من الإبل: البعيدة عن الاستعمال.

##### Türkçe

- **القصى**: uzaklık; ve **القصي**: uzak olan. Denir ki: **قصوت عنه** ve **أقصيت**: uzaklaştırdım; ve **المكان الأقصى**: en uzak yer; ve **الناحية القصوى**: en uzak taraf. Ondandır onun sözü: ﴿وجاء رجل من أقصى المدينة يسعى﴾ [القصص/20]; ve onun sözü: ﴿إلى المسجد الأقصى﴾ [الإسراء/1], yani: **بيت المقدس**; onu **الأقصى** diye adlandırdı, Peygamber ve ashabından ona hitap olunanların mekânı itibarıyla. Ve dedi: ﴿إذ أنتم بالعدوة الدنيا وهم بالعدوة القصوى﴾ [الأنفال/42]. Ve **قصوت البعير**: onun kulağını kestim; ve **ناقة قصواء**. Ve naklettiler ki denir: **بعير أقصى**. Ve **القصية** develerden: kullanımdan uzak olan.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ص ي * * قَصَا * المكان بعد وبابه سما فهو * قَاصٍ * و * قَصِيٌّ * قلت ومنه قوله تعالى ﴿مكانا قصيا﴾ وأرض * قَاصِيَةٌ * و * قَصِيَّةٌ * و * قَصضا * عن القوم تباعد فهو * قَاصٍ * و * قَصِيٌّ * وبابه أيضا سما و * قَصِيَ * من باب صدى أيضا مثله و * أقْصَاهُ * غيره فهو * مُقْصىً * ولا تقل مقصيٌّ و * قَصَا * البعير والشاة قطع من طرف أذنه وبابه عدا ويقال شاة * قَصْوَاءُ * وناقة قصواء ولا يقال جمل أقصى بل * مَقْصُوٌّ * و * مُقَصَّى * ومثله امرأة حسناء ولا يقال رجل أحسن وكان لرسول الله ]ص[ ناقة تسمى * قَصْوَاءَ * ولم تكن مقطوعة الأذن و * قَصَّة * أظفاره * تَقْصِيَةً * بمعنى * قَصَّ * وقال الكسائي معناه أخذ من * أقَاصِيها * وفلان بالمكان * الأَقْصَى * والناحية * القُصْوَى * و * القُصْيَا * بالضم فيهما و * اسْتَقْصَى * في المسألة و * تَقَصَّى * بمعنى

##### Türkçe

* ق ص ي * * **قَصَا** * yer uzak oldu; babı **سما**’dır; o hâlde o **قَاصٍ** ve **قَصِيٌّ**’dir. Dedim ki: Ondandır, O’nun (yüce) sözü: ﴿**مكانا قصيا**﴾ ve bir yer **قَاصِيَةٌ** ve **قَصِيَّةٌ**’dir. Ve * **قَصضا** * kavimden uzaklaştı; o hâlde o **قَاصٍ** ve **قَصِيٌّ**’dir; babı da yine **سما**’dır. Ve **قَصِيَ** da **صدى** babındandır da; yine onun gibidir. Ve **أقْصَاهُ**: başkası onu (uzaklaştırdı); o hâlde o **مُقْصىً**’dır; ve **مقصيٌّ** deme. Ve **قَصَا**: deve ve koyun, kulağının ucundan kesti; babı **عدا**’dır. Ve denilir: **قَصْوَاءُ** koyun ve **قصواء** dişi deve; ve **جمل أقصى** denilmez; bilakis **مَقْصُوٌّ** ve **مُقَصَّى** (denir). Ve onun benzeri: **امرأة حسناء**; ve **رجل أحسن** denilmez. Ve Resûlullah’ın ]ص[ **قَصْوَاءَ** diye adlandırılan bir dişi devesi vardı; ve o, kulağı kesik değildi. Ve **قَصَّة** tırnaklarını **تَقْصِيَةً**: **قَصَّ** anlamındadır. Ve **الكسائي** dedi ki: manası, **أقَاصِيها**’sından aldı. Ve falan kimse **الأَقْصَى** yerde; ve taraf **القُصْوَى** ve **القُصْيَا** (ikisi de) damme iledir. Ve **اسْتَقْصَى** meselede; ve **تَقَصَّى** anlamında.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: قصى

قَصَّى
2 قَصَّى ذ : see قَصَّصَ.

تَقَصَّى
5 تَقَصَّى ذ : see تَقَصَّصَ. ― -b2- تَقَصَّى شُرْبَ المَآءِ فلم يسئر منه شيأ [He drank the water to the uttermost, not leaving any of it remaining]. (TA, in art. شف.) ― -b3- See 10.

اِسْتَقْصَى
10 اِسْتَقْصَى ذ He went to the utmost length, or point, in a question, (K,) and in like manner you say, اِسْتَقْصَى الأَمْرَ and ↓ تَقَصَّاهُ. (TA.) ― -b2- [He exhausted a subject. ― -b3- He proceeded to extremities. He was, or became, extreme, in an action, &c.] ― -b4- اِسْتَقْصَى مَسْأَلَتَهُ [He went to the utmost point in questioning him, or asking him,] respecting a thing, so as to draw forth the utmost that he possessed [of information respecting it]. (S, art. نص.) ― -b5- اِسْتَقْصَى فِى المَسْأَلَةِ and ↓ تَقَصَّى (S, K) both signify the same; (S;) (tropical:) He reached, or attained, [and elicited, and investigated,] the utmost [that was to be reached, &c.] in the question: (K, TA:) and in like manner استقصى الأَمْرَ and ↓ تقصّاهُ (TA) (tropical:) [He investigated, or searched, to the utmost the case, or affair;] he reached, or attained, the utmost of the case, or affair, in investigating it. (MA in explanation of the former phrase.) ― -b6- اِسْتَقْصَى عِلْمَهُ He attained the utmost knowledge of it. ― -b7- اِسْتَقْصَى مَا عِنْدَ نَاقَتِهِ مِنَ السَّيْرِ [He elicited, or exacted, the utmost of his she-camel's pace, or power of going on]. (TA, art. نص.) ― -b8- اِسْتِقْصَآءٌ, metonymically, signifies (tropical:) The being niggardly, stingy, or avaricious. (Az, TA in art. دنق.) ― -b9- اِسْتَقْصَيْتُ المَكَانَ [?] i. q. اِسْتَعْذَيْتُهُ. (TA in art. عذى.)

حُطْنِى القَصَا
حُطْنِى القَصَا ذ , and القَصَآءَ: and حَاطُونَا القَصَآءَ: &c.: see art. حوط, and see 1 in art. حبو.

قُصْيَا
قُصْيَا ذ is like دُنْيَا and عُلْيَا, with و changed into ى. (ISd in TA, voce بُقْوَى.)

##### Türkçe

**قَصَّى**
2 **قَصَّى** ذ: bkz. **قَصَّصَ**.

**تَقَصَّى**
5 **تَقَصَّى** ذ: bkz. **تَقَصَّصَ**. ― -b2- **تَقَصَّى شُرْبَ المَآءِ**: suyu en uç noktasına kadar içti; ondan hiçbir şey bırakmadı [geriye kalan]. (TA, **شف** maddesinde.) ― -b3- 10’a bkz.

**اِسْتَقْصَى**
10 **اِسْتَقْصَى** ذ: bir meselede en uç sınıra, yahut noktaya vardı. (K.) ve bunun benzeri olarak şöyle dersin: **اِسْتَقْصَى الأَمْرَ** ve aşağıdaki **تَقَصَّاهُ**. (TA.) ― -b2- [Bir konuyu tüketti. ― -b3- Uç sınırlara vardı. Bir işte vb. aşırı oldu, yahut aşırılaştı.] ― -b4- **اِسْتَقْصَى مَسْأَلَتَهُ**: bir şey hakkında onu sorgulamada, yahut ona sormada, en uç noktaya vardı; onda bulunanın en uç olanını [ona dair bilginin] çıkarmak üzere. (S, **نص** maddesinde.) ― -b5- **اِسْتَقْصَى فِى المَسْأَلَةِ** ve aşağıdaki **تَقَصَّى** (S, K) ikisi de aynı mânaya gelir; (S;) (mecaz:) meselede en uç [ulaşılacak vb.] olana ulaştı, yahut erişti, [ve ortaya çıkardı, ve araştırdı]. (K, TA:) ve bunun benzeri olarak **استقصى الأَمْرَ** ve aşağıdaki **تقصّاهُ** (TA) (mecaz:) [olayı, yahut işi, en uç noktaya kadar araştırdı, yahut aradı;] onu araştırmada olayın, yahut işin, en uç noktasına ulaştı, yahut erişti. (MA, önceki ibarenin açıklamasında.) ― -b6- **اِسْتَقْصَى عِلْمَهُ**: onun hakkında en uç bilgiye ulaştı. ― -b7- **اِسْتَقْصَى مَا عِنْدَ نَاقَتِهِ مِنَ السَّيْرِ**: dişi devesinin yürüyüşünden, yahut gitme gücünden, onda olanın en uç olanını çıkardı, yahut zorladı. (TA, **نص** maddesinde.) ― -b8- **اِسْتِقْصَآءٌ**, kinaye olarak, (mecaz:) cimri, pinti, yahut tamahkâr olma mânasına gelir. (Az, TA’da **دنق** maddesinde.) ― -b9- **اِسْتَقْصَيْتُ المَكَانَ** [?]: **اِسْتَعْذَيْتُهُ** ile aynı mânadadır. (TA’da **عذى** maddesinde.)

**حُطْنِى القَصَا**
**حُطْنِى القَصَا** ذ, ve **القَصَآءَ**: ve **حَاطُونَا القَصَآءَ**: vb.: **حوط** maddesine bkz.; ve **حبو** maddesinde 1’e bkz.

**قُصْيَا**
**قُصْيَا** ذ, **دُنْيَا** ve **عُلْيَا** gibidir; **و**’nun **ى**’ye çevrilmesiyle. (ISd, TA’da, **بُقْوَى** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَصِيَ
قَصِيَ A ( n. ac. قَصًى [ 4 ] ),
a.  see supra (a) .

قَصَّيَ
قَصَّيَ II ,
a.  see I (c) .

أَقْصَيَ
أَقْصَيَ IV ,
a.  Removed, sent far away.

b.  Carried to extremes.

c.  Protected the wing of an army.

تَقَصَّيَ
تَقَصَّيَ V ,
a.  see I (b) .

b.  Brought to a successful conclusion.

c.  [ Fī ], Studied deeply, investigated, mastered ( question ).

اِسْتَقْصَيَ
اِسْتَقْصَيَ X ,
a.  see V (c) .

b.  Discussed at great length, exhausted ( subject ).

قَصْوَة
قَصْوَة [ 1t ],
a.  Slit, notch, gash ( in the ear ).

قُصْوَى
قُصْوَى [ 3ya ] , ( pl. قُصًى [ 9 ] ),
a.  fem. of أَقْصَيُ 14 ( b ), ( c ).

قَصًا
قَصًا [ 4A ],
a.  Distance; remoteness, farness.

b.  Region, country.

c.  Distant relationship.

d.  Interior, precincts ( of a house ).

أَقْصَى
أَقْصَى [ 14 ],
a.  Having the ears slit, docked ( animal ).

b.  ( pl. أَقَاصٍ [ أَقَاْصِيُ 37 ]), More distant; farther, further; farthest, furthest.

c.  Last, final; extreme.

قَاصٍ
قَاصٍ [ 21 ] , ( pl. قَصُوْن ,  أَقْصَآء [ 38A ] ),
a.  see 25 .

قَاصِيَة
قَاصِيَة [ 21t ] , ( pl. قَوَاصٍ [ 41 ] ),
a.  fem. of قَاْصِي 21 .

b.  Old ( sheep ).

c.  see 4 (b) .

قَصَآء
قَصَآء [ 22A ],
a.  see 4 (a) , ( d ).

قَصِيّ
قَصِيّ [ 25I ] , ( pl. أَقْصَآء [ 38A ] ),
a.  Distant, remote, far off.

قَصِيَّة
قَصِيَّة [ 25tI ] , ( pl. قَصَيَا ),
a.  fem. of قَصِيّ 25 .

مَقْصُوّ
مَقْصُوّ ,  مَقْصِيّ [ N. P.
a.  I],  see 14 (a) .

مُقَصًّى
مُقَصًّى [ N. P.
a.  II],  see 14 (a) .

مُقْصًى
مُقْصًى [ N. P.
a.  IV],  see 25 .

اِسْتِقْصَآء
اِسْتِقْصَآء [ N. Ac.
a.  X], Investigation, research; scrutiny.

أَقَاصِي الأَرْض
أَقَاصِي الأَرْض
a.  The ends of the earth.

هُوَ فِي قَصَاهُ
هُوَ فِي قَصَاهُ
a.  He is in his own country.

##### Türkçe

**قَصِيَ**
**قَصِيَ** A (n. ac. **قَصًى** [4]),
a. yukarıda (a)’ya bak.

**قَصَّيَ**
**قَصَّيَ** II,
a. I (c)’ye bak.

**أَقْصَيَ**
**أَقْصَيَ** IV,
a. Uzaklaştırdı, çok uzağa gönderdi.

b. Aşırılıklara götürdü.

c. Bir ordunun kanadını korudu.

**تَقَصَّيَ**
**تَقَصَّيَ** V,
a. I (b)’ye bak.

b. Başarılı bir sonuca ulaştırdı.

c. [**فِي**], Derinlemesine inceledi, araştırdı, iyice öğrendi (soru).

**اِسْتَقْصَيَ**
**اِسْتَقْصَيَ** X,
a. V (c)’ye bak.

b. Pek uzun uzadıya tartıştı, tüketti (konu).

**قَصْوَة**
**قَصْوَة** [1t],
a. Yarık, çentik, kesik (kulakta).

**قُصْوَى**
**قُصْوَى** [3ya], (pl. **قُصًى** [9]),
a. **أَقْصَيُ** 14 (b), (c)’nin müennesi.

**قَصًا**
**قَصًا** [4A],
a. Mesafe; uzaklık, ıraqlık.

b. Bölge, ülke.

c. Uzak akrabalık.

d. İç kısım, mahrem/avlu (bir evin).

**أَقْصَى**
**أَقْصَى** [14],
a. Kulakları yarılmış, kesilmiş (hayvan).

b. (pl. **أَقَاصٍ** [**أَقَاْصِيُ** 37]), Daha uzak; daha ileri; en uzak, en ileri.

c. Son, nihai; uç, aşırı.

**قَاصٍ**
**قَاصٍ** [21], (pl. **قَصُوْن**, **أَقْصَآء** [38A]),
a. 25’e bak.

**قَاصِيَة**
**قَاصِيَة** [21t], (pl. **قَوَاصٍ** [41]),
a. **قَاْصِي** 21’in müennesi.

b. Yaşlı (koyun).

c. 4 (b)’ye bak.

**قَصَآء**
**قَصَآء** [22A],
a. 4 (a), (d)’ye bak.

**قَصِيّ**
**قَصِيّ** [25I], (pl. **أَقْصَآء** [38A]),
a. Uzak, ırak, uzakta.

**قَصِيَّة**
**قَصِيَّة** [25tI], (pl. **قَصَيَا**),
a. **قَصِيّ** 25’in müennesi.

**مَقْصُوّ**
**مَقْصُوّ**, **مَقْصِيّ** [N. P. a. I], 14 (a)’ya bak.

**مُقَصًّى**
**مُقَصًّى** [N. P. a. II], 14 (a)’ya bak.

**مُقْصًى**
**مُقْصًى** [N. P. a. IV], 25’e bak.

**اِسْتِقْصَآء**
**اِسْتِقْصَآء** [N. Ac. a. X], Araştırma, tahkik; inceleme.

**أَقَاصِي الأَرْض**
**أَقَاصِي الأَرْض**
a. Yeryüzünün uçları.

**هُوَ فِي قَصَاهُ**
**هُوَ فِي قَصَاهُ**
a. O, kendi ülkesindedir.
