# قص (ق-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب القاف والصاد
قص : قال الليث : القصُّ هو المُشاشُ
المغروزُ فيه أطرافُ شراسِيفِ الأضلاع في وسط الصدرِ .
وقال الأصمعيُّ : يقال في مَثَلٍ : هو ألزمُ لكَ من شُعَيراتِ قَصّك ، وذلك أنها كلما جُزَّتْ نبتتْ ، وأنشد هوَ أَو غيرُه :
كم قَدْ تمَشَّشْتَ مِن قَصَ وإنفحة
جاءتْ إليكَ بِذَاكَ الأَضؤُن السُّودُ
ورُوي عن صفوانَ بن محرزٍ أنه كان إذا قرأَ : ( ظُلِمُواْ وَسَيَعْلَمْ الَّذِينَ ) ( الشعراء : 227 ) ، بكى حتى نقولَ قد انْدَقَّ قَصَصُ زَوْره وهو مَنْبتُ شَعرهِ على صدرهِ ، ويقالُ له : القصصُ والقَصُّ أيضاً .
وقال الليث : القصُّ أخذ الشّعَر بالمِقَصِّ قلت : أصل القصِّ القطعُ .
وقال أبو زيد : قصصتُ ما بينهما أي : قطَعتُ .
قال : والمِقصُّ ما قصصت به أي : قطعتَ به .
قلتُ : والقِصاصُ في الجراح مأخوذٌ من هذا إذا اقتصَّ له منه يجرَحُه مثلَ جرحِه إياهُ أو قتَله به .
وقال الليث : القِصاصُ والتَّقَاصُّ في الجراحاتِ والحقوق شيءٌ بشيء ؛ وقد اقتص من فلانٍ ، والاستقْصاصُ أن يطلُبَ أن يُقصَّ ممن جرحهُ ، وقد أَقصصتُ فلاناً من فلانٍ أقِصُّه إقصاصاً وأمْثَلْته إمثالاً فاقتَصّ منه وامتثل .
قال : والقُصة تتخذُها المرأةُ في مُقَدَّم رَأسها تقُص ناحيَتيها عدا جَبينها ، وقُصاصة الشَّعَر نهايةُ مَنْبتِه من مُقدَّم الرأس ، ويقال : هو ما استدارَ به كله من خَلفٍ وأمامٍ وما حواليهِ ، ويقالُ : قَصاصةُ الشَّعَر .
وقال الأصمعي : يقال : ضربه على قصاص شعره ومقصِّ شعره ومقاصِّ .
وقال شمر : يقالُ : قُصاصُ شَعرِه وقَصاصُ : أيْ : حيثُ ينتهي منْ مقدَّمه ومؤخّره .
سلمة عن الفراء قال : ضربهُ على قُصاصِ شَعره وقِصاص شعرهِ .
وقال الليث : القصيصُ نبتٌ ينبتُ في أصُولِ الكمْأةِ .
قال : وقد يُجعَلُ القصيصُ غِسْلاً للرأس كالخَطْميِّ .
وأنشد :
جَنَيتُه من مُجتَنى عَوِيص
من مَنبِتِ الأَجردِ والقصيص
وقال الأصمعي : القصيصةُ نبتٌ يخرج إلى جانبِ الكمْأَةِ .
وقال الليث : القصُّ فعلُ القاصِّ ، إذا قصَّ القصَصَ والقِصّة معرُوفةٌ ، ويقال في رَأسِه قِصةٌ يعني الجُملةَ من الكلام ، ونحوه قول الله : ( نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ ) ( يوسف : 3 ) .
قولُه : ( أَحْسَنَ الْقَصَصِ ( : أي : أحسنَ البيان ، والقاصُّ الذي يأتي بالقصة مِن فصها يقال : قصصتُ الشيء إذا تَتَبعتُ أثَرَه شيئاً بعد شيء .
ومنه قوله : ( مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَقَالَتْ لأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ ) ( القصص : 11 ) ، أي : اتبعِي أَثره .
وقوله : ( فَارْتَدَّا عَلَىءَاثَارِهِمَا قَصَصًا ) ( الكهف : 64 ) ، أي : رَجعا مِنَ الطريق الذي سَلكاه فيقصّان الأثر .
قلت : أصل القَصِّ : اتِّباع الأثر ، يقال : خرج فلانٌ قَصَصاً في إثر فلانٍ وقصّاً . وذلك إذا اقتَصَّ أثره ، وقيل : للقاصِّ يَقُصُّ القَصص لاتباعه خبراً بعد خبرٍ وسوقهِ الكلام سوقاً .
وقال أبو زيد : تَقَصَّصْتُ كلام فلان ، أي : حفظته .
وقال الليث : يقال للشَّاةِ : إذا استبان ولدها قد أقصَّتْ فهي مُقِصٌّ .
وقال أبو زيد وأبو عبيدة وغيرهما : أقصَّتِ الفرسُ فهي مُقِصٌّ إذا حملت ، ولم أسمعه في الشَّاءِ لغير الليث .
ابن الأعرابي : لَقَحتِ الناقة وحملَت الشاةُ وأقصَّتِ الفرسُ إذا استبان حملها .
وقال الليث : القَصْقاصُ نعتٌ من صوت الأسد في لُغةٍ . قال : والقَصْقَاصُ أيضاً نعتٌ للحيَّة الخبيثة .
قال : ولم يجيء بناءٌ على وزن فعلالٍ غيره ، إنما حَدُّ أبنية المضاعف على زِنة فُعْلُل أو فُعلولٍ أو فِعْلِلٍ أو فِعْلِيلٍ مع كل مقصورٍ ممدود مثله ، وجاءت خمس كلمات شواذَّ وهي : ضُلَضِلَةٌ وزَلَزِلَ وقَصْقاصٌ والقَلَنْقَلُ والزِّلزَالُ ، وهو أعمُّها لأن مصدر الرباعي يحتمل أن يُبنى كله على فِعلالٍ وليس بمطردٍ ، وكل نعتٍ رباعيَ فإن الشعراء يبتنونه على فُعالِل مثل قُصاقِص ، كقول الشاعر القائل في وصف بيتٍ مصوَّر بأنواع التصاوير :
فيه الغُواةُ مُصَوَّرُون فحاجلٌ منهم وراقِصْ
والفيلُ يرتكبُ الرّداف عليه والأسد القُصاقِصْ
قال : وقُصاقِصَةُ موضعٌ ورجلٌ قَصْقَصَةٌ وقُصاقِصٌ إذا كان قصيراً ، رواه أبو عبيد عن أصحابه .
وقال الأصمعي : إذا كان في الرَّجل قِصرٌ وغلظٌ مع شدة فهو قُصْقُصَةٌ وقُصاقِصٌ .
وأما ما قاله الليث في القَصْقَاص بمعنى صوت الأسد ونعت الحيَّة الخبيثة فإني لم أجده لغير الليث وهو شاذٌّ إن صحَّ .
وقال الأصمعي : يقال للزَّامِلةِ الضعيفة : قَصِيصَةٌ .
أبو عبيد عن أبي زيد : أقَصَّتْهُ شَعوب إقصاصاً ، إذا أشرف عليها ثم نجا .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَقَالَتْ لأُخْتِهِ
قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ } ( القصص : 11 ) معناه : اتبعي أثره .
وقال الأصمعي : ضربه ضرباً أقَصَّهُ من الموت ، أي : أدناه من الموت حتى أشرف عليه .
وفي الحديث : ( نهى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن تَقْصِيصِ القُبور ) .
قال أبو عبيد : التَّقْصِيصُ هو التَّجْصيص وذلك أن الجصَّ يقال له : القَصَّةُ ، يقال : قَصَّصْتُ البيت وغيره إذا جَصَّصْتَهُ .
وفي حديث عائشة أنها قالت للنساء لا تغتسلن من المحيض حتى تَرَين القَصَّة البيضاء .
قال أبو عبيد : معناه : أن تخرج القُطنة أو الخرقة التي تحتشي بها المرأة كأنها قَصَّةٌ لا يخالطها صفرةٌ ولا تريَّةٌ .
قال : وقد قيل : إِن القَصَّة شيءٌ كالخيط الأبيض يخرج بعد انقطاع الدَّم كله ، وأما التَّريّة فالخفيُّ اليسير وهو أقل من الصفرة .
أبو مالك : أسدٌ قُصاقِصٌ ومُصامِصٌ وفُرَافِصٌ : شديدٌ ، ورجلٌ قُصاقِصٌ فُرافِصٌ يُشَبّهُ بالأسد .

باب القاف والصاد
قص
( صندق ) : قال الليث : الصُّنْدوق : لُغة في السُّنْدُوق ، ويُجمع صَناديق .
( قنصر ) : وقال : قُناصِرِين : موضعٌ بالشام .
( قرصد ) : وذكر بعضُ مَن لا يوثق بعربيَّته : القَرصَد للقِصْرِيِّ وهو بالفارسية كَفَه . ولا أَدْرِي ما صحَّته .
( قرمص ) : أبو عبيد : القُرْمُوص : وَكْرُ الطائر حيث يَفحَص عن الأرض .
قال أبو النجم :
عن ذي قرامِيصَ لها مُحَجَّل
قال : قراميصُ ضَرْعها بَواطن أفخاذها في قول بعضهم .
قال أبو الهيثم : أراد أنها تؤثر لِعظَم ضَرعِها : إذا بَرَكتْ مِثل قُرموص القَطَاة إذا جَثَمَتْ .
قال : ويقالُ لحُفْرة الصائد قُرْمُوص .
قلت : وكنت في البادية فهبَّتْ ريحٌ عَرِيَّةٌ فرأيتُ مَن لا كنّ له مِن خَدَمِهم يَحْتفِرُون حُفَراً في الأرض السَّهلة ويَبيتون فيها ويُلقُون أهدامهم فَوْقهم ، يردُّون بذلك برْدَ
الشمال عنهم ، ويسمُّون تلك الحُفَر القراميص .
وقد تقرْمَصَ فلانٌ في قُرْمُوصه : إذا انقبض فيه .
وأنشد ابن الأعرابيّ :
جاءَ الشِّتاءُ ولمَّا أتَّخِذْ رَبَضاً
يَا وَيْحَ نفْسِيَ مِن حَفْر القراميص
وقال أبو زيدٍ : في وجهِهِ قِرْماصٌ إذا كان قصيرَ الخَدَّين .
ابن بزرج في وَجهه قِرْماصٌ ، أي : قِصَرُ خدَّين .
( صمقر ) : وقال شمر وغيره : يومٌ مُصْمَقِرّ : إذا كان شديد الحرّ ، والميم زائدة .
ويقال : اصْمَقَرَّ اللَّبَنُ فهو مُصمَقِرّ : إذا اشتدَّت حُموضُته ، والميمُ فيه أيضاً زائدة .
يقال : جاءنا بصَقْرَة ما تُذاق حُموضته .
( قرصم ) : أبو عبيد عن الأصمعيّ : قرصمْتُ الشيءَ : كسرتُه .
وقال شمر : قَرْصَمْتُه : قطعتُه . وقَرصَمتُه : كسَرْتُه .
( قرفص ) : ( والقرافصة : اللُّصوص ، سُمُّوا قرافصةً لشدِّهم يدَ الأسير تحت رجليه ) .
وفي حديثِ قَيْلةَ أنها وَفَدَتْ على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فرأتْه وهو جالسٌ القُرْفُصاء .
قال أبو عبيد : القُرفصاء : جِلسةَ المحتبي ، إلا أنّه لا يَحتبي بثوبٍ ولكن يَجعل يديه مكانَ الثَّوْب على ساقَيْه .
قال : وقال الفرّاء : جلس فلانٌ القُرْفصاء ، ممدود مضموم .
قال بعضهم : القِرْفِصَى مكسور الأول مقصور .
وقال شمر : قال ابن الأعرابي : قعَد فلان القُرْفُصاء ، ( فاعلم ) ، وهو أن يَقعُد على رجليه ويَجمع رُكبتيه ويَقبِض يديه إلى صدره .
وقال غيره : قَرْفَصْتُ الرجُل : إذا شدَدْتَه .
( صلقم ) : وقال الليث : الصَّلْقَمَةُ : تَصَادُم الأنياب .
وأنشد :
أَصْلَقَهُ العزُّ بنابٍ فاصْلَقَم
قال : والصِّلْقام : الضَّخْم من الإبل .
وأنشد :
يَعلو صَلاَقِيمَ العظامِ صَلْقَمُهْ
أي : جسمه العظيم .
( قصمل ) : قال : والقَصْمَلَة : شدَّة العضّ والأكل .
ويقال : ألقاه في فيه فالْتَقمه القَصْمَلَى .
وأَنشد في صفة الدَّهر :
والدَّهْرُ أَحْبَى يَقْتُل المَقاتلا
جارحةً أنيابُه قَصامِلا
وقال أبو النجم :
وليس بالفيَّادة المقَصْمِلِ
( ابن الأعرابيّ : يقالُ : رميتُ أرنباً فدرْ بَيْتُها وقصملتها وقرْمَلْتُها : إذا صرعتَها . ورجرحته مِثله . ورميتُه بحجرٍ فتَدَرْبَى ) .
قال : والقَصملة : دوْيبَّة تقع في الأضراس فلا تلبث أن تُقَصْمِلَها حتى تَهتِكَ فمَ الإنسان .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قَصْمَلَ الرجل : إذا قاربَ الخُطَى في مشيِه .
قلت : القَصْمَلة مأخوذة من القَصْل ، وهو القَطْع والميم زائدة . وسيفٌ مِقْصَل وقَصَّال : قاطع .
( قصلم ) : وفحلٌ قِصلامٌ : قُضوضٌ .
وأنشد شمر :
سِوى زِجَاجاتٍ مُعِيدٍ قِصْلامْ
( والمُعِيد : الفحل الذي أَعاد الضِّرَاب في الإبل مرَّةً بعد أخرى ) .
( قنصف ) : وقال الليث : القِنصِف : طُوطُ البَرديّ نفسُه .
( صقلب ) : ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الصِّقْلاب : الرجل الأبيض .
وقال أبو عمرو : هو الأحمر .
وأنشد لجندلٍ الطُّهَوِيّ :
بينَ مَقَذَّيْ رأسِه الصِّقْلابِ
قلت : الصَّقالبةُ : جِيلٌ حُمْر الألوان صُهْبُ الشُّعور يُتاخِمُون بلادَ الْخزَر في أعالي جبل الرُّوم .
وقيل للرجل الأحمر صِقلاب على التشبيه بألوان الصَّقالبة .
( قرنص ) : وقال الليث : القَرانيص : غُرَزٌ في أعلى الخُفّ ، واحدها قُرْنُوص .
قلتُ : ويقال للبازي إذا كُرِّزَ قد قُرْنِصَ قَرْنصةً فهو مُقَرْنَص .
وقال الليث : قَرْنَسَ البازِي ، فعل له لازمٌ ، إذا كُرِّزَ ، وخِيطَتْ عيناه أوَّلَ ما يصَاد ، رواه بالسِّين على فِعللِ .
وغيرُه يقول : قَرْنَصِ البازِي .
وقال غير هؤلاء : قَرْنص الدِّيكُ وقَرْنَسَ إذا قَوْزَع من دِيكٍ آخر .
 ( قصفل ) : وفي ( نوادر الأعراب ) : قَصْفَل الطعامَ ، وقَصمَلَه ، وقَصْبَله : إذا أكلَه أجْمَع .

##### Türkçe

**باب القاف والصاد**
**قص**: Leys dedi: **القصُّ** göğsün ortasında, kaburgaların kıkırdaklarının uçlarının içine saplandığı, içine gömülü **المُشاشُ**tur.

Asmaî dedi: Bir meselde şöyle denir: “O, senin için **شُعَيراتِ قَصّك**’ten daha yapışıktır”; bu, şundan dolayıdır ki onlar her ne zaman kesilse biter. Ve o yahut başkası şu beyti okudu:
Ne çok **قَصَ** ve şirden çiğnedin,
Sana bununla kara koyunlar geldi.

Safvân b. Mahrez’den rivayet olundu: O, ( **ظُلِمُواْ وَسَيَعْلَمْ الَّذِينَ** ) ( **الشعراء : 227** ) okuduğu zaman ağlardı; öyle ki “göğsü üzerindeki, göğsünde saçının bittiği yer olan **قَصَصُ زَوْره** parçalandı” derdik. Ve ona **القصصُ** ve **القَصُّ** da denir.

Leys dedi: **القصُّ** saçın **المِقَصِّ** ile alınmasıdır. Ben dedim: **القصِّ**’in aslı kesmektir.

Ebû Zeyd dedi: “**قصصتُ** ما بينهما” yani: kestim.

Dedi: **المِقصُّ** “onunla **قصصت**” yani: onunla kestin (şey)dir.

Ben dedim: Yaralarda **القِصاصُ** bundan alınmıştır; ona ondan kısas yapıldığı zaman, onu kendisinin ona açtığı yara gibi yaralar yahut onu onunla öldürür.

Leys dedi: Yaralarda ve haklarda **القِصاصُ** ve **التَّقَاصُّ**, bir şeyin bir şeye (karşılığı)dır; “falancadan kısas aldı” denir. **الاستقْصاصُ** ise, kendisini yaralayandan kendisi için kısas yapılmasını istemesidir. “Falancayı falancıdan kısaslandırdım” ( **أَقصصتُ** فلاناً من فلانٍ ) derim; onu **إقصاصاً** ile kısaslandırırım ve **إمْثَالاً** ile misilleme yaptırırım; o da ondan kısas aldı ve misilleme yaptı.

Dedi: **القُصة** kadının başının ön tarafında edindiği (saç)tır; alnı hariç iki yanını keser. **قُصاصةُ الشَّعَر** ise başın ön tarafından saçın bitişinin sonudur. Ve denir ki: O, arkadan ve önden ve çevresinden onunla bütünüyle yuvarlaklaşan şeydir; ve denir: **قَصاصةُ الشَّعَر**.

Asmaî dedi: “Onu saçının **قصاص**’ı üzerine, saçının **مقصِّ**’ı üzerine ve **مقاصِّ** üzerine vurdu” denir.

Şemmer dedi: “**قُصاصُ شَعرِه** ve **قَصاصُ**” denir; yani: önünden ve arkasından bittiği yer.

Seleme, Ferrâ’dan: “Onu saçının **قُصاصِ**’ı üzerine ve saçının **قِصاص**’ı üzerine vurdu” dedi.

Leys dedi: **القصيصُ** keme’nin köklerinde biten bir ottur.

Dedi: **القصيصُ** baş için, **الخَطْميِّ** gibi bir yıkama maddesi yapılabilir.

Ve şu beyti okudu:
Onu, çetin bir toplanacak yerden topladım;
**الأَجردِ** ve **القصيص**’in bittiği yerden.

Asmaî dedi: **القصيصةُ** keme’nin yanına çıkan bir ottur.

Leys dedi: **القصُّ**, **القاصِّ**’ın fiilidir; **القصَصَ** ve **القِصّة**’yi kestiği (anlattığı) zaman. **القِصّة** bilinir. “Başında **قِصةٌ** var” denir; yani sözün bir bütününü (kasteder). Bunun benzeri Allah’ın sözü: ( **نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ** ) ( **يوسف : 3** ).

Onun sözü: ( **أَحْسَنَ الْقَصَصِ** ): yani en güzel beyan. **القاصُّ** ise, hikâyeyi eklem yerinden getirendir; “**قصصتُ** الشيء” denir, bir şeyi izini şeyden sonra şey olarak takip ettiğim zaman.

Bundan da onun sözü: ( **مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَقَالَتْ لأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ** ) ( **القصص : 11** ); yani: izini takip et.

Ve onun sözü: ( **فَارْتَدَّا عَلَىءَاثَارِهِمَا قَصَصًا** ) ( **الكهف : 64** ); yani: tuttukları yoldan geri döndüler; böylece izi izlerler.

Ben dedim: **القَصِّ**’in aslı iz sürmektir. “Falanca, falancanın izinde **قَصَصاً** ve **قصّاً** çıktı” denir. Bu, onun izini takip ettiği zamandır. Ve denildi ki: **القاصِّ**’a, **القَصص**’ı anlatması, haberden sonra haberi takip etmesi ve sözü sevk edişle sevk etmesi sebebiyledir.

Ebû Zeyd dedi: “Falancanın sözünü **تَقَصَّصْتُ**” yani: onu ezberledim.

Leys dedi: Koyuna, yavrusu belirginleştiği zaman “**قد أقصَّتْ**” denir; o da **مُقِصٌّ**dur.

Ebû Zeyd, Ebû Ubeyde ve başkaları dedi: Kısrak, gebe kaldığı zaman “**أقصَّتِ**” denir; o da **مُقِصٌّ**dur. Bunu koyunda Leys’ten başkasından işitmedim.

İbnü’l-A‘râbî: Deve döl tuttu, koyun yüklendi, kısrak **أقصَّتِ**; hamli belirginleştiği zaman.

Leys dedi: **القَصْقاصُ**, bir dilde aslanın sesinden bir niteleme (sıfat)tır. Dedi: **القَصْقَاصُ** ayrıca habis yılanın da nitelemesidir.

Dedi: Onun dışında **فعلالٍ** vezni üzere bir yapı gelmemiştir. Ancak ikizli (muda‘‘af) yapıların sınırı **فُعْلُل** yahut **فُعلولٍ** yahut **فِعْلِلٍ** yahut **فِعْلِيلٍ** veznindedir; her bir maksur ve memdud onun benzeriyle (gelir). Beş kelime şâz olarak geldi; onlar: **ضُلَضِلَةٌ** ve **زَلَزِلَ** ve **قَصْقاصٌ** ve **القَلَنْقَلُ** ve **الزِّلزَالُ**. Bu, onların en umumîsidir; çünkü dörtlünün masdarı, bütünüyle **فِعلالٍ** üzerine bina edilmeyi ihtimal eder; fakat muttarid değildir. Her dörtlü nitelemeyi şairler **فُعالِل** üzerine bina ederler; **قُصاقِص** gibi. Şu şairin, türlü tasvirlerle tasvir edilmiş bir evin vasfında söylediği gibi:
İçinde azgınlar tasvir edilmiş; onlardan bir kısmı sekerek, bir kısmı da dans ederek.
Fil, üzerinde biniciyle biner; ve aslan **القُصاقِصْ**.

Dedi: **قُصاقِصَةُ** bir yerdir. Ve bir adam, kısa olduğu zaman **قَصْقَصَةٌ** ve **قُصاقِصٌ**dur. Bunu Ebû Ubeyd, ashabından rivayet etti.

Asmaî dedi: Adamda kısalık ve kalınlık, şiddetle birlikte bulunduğu zaman o **قُصْقُصَةٌ** ve **قُصاقِصٌ**dur.

Leys’in **القَصْقَاص**’ı aslanın sesi ve habis yılanın nitelemesi manasında söylediğine gelince: Ben onu Leys’ten başkasında bulmadım; sahihse şâzdır.

Asmaî dedi: Zayıf yük hayvanına “**قَصِيصَةٌ**” denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**أقَصَّتْهُ** **شَعوب** **إقصاصاً**” (denir); ona yaklaştığı sonra kurtulduğu zaman.

Allah, aziz ve celîl, dedi: ( **مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَقَالَتْ لأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ** ) ( **القصص : 11** ); manası: izini takip et.

Asmaî dedi: “Onu, onu ölümden **أقَصَّهُ** eden bir vuruşla vurdu”; yani: onu ölüme yaklaştırdı; ta ki ona yaklaştı.

Hadiste: ( Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) **تَقْصِيصِ القُبور**’dan nehyetti ) (vardır).

Ebû Ubeyd dedi: **التَّقْصِيصُ**, **التَّجْصيص**’tır. Bu da şundandır ki alçıya **القَصَّةُ** denir. “Evi ve başkasını **قَصَّصْتُ**” denir; onu alçıladığım zaman.

Âişe’nin hadisinde: Kadınlara dedi ki: Hayızdan, **القَصَّة البيضاء**’yı görene kadar yıkanmayın.

Ebû Ubeyd dedi: Manası: Kadının tıkandığı pamuk yahut bez parçası, sanki bir **قَصَّةٌ** gibi çıkar; ona sarılık da **تريَّةٌ** de karışmaz.

Dedi: Şöyle de denilmiştir: **القَصَّة** bütünüyle kanın kesilmesinden sonra çıkan, beyaz iplik gibi bir şeydir. **التَّريّة** ise gizli az şeydir; o, sarılıktan daha azdır.

Ebû Mâlik: **أسدٌ قُصاقِصٌ** ve **مُصامِصٌ** ve **فُرَافِصٌ**: şiddetli (demektir). Ve bir adam **قُصاقِصٌ فُرافِصٌ**dur; aslana benzetilir.

باب **القاف** و**الصاد**
**قص**
( **صندق** ) : Leys dedi: **الصُّنْدوق**: **السُّنْدُوق** hakkında bir lügattir; çoğulu **صَناديق** olarak toplanır.
( **قنصر** ) : Ve dedi: **قُناصِرِين**: Şam’da bir yerdir.
( **قرصد** ) : Arapçılığına güvenilmeyenlerden bazısı zikretti: **القَرصَد** **للقِصْرِيِّ** içindir; o, Farsçada **كَفَه**’dir. Ve ben onun sıhhatini bilmiyorum.
( **قرمص** ) : Ebû Ubeyd: **القُرْمُوص**: kuşun yuvasıdır; yerde kazıp eşelediği yer.
Ebû’n-Necm dedi:
عن ذي قرامِيصَ لها مُحَجَّل
Dedi: Bazılarının sözüne göre onun memesinin **قراميصُ**’u, uyluklarının iç kısımlarıdır.
Ebû’l-Heysem dedi: Şunu kastetti: memesinin büyüklüğünden dolayı iz bırakır; çöktüğü vakit, **القَطَاة**’nın çömeldiği zaman **قُرموص**’u gibi.
Dedi: Avcının çukuruna da **قُرْمُوص** denir.
Dedim: Bâdiyede idim; çıplak bir rüzgâr esti; onların hizmetkârlarından kendisine sığınak olmayan kimselerin düz arazide yerde çukurlar kazdıklarını, içinde gecelediklerini ve üstlerine elbiselerini attıklarını gördüm; bununla kuzeyin soğuğunu kendilerinden geri çevirirler; o çukurlara **القراميص** adını verirler.
Ve falan kimse **قُرْمُوص**’unda **تقرْمَصَ** etmiştir: içinde büzülüp toplandığı zaman.
İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
جاءَ الشِّتاءُ ولمَّا أتَّخِذْ رَبَضاً
يَا وَيْحَ نفْسِيَ مِن حَفْر القراميص
Ebû Zeyd dedi: Yanağı kısa olduğu zaman, onun yüzünde **قِرْماصٌ** vardır.
İbn Büzerc: Onun yüzünde **قِرْماصٌ** vardır; yani: iki yanağın kısalığı.
( **صمقر** ) : Şemr ve başkaları dedi: **يومٌ مُصْمَقِرّ**: şiddetli sıcak olduğu zaman; **الميم** ziyadedir.
Ve denir: **اصْمَقَرَّ اللَّبَنُ**; o da **مُصمَقِرّ**’dir: ekşiliği şiddetlendiği zaman; ondaki **الميم** de ziyadedir.
Denir: Bize, ekşiliği tadılmayan bir **بصَقْرَة** ile geldi.
( **قرصم** ) : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **قرصمْتُ** şeyi: onu kırdım.
Şemr dedi: **قَرْصَمْتُه**: onu kestim. Ve **قَرصَمتُه**: onu kırdım.
( **قرفص** ) : ( **والقرافصة**: hırsızlardır; esirin elini bacaklarının altına sıkıca bağladıkları için **قرافصةً** diye adlandırıldılar ).
**قَيْلةَ** hadîsinde: Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) elçi olarak geldiği, onu **القُرْفُصاء** oturuşunda oturur hâlde gördüğü (vardır).
Ebû Ubeyd dedi: **القُرفصاء**: **المحتبي**’nin oturuşudur; ancak bir bezle **يَحتبي** etmez; fakat iki elini bezin yerine baldırlarının üzerine koyar.
Dedi: Ferrâ dedi: Falan kimse **القُرْفصاء** oturdu; uzatılmış, toplanmış.
Bazıları dedi: **القِرْفِصَى**: ilki kesreli, kısaltılmıştır.
Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Falan kimse **القُرْفُصاء** oturdu, ( **فاعلم** ); o, iki ayağı üzerine oturup dizlerini toplaması ve ellerini göğsüne doğru büzmesidir.
Başkası dedi: **قَرْفَصْتُ** adamı: onu sıktığım zaman.
( **صلقم** ) : Leys dedi: **الصَّلْقَمَةُ**: köpekdişlerinin çarpışmasıdır.
Ve şu beyti okudu:
أَصْلَقَهُ العزُّ بنابٍ فاصْلَقَم
Dedi: **الصِّلْقام**: develerden iri olan.
Ve şu beyti okudu:
يَعلو صَلاَقِيمَ العظامِ صَلْقَمُهْ
Yani: onun büyük cismi.
( **قصمل** ) : Dedi: **القَصْمَلَة**: ısırmanın ve yemenin şiddetidir.
Ve denir: Onu ağzına attı; **القَصْمَلَى** onu yuttu.
Ve dehrin vasfında şu beyit okundu:
والدَّهْرُ أَحْبَى يَقْتُل المَقاتلا
جارحةً أنيابُه قَصامِلا
Ebû’n-Necm dedi:
وليس بالفيَّادة المقَصْمِلِ
( İbnü’l-A‘râbî: Denir: Bir tavşana attım; yuvasına girdi; ve onu **قصملتها** ettim ve onu **قرْمَلْتُها** ettim: onu yere serdiğin zaman. Ve onu **رجرحته** de bunun gibidir. Ve ona bir taş attım; derken **فتَدَرْبَى** etti ).
Dedi: **القَصملة**: azı dişlerine düşen küçük bir canlıdır; insanın ağzını yırtıncaya kadar onları **تُقَصْمِلَها** etmekte gecikmez.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **قَصْمَلَ** adam: yürüyüşünde adımları birbirine yaklaştırdığı zaman.
Dedim: **القَصْمَلة** **القَصْل**’den alınmıştır; o da kesmedir; **الميم** ziyadedir. Ve **سيفٌ مِقْصَل** ve **قَصَّال**: kesici.
( **قصلم** ) : Ve **فحلٌ قِصلامٌ**: **قُضوضٌ**.
Şemr şu beyti okudu:
سِوى زِجَاجاتٍ مُعِيدٍ قِصْلامْ
( **والمُعِيد**: develerde bir defadan sonra bir defa daha çiftleşmeyi iade eden erkek devedir ).
( **قنصف** ) : Leys dedi: **القِنصِف**: **طُوطُ البَرديّ**’nin kendisidir.
( **صقلب** ) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الصِّقْلاب**: beyaz adamdır.
Ebû Amr dedi: O, kızıldır.
Cendel et-Tuhavî’ye ait olarak şu beyit okundu:
بينَ مَقَذَّيْ رأسِه الصِّقْلابِ
Dedim: **الصَّقالبةُ**: renkleri kızıl, saçları sarımtırak bir kavimdir; Rûm dağının yukarılarında **الْخزَر** diyarına komşu olurlar.
Ve kızıl adama, **الصَّقالبة**’nin renklerine benzetme yoluyla **صِقلاب** denildi.
( **قرنص** ) : Leys dedi: **القَرانيص**: mestin üst tarafında bulunan dikişlerdir; bir tanesi **قُرْنُوص**.
Dedim: Ve doğana, **كُرِّزَ** edildiği zaman **قد قُرْنِصَ** denir; **قَرْنصةً** (ile); o da **مُقَرْنَص**’tır.
Leys dedi: **قَرْنَسَ** doğan; ona lâzım bir fiildir; **كُرِّزَ** edildiği zaman ve avlanmaya ilk çıktığında gözleri dikildiği zaman; onu **بالسِّين** ile **فِعللِ** vezninde rivayet etti.
Başkası der ki: **قَرْنَصِ** doğan.
Bu kimselerden başkası dedi: Horoz, başka bir horozdan **قَوْزَع** ettiği zaman **قَرْنص** eder ve **قَرْنَسَ** eder.
( **قصفل** ) : Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: **قَصْفَل** yemeği, ve **قَصمَلَه**’yi, ve **قَصْبَله**’yi: onu bütünüyle yediği zaman (denir).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف وما بعدها في الثلاثي الذي يقال له المضاعف والمطابق)
(قل)  القاف واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على نَزَارة الشيء، والآخرُ على خلاف الاستقرارِ، وهو الانزعاج.
فالأوَّل قولهم: قلَّ الشَّيءُ يقلُّ قلَّة فهو قليل، والقُلُّ: القِلَّة، وذلك كالذُّل والذِّلّة. وفي الحديثِ في الرِّبا: "إنْ كَثُرَ فإنَّه إلى قُلٍّ". وأمَّا القُلََّة التي جاءت في الحديث([1])، فيقولون: إن القُلَّة ما أقلَّهُ الإنسان من جَرّةٍ أو حُبٍّ، وليس في ذلك عند أهل اللُّغة حدٌّ محدود قال:
فَظَلِلْنا بنَعْمةٍ واتّكأْنا *** وشَرِبْنا الحَلالَ من قُلَلِهْ([2])ويقال: استقلَّ القومُ، إذا مضَوا لمسيرِهم، وذلك من الإقلال أيضاً، كأنهم استخفُّوا السَّير واستقلُّوه. والمعنى في ذلك كلِّه واحد. وقولنا في القُلَّة ما أقلَّه الإنسان فهو من القِلَّة أيضاً، لأنَّه يقلُّ عنده.
وأمّا الأصل الآخَر فقال: تَقَلقلَ الرَّجُل وغيرُه، إذا لم يثبُتْ في مكانٍ. وتقلقَل المِسمارُ: قَلِقَ في موضعه. ومنه فرسٌ قُلقُلٌ: سريع. ومنه قولهم: أخَذَه قِلٌّ من الغضب، وهو شِبه الرِّعْدة.
(قم)  القاف والميم أصلٌ واحد يدلُّ على جَمع الشيء. من ذلك: قَمْقَمَ الله عَصَبه، أي* جَمَعه، والقَمْقام: البحر، لأنَّه مُجتَمَع للماء. والقَمقام: العدد الكثير، ثمَّ يشبَّه به السيِّد الجامع لِلسِّيادة الواسعُ الخير.
ومن ذلك قُمَّ البيتُ، أي كُنِس. والقُمَامة: ما يُكنَس؛ وهو يُجمَع. ويقال من هذا: أقمَّ الفَحلُ الإبلَ، إذا ألقَحَها كلَّها. ومِقَمَّة الشّاة: مِرَمَّتها([3])، وسميِّت بذلك لأنها تقمُّ بها النَّباتَ في فيها. ويقال لأعلى كلِّ شيءٍ: القِمَّة، وذلك لأنَّه مُجتَمعُه الذي به قِوَامُه.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَمقام: صغار القِرْدان.
(قن)  القاف والنون بابٌ لم يُوضَع على قياسٍ، وكلماتُه متباينة. فمن كلماته القِِنُّ، وهو العَبْد الذي مُلِك هو وأبوه. والقُنَّة: أعلَى الجبل. والقُنَان: رِيح الإبِطِ أشَدَّ ما يكون([4]). والقُناقِن: الدليل الهادي، البصيرُ بالماء تحتَ الأرض، والجمع قَنَاقِن([5]).
(قه)  القاف والهاء ليس فيه إلا حكاية القَهْقَهة: الإغراب في الضحك. يقال: قَهٌّ وقهقَهةٌ، وقد يخفَّف. قال:
* فهنَّ في تَهَانُفٍ وفي قَهِ([6]) *
 ويقولون: القَهقهة: قَرَبُ الوِرد([7]).
(قب)  القاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وتجمُّع. من ذلك القُبَّة، وهي معروفة، وسمِّيت لتجمُّعها. والقَبقَب: البطن، لأنَّه مُجتَمع الطَّعام. والقَبُّ في البَكَرة([8]). وأمَّا قولُهم: إنَّ القَبَب: دِقَّة الخَصْرِ فإنما معناه تجمُّعُه حتَّى يُرَى أنّه دقيق. وكذلك الخيلُ القُبّ: هي الضَّوامر، وليس ذلك [إلاَّ] لذهابِ لُحُومِها والصَّلابةِ التي فيها. وأمَّا القابّة فقال ابن السِّكِّيت: القَابّة: القَطْرة من المَطَر. قال: وكان الأصمعيّ يصحِّف ويقول: هي الرَّعد. والذي قاله ابنُ السِّكيت أصحُّ وأقْيَس؛ لأنَّها تَقُبُّ التُّرْبَ أي تجمعه.
ومما شذَّ عن هذا الباب تسميتُهم العام الثالث القُبَاقِب، فيقولون عامٌ، وقابلٌ، وقُبَاقِب([9]).
ومما شذَّ أيضاً قولُهم:   اقتبَّ يدَه، إذا قَطَعها.
(قت)  القاف والتاء فيه كلمتانِ متباينتان، إحداهما القَتُّ، وهو نَمُّ الحديث. وجاء في الأثر: "لا يدخُلُ الجنة قَتَّاتٌ"، وهو النَّمّام. والقَتُّ: نَباتٌ. والقَتُّ والتَّقتِيتُ([10]): تطييبُ الدُّهن بالرَّياحين.
(قث)  القاف والثاء كلمةٌ تدلُّ على الجمع. يقال: جاء فلانٌ يقُثُّ مالاً ودنيا عريضة.
(قح)  القاف والحاء ليس هو عندنا أصلاً، ولكنهم يقولون: القُحّ: الجافي من الناس والأشياء، حتى يقولون للبطِّيخة التي لم تَنْضَج: إنّها لَقحٌّ.
(قد)  القاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعِ الشيء طولاً، ثم يستعار. يقولون: قَدَدْتُ الشَّيء قدَّاً، إذا قطعتَه طولاً أقُدُّه، ويقولون: هو حسَنُ القَدّ، أي التقطيع، في امتدادِ قامته. والقِدُّ: سيرٌ يقَدُّ من جلدٍ غيرِ مدبوغ. واشتقاق القَدِيد منه. والقِدَّة: الطريقةُ والفِرقة من الناس، إذا كان هوَى كلِّ واحدٍ غيرَ هوى صاحِبِه. ثمَّ يستعيرون هذا فيقولون: اقتدَّ فلانٌ الأمورَ، إذا دَبَّرَها ومَيَّزها. وقَدَّ المسافرُ المَفازةَ. والقَيْدُود: النَّاقة الطَّويلة الظَّهر على الأرض. والقَدُّ: جِلد السَّخلة، الماعزة. ويقولون في المثَل: "ما يَجعَلُ قَدَّك إلى أديمك". ويقولون القُدَاد: وجَعٌ في البطن.
(قذ)  القاف والذال قريبٌ من الذي قبلَه، يدلُّ على قطعٍ وتسويةٍ طولاً وغيرَ طُول. من ذلك القُذَذ: ريش السَّهم، الواحدة قُذَّة. قالوا: والقَذُّ: قطعها. يقال: أُذُنٌ([11]) مقذوذة، كأنّها بُرِيَتْ بَرْيا. قال:
* مَقْذُوذةُ الآذانِ صَدْقاتُ الحَدَقْ([12]) *
وزعم بعضهم أن القُذَاذات: قِطَعُ الذَّهب، والجُذَاذات: قِطَع الفِضّة. وأمَّا السهم الأقَذُّ فهو الذي لا قُذَذَ عليه. والمَقَذُّ: ما بين الأذُنين من خَلْف. وسمِّي لأنَّ شعره يُقَذ قَذَّاً.
ومما شذَّ عن الباب قولُهم: إنّ القِذَّانَ: البَرَاغيث.
(قر)  القاف والراء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على *برد، والآخر على تمكُّن.
فالأوَّل القُرُّ، وهو البَرْد، ويومٌ قارٌّ وقَرٌّ. قال امرؤ القيس:
إذا ركِبُوا الخيلَ واستلأَمُوا *** تحَرَّقت الأرضُ واليومُ قَرّْ([13])وليلة قَرَّةٌ وقارَّة. وقد قَرَّ يومُنا يَقَرُّ. والقِرَّة: قِرَّة الحُمَّى حين يجد لها فَترةً([14]) وتكسيراً. يقولون: "حِرَّةٌ تحت قِرَّة"، فالحِرّة: العَطَش، والقِرَّة: قِرَّة الحُمَّى. وقولهم: أقَرَّ اللهُ عينَه، زعم قومٌ أنَّه من هذا الباب، وأنّ للسُّرور دَمعةً باردة، وللغمِّ دمعةً حارّة، ولذلك يقال لمن يُدعَى عليه: أسخَنَ الله عينه. والقَرور: الماء البارد يُغتسَل به؛ يقال منه اقْتَرَرْت.
والأصل الآخَر التمكُّن، يقال قَرَّ وَاستقرَّ. والقَرُّ: مركبٌ من مراكب النِّساء. وقال:
* على حَرَجٍ كالقَرِّ تَخفقُ أكفانِي([15]) *
ومن الباب [القَرُّ([16])]: صَبُّ الماءِ في الشَّيء، يقال قَرَرتُ الماء. والقَرُّ: صبُّ الكلامِ في الأُذُن.
ومن الباب: القَرقَر: القاع الأملس. ومنه القُرارة: ما يلتزِق بأسفلِ القِدْر، كأنَّه شيءٌ استقرَّ في القِدْر.
ومن الباب عندنا - وهو قياسٌ صحيح- الإقرار: ضدُّ الجحود، وذلك أنَّه إذا أقَرَّ بحقٍّ فقد أقرَّهُ قرارَهُ. وقال قومٌ في الدُّعاء: أقرّ الله عينه: أي أعطاه حتى تَقِرَّ عينُه فلا تطمَحَ إلى من هو فوقه. ويوم القَرِّ: يومَ يستقرُّ الناسُ بمنىً، وذلك غداةَ يومِ النَّحر.
قلنا: وهذه مقاييسُ صحيحةٌ كما ترى في البابين معاً، فأمَّا أنْ نتعدَّى ونتحمّل الكلامَ كما بلغنا عن بعضهم أنَّه قال: سمِّيت القارورة لاستقرار الماء فيها وغيرِه، فليس هذا من مذهبنا. وقد قلنا إنَّ كلامَ العرب ضربان: منه ما هو قياسٌ، وقد ذكرناه، ومنها ما وُضِع وضعاً، وقد أثبَتنا ذلك كلَّه. والله أعلم.
فأمَّا الأصواتُ فقد تكون قياساً، وأكثرُها حكاياتٌ. فيقولون: قَرقَرت الحمامةُ قَرقرةً وقَرْقَرِيراً.
(قز)  القاف والزاء كلمةٌ واحدة، تدلُّ على قِلَّةِ سُكونٍ إلى الشّيء([17]). من ذلك القزّ، وهو الوَثْب. ومنه التقزُّز، وهو التنطُّس. ورجلٌ قَزٌّ، وهو لا يسكن إلى كلِّ شيء.
(قس)  القاف والسين مُعظَمُ بابه تتبُّع الشَّيء، وقد يشذُّ عنه ما يقاربُه في اللَّفظ.
قال علماؤنا: القَسُّ: تتَبُّع الشَّيء وطلبُه، قالوا: وقولهم إنَّ القَسَّ النَّميمة، هو من هذا لأنه يتتبَّع الكلامَ ثمَّ ينُمُّه([18]). ويقال للدَّليل الهادِي: القَسْقاس، وسمِّي بذلك لعلمه بالطَّريق وحُسْنِ طلَبِه واتِّباعه له. يقال قَسَّ يَقُسّ. وتَقَسَّسْتُ أصواتَ القومِ بالليل، إذا تتبَّعتَها. وقولهم: قَسَسْتُ القومَ: آذيْتُهم بالكلام القبيح، كلامٌ غير ملخَّص، وإنَّما معناه ما ذكرناه من القَسّ أي النَّميمة([19]). ويقولون: قَرَبٌ قَسقاسٌ، وسيرٌ قَسِيس([20]): دائبٌ. وهو ذلك القياس، لأنَّه يقُسُّ الأرضَ ويتتبَّعُها.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: [ليلةٌ] قسقاسة: مُظْلمة، وربَّما قالوا لِلَّيلةِ الباردة: قَسِيَّة([21]). وقُسَاسٌ: بلدٌ تُنسَب إليه السُّيوف القُسَاسيَّة.
وذكر ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ القَسْقَاس: الجُوع. وأنشَدُوا عنه:
أتانَا به القَسقاسُ ليلاً ودُونَه *** جراثيمُ رَمْلٍ بينهنَّ نفانِفُ([22])
وإنْ صحَّ هذا فهو شاذٌّ، وإن كان على القياس فإنما أراد به الشّاعِرُ القَسقاس([23])، وما أدري ما الجُوعُ هاهنا. وأمّا قولهم: دِرهمٌ قَسِيٌّ، أي رديء، فقال قومٌ: هو إعراب قاس([24])، وهي فارسيَّة. والثِّياب القَسِّيَّة يقال إنَّها ثيابٌ يؤتى [بها] من اليَمَن. ويقولون: قَسْقَسْتُ([25]) بالكلب: صحتُ به([26]).
(قش)  القاف والشين كلماتٌ على غير قياس. فالقَشُّ: القشْر([27]). يقال تقشقش الشَّيء، إذا تقشَّر. وكان يقال لسورتي: "قُلْ يا أيُّهَا الكَافِرُونَ" و"قُلْ هُوَ اللهُ أحَدٌ": المقَشْقِشَتان، لأنَّهما يُخرِجان قارئهما مُؤمناً بهما من الكُفر.
ومما ليس من هذا الجِنْس: القِشَّة: القِرْدَة، والصَّبِيَّة الصغيرة. ويقولون: التَّقشقُش: تطلُّب الأكلِ من هاهنا وهنا، وهذا إنْ صحَّ فلعلَّهُ من باب الإبدال* والأصلُ فيه السين، وقد مضى ذكره. ويقال: قَشَّ القَوْمُ: إذا أحْيَوْا بعدَ هُزَال.
(قص)  القاف والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تتبُّع الشَّيء. من ذلك قولهم: اقتصَصْتُ الأثَر، إذا تتبَّعتَه([28]). ومن ذلك اشتقاقُ القِصاص في الجِراح، وذلك أنَّه يُفعَل بهِ مثلُ فِعلهِ بالأوّل، فكأنَّه اقتصَّ أثره. ومن الباب القِصَّة والقَصَص، كلُّ ذلك يُتَتَبَّع فيذكر. وأمَّا الصَّدر فهو القَصُّ، وهو عندنا قياسُ الباب، لأنَّه متساوي العِظام، كأنَّ كلَّ عظم منها يُتْبع للآخَر.
ومن الباب: قَصَصت الشّعر، وذلك أنَّك إذا قَصَصْتَه فقد سوَّيتَ بينَ كلِّ شعرةٍ وأُخْتِها، فصارت الواحدةُ كأنَّها تابعةٌ للأخرى مُسَاويةٌ لها في طريقها. وقُصَاص الشَّعر: نهايةُ مَنْبِته من قُدُمٍ([29])، وقياسُه صحيح. والقُصَّة: النَّاصية.
[و] القَصِيصية من الإبل: البعير يقُصُّ أثَرَ الرِّكاب. وقولهم: ضربَ فلانٌ فلاناً فأقَصَّه، أي أدناه من الموت. وهذا معناه أنَّه يقُصُّ أثَرَ المنيَّة. وأقصَّ فلاناً السُّلطانُ [من فلان([30])]، إذا قتله قَوَدا.
وأمَّا قولُهم: أقَصَّت الشّاةُ: استبانَ حَمْلُها، فليس من ذلك. وكذلك القَصْقاص، يقولون: إنَّه الأسد، والقُصقُصَة: الرَّجل القصير، والقَصِيص: نبتٌ. كلُّ هذه شاذَّة عن القياس المذكور([31]).
(قض)  القاف والضاد أصول ثلاثة: أحدُها هُوِيُّ الشَّيء، والآخَر خُشونةٌ في الشَّيء، والآخِر ثَقْبٌ في الشَّيء.
فالأوّل قولُهم: انقَضَّ الحائطُ: وقع، ومنه انقضاضُ الطّائر: هُوِيُّه في طَيَرانه.
والثاني قولهم: دِرع قَضّاءُ: خشِنة المَسِّ لم تنسَحِقْ بعدُ. وأصلُه القِضّة، وهي أرضٌ منخفضةٌ ترابُها رملٌ، وإلى جانبها مَتْن. والقَضَضُ: كِسَرُ الحِجارة. ومنه القَضْقَضة: كَسْرُ العِظام. يقال أسدٌ قضقاضٌ. والقَضُّ([32]): ترابٌ يعلو الفِراش. يقال أقضَّ عليه مضجَعُه، قال أبو ذُؤيب:
أم ما لِجسمِكَ لا يلائمُ مَضجعاً *** إلا أَقَضَّ عليكَ ذاك المضجع([33])ويقال لحمٌ قَضٌّ، إذا تَرِبَ عند الشَّيِّ. ومن الباب عندي قولُهم: جاؤوا بقَضِّهم وقضيضهم([34])، أي بالجماعة الكثيرة الخشِنة، قال أوس:
وجاءت جِحاشٌ قَضَّها بقَضِيضها *** كأكثَرِ ما كانوا عديداً وأوكَعُوا([35])والأصل الثالث قولهم: قَضَضت اللُّؤلؤةَ أقُضُّها قَضَّاً، إذا ثقَبْتَها. ومنه اقتِضاض البِكْر. قاله الشّيباني.
(قط)  القاف والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْع الشّيء بسُرعةٍ عَرْضاً. يقال: قَطَطت الشّيءَ أَقُطُّه قَطَّاً. والقَطَّاط: الخَرّاط الذي يَعمل الحُقَق، كأنه يقْطَعها. قال:
* مِثْلَ تقطِيط الحُقَق([36]) *
والقِطْقِط: الرَّذَاذ من المطر، لأنّه من قِلّتهِ كأنّه متقطِّع. ومن الباب الشعَْر القَطَط([37])، وهو الذي ينْزَوي، خلافُ السَّبْط، كأنَّه قُطّ قَطَّاً. يقال: قَطِطَ شَعْرُه، وهو من الكلمات النَّادرة في إظهار تضعيفها.
وأمَّا القِطُّ فيقال إنّه الصَّكُّ بِالجائزة. فإنْ كان من قياس الباب فلعلّه من جهة التقطيع الذي في المكتوب عليه. قال الأعشى:
ولا الملكُ النُّعمان يومَ لقيتُه *** بِغبْطَتِه يُعطِي القُطوطَ ويأفِقُ([38])وعلى هذا يفسَّر قولُه تعالى: ﴿وقالُوا ربَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِسَابِ﴾ [ص 16] كأنَّهم أرادوا كُتُبَهم التي يُعطَوْنها من الأجْر في الآخرة.
ومما شذّ عن هذا الباب القِطّةُ: السِّنّورة: يقال [هو] نعتٌ لها دونَ الذَّكَر.
فأمَّا قَطْ بمعنى حَسْب فليس من هذا الباب، إنما ذاك من الإبدال، والأصل قدْ، قال طَرَفَة:
أخِي ثِقةٍ لا ينثني عن ضريبةٍ *** إذا قِيلَ مهلاً قال صاحبهُ قَدِ([39])
لكنَّهم أبدَلُوا الدّال طاءً فيقال: قَطِي وقَطْكَ وقَطْني. وأنشدوا:
امتلأ الحَوْضُ وقال قَطني *** حَسْبي رويداً قد ملأْتَ بَطْنِي([40])ويقولون قَطَاطِ، بمعنى حسبي([41]). وقولهم: ما رأيتُ مثلَه قطّ، أي أقطع الكلامَ في هذا([42])، بقوله على جهة الإمكان. ولا يقال ذلك* إلا في الشَّيء الماضي.
(قع)  القاف والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على حكاياتِ صوتٍ. من ذلك القَعقعة: حكايةُ أصوات التِّرَسةِ وغيرها. والمُقَعقِع: الذي يُجيل القِداح، ويكون للقِداح عند ذلك أدنى صوت. ويقال رجلٌ قَعقعانيٌّ، إذا مَشَى سمِعتَ لمفاصله قَعقَعةً. قال:
* قَعْقَعةُ المِحوَرِ خُطَّافَ العَلَقْ([43]) *
وحِمارٌ قَعقعانيٌّ، وهو الذي إذا حَمَلَ على العانة صَكَّ لَحْييه. ويقال: قَرَبٌ قَعْقاعٌ: حثيث، سمِّي بذلك لما يكون عندهُ من حركات السَّير وقَعْقَعته. وطريقٌ قعقاعٌ: لا يُسلَك إلاَّ بمشقَّة. فأمَّا القُعَاعُ فالماء المُرُّ الغليظ. قال: أَقَعُّوا، إذا أنْبَطُوا قُعَاعاً. فهذا ممكنٌ أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، وممكن أن يكون مقلوباً من عَقَّ، وقد مضى ذِكره، ويقولون: قَعْقَع في الأرض: ذَهَب.
وهذا من قياس الباب، لما يكون له عند سيَرِه من حركةٍ وقَعقعة.
(قف)  القاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جَمْع وتجمُّع وتقبُّض. من ذلك القُفَّة: شيءٌ كهيئة اليقطينة تتَّخَذ من خُوط أو خُوص. يقال للشَّيخ([44]) إذا تقبَّضَ من هَرَمه: كأنَّه قُفَّة. وقد استَقفّ، إذا تشنَّج. ومنه أقَفَّتِ الدَّجاجةُ، إذا كَفَّت عن البَيض. والقَفُّ: جنسٌ من الاعتراض للسَّرَق، وقيل ذلك لأنّه يقفُّ الشَّيءَ إلى نفسه. فأمَّا قولُهم: قَفْقَف الصَّرِدُ، إذا ارتَعَد، فذلك عندنا من التقبُّض الذي يأخذُه عند البرد. قال:
نِعْمَ شِعارُ الفَتَى إذا بَرَدَ الـ	*** ـليلُ سُحيْراً وقَفْقَفَ الصَّرِدُ([45])ولا يكون هذا من الارتعاد وحدَه.
ومن الباب القُفّ، وهو شيءٌ يرتفع من مَتْن الأرض كأنّه متجمِّع، والجمع قِفاف. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) منه: "إذا بلغ الماء قلتين لم يحمل نجساً" ومنه في ذكر الجنة وصفة سدرة المنتهى: "ونبقها مثل قلال هجر".
([2]) لجميل بن معمر، كما في اللسان (قلل).
([3]) المقمة والمرمة، كلاهما بكسر الميم وفتحها.
([4]) في الأصل: "أشط ما يكون"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) في اللسان: "وأصلها بالفارسية، وهو معرب مشتق من الحفر، من قولهم بالفارسية كِنْ كِنْ، أي احفر احفر".
([6]) قبله في اللسان: * نشأن في ظل النعيم الأرفه *
([7]) زاد في اللسان: "مشتق من اصطدام الأحمال لعجلة السير، كأنهم توهموا لجرس ذلك جرس نغمة فضاعفوه".
([8]) هو الثقب الذي في وسط البكرة.
([9]) في المجمل: "وتقول: لا آتيك العام، ولا قابلاً، ولا قباقبا".
([10]) اقتصر في المجمل على "القت"، وفي اللسان والقاموس على "التقتيت".
([11]) في الأصل: "إذا"، صوابه في المجمل.
([12]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 وأراجيز العرب للسيد البكري 25.
([13]) ديوان امرئ القيس 5.
([14]) في الأصل: "قرة".
([15]) لامرئ القيس في ديوانه 126: واللسان (حرج، قرر). وقد سبق في (حرج). وصدره: * فإما تريني في رحالة جابر *
([16]) التكملة من المجمل.
([17]) في الأصل: "قلة وسكون إلى الشيء".
([18]) ينمه، أي ينقله على جهة الإفساد والشر. وفي الأصل: "ينميه"، تحريف.
([19]) في الأصل: "إلى النميمة".
([20]) وكذا في المجمل. ولم تذكر الكلمة في المعاجم المتداولة. وبدلها في اللسان: "قِسْقيس".
([21]) الحق أنها من المعتل، وقد تنبه لذلك في المجمل، قال: "ودرهم قسي: رديء، وليلة قسية باردة، ولعل هاتين من كلمات المعتل".
([22]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. والبيت لأبي جهيمة الذهلي، كما في اللسان (قسس). وصواب إنشاده: "بينهن قفاف"، كما نص ابن بري، وبعده:
فأطعمته حتى غدا وكأنه *** أسير يداني منكبيه كتاف
([23]) كذا ولعله يريد "القرب القسقاس".
([24]) في المعرب للجواليقي 257: "قاش"، وفي اللسان: "قاشي".
([25]) في الأصل: "قسست" صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([26]) زاد في اللسان: "وقلت له: قُوس قُوس".
([27]) كذا. ولعل صوابها: "فالتقشقش: التقشر".
([28]) في الأصل: "إذا تبعد".
([29]) من قُدم أي قدام، وكذا وردت في المجمل، وفي الأصل: "قدوم"، تحريف.
([30]) تكملة ضرورية ليستقيم الكلام. والعبارة في المجمل محرفة كعبارة الأصل، ففيه: "وأقاد فلان فلاناً وأقصه، إذا قتله قوداً"، صوابه "أقاد فلان فلاناً من فلان".
([31]) في اللسان عند الكلام على القصيص: "قال أبو حنيفة: زعم بعض الناس أنه إنما سمي قصيصاً لدلالته على الكمأة كما يقتصُّ الأثر".
([32]) وكذا ورد في المجمل. وفي القاموس: "والقضض، محركة: التراب يعلو الفراش"، ونحوه في اللسان.
([33]) ديوان الهذليين (1 : 2) والمفضليات (2: 221) واللسان (قضض).
([34]) ويقال أيضاً "قضُّهم بقضيضهم"، و "قضَّهم بقضيضهم".
([35]) ديوان أوس بن حجر 11 واللسان (قضض). وانظر لمثله الخزانة (1: 525) وسيبويه (1: 188). ورواية الديوان واللسان: "بأكثر ما كانوا".
([36]) كذا.وإنشاد البيت كما في ديوان رؤبة 106 واللسان (قطط) والمخصص(12: 133/ 15: 101): * سوى مساحيهن تقطيط الحقق *
([37]) يقال شعر قطط وقط أيضاً بفتح القاف فيهما.
([38]) ديوان الأعشى 146 واللسان (قطط، أفق). وقد سبق في (أفق). فوجه التكملة هناك: "بغبطته" لا "بإمته".
([39]) من معلقته. والرواية المشهورة "قال حاجزه".
([40]) كذا ورد البيت، والرواية المشهورة: "سلا رويداً"، أو "مهلاً رويداً" انظر اللسان (قطط، قطن)، والمخصص (14: 62) ومجالس ثعلب 189 والإنصاف 83 وإصلاح للمنطق 67، 377.
([41]) وشاهده قول عمرو بن معد يكرب، في اللسان:
أطلت فراطهم حتى إذا ما *** قتلت سراتهم قالت قطاط
([42]) في الأصل: "فيه هذا".
([43]) لرؤبة في ديوانه 106 واللسان (قعع).
([44]) في الأصل: "قال الشيخ".
([45]) سبق إنشاد البيت في (صرد)، ونسب إلى عمر بن أبي ربيعة في تهذيب الألفاظ 121،212 والجمهرة (1: 161). وقد أثبت في ملحقات ديوان عمر طبع ليبسك ص 333. وهو بدون نسبة في المخصص (5: 71) وأمالي المرتضى (4: 81). وأنشده في الكامل 136 ليبسك واللسان (قفف) وعيون الأخبار (3: 95): "نعم ضجيع الفتى". وفي اللسان: "فقفقف الصرد"، وفي الكامل: "وقرقف".

ـ

##### Türkçe

(**باب القاف وما بعدها في الثلاثي الذي يقال له المضاعف والمطابق**)

(**قل**) **القاف** ve **اللام** iki sahih asıldır; bunlardan biri şeyin azlığına delâlet eder, diğeri ise istikrarın zıddına, yani huzursuzluğa delâlet eder.

Birincisi onların sözü: **قلَّ الشَّيءُ يقلُّ قلَّة فهو قليل**; ve **القُلُّ**: **القِلَّة**; bu da **الذُّل** ve **الذِّلّة** gibidir. Ve ribâ hakkında hadiste: “**إنْ كَثُرَ فإنَّه إلى قُلٍّ**”. Hadiste gelen **القُلََّة**’ye gelince([1]), derler ki: **القُلَّة** insanın bir **جَرّةٍ** yahut **حُبٍّ**’dan azalttığı şeydir; bunda dil ehli yanında sınırlandırılmış bir sınır yoktur. Şöyle dedi:
فَظَلِلْنا بنَعْمةٍ واتّكأْنا *** وشَرِبْنا الحَلالَ من قُلَلِهْ([2])
Ve denir: **استقلَّ القومُ**, eğer yürüyüşlerine gitmişlerse; bu da **الإقلال**’dandır; sanki yürüyüşü hafif gördüler ve onu **استقلُّوه**. Bu bütününde mânâ birdir. Ve bizim **القُلَّة** hakkında sözümüz: insanın azalttığı şey; o da **القِلَّة**’dandır, çünkü onun yanında azalır.

Diğer asla gelince, dedi ki: **تَقَلقلَ الرَّجُل** ve başkası, eğer bir yerde sabit durmadıysa. Ve **تقلقَل المِسمارُ**: yerinde **قَلِقَ** oldu. Ondandır: **فرسٌ قُلقُلٌ**: hızlı. Ondandır onların sözü: **أخَذَه قِلٌّ من الغضب**; o, titremeye benzer bir şeydir.

(**قم**) **القاف** ve **الميم** bir tek asıldır; şeyin toplanmasına delâlet eder. Ondandır: **قَمْقَمَ الله عَصَبه**; yani onu topladı; ve **القَمْقام**: deniz; çünkü suyun toplandığı yerdir. Ve **القَمقام**: çok sayı; sonra bununla, siyadeti toplayan, hayrı geniş olan efendi benzetilir.

Ondandır: **قُمَّ البيتُ**; yani süpürüldü. Ve **القُمَامة**: süpürülen şey; o toplanır. Ve bundan denir: **أقمَّ الفَحلُ الإبلَ**, eğer onların hepsini döllediyse. Ve **مِقَمَّة الشّاة**: **مِرَمَّتها**([3]); bununla adlandırıldı, çünkü ağzında onunla bitkiyi **تقمُّ** eder. Ve her şeyin en üstüne: **القِمَّة** denir; bu, onun toplandığı yer olduğu içindir; onunla onun ayakta durması olur.

Bu babdan şâz olan: **القَمقام**: küçük **القِرْدان**.

(**قن**) **القاف** ve **النون** kıyasa konulmamış bir babdır; kelimeleri birbirinden ayrıdır. Kelimelerinden: **القِِنُّ**; o, kendisi ve babası mülk edinilmiş olan köledir. Ve **القُنَّة**: dağın en üstü. Ve **القُنَان**: koltuk altı kokusu, en şiddetli olduğu hâl([4]). Ve **القُناقِن**: yol gösteren kılavuz; yerin altındaki suyu bilen; çoğulu **قَنَاقِن**([5]).

(**قه**) **القاف** ve **الهاء**’da, **القَهْقَهة**’nin hikâyesinden başka bir şey yoktur: gülmede aşırı gitmek. Denir: **قَهٌّ** ve **قهقَهةٌ**; ve hafifletilebilir. Dedi ki:
* فهنَّ في تَهَانُفٍ وفي قَهِ([6]) *
Ve derler: **القَهقهة**: **قَرَبُ الوِرد**([7]).

(**قب**) **القاف** ve **الباء** sahih bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder. Ondandır **القُبَّة**; o bilinir; toplanması sebebiyle adlandırıldı. Ve **القَبقَب**: karın; çünkü yemeğin toplandığı yerdir. Ve **القَبُّ**: **البَكَرة**’dadır([8]). Onların sözüne gelince: **القَبَب** bel inceliğidir; bunun mânâsı, onun toplanmasıdır; ta ki ince görülür. Yine **الخيلُ القُبّ**: onlar zayıf-atlar (**الضَّوامر**)dır; bu, etlerinin gitmesi ve içlerindeki sertlik sebebiyledir. **القابّة**’ye gelince, İbnü’s-Sikkît dedi: **القَابّة**: yağmurdan bir damladır. Dedi ki: el-Asma‘î tashîf eder ve “o gök gürültüsüdür” derdi. İbnü’s-Sikkît’in dediği daha sahih ve daha kıyaslıdır; çünkü o toprağı **تَقُبُّ** eder; yani onu toplar.

Bu babdan şâz olanlardandır: onların üçüncü yıla **القُبَاقِب** adını vermeleri; derler: **عامٌ** ve **قابلٌ** ve **قُبَاقِب**([9]).

Yine şâz olanlardandır onların sözü: **اقتبَّ يدَه**, eğer onu kestiyse.

(**قت**) **القاف** ve **التاء**’da birbirinden ayrı iki kelime vardır: birisi **القَتُّ**; o, söz taşımadır (**نَمُّ الحديث**). Eserde geldi: “**لا يدخُلُ الجنة قَتَّاتٌ**”; o, **النَّمّام**dır. Ve **القَتُّ**: bir bitkidir. Ve **القَتُّ** ve **التَّقتِيتُ**([10]): yağı reyhanlarla güzel kokulu kılmaktır.

(**قث**) **القاف** ve **الثاء** topluluğa delâlet eden bir kelimedir. Denir: falan geldi; mal ve geniş dünya **يقُثُّ** eder.

(**قح**) **القاف** ve **الحاء** bizce bir asıl değildir; fakat derler ki: **القُحّ**: insanlardan ve şeylerden kaba olan; hatta olgunlaşmamış karpuza: “o gerçekten **قحٌّ**dur” derler.

(**قد**) **القاف** ve **الدال** sahih bir asıldır; şeyin boyuna kesilmesine delâlet eder; sonra ödünç alınır. Derler: **قَدَدْتُ الشَّيء قدَّاً**, eğer onu boyuna kestiysen; **أقُدُّه**. Ve derler: o **حسَنُ القَدّ**’dır; yani kesim (taksîm) bakımından, boyunun uzanışında. Ve **القِدُّ**: tabaklanmamış deriden boyuna kesilen kayıştır. **القَدِيد**’in iştikakı ondandır. Ve **القِدَّة**: yol ve insanlardan bir fırka; her birinin hevesi arkadaşının hevesinden başka olursa. Sonra bunu ödünç alırlar da derler: **اقتدَّ فلانٌ الأمورَ**, eğer onları tedbir etti ve ayırdıysa. Ve **قَدَّ المسافرُ المَفازةَ**. Ve **القَيْدُود**: sırtı yere yakın uzun deve. Ve **القَدُّ**: oğlak derisi, keçi yavrusu. Ve meselde derler: “**ما يَجعَلُ قَدَّك إلى أديمك**”. Ve derler: **القُدَاد**: karında ağrı.

(**قذ**) **القاف** ve **الذال** bir öncekiye yakındır; boyuna ve boyuna olmayan kesme ve düzeltmeye delâlet eder. Ondandır **القُذَذ**: okun tüyleri; bir tanesi **قُذَّة**. Dediler: ve **القَذُّ**: onları kesmektir. Denir: **أُذُنٌ**([11]) **مقذوذة**; sanki **بُرِيَتْ بَرْيا** ile yontulmuş gibi. Dedi ki:
* مَقْذُوذةُ الآذانِ صَدْقاتُ الحَدَقْ([12]) *
Bazıları zannetti ki **القُذَاذات**: altın parçalarıdır; ve **الجُذَاذات**: gümüş parçalarıdır. **السهم الأقَذُّ** ise, üzerinde **قُذَذ** olmayan oktur. Ve **المَقَذُّ**: iki kulağın arkasından arasıdır. Saçı **يُقَذ** yani **قَذَّاً** kesildiği için adlandırıldı.

Bu babdan şâz olanlardandır onların sözü: **القِذَّانَ**: pirelerdir (**البَرَاغيث**).

(**قر**) **القاف** ve **الراء** iki sahih asıldır; bunlardan biri soğuğa, diğeri yerleşmeye delâlet eder.

Birincisi **القُرُّ**’dur; o soğuktur (**البَرْد**). Ve gün: **قارٌّ** ve **قَرٌّ**. İmru’ul-Kays dedi:
إذا ركِبُوا الخيلَ واستلأَمُوا *** تحَرَّقت الأرضُ واليومُ قَرّْ([13])
Ve gece: **قَرَّةٌ** ve **قارَّة**. Ve günümüz **قَرَّ** eder; **يَقَرُّ**. Ve **القِرَّة**: hummanın **قِرَّة**’si; ona bir gevşeme([14]) ve kırılma geldiğinde. Derler: “**حِرَّةٌ تحت قِرَّة**”; **الحِرّة**: susuzluktur; **القِرَّة**: hummanın **قِرَّة**’sidir. Ve onların sözü: **أقَرَّ اللهُ عينَه**; bir kavim zannetti ki bu bu babdandır; ve sevinç için soğuk bir gözyaşı, gam için sıcak bir gözyaşı vardır; bu yüzden beddua edilene: “**أسخَنَ الله عينه**” denir. Ve **القَرور**: onunla yıkanılan soğuk sudur; bundan **اقْتَرَرْت** denir.

Diğer asıl yerleşmedir (**التمكُّن**); denir: **قَرَّ** ve **استقرَّ**. Ve **القَرُّ**: kadınların bineklerinden bir binektir. Dedi ki:
* على حَرَجٍ كالقَرِّ تَخفقُ أكفانِي([15]) *
Babdandır [**القَرُّ**([16])]: suyu bir şeyin içine dökmek; denir: **قَرَرتُ الماء**. Ve **القَرُّ**: sözü kulağa dökmektir.

Babdandır: **القَرقَر**: düz, kaygan zemin. Ondandır **القُرارة**: tencerenin altına yapışan şey; sanki tencerede yerleşmiş bir şey gibi.

Bizce babdandır — ve bu sahih bir kıyastır — **الإقرار**: inkârın zıddı; çünkü bir hakka **أقَرَّ** ederse, onu onun yerleşmesine (**قرارَهُ**) yerleştirmiş olur. Ve bir kavim duada dedi: **أقرّ الله عينه**; yani ona verdi, ta ki gözü **تَقِرَّ** etsin de kendisinden üstün olana göz dikmesin. Ve **يوم القَرِّ**: insanların Minâ’da yerleştiği gündür; bu, kurban günü sabahıdır.

Dedik: bunlar, iki babda birlikte gördüğün gibi, sahih ölçülerdir. Fakat bazıları hakkında bize ulaştığı üzere “**القارورة** suyun ve başkasının onda yerleşmesi sebebiyle adlandırıldı” demesi gibi, sözü aşmamız ve yüklenmemiz bizim mezhebimizden değildir. Biz demiştik ki Arapların sözü iki kısımdır: ondan kıyas olan vardır, onu zikrettik; ve ondan vaz‘an konulmuş olan vardır; biz bunların hepsini tesbit ettik. Allah daha iyi bilir.

Seslere gelince, kıyas olabilir; çoğu hikâyelerdir. Derler: **قَرقَرت الحمامةُ قَرقرةً** ve **قَرْقَرِيراً**.

(**قز**) **القاف** ve **الزاء** tek bir kelimedir; şeye az sükûna delâlet eder([17]). Ondandır **القزّ**; o sıçramadır (**الوَثْب**). Ondandır **التقزُّز**; o, titizliktir (**التنطُّس**). Ve **رجلٌ قَزٌّ**: her şeye sükûn bulmayan kimsedir.

(**قس**) **القاف** ve **السين**’in babının çoğu, şeyin izini sürmektir; lafızda ona yakın olan şeyler ondan şâz olabilir.

Âlimlerimiz dedi: **القَسُّ**: şeyin izini sürmek ve onu istemektir. Dediler: onların “**القَسَّ** söz taşımadır (**النَّميمة**)” sözü de bundandır; çünkü sözü izler, sonra onu taşır([18]). Yol gösteren kılavuza: **القَسْقاس** denir; yola vukufu, onu iyi istemesi ve ona uyması sebebiyle böyle adlandırıldı. Denir: **قَسَّ يَقُسّ**. Ve **تَقَسَّسْتُ أصواتَ القومِ بالليل**, eğer onları izlediysen. Onların sözü: **قَسَسْتُ القومَ**: onları çirkin sözle incittim; bu, özetlenmiş bir söz değildir; mânâsı ancak bizim zikrettiğimiz **القَسّ** yani söz taşımadır([19]). Ve derler: **قَرَبٌ قَسقاسٌ** ve **سيرٌ قَسِيس**([20]): sürekli. Bu kıyastır; çünkü o yeri **يقُسُّ** eder ve onu izler.

Babdan şâz olanlardandır onların sözü: [**ليلةٌ**] **قسقاسة**: karanlık; bazen soğuk geceye: **قَسِيَّة** derler([21]). Ve **قُسَاسٌ**: kendisine **السُّيوف القُسَاسيَّة** nisbet edilen bir beldedir.

Bazı kimseler eş-Şeybânî’den nakletti ki **القَسْقَاس**: açlıktır. Ondan şu beyti rivayet ettiler:
أتانَا به القَسقاسُ ليلاً ودُونَه *** جراثيمُ رَمْلٍ بينهنَّ نفانِفُ([22])
Eğer bu sahihse, şâzdır; kıyas üzere olsa bile şair bununla ancak **القَسقاس**’ı kastetmiştir([23]); burada açlığın ne olduğunu bilmiyorum. **دِرهمٌ قَسِيٌّ** sözüne gelince; yani kötü; bir kavim dedi: o, **قاس**’ın i‘râbıdır([24]); o Farsçadır. **الثِّياب القَسِّيَّة**’nin Yemen’den getirilen elbiseler olduğu söylenir. Ve derler: **قَسْقَسْتُ**([25]) köpeğe: ona bağırdım([26]).

(**قش**) **القاف** ve **الشين** kıyas dışı kelimelerdir. **القَشُّ**: kabuktur (**القشْر**)([27]). Denir: **تقشقش الشَّيء**, eğer soyulduysa. “**قُلْ يا أيُّهَا الكَافِرُونَ**” ve “**قُلْ هُوَ اللهُ أحَدٌ**” sûrelerine **المقَشْقِشَتان** denirdi; çünkü ikisi, onları okuyanı, onlarla iman etmiş olarak küfürden çıkarır.

Bu cinsten olmayanlardandır: **القِشَّة**: maymun (**القِرْدَة**) ve küçük kız çocuğu. Ve derler: **التَّقشقُش**: buradan buraya yemeyi aramaktır; eğer bu sahihse, belki **الإبدال** babındandır; aslı onda **السين**’dir; onun zikri geçti. Ve denir: **قَشَّ القَوْمُ**, eğer zayıflıktan sonra dirildilerse.

(**قص**) **القاف** ve **الصاد** sahih bir asıldır; şeyin izini sürmeye delâlet eder. Ondandır onların sözü: **اقتصَصْتُ الأثَر**, eğer onu izlediysen([28]). Ondandır yaralarda **القِصاص**’ın iştikakı; çünkü birincisine yaptığı gibi ona yapılır; sanki onun izini **اقتصَّ** etti. Babdandır **القِصَّة** ve **القَصَص**; bunların hepsi izlenir de anlatılır. Göğse gelince, o **القَصُّ**’dur; bu bizce babın kıyasıdır; çünkü kemikleri eşittir; sanki her kemik ötekine tâbi kılınmıştır.

Babdandır: **قَصَصت الشّعر**; çünkü onu **قَصَصْتَ** ettiğinde her bir saç teli ile kardeşi arasında eşitledin; böylece biri, yolunda ötekine tâbi ve ona eşit olmuş gibi olur. Ve **قُصَاص الشَّعر**: önden bitişinin sonudur([29]); kıyası sahihdir. Ve **القُصَّة**: perçemdir (**النَّاصية**).

Ve develerden **القَصِيصية**: bineklerin izini süren devedir. Onların sözü: falan falanı vurdu da **فأقَصَّه**; yani onu ölüme yaklaştırdı. Bunun mânâsı, onun ölümün izini sürmesidir. Ve **أقصَّ** falanı sultan [falandan([30])], eğer onu kısas olarak öldürdüyse.

Onların sözü: **أقَصَّت الشّاةُ**: gebeliği belli oldu; bu ondan değildir. Yine **القَصْقاص**; derler ki o aslandır. Ve **القُصقُصَة**: kısa adamdır. Ve **القَصِيص**: bir bitkidir. Bunların hepsi zikredilen kıyastan şâzdır([31]).

(**قض**) **القاف** ve **الضاد** üç asıldır: birincisi şeyin düşüşü; diğeri şeyde pürüzlülük; diğeri şeyde deliktir.

Birincisi onların sözü: **انقَضَّ الحائطُ**: düştü; ve ondan kuşun **انقضاضُ**’ı: uçuşunda düşüşüdür (**هُوِيُّه**).

İkincisi onların sözü: **دِرع قَضّاءُ**: dokunuşu pürüzlü; henüz yumuşamamış. Aslı **القِضّة**’dir; o, toprağı kum olan alçak bir yerdir; yanında bir yükselti (**مَتْن**) vardır. Ve **القَضَضُ**: taş kırıklarıdır. Ondan **القَضْقَضة**: kemik kırmaktır. Denir: **أسدٌ قضقاضٌ**. Ve **القَضُّ**([32]): yatağın üstüne çıkan topraktır. Denir: **أقضَّ عليه مضجَعُه**. Ebû Züeyb dedi:
أم ما لِجسمِكَ لا يلائمُ مَضجعاً *** إلا أَقَضَّ عليكَ ذاك المضجع([33])
Ve denir: **لحمٌ قَضٌّ**, eğer kızartma sırasında topraklandıysa. Babdandır, bence, onların sözü: **جاؤوا بقَضِّهم وقضيضهم**([34]); yani pürüzlü, çok kalabalıkla. Evs dedi:
وجاءت جِحاشٌ قَضَّها بقَضِيضها *** كأكثَرِ ما كانوا عديداً وأوكَعُوا([35])
Üçüncü asıl onların sözü: **قَضَضت اللُّؤلؤةَ أقُضُّها قَضَّاً**, eğer onu deldiysen. Ondan **اقتِضاض البِكْر**. Bunu eş-Şeybânî söyledi.

(**قط**) **القاف** ve **الطاء** sahih bir asıldır; şeyin enlemesine, süratle kesilmesine delâlet eder. Denir: **قَطَطت الشّيءَ أَقُطُّه قَطَّاً**. Ve **القَطَّاط**: **الخَرّاط**; kutuları yapan; sanki onları keser. Dedi ki:
* مِثْلَ تقطِيط الحُقَق([36]) *
Ve **القِطْقِط**: yağmurun çisintisidir; azlığından dolayı sanki parçalanmış gibidir. Babdandır **الشعَْر القَطَط**([37]); o, büzüşen saçtır; **السَّبْط**’ın zıddı; sanki **قُطّ قَطَّاً** edilmiştir. Denir: **قَطِطَ شَعْرُه**; bu, şeddeli harfini açıkça gösteren nadir kelimelerdendir.

**القِطُّ**’a gelince, denir ki o, ödül için yazılı belge (**الصَّكُّ بِالجائزة**)dir. Eğer babın kıyasındansa, belki üzerinde yazılı olanda bulunan kesip ayırma yönündendir. el-A‘şâ dedi:
ولا الملكُ النُّعمان يومَ لقيتُه *** بِغبْطَتِه يُعطِي القُطوطَ ويأفِقُ([38])
Ve buna göre Allah’ın sözü tefsir edilir: ﴿**وقالُوا ربَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِسَابِ**﴾ [ص 16]; sanki onlar, âhirette ecirden kendilerine verilecek kitaplarını kastettiler.

Bu babdan şâz olanlardandır **القِطّةُ**: kedi (**السِّنّورة**); denir ki bu, erkeğe değil, ona mahsus bir sıfattır.

**قَطْ** “yeter” mânâsına gelince, bu babdan değildir; o ancak **الإبدال**’dandır; aslı **قدْ**’dır. Tarafe dedi:
أخِي ثِقةٍ لا ينثني عن ضريبةٍ *** إذا قِيلَ مهلاً قال صاحبهُ قَدِ([39])
Fakat onlar **الدّال**’ı **طاء** ile değiştirdiler; **قَطِي** ve **قَطْكَ** ve **قَطْني** denir. Şu beyti okudular:
امتلأ الحَوْضُ وقال قَطني *** حَسْبي رويداً قد ملأْتَ بَطْنِي([40])
Ve derler: **قَطَاطِ**, “yeter” mânâsına([41]). Onların sözü: **ما رأيتُ مثلَه قطّ**; yani “bunda sözü keserim”([42]); bunu imkân yönüyle söyler. Bu, ancak geçmiş şeyde söylenir.

(**قع**) **القاف** ve **العين** sahih bir asıldır; ses taklitlerine delâlet eder. Ondandır **القَعقعة**: kalkanların ve başkasının seslerinin taklidi. Ve **المُقَعقِع**: okları çevirip sallayan; o sırada oklar için en az bir ses olur. Ve denir: **رجلٌ قَعقعانيٌّ**, eğer yürüdüğünde eklemlerinden **قَعقَعةً** işitilirse. Dedi ki:
* قَعْقَعةُ المِحوَرِ خُطَّافَ العَلَقْ([43]) *
Ve **حِمارٌ قَعقعانيٌّ**: o, **العانة** üzerine yüklenince iki çenesini çarpandır. Ve denir: **قَرَبٌ قَعْقاعٌ**: hızlı; yürüyüş hareketlerinden ve **قَعْقَعته**’sinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **طريقٌ قعقاعٌ**: ancak meşakkatle gidilen yol. **القُعَاعُ** ise, acı ve koyu sudur. Dedi ki: **أَقَعُّوا**, eğer **قُعَاعاً** çıkardılarsa. Bu, zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve **عَقَّ**’dan kalb edilmiş olabilir; onun zikri geçti. Ve derler: **قَعْقَع في الأرض**: gitti.

Bu, babın kıyasındandır; yürüyüşünde bulunan hareket ve **قَعقعة** sebebiyle.

(**قف**) **القاف** ve **الفاء** sahih bir asıldır; toplama, toplanma ve büzülmeye delâlet eder. Ondandır **القُفَّة**: kabak biçiminde bir şey; **خُوط** yahut **خُوص**’tan yapılır. **الشَّيخ**([44]) için, ihtiyarlığından büzülürse: sanki o **قُفَّة**’dir denir. Ve **استَقفّ**, eğer kasılıp büzüldüyse. Ondan **أقَفَّتِ الدَّجاجةُ**, eğer yumurtlamayı bıraktıysa. Ve **القَفُّ**: hırsız için bir tür engellemedir; denildi ki bu, şeyi kendine **يقفُّ** ettiği içindir. Onların sözü: **قَفْقَف الصَّرِدُ**, eğer titrediyse; bu bizce, soğukta onu alan büzülmedendir. Dedi ki:
نِعْمَ شِعارُ الفَتَى إذا بَرَدَ الـ	*** ـليلُ سُحيْراً وقَفْقَفَ الصَّرِدُ([45])
Bu, yalnız titremeden olmaz.

Babdandır **القُفّ**; o, yerin yükselmiş bir parçasıdır; sanki toplanmış gibidir; çoğulu **قِفاف**. Allah daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَصَّهُ
1 قَصَّهُ ذ , (S, M, A, Msb, K,) aor. قَصُ٣َ , inf. n. قَصٌّ, (M, Msb,) He cut it; (S, Msb;) or he clipped it, or shore it, or cut off from it; (A, K;) namely, hair, (S, M, A, K,) and wool, (M,) and plumage, (A,) and a nail of a finger or toe; (M, K;) with the مِقَصّ, q. v.: (A, K:) as also ↓ قصّصهُ, (M, A,) and, by permutation, قَصَّاهُ: (M:) or these two forms have an intensive signification: or you say, الظُّفْرَ وَنَحْوَهُ ↓ قَصَّيْتُ, meaning, I pared the nail and the like. (Msb.) ― -b2- Also, He (a weaver) cut off from it, namely, a garment, or piece of cloth, its unwoven end, or extremity, consisting of warp without woof. (M.) ― -b3- And He cut off the extremities of his ears. (IAar, M.) قُصِّيهِ occurs in a trad., as meaning, Take thou from the extremities of his ears. (TA.) [But this may be from the root قصو, q. v.] ― -b4- And [hence,] قَصَّ اللّٰهُ خَطَايَاهُ (assumed tropical:) God diminished, or took or deducted from, [the account of] his sins. (TA, from a trad.) -A2- قَصَّ أَثَرَهُ, (S, M, A, Msb, K,) aor. قَصُ٣َ , (M, TA,) inf. n. قَصَصٌ, (S, M, A, O, L, K,) in [some of] the copies of the K قَصِيصٌ, but the former is the right, (TA,) and قَصٌّ, (T, M, K,) He followed, or followed after, his track, or footsteps, in pursuit; endeavoured to trace him, or track him; (S, M, A, Msb, K, &c.;) or he did so by degrees: (TA:) or by night: or at any time: (M, TA:) which last is the correct explanation: (TA:) and قَصَّهُ signifies the same, (A, TA,) and so اثره ↓ اقتصّ, (S, K,) and اثره ↓ تقصّص: (S, M, K:) and قَسَّ is a dial. form of the same. (TA.) You say, خَرَجَ فُلَانٌ قَصَصًا فِى أَثَرِ فُلَانٍ Such a one went forth following, or following after, the footsteps of such a one, in pursuit. (TA.) And it is said in the Kur, [xviii. 63,] (S,) فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا (S, K) And they both returned by the way by which they had come, retracing their footsteps. (K, TA.) ― -b2- [And hence,] قَصَّ عَلَيْهِ الخَبَرَ, (S, M, Msb, * K, *) and الحَدِيثَ, and الرُّؤْيَا, (A,) aor. قَصُ٣َ , (M, TA,) inf. n. قَصَصٌ, (M, TA,) or this is a subst. put in the place of the inf. n. so that it has become predominant over it, (S,) and قَصٌّ, (M, TA,) or the latter only is the inf. n., and the former is [only] a subst., (Msb,) He related to him the piece of news, or information, (S, M, Msb,) and the tradition, or story, and the dream, (A,) in its proper manner (عَلَى وَجْهِهِ): (S, Msb:) or he made it known [to him]: (K:) and الحَدِيثَ ↓ اقتصّ he related the tradition, or story, in its proper manner (عَلَى وَجْهِهِ); (S, K, TA;) as though he followed its traces, in pursuit, and related it accordingly: (TA:) [i. e., he pursued the course of the tradition, or story:] and الخَبَرَ ↓ تقصّص he pursued, or sought after, the particulars of the news, or information, gradually, and deliberately. (M.) قَصَّ is also said to signify He recited, or delivered, a [discourse such as is termed] خُطْبَة. (TA.) And it is said in the Kur, [xii. 3,] نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ القَصَصِ We explain unto thee with the best explanation: (K, TA:) or, as some say, قَصٌّ is the inf. n. of the verb used in this sense, and قَصَصٌ is a subst. [syn. with قِصَّةٌ, q. v.]. (TA.) And in a trad. respecting the Children of Israel it is said, لَمَّا قَصُّوا هَلَكُوا: or لَمَّا هَلَكُوا قَصُّوا: accord. to different relations: meaning, When they relied upon words, and neglected works, they perished: or when they perished, by neglecting works, they inclined to, and relied upon, stories. (TA.) -A3- قَصَّهُ المَوْتُ, and قَصَّهُ عَلَى المَوْتِ, or مِنَ المَوْتِ: see 4.

٢
2 قصّصهُ ذ and قَصَّاهُ : see I, first signification. -A2- قصّص, (S,) inf. n. تَقْصِيصٌ, (A, K,) He plastered, or built, (TA,) a house, (S, K, TA,) and a tomb, which it is forbidden to do, (A, TA,) with gypsum; (TA;) syn. جَصَّصَ: (S, K:) of the dial. of El-Hijلz. (TA, art. جص.)

قاصّهُ
3 قاصّهُ ذ , (Msb,) inf. n. مُقَاصَّةٌ (A, Mgh, Msb) and قِصَاصٌ, (S, A, Mgh, Msb, K,) [which latter is the more common,] He (the relation of a slain man, A, Mgh, TA, or one who has been wounded, Mgh, [or mutilated,]) retaliated upon him by slaying him, or wounding him, (S, * Mgh, Msb, K,) or mutilating him, (S, * Msb, K, *) so as to make him quit, or even, with him. (Mgh.) See also 8. ― -b2- Hence, (A, Mgh,) (tropical:) He made him quit, or even, with himself: used in a general way. (Mgh.) You say, قاصّ صَاحِبَهُ, (S, Mgh, Msb, * K,) inf. ns. as above, (Msb,) (tropical:) He made his fellow quit, or even, with him, (Mgh,) in a reckoning, (S, Mgh, K,) or other thing, (S, K,) by withholding from him the like of what the latter owed to him; (Mgh;) he made a debt which his fellow owed him to be as a requital of a like debt which he owed his fellow: [but Fei adds,] this is taken from اـِقْتِصَاصُ الأَثَرِ: and hence the former signification, relating to retaliation of slaughter and wounding and mutilation, which, however, is the predominant signification. (Msb.) You say also, قَاصَصْتُهُ بِمَا كَانَ لِى قَبْلَهُ, [or, more probably, قِبَلَهُ, or perhaps عَلَيْهِ,] (tropical:) I withheld from him the like of what he owed me. (A, TA.) ISd says, (TA,) The phrase قُوصَّ زَيْدٌ مَا عَلَيْهِ has been mentioned; and means, in my opinion, (assumed tropical:) Zeyd was reckoned with for what he owed: though made trans. without a particle, as implying the meaning of أُغْرِمَ and the like. (M, TA.)

اقصّهُ
4 اقصّهُ ذ , inf. n. اـِقْصَاصٌ, He retaliated for him; (M;) as also ↓ اقتصّهُ; (A; [so in a copy of that work; but I think it is a mistake for اقصّهُ, or for اقتصّ لَهُ, q. v.]) or اقتصّ مِنْهُ. (TA [but this seems to be a mistake for اقتصّ لَهُ.]) You say, اقصّ فُلَانًا مِنْ فُلَانٍ He (a governor, or prince,) retaliated for such a one upon such a one, (S, K,) by wounding the latter like as he had wounded the former, (S, Msb, K,) or by slaying the latter for the slaughter of the former; (S, K;) and the like. (TA.) ― -b2- اقصّ الرَّجُلُ مِنُ نَفْسِهِ The man gave power, or authority, to retaliate upon himself, (K, TA,) by doing to him the like of that which he had done, whether it be slaughter or mutilation or beating or wounding. (TA.) [Whence the saying,] أَقْصَصْتُكَ الجُرْحَةَ (tropical:) I authorize thee to adduce anything whereby to invalidate the testimony. (A, * TA, art. جرح.) -A2- ضَرَبَهُ حَتَّى أَقَصَّهُ مِنَ المَوْتِ, (S, K,) and عَلَى المَوْتِ ↓ قَصَّهُ, (K,) He beat him until he made him to be near to death: (S, K:) and Fr used to say, ضربه حتّى أَقَصَّهُ المَوْتَ [meaning as above]. (S.) You say [also], أَقْصَصْتُهُ عَلَى المَوْتِ [I made him to be near to death]. (M.) And a poet says,
فَقَدْ أَقْصَصْتَ أُمَّكَ بِالْهُزَالِ
meaning, Thou hast made thy mother to be near to death. (TA.) ― -b2- Fr also said, (S,) المَوْتُ ↓ قَصَّهُ and أَقَصَّهُ المَوْتُ [in the L and TA قَصَّهُ مِنَ المَوْتِ and أَقَصَّهُ مِنْهُ, which seems to be a mistranscription,] both signifying Death became near to him: (S, K:) or he became at the point of death, and then escaped; (TA;) and so أَقَصَّتْهُ شَعُوبُ: (M:) and أَقَصَّ على المَوْتِ he became at the point of death. (M.)

٥
5 تقصّص ذ and تَقَصَّى : see 8. -A2- تقصّص أَثَرَهُ: see قَصَّ اثره. ― -b2- تقصّص الخَبَرَ: see قَصَّ عَلَيْهِ الخَبَرَ. ― -b3- تقصّص كَلَامَهُ He preserved in his memory his speech, or discourse. (AZ, M, K.)

تقاصّوا
6 تقاصّوا ذ They made themselves quits, or even, one with another, by retaliation, (M, TA,) slaying for slaying, or wounding for wounding. (M.) A poet says,
فَرُمْنَا القِصَاصَ وَكَانَ التَّقَاص
صُ حُكْمًا وَعَدْلًا عَلَى الْمُسْلِمِينَا
[And we sought retaliation so as to make a party quit, or even, with us; for people's making themselves quits, or even, one with another, by retaliation, is a statute, and an act of justice, appointed to the Muslims]: in which التَّقَاصُّ is an instance of a deviation from a general rule, as it presents two quiescent letters together in poetry; wherefore some relate it differently, saying, القِصَاصُ: and there is no other instance of the kind excepting one verse cited by Akh:
وَلَوْلَا خِدَاشٌ أَخَدْتُ دَوَاب
بَ سَعْدٍ وَلَمْ أَعْطِهِ مَا عَلَيْهَا
but Aboo-Is-hلk thinks, that, if this verse be genuine, the right reading is دَوَابِبَ سَعْدٍ, as the making the duplication of a letter distinct is allowable in poetry; or رَوَاحِلَ سَعْدٍ. (M, TA.) This is the primary signification of the verb. (TA.) ― -b2- And hence, (A, * Mgh, * TA,) [or, accord. to Fei, the reverse is the case, (see 3,)] (tropical:) They made themselves quits, or even, one with another, in a reckoning, (S, A, Mgh, K,) or other thing (S, A, K) one withholding from another the like of what the latter owed him. (Mgh.)

اقتصّ
8 اقتصّ ذ It (hair [or the like]) was, or became, cut, or clipped, or shorn, (M, TA,) with the مِقَصّ; (TA;) as also ↓ تقصّص and تَقَصَّى. (M, TA.) -A2- اقتصّ أَثَرَهُ: see قَصَّ اثره. ― -b2- اقتصّ الحَدِيثَ: see قَصَّ عَلَيْهِ الخَبَرَ. -A3- He retaliated, slaying for slaying, or wounding for wounding. (M.) You say, اقتصّ لِفُلَانٍ مِنْ فُلَانٍ (S, A, K) He retaliated for such a one upon such a one, by wounding the latter like as he had wounded the former, or by slaying the latter for the slaughter of the former, (S, K, TA,) and the like; (TA;) as also مِنْهُ ↓ أَقَصَّهُ. (S, K.) [See the latter verb, first signification.] And ↓ أَفَصَّهُ, inf. n. اـِقْصَاصٌ, signifies [also] He (the Sultلn) slew him in retaliation. (Msb.) ― -b2- اِقْتِصَاصٌ, as a subst., [i. e., having no verb corresponding to the signification here following, though I do not see how this can be asserted, for one may certainly say اُقْتُصَّ مِنْهُ,] also signifies The being done to like as one has done, whether it be slaughter or mutilation or beating or wounding. (TA.) ― -b3- See also 10.

استقصّ
10 استقصّ ذ He sought, or demanded, retaliation, i. e., slaying for slaying, or wounding for wounding. (M.) ― -b2- استقصّهُ He asked of him to retaliate for him: (S, A, Msb, K:) and ↓ اقتصّهُ signifies the same accord. to the K; but the author has been misled into saying this by misunderstanding the following passage in the O; تقصّص اثره مثل قَصَّهُ واقتصّهُ واستقصّهُ سَأَلَهُ أَنْ يُقِصَّهُ, in which واقتصّه terminates a clause. (TA.)

قَصٌّ
قَصٌّ ذ (M, K) and ↓ قَصَصٌ (M, TA) What is cut, or clipped, or shorn, of the wool of a sheep. (M, K, TA.) See also قُصَاصَةٌ. -A2- Also, both words, (S, M, A, K,) and ↓ قَصْقَصٌ (M, TA) The breast (M, A, K) of anything: (M:) or the head thereof, (S, K,) called in Persian سر سينه [i. e. سَرْسِينَهْ, applied to the pit at the head of the breast]; and such is the قَصَص of the sheep or goat, &c.: (S:) or the middle thereof: (M, K:) or the bone thereof, (M, K,) of a man or other animal; (TA;) [i. e. the sternum;] the soft bone into which are set the cartilaginous ends of the [seven upper pairs of the] ribs, in the middle of the breast: (Lth, TA:) pl. قِصَاصٌ [a reg. pl. of the first]. (K.) Hence the saying, هُوَ أَلْزَمُ لَكَ مِنْ شُعَيْرَاتِ قَصِّكَ, (S,) or هُوَ أَلْزَمُ بِكَ مِنْ شَعَرَاتِ قَصِّكَ, and ↓ قَصَصِكَ, (M, TA,) [He is more closely adherent to thee than the little hairs, or the hairs, of thy breast, &c.:] because as often as they are cut they grow [afresh]: (As, TA:) meaning, he will not separate himself from thee, nor canst thou cast him from thee: applied to him who denies his relation: and also to him who denies a due that is incumbent on him. (Sgh, TA.) ― -b2- Also, the same three words, (the first and ↓ second accord. to the TA, and the ↓ third accord. to the K) and ↓ قَصِيصٌ, (K,) The place of growth of the hair of the breast. (K, TA.) -A3- قَصٌّ, (JK, and so in one place in a copy of the M, and in the TA,) or ↓ قِصٌّ, (so in one place in a copy of the M) and ↓ قَصَّةٌ and ↓ قِصَّةٌ, (M,) i. q. جَصٌّ, (JK,) or جِصٌّ, (M,) [i. e. Gypsum;] قَصَّةٌ is syn. with جصّ (S, Msb) in the dial. of El-Hijلz: (S:) or ↓ قَصَّةٌ and ↓ قِصَّةٌ, (K,) the latter on the authority of IDrd, (TA,) and said by Aboo-Bekr to be with kesr, but by others said to be with fet-h, (Seer, TA,) are syn. with جَصَّةٌ [and جِصَّةٌ, ns. un. of جَصٌّ and جِصٌّ]: (K:) or signify stones of جصّ [or gypsum]: (TA:) pl. قِصَاصٌ [reg. as pl. of قَصَّةٌ]: (K:) and ↓ قَصَّاصٌ is a dial. form of قَصٌّ [app. as syn. with جَصٌّ and جِصٌّ], a subst., like جَيَّارٌ [which is nearly, if not exactly, syn. with جِيرٌ and جَِصٌّ]. (M, L.) In a trad. of Zeyneb, occurs this expression: عَلَى مَلْحُودَةٍ ↓ يَاقَصَّةً [O gypsum upon buried corpses!] by which she likens the bodies of the persons addressed to tombs made of جصّ, and their souls to the corpses contained in the tombs. (TA.)

قِصٌّ
قِصٌّ ذ : see قَصٌّ, last signification; the latter in three places.

قَصَّةٌ
قَصَّةٌ ذ : see قَصٌّ, last signification; the latter in three places.

قُصَّةٌ
قُصَّةٌ ذ The hair over the forehead; syn. نَاصِيَةٌ, (M, A,) or شَعَرُ النَّاصِيَةِ; (S, K;) accord. to some, (TA,) of a horse: (M, TA:) or what comes forward, thereof, over the face: (M, TA:) and the ناصية of a woman: (M:) or the طُرَّة, i. e., the ناصية, [or front hair of the head,] which is cut over (lit. over against, حِذَآءَ,) the forehead: (Mgh, Msb:) or what a woman makes, in the fore part of her head, by cutting the hair of that part, excepting over her temples: (TA:) or it signifies, as some say, (Mgh,) or signifies also, (M, A,) any lock of hair: (M, A, Mgh:) pl. قُصَصٌ (M, Msb, K) and قِصَاصٌ. (M, K) See also قُصَاصٌ.

قِصَّةٌ
قِصَّةٌ ذ A story; a narrative: (S, M, TA:) and what is written: (S, K:) and an affair; or a case: (S, Msb, K:) and ↓ قَصَصٌ is syn. therewith, in the first of the above senses; (S, * M, A, * Msb, * TA;) and signifies a story, or narrative, related: (M, TA:) and ↓ قَصِيصَةٌ also is syn. with قِصَّةٌ [in the first of the above senses], (A, K,) and so is ↓ قَصِيصٌ: (A:) the pl. of قِصَّةٌ is قِصَصٌ, (S, Msb, K,) and أَقَا صِيصُ is a pl. pl.: (A, * TA:) and the pl. of ↓ قَصِيصَةٌ is قَصَائِصُ. (A, * TA.) You say, لَهُ قِصَّةٌ عَجِيبَةٌ and قَصَصٌ &c. [He has, or to him, or it, relates, a wonderful story]. (A.) And فِى رَأْسِهِ قِصَّةٌ (tropical:) In his head is a speech; or the like. (TA.) And مَا قِصَّتُكَ What is thine affair? or thy case? (Msb.) And رَفَعَ قِصَّةً اـِلَى السُّلْطَانِ [He referred an affair, or a case, to the Sultلn]. (A.) -A2- See also قَصٌّ, last signification.

قَصَصٌ
قَصَصٌ ذ : see قَصٌّ, first signification. -A2- See also قِصَّةٌ. -A3- See also قصٌّ, again, second and third significations.

قَصَاصٌ
قَصَاصٌ ذ : see قُصَاص.

قُصَاصُ الشَّعَرِ
قُصَاصُ الشَّعَرِ ذ and ↓ قِصَاصُهُ and ↓ قَصَاصُهُ, (S, M, A, Mgh, K,) of which three forms the first is the most common, (S,) The part where the growth of the hair terminates, (As, S, M, A, * Mgh, K,) in the fore part and the hind part (As, S, M) of the head; (M;) or in the fore part or the hind part; (K;) or in the fore part of the head and around it; (A;) or in the fore part of the head or around it; (Mgh;) or in the middle of the head: (TA:) or the extremity of the back of the neck: (M, TA:) or the whole circuit [of the hair], behind and before and around; and one says also الشَّعَرِ ↓ قُصَاصَةُ: (TA:) and الشَّعَرِ ↓ مَقَصُّ, of which the pl. is مَقَاصُّ, signifies the same as قُصَاصُهُ; (As, TA;) or the part where it is taken with the scissors: (TA:) القُصَاصُ also signifies the place along which the scissors run in the middle of the head: (M, K:) or the extremity of the back of the neck: (K:) or the part where the growth of the hair terminates (K, TA) in the fore part of the head; or in the fore part and the hind part thereof; as before explained. (TA.) ― -b2- You say also, عَضَّ بِقُصَاصِ كَفَّيهْهِ, meaning, (tropical:) He bit the extremities of his two hands, where they meet together. (A, TA.)

قِصَاصٌ
قِصَاصٌ ذ : see قُصَاص. -A2- Also, (S, M, Msb, K,) and ↓ قَصَاصَآءُ, (so in a copy of the M, and in the CK, and in a MS copy of the K [in the TA ↓ قُصَاصَآءُ, which I think a mistake,]) and ↓ قِصَاصَآءُ, (M, K,) [the first an inf. n. of 3, q. v.,] i. q. قَوَدٌ; (S, K;) Retaliation, by slaying for slaying, and wounding for wounding, (M, Msb, TA,) and mutilating for mutilating. (Msb.)

قَصِيصٌ
قَصِيصٌ ذ : see مَقْصُوصٌ: -A2- and قِصَّةٌ: -A3- and قَصٌّ, third signification.

قُصَاصَةٌ
قُصَاصَةٌ ذ Cuttings, or what is cut off (M, A) with the مِقَصّ, (A,) of hair, (Lh, M, A,) and of the unwoven end, or extremity, of a garment, or piece of cloth. (M.) ― -b2- See also قُصَاص.

قَصِيصَةٌ
قَصِيصَةٌ ذ A camel, (M, K,) or horse, or the like, (M,) with which one follows, or follows after, (M, K,) footsteps, (M,) or the footsteps of travellingcamels: (K:) pl. قَصَائِصُ. (Ibn-'Abbلd, TA.) -A2- See also قِصَّةٌ, in two places.

قَصَاصَآءُ
قَصَاصَآءُ ذ , or قُصَاصَآءُ, and قِصَاصَآءُ: see قِصَاصٌ.

قَصَّاصٌ
قَصَّاصٌ ذ : see قَصٌّ, last signification.

قَصْقَصٌ
قَصْقَصٌ ذ : see قَصٌّ, second and third significations.

قَاصٌّ
قَاصٌّ ذ A relater of a story or narrative (K, TA) in its proper course; as though he followed its meanings and expressions; or of stories, or narratives; as some say, because he pursues story after story: (TA:) pl. قُصَّاصٌ. (A, TA.) ― -b2- And One who recites, or delivers, the kind of discourse termed خُطْبَة. (TA.)

أَقَاصِيصُ
أَقَاصِيصُ ذ : see قِصَّةُ.

مَقَصُّ الشَّعَرِ
مَقَصُّ الشَّعَرِ ذ : see قُصَاص.

مِقَصٌّ
مِقَصٌّ ذ A مِقْرَاض [or single blade of scissors or shears], (S, A, K,) with which one cuts, or clips, or shears; (TA;) one of the things whereof a pair is called مِقَصَّانِ: (S, K:) or مِقَصَّانِ signifies the thing with which one cuts hair [&c.]; and has no sing., accord. to the lexicologists, though Sb assigns to it a sing.: (M:) some say, that the use of the sing. is a mistake of the vulgar: (MF:) the pl. is مَقَاصُّ. (A, TA.)

مُقَصَّصٌ
مُقَصَّصٌ ذ : see مَقْصُوصٌ, in two places. -A2- A tomb plastered with قَصّ [or gypsum]: and in like manner مُقَصَّصَةٌ applied to a city (مَدِينَة). (M, TA.)

مَقْصُوصٌ
مَقْصُوصٌ ذ Cut, clipped, or shorn; applied to hair [&c.]; as also ↓ قَصِيصٌ: (M, TA:) and to a wing; as also ↓ مُقَصَّصٌ. (A.) مَقْصُوصُ الخَنَاحِ A bird having the wing clipped. (S.) And ↓ مُقَصَّصٌ Having the forelocks clipped, or shorn. (Meyd, in Golius.)

##### Türkçe

**قَصَّهُ**
1 **قَصَّهُ** ذ , (S, M, A, Msb, K,) muzârîsi **قَصُ٣َ** , mastarı **قَصٌّ**, (M, Msb,) O onu kesti; (S, Msb;) yahut onu kırptı, yahut kırktı, yahut ondan kesti; (A, K;) yani saç, (S, M, A, K,) ve yün, (M,) ve tüy örtüsü, (A,) ve el ya da ayak parmağının tırnağı; (M, K;) **مِقَصّ** ile, bkz.: (A, K:) bunun gibi ↓ **قصّصهُ**, (M, A,) ve yer değiştirme ile **قَصَّاهُ**: (M:) yahut bu iki şekil şiddet (mübalağa) anlamı taşır: yahut sen **الظُّفْرَ وَنَحْوَهُ** ↓ **قَصَّيْتُ** dersin; anlamı: tırnağı ve benzerini yonttum. (Msb.) ― -b2- Ayrıca, O (bir dokumacı) ondan kesti; yani bir elbisenin yahut kumaş parçasının, atkısız çözgüden ibaret dokunmamış ucunu yahut kenarını. (M.) ― -b3- Ve O, kulaklarının uçlarını kesti. (IAar, M.) **قُصِّيهِ** bir rivayette geçer; anlamı: Onun kulaklarının uçlarından al. (TA.) [Fakat bu, **قصو** kökünden olabilir, bkz.] ― -b4- Ve [bundan dolayı,] **قَصَّ اللّٰهُ خَطَايَاهُ** (farzedilen mecaz:) Allah onun günahlarını azalttı; yahut [günahlarının hesabından] aldı yahut düşürdü. (TA, bir rivayetten.) -A2- **قَصَّ أَثَرَهُ**, (S, M, A, Msb, K,) muzârîsi **قَصُ٣َ** , (M, TA,) mastarı **قَصَصٌ**, (S, M, A, O, L, K,) K’nin bazı nüshalarında **قَصِيصٌ**, fakat birincisi doğrudur, (TA,) ve **قَصٌّ**, (T, M, K,) O, izini yahut ayak izlerini takip etti, peşine düştü; onu iz sürmeye, yahut izini bulmaya çalıştı; (S, M, A, Msb, K, vb.;) yahut bunu derece derece yaptı: (TA:) yahut geceleyin: yahut herhangi bir vakitte: (M, TA:) ki sonuncusu doğru açıklamadır: (TA:) ve **قَصَّهُ** aynı anlama gelir, (A, TA,) ve yine **اثره** ↓ **اقتصّ**, (S, K,) ve **اثره** ↓ **تقصّص**: (S, M, K:) ve **قَسَّ** bunun lehçe şeklidir. (TA.) Sen dersin: **خَرَجَ فُلَانٌ قَصَصًا فِى أَثَرِ فُلَانٍ**: Falan kimse, falanın ayak izlerini takip ederek, peşine düşerek çıktı. (TA.) Ve Kur’ân’da [xviii. 63] şöyle denmiştir, (S,) **فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا** (S, K): İkisi de geldikleri yol üzere geri döndüler; ayak izlerini yeniden izleyerek. (K, TA.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] **قَصَّ عَلَيْهِ الخَبَرَ**, (S, M, Msb, * K, *) ve **الحَدِيثَ**, ve **الرُّؤْيَا**, (A,) muzârîsi **قَصُ٣َ** , (M, TA,) mastarı **قَصَصٌ**, (M, TA,) yahut bu, mastarın yerine konmuş bir isimdir; böylece ona galip olmuştur, (S,) ve **قَصٌّ**, (M, TA,) yahut mastar yalnız ikincisidir ve birincisi yalnız isimdir, (Msb,) O, ona haberi/bilgiyi, (S, M, Msb,) ve hadisi/kıssayı, ve rüyayı, (A,) kendi düzgün tarzı üzere (**عَلَى وَجْهِهِ**) anlattı: (S, Msb:) yahut onu [ona] bildirdi: (K:) ve **الحَدِيثَ** ↓ **اقتصّ**: hadisi/kıssayı kendi düzgün tarzı üzere (**عَلَى وَجْهِهِ**) anlattı; (S, K, TA;) sanki onun izlerini takip edip ona göre anlatmıştır: (TA:) [yani hadisin yahut kıssanın seyrini takip etti:] ve **الخَبَرَ** ↓ **تقصّص**: haberdeki/bilgideki ayrıntıları derece derece ve ağır ağır takip etti yahut aradı. (M.) **قَصَّ** ayrıca, O, **خُطْبَة** denilen türden bir söylevi okudu yahut irad etti, anlamında da söylenir. (TA.) Ve Kur’ân’da [xii. 3] şöyle denmiştir: **نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ القَصَصِ**: Sana en güzel açıklama ile açıklarız: (K, TA:) yahut bazılarına göre **قَصٌّ**, bu anlamda kullanılan fiilin mastarıdır; **قَصَصٌ** ise bir isimdir [**قِصَّةٌ** ile eşanlamlı, bkz.]. (TA.) Ve İsrailoğulları hakkında bir rivayette şöyle denmiştir: **لَمَّا قَصُّوا هَلَكُوا**: yahut **لَمَّا هَلَكُوا قَصُّوا**: farklı rivayetlere göre: anlamı: Sözlere dayandıklarında ve amelleri ihmal ettiklerinde helâk oldular; yahut amelleri ihmal ederek helâk olduklarında, kıssalara meylettiler ve onlara dayandılar. (TA.) -A3- **قَصَّهُ المَوْتُ**, ve **قَصَّهُ عَلَى المَوْتِ**, yahut **مِنَ المَوْتِ**: 4’e bak.

**٢**
2 **قصّصهُ** ذ ve **قَصَّاهُ**: I’in birinci anlamına bak. -A2- **قصّص**, (S,) mastarı **تَقْصِيصٌ**, (A, K,) O, alçıyla sıvadı yahut yaptı (TA) bir evi, (S, K, TA,) ve bir kabri—ki bunu yapmak yasaktır— (A, TA,) alçıyla; (TA;) eşanlamlısı **جَصَّصَ**: (S, K:) Hicaz lehçesindendir. (TA, md. **جص**.)

**قاصّهُ**
3 **قاصّهُ** ذ , (Msb,) mastarı **مُقَاصَّةٌ** (A, Mgh, Msb) ve **قِصَاصٌ**, (S, A, Mgh, Msb, K,) [ikincisi daha yaygındır,] O (öldürülmüş kimsenin yakını; A, Mgh, TA; yahut yaralanmışın; Mgh; [yahut sakat bırakılmışın]) ona karşı kısas yaptı; onu öldürerek yahut yaralayarak, (S, * Mgh, Msb, K,) yahut sakatlayarak, (S, * Msb, K, *) böylece onunla denk/ödeş kılacak şekilde. (Mgh.) 8’e de bak. ― -b2- Bundan dolayı, (A, Mgh,) (mecaz:) O, onu kendisiyle denk/ödeş kıldı: genel olarak kullanılır. (Mgh.) Sen dersin: **قاصّ صَاحِبَهُ**, (S, Mgh, Msb, * K,) mastarları yukarıdaki gibi, (Msb,) (mecaz:) O, hesablaşmada, (S, Mgh, K,) yahut başka bir şeyde, (S, K,) arkadaşını kendisiyle denk/ödeş kıldı; ona borçlu olduğu şeyin benzerini ondan alıkoyarak; (Mgh;) arkadaşının kendisine borçlu olduğu bir borcu, kendisinin arkadaşına borçlu olduğu benzer bir borca karşılık kıldı: [fakat Fei ekler:] bu, **اـِقْتِصَاصُ الأَثَرِ**’den alınmıştır; ve buradan, öldürme ve yaralama ve sakatlama kısasıyla ilgili olan önceki anlam; ancak baskın anlam budur. (Msb.) Sen ayrıca dersin: **قَاصَصْتُهُ بِمَا كَانَ لِى قَبْلَهُ**, [yahut daha muhtemel **قِبَلَهُ**, yahut belki **عَلَيْهِ**,] (mecaz:) Ona, bana borçlu olduğu şeyin benzerini alıkoydum. (A, TA.) ISd der ki, (TA,) **قُوصَّ زَيْدٌ مَا عَلَيْهِ** ibaresi zikredilmiştir; ve benim kanaatime göre anlamı, (farzedilen mecaz:) Zeyd, borçlu olduğu şey hakkında hesaba çekildi: her ne kadar edat olmaksızın geçişli yapılmışsa da; çünkü **أُغْرِمَ** ve benzerlerinin anlamını içerir. (M, TA.)

**اقصّهُ**
4 **اقصّهُ** ذ , mastarı **اـِقْصَاصٌ**, O, onun için kısas yaptı; (M;) bunun gibi ↓ **اقتصّهُ**; (A; [o eserin bir nüshasında böyle; fakat bence bu, **اقصّهُ** yerine yahut **اقتصّ لَهُ**, bkz., yerine bir hatadır]) yahut **اقتصّ مِنْهُ**. (TA [fakat bu, **اقتصّ لَهُ** yerine bir hata gibi görünür.]) Sen dersin: **اقصّ فُلَانًا مِنْ فُلَانٍ**: O (bir vali yahut emir) falan kimse için falan kimseye karşı kısas yaptı, (S, K,) ikincisini, birincisini yaraladığı gibi yaralayarak, (S, Msb, K,) yahut ikincisini, birincisini öldürmesine karşılık öldürerek; (S, K;) ve benzeri. (TA.) ― -b2- **اقصّ الرَّجُلُ مِنُ نَفْسِهِ**: Adam, kendisine karşı kısas yapılmasına güç yahut yetki verdi, (K, TA,) ona, yaptığı şeyin benzerinin yapılması suretiyle; ister öldürme olsun ister sakatlama ister dövme ister yaralama. (TA.) [Bundan, şu söz:] **أَقْصَصْتُكَ الجُرْحَةَ** (mecaz:) Sana, şahitliği geçersiz kılacak herhangi bir şeyi ileri sürme yetkisi verdim. (A, * TA, md. **جرح**.) -A2- **ضَرَبَهُ حَتَّى أَقَصَّهُ مِنَ المَوْتِ**, (S, K,) ve **عَلَى المَوْتِ** ↓ **قَصَّهُ**, (K,) O, onu, ölüme yakın kılıncaya kadar dövdü: (S, K:) ve Fr şöyle derdi: **ضربه حتّى أَقَصَّهُ المَوْتَ** [yukarıdaki anlamda]. (S.) Sen [ayrıca] dersin: **أَقْصَصْتُهُ عَلَى المَوْتِ** [onu ölüme yakın kıldım]. (M.) Ve bir şair der ki,
فَقَدْ أَقْصَصْتَ أُمَّكَ بِالْهُزَالِ
anlamı: Sen, zayıflıkla anneni ölüme yakın kıldın. (TA.) ― -b2- Fr ayrıca dedi ki, (S,) **المَوْتُ** ↓ **قَصَّهُ** ve **أَقَصَّهُ المَوْتُ** [L ve TA’da **قَصَّهُ مِنَ المَوْتِ** ve **أَقَصَّهُ مِنْهُ**; bu bir yanlış yazım gibi görünür,] ikisi de: Ölüm ona yakın oldu, anlamındadır: (S, K:) yahut o, ölüm noktasına geldi, sonra kurtuldu; (TA;) ve bunun gibi **أَقَصَّتْهُ شَعُوبُ**: (M:) ve **أَقَصَّ على المَوْتِ**: o, ölüm noktasına geldi. (M.)

**٥**
5 **تقصّص** ذ ve **تَقَصَّى**: 8’e bak. -A2- **تقصّص أَثَرَهُ**: **قَصَّ اثره**’ye bak. ― -b2- **تقصّص الخَبَرَ**: **قَصَّ عَلَيْهِ الخَبَرَ**’e bak. ― -b3- **تقصّص كَلَامَهُ**: O, onun sözünü yahut konuşmasını hafızasında korudu. (AZ, M, K.)

**تقاصّوا**
6 **تقاصّوا** ذ Onlar, kısas yoluyla birbirleriyle ödeş/denk oldular, (M, TA,) öldürmeye karşı öldürme, yahut yaralamaya karşı yaralama. (M.) Bir şair der ki,
فَرُمْنَا القِصَاصَ وَكَانَ التَّقَاص
صُ حُكْمًا وَعَدْلًا عَلَى الْمُسْلِمِينَا
[Ve biz, bir tarafı bizimle ödeş/denk kılacak kısası istedik; çünkü kısas yoluyla insanların birbirleriyle ödeş/denk olması, Müslümanlar üzerine bir hüküm ve bir adalettir]: burada **التَّقَاصُّ**, şiirde iki sâkin harfi bir araya getirdiği için genel bir kaideden sapma örneğidir; bu yüzden bazıları onu farklı rivayet eder, **القِصَاصُ** diyerek; ve bunun türünden başka örnek yoktur; yalnız Akh’ın naklettiği bir beyit hariç:
وَلَوْلَا خِدَاشٌ أَخَدْتُ دَوَاب
بَ سَعْدٍ وَلَمْ أَعْطِهِ مَا عَلَيْهَا
fakat Aboo-Is-hلk, bu beyit sahihse, doğru okunuşun **دَوَابِبَ سَعْدٍ** olduğunu düşünür; çünkü şiirde bir harfin şeddeli oluşunu ayrı göstermek caizdir; yahut **رَوَاحِلَ سَعْدٍ**. (M, TA.) Bu, fiilin asıl anlamıdır. (TA.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (A, * Mgh, * TA,) [yahut Fei’ye göre bunun tersi söz konusudur, (3’e bak,)] (mecaz:) Onlar, hesapta, (S, A, Mgh, K,) yahut başka bir şeyde, (S, A, K,) birbirleriyle ödeş/denk oldular; biri, diğerinden, ötekinin ona borçlu olduğu şeyin benzerini alıkoyarak. (Mgh.)

**اقتصّ**
8 **اقتصّ** ذ O (saç [yahut benzeri]) **مِقَصّ** ile kesildi, yahut kırpıldı, yahut kırkıldı. (M, TA.) bunun gibi ↓ **تقصّص** ve **تَقَصَّى**. (M, TA.) -A2- **اقتصّ أَثَرَهُ**: **قَصَّ اثره**’ye bak. ― -b2- **اقتصّ الحَدِيثَ**: **قَصَّ عَلَيْهِ الخَبَرَ**’e bak. -A3- O, kısas yaptı; öldürmeye karşı öldürme, yahut yaralamaya karşı yaralama. (M.) Sen dersin: **اقتصّ لِفُلَانٍ مِنْ فُلَانٍ** (S, A, K): O, falan kimse için falan kimseye karşı kısas yaptı; ikincisini, birincisini yaraladığı gibi yaralayarak, yahut ikincisini, birincisini öldürmesine karşılık öldürerek, (S, K, TA,) ve benzeri; (TA;) bunun gibi **مِنْهُ** ↓ **أَقَصَّهُ**. (S, K.) [Son fiile, birinci anlama bak.] Ve ↓ **أَفَصَّهُ**, mastarı **اـِقْصَاصٌ**, [ayrıca] şu anlama gelir: O (Sultan) onu kısas olarak öldürdü. (Msb.) ― -b2- **اِقْتِصَاصٌ**, isim olarak, [yani aşağıdaki anlama karşılık bir fiili olmayan; gerçi bunun nasıl ileri sürülebileceğini görmüyorum; çünkü elbette **اُقْتُصَّ مِنْهُ** denebilir,] ayrıca şu anlama gelir: Kişinin yaptığı gibi kendisine yapılması; ister öldürme olsun ister sakatlama ister dövme ister yaralama. (TA.) ― -b3- 10’a da bak.

**استقصّ**
10 **استقصّ** ذ O, kısas istedi yahut talep etti; yani öldürmeye karşı öldürme, yahut yaralamaya karşı yaralama. (M.) ― -b2- **استقصّهُ**: O, ondan, kendisi için kısas yapmasını istedi: (S, A, Msb, K:) ve ↓ **اقتصّهُ** K’ye göre aynı anlama gelir; fakat müellif, O’daki şu pasajı yanlış anlayarak bunu söylemeye sürüklenmiştir: **تقصّص اثره مثل قَصَّهُ واقتصّهُ واستقصّهُ سَأَلَهُ أَنْ يُقِصَّهُ**, burada **واقتصّه** bir cümlenin sonudur. (TA.)

**قَصٌّ**
**قَصٌّ** ذ (M, K) ve ↓ **قَصَصٌ** (M, TA) Koyunun yününden kesilen, kırpılan, kırkılan şey. (M, K, TA.) **قُصَاصَةٌ**’ye de bak. -A2- Ayrıca, iki kelime de, (S, M, A, K,) ve ↓ **قَصْقَصٌ** (M, TA) Herhangi bir şeyin göğsü: (M, A, K) (M:) yahut onun başı, (S, K,) Farsçada سر سينه diye adlandırılır [yani göğsün başındaki çukur için kullanılan سَرْسِينَهْ]; koyunun yahut keçinin vb. **قَصَص**’ı böyledir: (S:) yahut onun ortasıdır: (M, K:) yahut onun kemiğidir, (M, K,) insanın yahut başka hayvanın; (TA;) [yani sternum;] göğsün ortasında, kaburgaların [yedi üst çiftinin] kıkırdak uçlarının yerleştirildiği yumuşak kemik: (Lth, TA:) çoğulu **قِصَاصٌ** [birincinin düzenli çoğulu]. (K.) Bundan şu söz: **هُوَ أَلْزَمُ لَكَ مِنْ شُعَيْرَاتِ قَصِّكَ**, (S,) yahut **هُوَ أَلْزَمُ بِكَ مِنْ شَعَرَاتِ قَصِّكَ**, ve ↓ **قَصَصِكَ**, (M, TA,) [O, senin göğsünün küçük tüylerinden yahut tüylerinden daha sıkı sana yapışıktır]: çünkü ne zaman kesilseler yeniden biterler: (As, TA:) anlamı: senden ayrılmaz; sen de onu kendinden atamazsın: nesebini inkâr eden kimseye uygulanır; ve ayrıca, üzerinde vacip olan bir hakkı inkâr edene de. (Sgh, TA.) ― -b2- Ayrıca, aynı üç kelime, (birincisi ve ↓ ikincisi TA’ya göre, ↓ üçüncüsü K’ye göre) ve ↓ **قَصِيصٌ**, (K,) Göğüs kıllarının bittiği yer. (K, TA.) -A3- **قَصٌّ**, (JK, ve M’nin bir nüshasında bir yerde böyle, ve TA’da,) yahut ↓ **قِصٌّ**, (M’nin bir nüshasında bir yerde böyle) ve ↓ **قَصَّةٌ** ve ↓ **قِصَّةٌ**, (M,) **جَصٌّ** ile aynı, (JK,) yahut **جِصٌّ**, (M,) [yani alçı;] **قَصَّةٌ**, Hicaz lehçesinde **جصّ** ile eşanlamlıdır: (S, Msb) (S:) yahut ↓ **قَصَّةٌ** ve ↓ **قِصَّةٌ**, (K,) ikincisi IDrd rivayetiyle, (TA,) ve Aboo-Bekr tarafından kesre ile olduğu söylenmiş, başkaları tarafından fetha ile olduğu söylenmiştir, (Seer, TA,) **جَصَّةٌ** [ve **جِصَّةٌ**, **جَصٌّ** ve **جِصٌّ**’ün tekili] ile eşanlamlıdır: (K:) yahut **جصّ** [yahut alçı] taşları demektir: (TA:) çoğulu **قِصَاصٌ** [**قَصَّةٌ**’nin düzenli çoğulu]: (K:) ve ↓ **قَصَّاصٌ**, **قَصٌّ**’un lehçe şeklidir [görünüşe göre **جَصٌّ** ve **جِصٌّ** ile eşanlamlı olarak], bir isimdir; **جَيَّارٌ** gibi [ki o, **جِيرٌ** ve **جَِصٌّ** ile neredeyse, hatta tam olarak, eşanlamlıdır]. (M, L.) Zeyneb’in bir rivayetinde şu ifade geçer: **عَلَى مَلْحُودَةٍ** ↓ **يَاقَصَّةً** [Ey gömülü cesetler üzerine alçı!] bununla, hitap edilenlerin bedenlerini **جصّ** ile yapılmış kabirlere, ruhlarını da kabirlerdeki cesetlere benzetir. (TA.)

**قِصٌّ**
**قِصٌّ** ذ : **قَصٌّ**’a bak, son anlam; orada üç yerde.

**قَصَّةٌ**
**قَصَّةٌ** ذ : **قَصٌّ**’a bak, son anlam; orada üç yerde.

**قُصَّةٌ**
**قُصَّةٌ** ذ Alnın üzerindeki saç; eşanlamlısı **نَاصِيَةٌ**, (M, A,) yahut **شَعَرُ النَّاصِيَةِ**; (S, K;) bazılarına göre, (TA,) atın: (M, TA:) yahut onun yüz üzerine doğru gelen kısmı: (M, TA:) ve kadının **ناصية**’si: (M:) yahut **طُرَّة**, yani **ناصية**, [yahut başın ön saçı,] alnın karşısı hizasında (**حِذَآءَ**) kesilen: (Mgh, Msb:) yahut kadının, başının ön kısmında, o kısmın saçını keserek yaptığı şey; şakaklarının üzeri hariç: (TA:) yahut bazılarına göre anlamı şudur, (Mgh,) yahut ayrıca şu anlama da gelir, (M, A,) herhangi bir saç lülesi: (M, A, Mgh:) çoğulu **قُصَصٌ** (M, Msb, K) ve **قِصَاصٌ**. (M, K) **قُصَاصٌ**’a da bak.

**قِصَّةٌ**
**قِصَّةٌ** ذ Bir kıssa; bir anlatı: (S, M, TA:) ve yazılmış olan şey: (S, K:) ve bir iş; yahut bir dava/hal: (S, Msb, K:) ve ↓ **قَصَصٌ** birinci yukarıdaki anlamda bununla eşanlamlıdır; (S, * M, A, * Msb, * TA;) ve anlatılmış bir kıssa yahut anlatı demektir: (M, TA:) ve ↓ **قَصِيصَةٌ** da, [yukarıdaki birinci anlamda] **قِصَّةٌ** ile eşanlamlıdır, (A, K,) ve ↓ **قَصِيصٌ** da böyledir: (A:) **قِصَّةٌ**’nin çoğulu **قِصَصٌ**’tır, (S, Msb, K,) ve **أَقَا صِيصُ** çoğulun çoğuludur: (A, * TA:) ve ↓ **قَصِيصَةٌ**’nin çoğulu **قَصَائِصُ**’tur. (A, * TA.) Sen dersin: **لَهُ قِصَّةٌ عَجِيبَةٌ** ve **قَصَصٌ** vb. [Onun bir acayip kıssası vardır]. (A.) Ve **فِى رَأْسِهِ قِصَّةٌ** (mecaz:) Onun başında bir söz vardır; yahut benzeri. (TA.) Ve **مَا قِصَّتُكَ**: Senin işin nedir? yahut halin nedir? (Msb.) Ve **رَفَعَ قِصَّةً اـِلَى السُّلْطَانِ**: O, bir işi yahut davayı sultana arz etti. (A.) -A2- **قَصٌّ**’a da bak, son anlam.

**قَصَصٌ**
**قَصَصٌ** ذ : **قَصٌّ**’a bak, birinci anlam. -A2- **قِصَّةٌ**’ye de bak. -A3- **قصٌّ**’a yine bak, ikinci ve üçüncü anlamlar.

**قَصَاصٌ**
**قَصَاصٌ** ذ : **قُصَاص**’a bak.

**قُصَاصُ الشَّعَرِ**
**قُصَاصُ الشَّعَرِ** ذ ve ↓ **قِصَاصُهُ** ve ↓ **قَصَاصُهُ**, (S, M, A, Mgh, K,) bu üç şekilden birincisi en yaygındır, (S,) Saçın bittiği yer; (As, S, M, A, * Mgh, K,) başın ön kısmında ve arka kısmında; (As, S, M) (M;) yahut ön kısmında veya arka kısmında; (K;) yahut başın ön kısmında ve onun çevresinde; (A;) yahut başın ön kısmında veya onun çevresinde; (Mgh;) yahut başın ortasında: (TA:) yahut ensenin arka ucudur: (M, TA:) yahut [saçın] arka ve ön ve çevre olmak üzere bütün çevrimi; ve ayrıca **الشَّعَرِ** ↓ **قُصَاصَةُ** da denir: (TA:) ve **الشَّعَرِ** ↓ **مَقَصُّ**, bunun çoğulu **مَقَاصُّ**’tur, **قُصَاصُهُ** ile aynı anlama gelir; (As, TA;) yahut makasla tutulduğu yer: (TA:) **القُصَاصُ** ayrıca, başın ortasında makasın yürüdüğü çizgi boyunca olan yer demektir: (M, K:) yahut ensenin arka ucu: (K:) yahut saçın bittiği yer (K, TA) başın ön kısmında; yahut onun ön ve arka kısmında; daha önce açıklandığı üzere. (TA.) ― -b2- Sen ayrıca dersin: **عَضَّ بِقُصَاصِ كَفَّيهْهِ**, anlamı, (mecaz:) İki elinin birleştiği yerde, iki elinin uçlarını ısırdı. (A, TA.)

**قِصَاصٌ**
**قِصَاصٌ** ذ : **قُصَاص**’a bak. -A2- Ayrıca, (S, M, Msb, K,) ve ↓ **قَصَاصَآءُ**, (M’nin bir nüshasında ve CK’de ve K’nin bir yazma nüshasında böyle; [TA’da ↓ **قُصَاصَآءُ**; bence bu hatadır,]) ve ↓ **قِصَاصَآءُ**, (M, K,) [birincisi 3’ün mastarıdır, bkz.,] **قَوَدٌ** ile aynı; (S, K;) kısas; öldürmeye karşı öldürme, yaralamaya karşı yaralama, (M, Msb, TA,) ve sakatlamaya karşı sakatlama. (Msb.)

**قَصِيصٌ**
**قَصِيصٌ** ذ : **مَقْصُوصٌ**’a bak: -A2- ve **قِصَّةٌ**’ye: -A3- ve **قَصٌّ**’a, üçüncü anlam.

**قُصَاصَةٌ**
**قُصَاصَةٌ** ذ Saçtan, (Lh, M, A,) ve elbisenin yahut kumaş parçasının dokunmamış ucundan yahut kenarından, (M,) **مِقَصّ** ile (A,) kesilen kırpıntılar yahut kesilip atılan şey. (M, A.) ― -b2- **قُصَاص**’a da bak.

**قَصِيصَةٌ**
**قَصِيصَةٌ** ذ Bir deve, (M, K,) yahut at, yahut benzeri, (M,) onunla ayak izleri, (M,) yahut yolculuk develerinin ayak izleri takip edilir yahut peşine düşülür: (K:) çoğulu **قَصَائِصُ**. (Ibn-'Abbلd, TA.) -A2- **قِصَّةٌ**’ye de bak, iki yerde.

**قَصَاصَآءُ**
**قَصَاصَآءُ** ذ , yahut **قُصَاصَآءُ**, ve **قِصَاصَآءُ**: **قِصَاصٌ**’a bak.

**قَصَّاصٌ**
**قَصَّاصٌ** ذ : **قَصٌّ**’a bak, son anlam.

**قَصْقَصٌ**
**قَصْقَصٌ** ذ : **قَصٌّ**’a bak, ikinci ve üçüncü anlamlar.

**قَاصٌّ**
**قَاصٌّ** ذ Bir kıssayı yahut anlatıyı (K, TA) düzgün seyri içinde anlatan; sanki onun manalarını ve lafızlarını takip eder; yahut kıssaları/anlatıları anlatan; bazılarına göre, kıssadan kıssaya koştuğu için: (TA:) çoğulu **قُصَّاصٌ**. (A, TA.) ― -b2- Ve **خُطْبَة** denilen türden söylevi okuyan yahut irad eden kimse. (TA.)

**أَقَاصِيصُ**
**أَقَاصِيصُ** ذ : **قِصَّةُ**’ye bak.

**مَقَصُّ الشَّعَرِ**
**مَقَصُّ الشَّعَرِ** ذ : **قُصَاص**’a bak.

**مِقَصٌّ**
**مِقَصٌّ** ذ Bir **مِقْرَاض** [makasın yahut kırkma aletinin tek bıçağı], (S, A, K,) onunla kesilir, kırpılır, kırkılır; (TA;) bir çifti **مِقَصَّانِ** diye adlandırılan şeylerden biri: (S, K:) yahut **مِقَصَّانِ**, saç vb. kesilen şey demektir; lugatçılara göre tekili yoktur; gerçi Sb ona bir tekil nispet eder: (M:) bazıları tekilin kullanımının avamın hatası olduğunu söyler: (MF:) çoğulu **مَقَاصُّ**’tur. (A, TA.)

**مُقَصَّصٌ**
**مُقَصَّصٌ** ذ : **مَقْصُوصٌ**’a bak, iki yerde. -A2- **قَصّ** [yahut alçı] ile sıvanmış bir kabir; ve aynı şekilde **مُقَصَّصَةٌ**, bir şehre (**مَدِينَة**) nispetle. (M, TA.)

**مَقْصُوصٌ**
**مَقْصُوصٌ** ذ Kesilmiş, kırpılmış, kırkılmış; saça vb. uygulanır; bunun gibi ↓ **قَصِيصٌ**: (M, TA:) ve kanada uygulanır; bunun gibi ↓ **مُقَصَّصٌ**. (A.) **مَقْصُوصُ الخَنَاحِ**: Kanadı kırpılmış kuş. (S.) Ve ↓ **مُقَصَّصٌ**: perçemleri kırpılmış yahut kırkılmış olan. (Meyd, Golius’ta.)
