# قص — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B5/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قص

باب القاف والصاد
قص : قال الليث : القصُّ هو المُشاشُ
المغروزُ فيه أطرافُ شراسِيفِ الأضلاع في وسط الصدرِ .
وقال الأصمعيُّ : يقال في مَثَلٍ : هو ألزمُ لكَ من شُعَيراتِ قَصّك ، وذلك أنها كلما جُزَّتْ نبتتْ ، وأنشد هوَ أَو غيرُه :
كم قَدْ تمَشَّشْتَ مِن قَصَ وإنفحة
جاءتْ إليكَ بِذَاكَ الأَضؤُن السُّودُ
ورُوي عن صفوانَ بن محرزٍ أنه كان إذا قرأَ : ( ظُلِمُواْ وَسَيَعْلَمْ الَّذِينَ ) ( الشعراء : 227 ) ، بكى حتى نقولَ قد انْدَقَّ قَصَصُ زَوْره وهو مَنْبتُ شَعرهِ على صدرهِ ، ويقالُ له : القصصُ والقَصُّ أيضاً .
وقال الليث : القصُّ أخذ الشّعَر بالمِقَصِّ قلت : أصل القصِّ القطعُ .
وقال أبو زيد : قصصتُ ما بينهما أي : قطَعتُ .
قال : والمِقصُّ ما قصصت به أي : قطعتَ به .
قلتُ : والقِصاصُ في الجراح مأخوذٌ من هذا إذا اقتصَّ له منه يجرَحُه مثلَ جرحِه إياهُ أو قتَله به .
وقال الليث : القِصاصُ والتَّقَاصُّ في الجراحاتِ والحقوق شيءٌ بشيء ؛ وقد اقتص من فلانٍ ، والاستقْصاصُ أن يطلُبَ أن يُقصَّ ممن جرحهُ ، وقد أَقصصتُ فلاناً من فلانٍ أقِصُّه إقصاصاً وأمْثَلْته إمثالاً فاقتَصّ منه وامتثل .
قال : والقُصة تتخذُها المرأةُ في مُقَدَّم رَأسها تقُص ناحيَتيها عدا جَبينها ، وقُصاصة الشَّعَر نهايةُ مَنْبتِه من مُقدَّم الرأس ، ويقال : هو ما استدارَ به كله من خَلفٍ وأمامٍ وما حواليهِ ، ويقالُ : قَصاصةُ الشَّعَر .
وقال الأصمعي : يقال : ضربه على قصاص شعره ومقصِّ شعره ومقاصِّ .
وقال شمر : يقالُ : قُصاصُ شَعرِه وقَصاصُ : أيْ : حيثُ ينتهي منْ مقدَّمه ومؤخّره .
سلمة عن الفراء قال : ضربهُ على قُصاصِ شَعره وقِصاص شعرهِ .
وقال الليث : القصيصُ نبتٌ ينبتُ في أصُولِ الكمْأةِ .
قال : وقد يُجعَلُ القصيصُ غِسْلاً للرأس كالخَطْميِّ .
وأنشد :
جَنَيتُه من مُجتَنى عَوِيص
من مَنبِتِ الأَجردِ والقصيص
وقال الأصمعي : القصيصةُ نبتٌ يخرج إلى جانبِ الكمْأَةِ .
وقال الليث : القصُّ فعلُ القاصِّ ، إذا قصَّ القصَصَ والقِصّة معرُوفةٌ ، ويقال في رَأسِه قِصةٌ يعني الجُملةَ من الكلام ، ونحوه قول الله : ( نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ ) ( يوسف : 3 ) .
قولُه : ( أَحْسَنَ الْقَصَصِ ( : أي : أحسنَ البيان ، والقاصُّ الذي يأتي بالقصة مِن فصها يقال : قصصتُ الشيء إذا تَتَبعتُ أثَرَه شيئاً بعد شيء .
ومنه قوله : ( مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَقَالَتْ لأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ ) ( القصص : 11 ) ، أي : اتبعِي أَثره .
وقوله : ( فَارْتَدَّا عَلَىءَاثَارِهِمَا قَصَصًا ) ( الكهف : 64 ) ، أي : رَجعا مِنَ الطريق الذي سَلكاه فيقصّان الأثر .
قلت : أصل القَصِّ : اتِّباع الأثر ، يقال : خرج فلانٌ قَصَصاً في إثر فلانٍ وقصّاً . وذلك إذا اقتَصَّ أثره ، وقيل : للقاصِّ يَقُصُّ القَصص لاتباعه خبراً بعد خبرٍ وسوقهِ الكلام سوقاً .
وقال أبو زيد : تَقَصَّصْتُ كلام فلان ، أي : حفظته .
وقال الليث : يقال للشَّاةِ : إذا استبان ولدها قد أقصَّتْ فهي مُقِصٌّ .
وقال أبو زيد وأبو عبيدة وغيرهما : أقصَّتِ الفرسُ فهي مُقِصٌّ إذا حملت ، ولم أسمعه في الشَّاءِ لغير الليث .
ابن الأعرابي : لَقَحتِ الناقة وحملَت الشاةُ وأقصَّتِ الفرسُ إذا استبان حملها .
وقال الليث : القَصْقاصُ نعتٌ من صوت الأسد في لُغةٍ . قال : والقَصْقَاصُ أيضاً نعتٌ للحيَّة الخبيثة .
قال : ولم يجيء بناءٌ على وزن فعلالٍ غيره ، إنما حَدُّ أبنية المضاعف على زِنة فُعْلُل أو فُعلولٍ أو فِعْلِلٍ أو فِعْلِيلٍ مع كل مقصورٍ ممدود مثله ، وجاءت خمس كلمات شواذَّ وهي : ضُلَضِلَةٌ وزَلَزِلَ وقَصْقاصٌ والقَلَنْقَلُ والزِّلزَالُ ، وهو أعمُّها لأن مصدر الرباعي يحتمل أن يُبنى كله على فِعلالٍ وليس بمطردٍ ، وكل نعتٍ رباعيَ فإن الشعراء يبتنونه على فُعالِل مثل قُصاقِص ، كقول الشاعر القائل في وصف بيتٍ مصوَّر بأنواع التصاوير :
فيه الغُواةُ مُصَوَّرُون فحاجلٌ منهم وراقِصْ
والفيلُ يرتكبُ الرّداف عليه والأسد القُصاقِصْ
قال : وقُصاقِصَةُ موضعٌ ورجلٌ قَصْقَصَةٌ وقُصاقِصٌ إذا كان قصيراً ، رواه أبو عبيد عن أصحابه .
وقال الأصمعي : إذا كان في الرَّجل قِصرٌ وغلظٌ مع شدة فهو قُصْقُصَةٌ وقُصاقِصٌ .
وأما ما قاله الليث في القَصْقَاص بمعنى صوت الأسد ونعت الحيَّة الخبيثة فإني لم أجده لغير الليث وهو شاذٌّ إن صحَّ .
وقال الأصمعي : يقال للزَّامِلةِ الضعيفة : قَصِيصَةٌ .
أبو عبيد عن أبي زيد : أقَصَّتْهُ شَعوب إقصاصاً ، إذا أشرف عليها ثم نجا .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَقَالَتْ لأُخْتِهِ
قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ } ( القصص : 11 ) معناه : اتبعي أثره .
وقال الأصمعي : ضربه ضرباً أقَصَّهُ من الموت ، أي : أدناه من الموت حتى أشرف عليه .
وفي الحديث : ( نهى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن تَقْصِيصِ القُبور ) .
قال أبو عبيد : التَّقْصِيصُ هو التَّجْصيص وذلك أن الجصَّ يقال له : القَصَّةُ ، يقال : قَصَّصْتُ البيت وغيره إذا جَصَّصْتَهُ .
وفي حديث عائشة أنها قالت للنساء لا تغتسلن من المحيض حتى تَرَين القَصَّة البيضاء .
قال أبو عبيد : معناه : أن تخرج القُطنة أو الخرقة التي تحتشي بها المرأة كأنها قَصَّةٌ لا يخالطها صفرةٌ ولا تريَّةٌ .
قال : وقد قيل : إِن القَصَّة شيءٌ كالخيط الأبيض يخرج بعد انقطاع الدَّم كله ، وأما التَّريّة فالخفيُّ اليسير وهو أقل من الصفرة .
أبو مالك : أسدٌ قُصاقِصٌ ومُصامِصٌ وفُرَافِصٌ : شديدٌ ، ورجلٌ قُصاقِصٌ فُرافِصٌ يُشَبّهُ بالأسد .

باب القاف والصاد
قص
( صندق ) : قال الليث : الصُّنْدوق : لُغة في السُّنْدُوق ، ويُجمع صَناديق .
( قنصر ) : وقال : قُناصِرِين : موضعٌ بالشام .
( قرصد ) : وذكر بعضُ مَن لا يوثق بعربيَّته : القَرصَد للقِصْرِيِّ وهو بالفارسية كَفَه . ولا أَدْرِي ما صحَّته .
( قرمص ) : أبو عبيد : القُرْمُوص : وَكْرُ الطائر حيث يَفحَص عن الأرض .
قال أبو النجم :
عن ذي قرامِيصَ لها مُحَجَّل
قال : قراميصُ ضَرْعها بَواطن أفخاذها في قول بعضهم .
قال أبو الهيثم : أراد أنها تؤثر لِعظَم ضَرعِها : إذا بَرَكتْ مِثل قُرموص القَطَاة إذا جَثَمَتْ .
قال : ويقالُ لحُفْرة الصائد قُرْمُوص .
قلت : وكنت في البادية فهبَّتْ ريحٌ عَرِيَّةٌ فرأيتُ مَن لا كنّ له مِن خَدَمِهم يَحْتفِرُون حُفَراً في الأرض السَّهلة ويَبيتون فيها ويُلقُون أهدامهم فَوْقهم ، يردُّون بذلك برْدَ
الشمال عنهم ، ويسمُّون تلك الحُفَر القراميص .
وقد تقرْمَصَ فلانٌ في قُرْمُوصه : إذا انقبض فيه .
وأنشد ابن الأعرابيّ :
جاءَ الشِّتاءُ ولمَّا أتَّخِذْ رَبَضاً
يَا وَيْحَ نفْسِيَ مِن حَفْر القراميص
وقال أبو زيدٍ : في وجهِهِ قِرْماصٌ إذا كان قصيرَ الخَدَّين .
ابن بزرج في وَجهه قِرْماصٌ ، أي : قِصَرُ خدَّين .
( صمقر ) : وقال شمر وغيره : يومٌ مُصْمَقِرّ : إذا كان شديد الحرّ ، والميم زائدة .
ويقال : اصْمَقَرَّ اللَّبَنُ فهو مُصمَقِرّ : إذا اشتدَّت حُموضُته ، والميمُ فيه أيضاً زائدة .
يقال : جاءنا بصَقْرَة ما تُذاق حُموضته .
( قرصم ) : أبو عبيد عن الأصمعيّ : قرصمْتُ الشيءَ : كسرتُه .
وقال شمر : قَرْصَمْتُه : قطعتُه . وقَرصَمتُه : كسَرْتُه .
( قرفص ) : ( والقرافصة : اللُّصوص ، سُمُّوا قرافصةً لشدِّهم يدَ الأسير تحت رجليه ) .
وفي حديثِ قَيْلةَ أنها وَفَدَتْ على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فرأتْه وهو جالسٌ القُرْفُصاء .
قال أبو عبيد : القُرفصاء : جِلسةَ المحتبي ، إلا أنّه لا يَحتبي بثوبٍ ولكن يَجعل يديه مكانَ الثَّوْب على ساقَيْه .
قال : وقال الفرّاء : جلس فلانٌ القُرْفصاء ، ممدود مضموم .
قال بعضهم : القِرْفِصَى مكسور الأول مقصور .
وقال شمر : قال ابن الأعرابي : قعَد فلان القُرْفُصاء ، ( فاعلم ) ، وهو أن يَقعُد على رجليه ويَجمع رُكبتيه ويَقبِض يديه إلى صدره .
وقال غيره : قَرْفَصْتُ الرجُل : إذا شدَدْتَه .
( صلقم ) : وقال الليث : الصَّلْقَمَةُ : تَصَادُم الأنياب .
وأنشد :
أَصْلَقَهُ العزُّ بنابٍ فاصْلَقَم
قال : والصِّلْقام : الضَّخْم من الإبل .
وأنشد :
يَعلو صَلاَقِيمَ العظامِ صَلْقَمُهْ
أي : جسمه العظيم .
( قصمل ) : قال : والقَصْمَلَة : شدَّة العضّ والأكل .
ويقال : ألقاه في فيه فالْتَقمه القَصْمَلَى .
وأَنشد في صفة الدَّهر :
والدَّهْرُ أَحْبَى يَقْتُل المَقاتلا
جارحةً أنيابُه قَصامِلا
وقال أبو النجم :
وليس بالفيَّادة المقَصْمِلِ
( ابن الأعرابيّ : يقالُ : رميتُ أرنباً فدرْ بَيْتُها وقصملتها وقرْمَلْتُها : إذا صرعتَها . ورجرحته مِثله . ورميتُه بحجرٍ فتَدَرْبَى ) .
قال : والقَصملة : دوْيبَّة تقع في الأضراس فلا تلبث أن تُقَصْمِلَها حتى تَهتِكَ فمَ الإنسان .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قَصْمَلَ الرجل : إذا قاربَ الخُطَى في مشيِه .
قلت : القَصْمَلة مأخوذة من القَصْل ، وهو القَطْع والميم زائدة . وسيفٌ مِقْصَل وقَصَّال : قاطع .
( قصلم ) : وفحلٌ قِصلامٌ : قُضوضٌ .
وأنشد شمر :
سِوى زِجَاجاتٍ مُعِيدٍ قِصْلامْ
( والمُعِيد : الفحل الذي أَعاد الضِّرَاب في الإبل مرَّةً بعد أخرى ) .
( قنصف ) : وقال الليث : القِنصِف : طُوطُ البَرديّ نفسُه .
( صقلب ) : ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الصِّقْلاب : الرجل الأبيض .
وقال أبو عمرو : هو الأحمر .
وأنشد لجندلٍ الطُّهَوِيّ :
بينَ مَقَذَّيْ رأسِه الصِّقْلابِ
قلت : الصَّقالبةُ : جِيلٌ حُمْر الألوان صُهْبُ الشُّعور يُتاخِمُون بلادَ الْخزَر في أعالي جبل الرُّوم .
وقيل للرجل الأحمر صِقلاب على التشبيه بألوان الصَّقالبة .
( قرنص ) : وقال الليث : القَرانيص : غُرَزٌ في أعلى الخُفّ ، واحدها قُرْنُوص .
قلتُ : ويقال للبازي إذا كُرِّزَ قد قُرْنِصَ قَرْنصةً فهو مُقَرْنَص .
وقال الليث : قَرْنَسَ البازِي ، فعل له لازمٌ ، إذا كُرِّزَ ، وخِيطَتْ عيناه أوَّلَ ما يصَاد ، رواه بالسِّين على فِعللِ .
وغيرُه يقول : قَرْنَصِ البازِي .
وقال غير هؤلاء : قَرْنص الدِّيكُ وقَرْنَسَ إذا قَوْزَع من دِيكٍ آخر .
 ( قصفل ) : وفي ( نوادر الأعراب ) : قَصْفَل الطعامَ ، وقَصمَلَه ، وقَصْبَله : إذا أكلَه أجْمَع .

### Türkçe

**باب القاف والصاد**
**قص**: Leys dedi: **القصُّ** göğsün ortasında, kaburgaların kıkırdaklarının uçlarının içine saplandığı, içine gömülü **المُشاشُ**tur.

Asmaî dedi: Bir meselde şöyle denir: “O, senin için **شُعَيراتِ قَصّك**’ten daha yapışıktır”; bu, şundan dolayıdır ki onlar her ne zaman kesilse biter. Ve o yahut başkası şu beyti okudu:
Ne çok **قَصَ** ve şirden çiğnedin,
Sana bununla kara koyunlar geldi.

Safvân b. Mahrez’den rivayet olundu: O, ( **ظُلِمُواْ وَسَيَعْلَمْ الَّذِينَ** ) ( **الشعراء : 227** ) okuduğu zaman ağlardı; öyle ki “göğsü üzerindeki, göğsünde saçının bittiği yer olan **قَصَصُ زَوْره** parçalandı” derdik. Ve ona **القصصُ** ve **القَصُّ** da denir.

Leys dedi: **القصُّ** saçın **المِقَصِّ** ile alınmasıdır. Ben dedim: **القصِّ**’in aslı kesmektir.

Ebû Zeyd dedi: “**قصصتُ** ما بينهما” yani: kestim.

Dedi: **المِقصُّ** “onunla **قصصت**” yani: onunla kestin (şey)dir.

Ben dedim: Yaralarda **القِصاصُ** bundan alınmıştır; ona ondan kısas yapıldığı zaman, onu kendisinin ona açtığı yara gibi yaralar yahut onu onunla öldürür.

Leys dedi: Yaralarda ve haklarda **القِصاصُ** ve **التَّقَاصُّ**, bir şeyin bir şeye (karşılığı)dır; “falancadan kısas aldı” denir. **الاستقْصاصُ** ise, kendisini yaralayandan kendisi için kısas yapılmasını istemesidir. “Falancayı falancıdan kısaslandırdım” ( **أَقصصتُ** فلاناً من فلانٍ ) derim; onu **إقصاصاً** ile kısaslandırırım ve **إمْثَالاً** ile misilleme yaptırırım; o da ondan kısas aldı ve misilleme yaptı.

Dedi: **القُصة** kadının başının ön tarafında edindiği (saç)tır; alnı hariç iki yanını keser. **قُصاصةُ الشَّعَر** ise başın ön tarafından saçın bitişinin sonudur. Ve denir ki: O, arkadan ve önden ve çevresinden onunla bütünüyle yuvarlaklaşan şeydir; ve denir: **قَصاصةُ الشَّعَر**.

Asmaî dedi: “Onu saçının **قصاص**’ı üzerine, saçının **مقصِّ**’ı üzerine ve **مقاصِّ** üzerine vurdu” denir.

Şemmer dedi: “**قُصاصُ شَعرِه** ve **قَصاصُ**” denir; yani: önünden ve arkasından bittiği yer.

Seleme, Ferrâ’dan: “Onu saçının **قُصاصِ**’ı üzerine ve saçının **قِصاص**’ı üzerine vurdu” dedi.

Leys dedi: **القصيصُ** keme’nin köklerinde biten bir ottur.

Dedi: **القصيصُ** baş için, **الخَطْميِّ** gibi bir yıkama maddesi yapılabilir.

Ve şu beyti okudu:
Onu, çetin bir toplanacak yerden topladım;
**الأَجردِ** ve **القصيص**’in bittiği yerden.

Asmaî dedi: **القصيصةُ** keme’nin yanına çıkan bir ottur.

Leys dedi: **القصُّ**, **القاصِّ**’ın fiilidir; **القصَصَ** ve **القِصّة**’yi kestiği (anlattığı) zaman. **القِصّة** bilinir. “Başında **قِصةٌ** var” denir; yani sözün bir bütününü (kasteder). Bunun benzeri Allah’ın sözü: ( **نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ** ) ( **يوسف : 3** ).

Onun sözü: ( **أَحْسَنَ الْقَصَصِ** ): yani en güzel beyan. **القاصُّ** ise, hikâyeyi eklem yerinden getirendir; “**قصصتُ** الشيء” denir, bir şeyi izini şeyden sonra şey olarak takip ettiğim zaman.

Bundan da onun sözü: ( **مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَقَالَتْ لأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ** ) ( **القصص : 11** ); yani: izini takip et.

Ve onun sözü: ( **فَارْتَدَّا عَلَىءَاثَارِهِمَا قَصَصًا** ) ( **الكهف : 64** ); yani: tuttukları yoldan geri döndüler; böylece izi izlerler.

Ben dedim: **القَصِّ**’in aslı iz sürmektir. “Falanca, falancanın izinde **قَصَصاً** ve **قصّاً** çıktı” denir. Bu, onun izini takip ettiği zamandır. Ve denildi ki: **القاصِّ**’a, **القَصص**’ı anlatması, haberden sonra haberi takip etmesi ve sözü sevk edişle sevk etmesi sebebiyledir.

Ebû Zeyd dedi: “Falancanın sözünü **تَقَصَّصْتُ**” yani: onu ezberledim.

Leys dedi: Koyuna, yavrusu belirginleştiği zaman “**قد أقصَّتْ**” denir; o da **مُقِصٌّ**dur.

Ebû Zeyd, Ebû Ubeyde ve başkaları dedi: Kısrak, gebe kaldığı zaman “**أقصَّتِ**” denir; o da **مُقِصٌّ**dur. Bunu koyunda Leys’ten başkasından işitmedim.

İbnü’l-A‘râbî: Deve döl tuttu, koyun yüklendi, kısrak **أقصَّتِ**; hamli belirginleştiği zaman.

Leys dedi: **القَصْقاصُ**, bir dilde aslanın sesinden bir niteleme (sıfat)tır. Dedi: **القَصْقَاصُ** ayrıca habis yılanın da nitelemesidir.

Dedi: Onun dışında **فعلالٍ** vezni üzere bir yapı gelmemiştir. Ancak ikizli (muda‘‘af) yapıların sınırı **فُعْلُل** yahut **فُعلولٍ** yahut **فِعْلِلٍ** yahut **فِعْلِيلٍ** veznindedir; her bir maksur ve memdud onun benzeriyle (gelir). Beş kelime şâz olarak geldi; onlar: **ضُلَضِلَةٌ** ve **زَلَزِلَ** ve **قَصْقاصٌ** ve **القَلَنْقَلُ** ve **الزِّلزَالُ**. Bu, onların en umumîsidir; çünkü dörtlünün masdarı, bütünüyle **فِعلالٍ** üzerine bina edilmeyi ihtimal eder; fakat muttarid değildir. Her dörtlü nitelemeyi şairler **فُعالِل** üzerine bina ederler; **قُصاقِص** gibi. Şu şairin, türlü tasvirlerle tasvir edilmiş bir evin vasfında söylediği gibi:
İçinde azgınlar tasvir edilmiş; onlardan bir kısmı sekerek, bir kısmı da dans ederek.
Fil, üzerinde biniciyle biner; ve aslan **القُصاقِصْ**.

Dedi: **قُصاقِصَةُ** bir yerdir. Ve bir adam, kısa olduğu zaman **قَصْقَصَةٌ** ve **قُصاقِصٌ**dur. Bunu Ebû Ubeyd, ashabından rivayet etti.

Asmaî dedi: Adamda kısalık ve kalınlık, şiddetle birlikte bulunduğu zaman o **قُصْقُصَةٌ** ve **قُصاقِصٌ**dur.

Leys’in **القَصْقَاص**’ı aslanın sesi ve habis yılanın nitelemesi manasında söylediğine gelince: Ben onu Leys’ten başkasında bulmadım; sahihse şâzdır.

Asmaî dedi: Zayıf yük hayvanına “**قَصِيصَةٌ**” denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**أقَصَّتْهُ** **شَعوب** **إقصاصاً**” (denir); ona yaklaştığı sonra kurtulduğu zaman.

Allah, aziz ve celîl, dedi: ( **مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَقَالَتْ لأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ** ) ( **القصص : 11** ); manası: izini takip et.

Asmaî dedi: “Onu, onu ölümden **أقَصَّهُ** eden bir vuruşla vurdu”; yani: onu ölüme yaklaştırdı; ta ki ona yaklaştı.

Hadiste: ( Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) **تَقْصِيصِ القُبور**’dan nehyetti ) (vardır).

Ebû Ubeyd dedi: **التَّقْصِيصُ**, **التَّجْصيص**’tır. Bu da şundandır ki alçıya **القَصَّةُ** denir. “Evi ve başkasını **قَصَّصْتُ**” denir; onu alçıladığım zaman.

Âişe’nin hadisinde: Kadınlara dedi ki: Hayızdan, **القَصَّة البيضاء**’yı görene kadar yıkanmayın.

Ebû Ubeyd dedi: Manası: Kadının tıkandığı pamuk yahut bez parçası, sanki bir **قَصَّةٌ** gibi çıkar; ona sarılık da **تريَّةٌ** de karışmaz.

Dedi: Şöyle de denilmiştir: **القَصَّة** bütünüyle kanın kesilmesinden sonra çıkan, beyaz iplik gibi bir şeydir. **التَّريّة** ise gizli az şeydir; o, sarılıktan daha azdır.

Ebû Mâlik: **أسدٌ قُصاقِصٌ** ve **مُصامِصٌ** ve **فُرَافِصٌ**: şiddetli (demektir). Ve bir adam **قُصاقِصٌ فُرافِصٌ**dur; aslana benzetilir.

باب **القاف** و**الصاد**
**قص**
( **صندق** ) : Leys dedi: **الصُّنْدوق**: **السُّنْدُوق** hakkında bir lügattir; çoğulu **صَناديق** olarak toplanır.
( **قنصر** ) : Ve dedi: **قُناصِرِين**: Şam’da bir yerdir.
( **قرصد** ) : Arapçılığına güvenilmeyenlerden bazısı zikretti: **القَرصَد** **للقِصْرِيِّ** içindir; o, Farsçada **كَفَه**’dir. Ve ben onun sıhhatini bilmiyorum.
( **قرمص** ) : Ebû Ubeyd: **القُرْمُوص**: kuşun yuvasıdır; yerde kazıp eşelediği yer.
Ebû’n-Necm dedi:
عن ذي قرامِيصَ لها مُحَجَّل
Dedi: Bazılarının sözüne göre onun memesinin **قراميصُ**’u, uyluklarının iç kısımlarıdır.
Ebû’l-Heysem dedi: Şunu kastetti: memesinin büyüklüğünden dolayı iz bırakır; çöktüğü vakit, **القَطَاة**’nın çömeldiği zaman **قُرموص**’u gibi.
Dedi: Avcının çukuruna da **قُرْمُوص** denir.
Dedim: Bâdiyede idim; çıplak bir rüzgâr esti; onların hizmetkârlarından kendisine sığınak olmayan kimselerin düz arazide yerde çukurlar kazdıklarını, içinde gecelediklerini ve üstlerine elbiselerini attıklarını gördüm; bununla kuzeyin soğuğunu kendilerinden geri çevirirler; o çukurlara **القراميص** adını verirler.
Ve falan kimse **قُرْمُوص**’unda **تقرْمَصَ** etmiştir: içinde büzülüp toplandığı zaman.
İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
جاءَ الشِّتاءُ ولمَّا أتَّخِذْ رَبَضاً
يَا وَيْحَ نفْسِيَ مِن حَفْر القراميص
Ebû Zeyd dedi: Yanağı kısa olduğu zaman, onun yüzünde **قِرْماصٌ** vardır.
İbn Büzerc: Onun yüzünde **قِرْماصٌ** vardır; yani: iki yanağın kısalığı.
( **صمقر** ) : Şemr ve başkaları dedi: **يومٌ مُصْمَقِرّ**: şiddetli sıcak olduğu zaman; **الميم** ziyadedir.
Ve denir: **اصْمَقَرَّ اللَّبَنُ**; o da **مُصمَقِرّ**’dir: ekşiliği şiddetlendiği zaman; ondaki **الميم** de ziyadedir.
Denir: Bize, ekşiliği tadılmayan bir **بصَقْرَة** ile geldi.
( **قرصم** ) : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **قرصمْتُ** şeyi: onu kırdım.
Şemr dedi: **قَرْصَمْتُه**: onu kestim. Ve **قَرصَمتُه**: onu kırdım.
( **قرفص** ) : ( **والقرافصة**: hırsızlardır; esirin elini bacaklarının altına sıkıca bağladıkları için **قرافصةً** diye adlandırıldılar ).
**قَيْلةَ** hadîsinde: Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) elçi olarak geldiği, onu **القُرْفُصاء** oturuşunda oturur hâlde gördüğü (vardır).
Ebû Ubeyd dedi: **القُرفصاء**: **المحتبي**’nin oturuşudur; ancak bir bezle **يَحتبي** etmez; fakat iki elini bezin yerine baldırlarının üzerine koyar.
Dedi: Ferrâ dedi: Falan kimse **القُرْفصاء** oturdu; uzatılmış, toplanmış.
Bazıları dedi: **القِرْفِصَى**: ilki kesreli, kısaltılmıştır.
Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Falan kimse **القُرْفُصاء** oturdu, ( **فاعلم** ); o, iki ayağı üzerine oturup dizlerini toplaması ve ellerini göğsüne doğru büzmesidir.
Başkası dedi: **قَرْفَصْتُ** adamı: onu sıktığım zaman.
( **صلقم** ) : Leys dedi: **الصَّلْقَمَةُ**: köpekdişlerinin çarpışmasıdır.
Ve şu beyti okudu:
أَصْلَقَهُ العزُّ بنابٍ فاصْلَقَم
Dedi: **الصِّلْقام**: develerden iri olan.
Ve şu beyti okudu:
يَعلو صَلاَقِيمَ العظامِ صَلْقَمُهْ
Yani: onun büyük cismi.
( **قصمل** ) : Dedi: **القَصْمَلَة**: ısırmanın ve yemenin şiddetidir.
Ve denir: Onu ağzına attı; **القَصْمَلَى** onu yuttu.
Ve dehrin vasfında şu beyit okundu:
والدَّهْرُ أَحْبَى يَقْتُل المَقاتلا
جارحةً أنيابُه قَصامِلا
Ebû’n-Necm dedi:
وليس بالفيَّادة المقَصْمِلِ
( İbnü’l-A‘râbî: Denir: Bir tavşana attım; yuvasına girdi; ve onu **قصملتها** ettim ve onu **قرْمَلْتُها** ettim: onu yere serdiğin zaman. Ve onu **رجرحته** de bunun gibidir. Ve ona bir taş attım; derken **فتَدَرْبَى** etti ).
Dedi: **القَصملة**: azı dişlerine düşen küçük bir canlıdır; insanın ağzını yırtıncaya kadar onları **تُقَصْمِلَها** etmekte gecikmez.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **قَصْمَلَ** adam: yürüyüşünde adımları birbirine yaklaştırdığı zaman.
Dedim: **القَصْمَلة** **القَصْل**’den alınmıştır; o da kesmedir; **الميم** ziyadedir. Ve **سيفٌ مِقْصَل** ve **قَصَّال**: kesici.
( **قصلم** ) : Ve **فحلٌ قِصلامٌ**: **قُضوضٌ**.
Şemr şu beyti okudu:
سِوى زِجَاجاتٍ مُعِيدٍ قِصْلامْ
( **والمُعِيد**: develerde bir defadan sonra bir defa daha çiftleşmeyi iade eden erkek devedir ).
( **قنصف** ) : Leys dedi: **القِنصِف**: **طُوطُ البَرديّ**’nin kendisidir.
( **صقلب** ) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الصِّقْلاب**: beyaz adamdır.
Ebû Amr dedi: O, kızıldır.
Cendel et-Tuhavî’ye ait olarak şu beyit okundu:
بينَ مَقَذَّيْ رأسِه الصِّقْلابِ
Dedim: **الصَّقالبةُ**: renkleri kızıl, saçları sarımtırak bir kavimdir; Rûm dağının yukarılarında **الْخزَر** diyarına komşu olurlar.
Ve kızıl adama, **الصَّقالبة**’nin renklerine benzetme yoluyla **صِقلاب** denildi.
( **قرنص** ) : Leys dedi: **القَرانيص**: mestin üst tarafında bulunan dikişlerdir; bir tanesi **قُرْنُوص**.
Dedim: Ve doğana, **كُرِّزَ** edildiği zaman **قد قُرْنِصَ** denir; **قَرْنصةً** (ile); o da **مُقَرْنَص**’tır.
Leys dedi: **قَرْنَسَ** doğan; ona lâzım bir fiildir; **كُرِّزَ** edildiği zaman ve avlanmaya ilk çıktığında gözleri dikildiği zaman; onu **بالسِّين** ile **فِعللِ** vezninde rivayet etti.
Başkası der ki: **قَرْنَصِ** doğan.
Bu kimselerden başkası dedi: Horoz, başka bir horozdan **قَوْزَع** ettiği zaman **قَرْنص** eder ve **قَرْنَسَ** eder.
( **قصفل** ) : Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: **قَصْفَل** yemeği, ve **قَصمَلَه**’yi, ve **قَصْبَله**’yi: onu bütünüyle yediği zaman (denir).
