# قضأ (ق-ض-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B6%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ض - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: قضء

## Sözlükler (6)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأمويّ: قضِئْتُ الشيء أقضَأ قَضْأ: أكلتُهُ. وأقْضأتُ الرجلَ: أطعمته. وما عليك في هذا الأمر قُضْأةٌ بالضم، مثال مُضْغَةٍ، أي عارٌ. ونَكَحَ فلان في قُضْأةٍ. وفي عينه قُضْأةٌ، أي فَسَادٌ. وفي حَسَبِه قُضْأةٌ، أي عيب.

##### Türkçe

الأمويّ: **قضِئْتُ** şeyi **أقضَأ** **قَضْأ**: onu yedim. Ve **أقْضأتُ** adamı: onu doyurdum. Ve bu işte senin üzerinde **قُضْأةٌ** (ضم ile), **مُضْغَةٍ** misali, yani bir ardır. Ve falan, bir **قُضْأةٍ** içinde nikâhladı. Ve onun gözünde **قُضْأةٌ** vardır, yani bozulma vardır. Ve onun hasebinde **قُضْأةٌ** vardır, yani ayıp vardır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ض ( وايء )
قضي ، قوض ، قيض ، ضيق ، قضأ ، ضقى .
قضي : عمرو عن أبيه : قَضَّى الرجُل : إذا أكل القَضَى ، وهو عَجَم الزَّبيب .
قال ثعلب : هو بالقاف .
قال ابن الأعرابي : وقال الله : ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) .
قال أبو إسحاق : معنى قُضي الأمر : أُتمَّ إهلاكُهم .
قال : وقضى في اللغة على ضرُوب كلُّها تَرجع إلى معنى انقطاع الشيءِ وتمامِه ، ومنه قوله جل وعزّ : ( ثُمَّ قَضَى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَجَلاً ) ( الأنعام : 2 ) ، معناه : ثم حَتَم بذلك وأتمَّه . ومنه الأمر ، وهو قوله : ( وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلاَّ إِيَّاهُ ) ( الإسراء : 23 ) ، معناه :
أمر ، لأنّه أَمرٌ قاطع حَتْم .
ومنه الإعلام ، وهو قوله : ( وَقَضَيْنَآ إِلَى بَنِى إِسْرَاءِيلَ فِى الْكِتَابِ ) ( الإسراء : 4 ) ، أي : أعلمناهم إعلاماً قاطعاً .
ومنه القضاء الفَصْلُ في الحكم ، وهو قوله جلّ وعز : ( بَيْنَهُمْ وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى لَّقُضِىَ ) ( الشورى : 14 ) ، أي : لفُصِل الحكم بينهم .
ومثل ذلك قولهم : قد قَضَى القاضي بين الخُصوم ، أي : قد قَطع بينهم في الحكم .
قال : ومِن ذلك قد قَضَى فلانٌ دَيْنَه ، تأويله قد قَطَع بالعَزيمة عليه وأدَّاه إليه ، وقَطع ما بينه وبينَه .
وكلُّ ما أُحكِم فقد قُضِيَ .
تقول : قد قضيتُ هذا الثوبَ ، وقد قضيتُ هذه الدارَ : إذا عَمِلْتَها وأحكمت عملها .
قال أبو ذؤيب :
وعليهما مسرودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
ومنه قوله جلّ وعزّ : ( طَآئِعِينَ فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِى يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِى كُلِّ سَمَآءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَآءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظاً ذَلِكَ ) ( فصلت 12 ) ، أي : فَخَلَقهن وعَملهنَّ وصَنَعهنَّ .
قال الليث : تقول : قضى الله عهداً ، معناه : الوصيّة .
وبه يفسَّر : وقضينا إلى بني إسرائيل .
قال : وقضى ، أي : حكم ، وقضَى فلانٌ صلاته ، أي : فرغ منها .
وقضى عبرتَه ، أي : أخرجَ كلّ ما في رأسه .
وقال أوس :
أم هل كبير بكى لم يقضِ عَبرتَه
إثر الأحبّةِ يومَ البينِ معذورُ
أي : لم يخرج كل ما في رأسه .
وقال أبو بكر : قال أهل الحجاز : القاضي في اللغة معناه : القاطع للأمور المحكم لها .
قال الله : فقضاهنَّ سبع سمواتٍ في يومين ، أراد فقطعهنَّ وأحكم خلقهنَّ .
قال : والقضاء بمعنى العمل .
قال الله تعالى : ( فَاقْضِ مَآ أَنتَ قَاضٍ ) ( طه : 72 ) معناه : فاعملْ ما أنت عامل . والقضاء : الحكم . والقضاء : الأمر .
قال الله تعالى : ( وَقَضَى رَبُّكَ ) ( الإسراء : 23 ) ، أي : أمر ربك .
وقال الليث في قوله : ( عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن ) ( سبأ : 14 ) ، أي : أتى عليه .
قال : والانقضاء : ذَهاب الشيء وفَناؤه ، وكذلك التَقضِّي .
وأما قوله جل وعز : ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ وَلاَ تُنظِرُونَ ) ( يونس : 71 ) .
فإن أبا إسحاق قال : ثم افعلوا ما تريدون .
وقال الفراء في قوله : ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ ( ،
معناه : ثم امضوا إليّ ، كما يقال قد قَضَى فلانٌ يراد قد مات ومَضَى .
وقال أبو إسحاق : هذا مِثل قوله في سورة هود ( 55 ) . قال هودٌ لقومه : ( فَكِيدُونِى جَمِيعًا ثُمَّ لاَ تُنظِرُونِ ( .
يقول اجهَدوا جهدَكم في مكايدتي والتألُّبِ عليّ .
ولا تنظروني ، أي : لا تمهِلوني .
قال : وهذا من أقوى آيات النبوّة : أن يقول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لقومه وهم متعاوِنون عليه : افعلوا بي ما شئتم .
وقال أبو عبيد : القَضَّاء من الدُّرُوع : التي قد فُرِغ مِنْ عَمَلها وأحكِمتْ .
وقال أبو ذُؤيب :
وعليهما مَسْرُودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
قال : والفِعل من القَضَّاء : قَضَيتها .
قلت : جعل القَضَّاء فَعَّالاً مِنْ قَضَى . وغيرُه : تُجعل القضّاء فَعْلاء مِن قَضَّ يَقَضُّ وهي الجديدُ الخَشِنة ، مِن إقضاض المَضْجَع .
ويقال : تقاضَيتُه حَقِّي فقضانيه ، أي : تَجَازيْتُه فَجزَانِيه .
ويقال : اقتضيتُ مالِي عليه ، أي : قبضتْهُ وأخذتُه .
واستُقضِيَ فلانٌ ، أي : جُعل قاضياً يَحْكم بين الناس .
والقاضية من الإبل : ما يكون جائزاً في الدِّيَةِ والفريضةِ التي تجب في الصَّدَقة .
وقال ابن أحمر :
لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أبو حَكِيم
بقاضيةٍ ولا بَكْر نجيبِ
ويقال : اقتَتَل القومُ فقَضَّوا بينهم قَواضِي وهي المَنايا .
قال زُهَير :
فقَضَّوا مَنَايا بينهمْ ثم أصدَرُوا
ويقال : قَضَى بينهم قضيّةً وقَضايا . والقَضايا : الأحكام ، واحدتها قضِيّة .
وقال الليث : القاضية : المنيّة التي تقضِي وَحِيّاً .
أبو عبيد عن الأصمعي : مِن نبات السَّهْل الرِّمْث والقِضَة .
وقال ابن السكيت : يجمع القِضَة قِضِينَ ، وأنشد :
بساقَينِ ساقَيْ ذي قِضينَ تحُشُّه
بأعواد رَنْدٍ أو ألاويةً شُقْرا
قوض : قال الله جلَّ وعزَّ : ( جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ ) ( الكهف : 77 ) ، وقرىء : ( ينقاضَ ) و ( ينقاصَ ) بالضاد والصاد .
فأما ينقصُّ فيَسقُط بسرعةٍ ، من انقضاض الطير ، وهذا مِن المضاعَفِ . وأمَّا ينقاضُ فإِنَّ المنذريَّ أخبرني عن الحراني عن ابن السكِّيت أنه قال : قال عمرو : انقاضَ وانقاضَّ واحد ، أي : انشقَّ طُولاً .
قال : وقال الأصمعيَّ : المُنْقَاضُ : المُنْقَعِر من أصلِه . والْمُنْقاضُّ : المنشقُّ طولاً .
يقال : انقاضَت الرَّكِيَّةُ وانقاضَت السِنُّ .
أبو عبيد عن أبي زيد : انقضَّ الجدار انقضاضاً وانْقاضَ انقياضاً ، كلاهما إذا تَصدَّع من غير أن يَسقُط ، فإِن سَقَط قيل : تقيَّضَ تقيُّضاً وتقوَّضَ تقوُّضاً ، وأنا قَوَّضْتُه .
حدثنا السعدي قال : حدثنا العطاردي قال : حدثنا أبو معاوية عن أبي إسحاق الشيباني عن الحسن بن سعد عن عبد الرحمن بن مسعود عن أبيه قال : كنَّا مع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في سفر فنزلنا منزلاً فيه قرية نمل ، فأحرقناها فقال لنا : ( لا تعذِّبوا بالنار فإنه لا يُعذِّب بالنار إلاّ ربُّها ) .
قال : ومررنا بشجرة فيها فرخَا حُمَّرةٍ فأخذناهما فجاءت الحمرةُ إلى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وهي تقَوِّضُ ، فقال : ( مَن فَجَعَ هذه بفرخيها ؟ ) قال : فقلنا : نحن . فقال : ( ردّوهما ) . قال : فرددناهما إلى موضعهما .
قال الأزهري : قوله : ( تقوَّضُ ) ، أي : تجيء وتذهب ولا تقَرَّ .
قال : وتقيّضَت البيضة تقيُّضاً : إذا تكسَّرتْ فِلَقاً ، فإِذا تَصَدَّعتْ ولم تُفَلَّق قيل : انقاضتْ فهي مُنْقَاضَة . قال : والقارُورة مِثْلُه . والقَيْض : ما تَفلَّق من قُشور البَيْض .
الليث : قوَّضْتُ البناءَ : إذا نَقَضْتَه من هَدْم . وقَوَّضَ القومُ صُفُوفَهم ، وتقوَّضَت الصُّفوف وانقاضَ الحائط : إذا انهَدَم مكانَه من غير هَدْم ، فأمَّا إذا دُهْوِرَ فسَقَط فلا يقال إلاّ انقضَّ انقضاضاً .
قال : والقيْض : البَيْض الذي قد خرج فَرْخُه وماؤه كلُّه . وقد قاضَها الفَرْخُ وقاضَها الطائر ، أي : شقَّها عن الفرخ فانقاضَتْ ، أي : انشقّت . وأنشد :
إذا شئتَ أن تَلقىَ مَقِيضاً بقَفْرَةٍ
مفلَّقةٍ خِرشاؤها عن جَنِينِها
وبئر مَقِيضة : كثيرة الماء . وقد قِيضَتْ عن الجَبْلة .
أبو عبيد عن الأمويّ : انقاضَت البئر : انهارتْ .
وقال غيره : انقاضت : تكسَّرت .
أبو تراب عن مصعبٍ الضِّبابي : تقوَّزَ البيضُ وتَقَوَّضَ : إذا انهدَم ، سواءٌ كانَ بيتَ مَدَرٍ أو شَعَر .
حدثنا السعدي قال : حدثنا ابن قهزاذ قال : أخبرنا ابن شميل عن عوف عن أبي المنْهال عن شهر بن حَوْشَب عن ابن عبّاس قال : إذا كان يوم القيامة مُدَّت الأرض مَدَّ الأَدِيم وزِيدَ في سَعَتِها ، وجُمع الخَلْقُ إنْسُهم وجِنُّهم في صعيدٍ واحد ، فإذا كان ذلك قِيضَتْ هذه السَّماءُ الدنيا عن أهلها فنُثِرُوا على وجه الأرض ، ثم
تُقاضُ السمواتُ سماءً فسَماءً ، كلَّما قِيضَتْ سَماءٌ كان أهلها على ضِعف مَنْ تحتها حتى تقَاضَ السابعةُ . في حديث طويل .
قال شمر : قِيضَتِ السماءُ ، أي : نُقِضَتْ ، يقال : قُضْتُ البِناءَ فانقاضَ .
وقال رؤبة :
أَفرَخَ قَيضُ بَيْضها المُنقاضِ
قيض : ومن ذوات الياء ، قال أبو عبيد هما قَيْضان ، أي : مِثلان . وقايضْتُ الرجلَ مقايضة : إذا عاوَضتَه بمتاع . وقيَّض الله فلاناً لفلان : جاء به . قال الله : ( لِلْمُتَّقِينَ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَانِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ) ( الزخرف : 36 ) .
قال أبو إسحاق : أي : نسبِّبْ له شيطاناً يجعل الله ذلك جزاءه . قال : ومعنى قوله جلَّ وعزَّ : ( الْمُعْتَبِينَ وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ فَزَيَّنُواْ لَهُم مَّا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ ) ( فصلت : 25 ) ، أي : سبَّبْنَا لهم من حيث لم يَحتَسبوه .
أبو عبيد عن أبي زيد : تَقَيّضَ فلانٌ أباه تَقَيّلَه تَقَيضاً وتَقَيُّلاً : إذا نزع إليه الشَّبَه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : القَيْض : العِوَض القَيْض : التمثيل .
يقال قاضَ يَقِيضُ : إذا عاضَه .
والمقايضة في البيع شبه المبادلة ، مأخوذ من القيض ، وهو العوض . وهما قيضانِ ، أي : مثلان .
قال : وقَيّضَ إبِلَه : إذا وَسَمَها بالقَيِّض ، وهو حَجَر يُحْمَى .
وقال ابن شميل : زعموا أنَّ أبا الخطاب قال : القَيِّضة : حُجَيرٌ يُكوَى به نُقْرةُ الغَنَم .
قال ابن شميل : يقال : لسانُه قَيِّضَةٌ ، الياء شديدة .
قضأ : قال أبو عبيد عن الأمويِّ : قضِئتُ الشيء أقضؤه : إذا قَضئتْ عينُه تَقْضأُ قَضأً ، وذلك إذا قَرِحَتْ وفَسَدَتْ ، وكذلك يقال للقِرْبة إذا فَسَدتْ أو عَفِنَتْ . القُضْأَة الاسم .
ويقال للرجل إذا نَكَحَ في غير كَفاءة : نَكَح في قُضْأة .
ويقال : ما عليك في قُضْأَة ، أي : ضَعَة .
وقال ابنُ بزرج : يقال : إنهم ليتقَضَّؤون منه أن يزوّجوه . يقول : يَسْتَخِسُّون حَسَبه ، مِن القُضْأَة .
ضقي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : ضَقَى الرجل : إذا افتقر . وقَضَى : إذا مات . وقَضَى : إذا أَمَرَ .
ضيق : قال الليث : تقول : ضاقَ الأمرُ وهو يَضيق ضِيقاً ، وهو أمر ضَيِّق . وفلانٌ مِن أمرِه في ضِيق ، أي : في أمرٍ ضَيِّق ، والاسم ضَيْق . وضَيْقة : منزل للقَمَر بِلِزْق الثُّريّا ممّا يلي الدَّبَران ، تَزعمُ العَرَب أنّه نَحْسٌ .
قلت : وأمَّا قول الشاعر :
بضَيقةَ بينَ النجمِ والدَّبَرَانِ
فإنه جعل ضيقةَ معرفة ، لأنه جعله اسماً علماً لذلك الموضع ، ولذلك لم يَصْرفه .
الحرَّاني عن ابن السكيت : يقال : في صدر فلان ضِيقٌ وضَيْق ، ومكانٌ ضيِّق وضَيْق . والضَّيْق : المصدر . والضَّيَق بفتح الياء : الشَّكّ . والضِّيقة مثل الضيق . وأنشد :
بضيْقَةِ بَين النَّجمِ والدَّبَرَانِ
بكسر الهاء جَعله ضيِّقاً ولم يجعله اسماً لموضعٍ ، أراد بضيْقِ ما بين النَّجم والدبَرَان .
قلت : وقال أبو عمرو : الضَّيَق محركة الياء : الشكّ . والضَّيْق بهذا المعنى أكثر وأفشى .
وقال الفراءُ في قول الله : ( وَلاَ تَكُ فِى ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ ) ( النحل : 127 ) .
قال : الضّيْق : ما ضاق عنه صدرُك ، والضِّيقُ : ما يكون في الذي يتَّسع ويضيق ، مِثل الدار والثوب .
قال : وإذا رأيتَ الضَّيْق قد وقَع في موضع الضِّيق كان على أمرين :
أحدهما : أن يكون جَمْعاً للضَّيْقة ، كما قال الأعشى :
كشَفَ الضَّيْقَة عَنَّا وفَسَحَ
والوجه الآخر : أن يراد به شيءٌ ضَيِّق فيكون ضَيْقاً مُخَفَّفاً ، وأصله التشديد ، ومثله هَينٌ لَينٌ .
ويقال : أضاقَ الرجلُ فهو مُضِيق : إذا ضاقَ عليه مَعاشُه .
وقالت امرأة لضرّتها وهي تُسامِيها :
ما أنتِ بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا
الضُّوقى : فُعْلَى من الضِّيق ، وهي في الأصل الضِّيقَى فقُلبت الياء واواً من أجل الضمّة ، والخُورَى : فُعْلى مِن الخير ، وكذلك الكُوسَى فُعلَى مِن الكَيْس .
والمَضايق : جمعُ المضيق . والمُضايقة : مُفاعلةٌ من الضِّيق .

##### Türkçe

ق ض ( **وايء** )
**قضي** ، **قوض** ، **قيض** ، **ضيق** ، **قضأ** ، **ضقى** .
**قضي** : Amr, babasından: **قَضَّى الرجُل**: **القَضَى**’yı yediği zaman; o da kuru üzümün acemîsidir.
Sa‘leb dedi: O, **القاف** iledir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Ve Allah dedi: ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) .
Ebû İshâk dedi: **قُضي الأمر**’ün mânası: onların helâkı tamamlandı.
Dedi: Ve **قضى** dilde, hepsi bir şeye râci olan türlü türlü (mânalar) üzerinedir: şeyin kesilmesi ve tamam olması mânasına; ondan, celîl ve azîz olanın sözü: ( ثُمَّ قَضَى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَجَلاً ) ( الأنعام : 2 ) ; mânası: sonra bununla hükmü kesinleştirdi ve onu tamamladı. Ondan, emir; o da şu sözdür: ( وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلاَّ إِيَّاهُ ) ( الإسراء : 23 ) ; mânası:
emretti; çünkü o, kesici, kesin bir emirdir.
Ondan, bildirme; o da şu sözdür: ( وَقَضَيْنَآ إِلَى بَنِى إِسْرَاءِيلَ فِى الْكِتَابِ ) ( الإسراء : 4 ) ; yani: onları kesici bir bildirme ile bilgilendirdik.
Ondan, hükümde ayırıp kesinleştirme olan **القضاء**; o da celîl ve azîz olanın sözü: ( بَيْنَهُمْ وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى لَّقُضِىَ ) ( الشورى : 14 ) ; yani: aralarında hüküm ayrılıp kesinleştirilirdi.
Bunun benzeri onların sözü: “**قد قَضَى القاضي بين الخُصوم**”; yani: hükümde aralarında kesip ayırdı.
Dedi: Ve bundan: “**قد قَضَى فلانٌ دَيْنَه**”; te’vîli: onun üzerine azimle kesip (karar verip) onu ona ödedi ve onunla onun arasındakini kesti.
Ve her ne sağlamlaştırıldıysa, muhakkak **قُضِيَ** olmuştur.
Dersin: “**قد قضيتُ هذا الثوبَ**” ve “**قد قضيتُ هذه الدارَ**”: onu yaptığın ve işini sağlamlaştırdığın zaman.
Ebû Züeyb dedi:
وعليهما مسرودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
Ondan, celîl ve azîz olanın sözü: ( طَآئِعِينَ فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِى يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِى كُلِّ سَمَآءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَآءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظاً ذَلِكَ ) ( فصلت 12 ) ; yani: onları yarattı, onları işledi ve onları yaptı.
Leys dedi: Dersin: “Allah bir ahdi **قضى** etti”; mânası: vasiyet.
Bununla tefsir edilir: “**وقضينا إلى بني إسرائيل**”.
Dedi: Ve **قضى**; yani: hükmetti. Ve “Falanca namazını **قضَى** etti”; yani: ondan çıktı (bitirdi).
Ve “gözyaşını **قضى** etti”; yani: başında olanın hepsini çıkardı.
Evs dedi:
أم هل كبير بكى لم يقضِ عَبرتَه
إثر الأحبّةِ يومَ البينِ معذورُ
Yani: başında olanın hepsini çıkarmadı.
Ebû Bekir dedi: Hicaz ehli dedi ki: **القاضي** dilde mânası: işleri kesen, onları sağlamlaştıran.
Allah dedi: “**فقضاهنَّ سبع سمواتٍ في يومين**”; muradı: onları kesti ve yaratılışlarını sağlamlaştırdı.
Dedi: Ve **القضاء** çalışma mânasınadır.
Allah تعالى dedi: ( فَاقْضِ مَآ أَنتَ قَاضٍ ) ( طه : 72 ) ; mânası: sen yapan olduğun şeyi yap. Ve **القضاء**: hüküm. Ve **القضاء**: emir.
Allah تعالى dedi: ( وَقَضَى رَبُّكَ ) ( الإسراء : 23 ) ; yani: Rabbin emretti.
Leys, şu sözünde: ( عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن ) ( سبأ : 14 ) ; yani: onun üzerine geldi.
Dedi: Ve **الانقضاء**: şeyin gitmesi ve yok olmasıdır; aynı şekilde **التَقضِّي**.
Celîl ve azîz olanın sözüne gelince: ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ وَلاَ تُنظِرُونَ ) ( يونس : 71 ) .
Şüphesiz Ebû İshâk dedi: sonra istediğinizi yapın.
Ferrâ, şu sözünde: ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ ) ,
mânası: sonra bana doğru gidin; nitekim “Falanca **قَضَى** etti” denir; murad: öldü ve geçti.
Ebû İshâk dedi: Bu, Hûd sûresindeki (55) sözünün benzeridir. Hûd kavmine dedi: ( فَكِيدُونِى جَمِيعًا ثُمَّ لاَ تُنظِرُونِ ( .
Der ki: bana tuzak kurmada ve bana karşı birleşmede gücünüzü sonuna kadar sarf edin.
Ve “**ولا تنظروني**”; yani: bana mühlet vermeyin.
Dedi: Ve bu, nübüvvet âyetlerinin en kuvvetlilerindendir: peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) kavmine, onlar ona karşı yardımlaşırken, “bana dilediğinizi yapın” demesi.
Ebû Ubeyd dedi: Zırhlardan **القَضَّاء**: işi bitirilmiş ve sağlamlaştırılmış olan.
Ebû Züeyb dedi:
وعليهما مَسْرُودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
Dedi: Ve **القَضَّاء**’dan fiil: “**قَضَيتها**”.
Dedim: **القَضَّاء**’ı **قَضَى**’dan **فَعَّال** kıldı. Başkası: **القضّاء**’ı **قَضَّ يَقَضُّ**’dan **فَعْلاء** kılar; o, yeni sert olandır; **إقضاض المَضْجَع**’dan.
Ve denir: “**تقاضَيتُه حَقِّي فقضانيه**”; yani: onunla karşılıklı cezalaştım da o bana karşılığını verdi.
Ve denir: “**اقتضيتُ مالِي عليه**”; yani: onu kabzettim ve aldım.
Ve “Falanca **استُقضِيَ** edildi”; yani: insanlar arasında hükmeden bir kadı kılındı.
Ve develerden **القاضية**: diyette ve sadakada vacip olan farîzada câiz olan şey.
İbn Ahmer dedi:
لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أبو حَكِيم
بقاضيةٍ ولا بَكْر نجيبِ
Ve denir: Kavim savaştı da aralarında **قَواضِي** ile **قَضَّوا** ettiler; o da ölümlerdir.
Züheyr dedi:
فقَضَّوا مَنَايا بينهمْ ثم أصدَرُوا
Ve denir: Aralarında bir **قضيّةً** ve **قَضايا** ile **قَضَى** etti. Ve **القَضايا**: hükümler; tekili **قضِيّة**’dir.
Leys dedi: **القاضية**: canı (ruhu) kesip bitiren ölüm.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Ova bitkisinden: **الرِّمْث** ve **القِضَة**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **القِضَة** “**قِضِينَ**” diye çoğul yapılır; ve şu beyti okudu:
بساقَينِ ساقَيْ ذي قِضينَ تحُشُّه
بأعواد رَنْدٍ أو ألاويةً شُقْرا

**قوض** : Allah جلَّ وعزَّ dedi: ( جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ ) ( الكهف : 77 ) ; ve şöyle okunmuştur: ( **ينقاضَ** ) ve ( **ينقاصَ** ) **الضاد** ve **الصاد** ile.
**ينقصُّ**’a gelince: hızlıca düşer; kuşun **انقضاض**’ından; bu, şeddeli (muda‘‘af) olandandır. **ينقاضُ**’a gelince: Münzirî bana, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: o dedi ki: Amr dedi: **انقاضَ** ve **انقاضَّ** birdir; yani: boyuna yarıldı.
Dedi: Asma‘î dedi: **المُنْقَاضُ**: kökünden oyulup çöken. Ve **الْمُنْقاضُّ**: boyuna yarılmış.
Denir: **انقاضَت الرَّكِيَّةُ** ve **انقاضَت السِنُّ**.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **انقضَّ الجدار انقضاضاً** ve **انْقاضَ انقياضاً**; ikisi de, düşmeksizin çatladığı zaman; eğer düşerse denir: **تقيَّضَ تقيُّضاً** ve **تقوَّضَ تقوُّضاً**; ve ben onu **قَوَّضْتُ**.
Bize Sa‘dî rivayet etti: dedi: Bize ‘Attâridî rivayet etti: dedi: Bize Ebû Muâviye, Ebû İshâk eş-Şeybânî’den, Hasan b. Sa‘d’dan, Abdurrahman b. Mes‘ûd’dan, babasından rivayet etti: dedi: Biz, peygamberle ( صلى الله عليه وسلم ) bir seferdeydik; içinde karınca köyü olan bir yere indik; onu yaktık; bize dedi ki: ( **لا تعذِّبوا بالنار فإنه لا يُعذِّب بالنار إلاّ ربُّها** ) .
Dedi: Ve içinde iki **فرخَا حُمَّرةٍ** olan bir ağacın yanından geçtik; ikisini aldık; derken **الحمرةُ** Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; o, **تقَوِّضُ** hâlinde idi; dedi ki: ( **مَن فَجَعَ هذه بفرخيها ؟** ) Dedi: Biz dedik: biz. Dedi ki: ( **ردّوهما** ) . Dedi: onları yerlerine geri verdik.
Ezherî dedi: Onun sözü: ( **تقوَّضُ** ) ; yani: gelir gider ve durmaz.
Dedi: Ve yumurta **تقيّضَت** **تقيُّضاً**: parça parça kırıldığı zaman; eğer çatlar da parçalanmazsa denir: **انقاضتْ**; o hâlde o **مُنْقَاضَة**’dır. Dedi: Şişe de böyledir. Ve **القَيْض**: yumurta kabuklarından parçalanan şey.
Leys: “Yapıyı **قوَّضْتُ**”: onu yıkımdan söktüğün zaman. Ve kavim saflarını **قَوَّضَ** etti; saflar **تقوَّضَت** oldu; ve duvar **انقاضَ** etti: yıkım olmaksızın yerinde çöktüğü zaman; ama eğer yuvarlanıp düşürülürse, ancak “**انقضَّ انقضاضاً**” denir.
Dedi: Ve **القيْض**: yavrusu ve bütün suyu çıkmış olan yumurta. Ve yavru onu **قاضَها** etti ve kuş onu **قاضَها** etti; yani: onu yavrudan yarıp açtı; böylece o **انقاضَتْ** etti; yani: yarıldı. Ve şu beyti okudu:
إذا شئتَ أن تَلقىَ مَقِيضاً بقَفْرَةٍ
مفلَّقةٍ خِرشاؤها عن جَنِينِها
Ve **بئر مَقِيضة**: suyu çok olan (kuyu). Ve o, sert tabakadan **قِيضَتْ**.
Ebû Ubeyd, Emevî’den: Kuyu **انقاضَت**: çöktü.
Başkası dedi: **انقاضت**: kırılıp parçalandı.
Ebû Turâb, Mus‘ab ed-Dıbbâbî’den: Yumurta **تقوَّزَ** etti ve **تَقَوَّضَ**: yıkıldığı zaman; ister kerpiç ev olsun ister kıl (çadır).
Bize Sa‘dî rivayet etti: dedi: Bize İbn Kahzâz rivayet etti: dedi: Bize İbn Şümeyl, Avf’tan, Ebü’l-Menhal’den, Şehr b. Havşeb’den, İbn Abbâs’tan rivayet etti: dedi: Kıyamet günü olunca yer, derinin gerilmesi gibi gerilir ve genişliğinde artırılır; halk, insanları ve cinleri bir tek düzlükte toplanır; bu olunca bu dünya seması, ehlinin üzerinden **قِيضَتْ** edilir; onlar yerin yüzüne saçılır; sonra semalar, sema sema **تُقاضُ** edilir; her ne zaman bir sema **قِيضَتْ** edilse, onun ehli, altındakinin iki katı olur; ta ki yedinci **تقَاضَ** edinceye kadar. Uzun bir hadiste.
Şemmer dedi: “Sema **قِيضَتِ**”; yani: yıkıldı. Denir: “Yapıyı **قُضْتُ** da o **انقاضَ** etti.”
Rü’be dedi:
أَفرَخَ قَيضُ بَيْضها المُنقاضِ

**قيض** : Ve **الياء**’lı olanlardandır. Ebû Ubeyd dedi: İkisi **قَيْضان**’dır; yani: iki benzer. Ve “adamla **قايضْتُ** onu **مقايضة**”: bir meta ile ona karşılık verdiğin zaman. Ve Allah falancayı falanca için **قيَّض** etti: onu getirdi. Allah dedi: ( لِلْمُتَّقِينَ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَانِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ) ( الزخرف : 36 ) .
Ebû İshâk dedi: yani: ona bir şeytanı sebep kılarız; Allah bunu onun cezası kılar. Dedi: Celîl ve azîz olanın sözü: ( الْمُعْتَبِينَ وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ فَزَيَّنُواْ لَهُم مَّا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ ) ( فصلت : 25 ) ; yani: onların ummadıkları yerden onlara sebep kıldık.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Falanca babasına **تَقَيّضَ** etti; ona **تَقَيّلَه** etti; **تَقَيضاً** ve **تَقَيُّلاً**: benzerlik bakımından ona çektiği zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَيْض**: bedel. **القَيْض**: temsil (benzetme).
Denir: **قاضَ يَقِيضُ**: ona bedel verdiği zaman.
Ve satışta **المقايضة**, mübadeleye benzer; **القيض**’dan alınmıştır; o da bedeldir. Ve ikisi **قيضانِ**’dır; yani: iki benzer.
Dedi: Ve develerini **قَيّضَ** etti: onları **القَيِّض** ile dağladığı zaman; o, ısıtılan bir taştır.
İbn Şümeyl dedi: Zannederler ki Ebû’l-Hattâb dedi: **القَيِّضة**: koyunun çukuruna dağ vurulan küçük bir taş.
İbn Şümeyl dedi: Denir: “Onun dili **قَيِّضَةٌ**”; **الياء** şiddetlidir.

**قضأ** : Ebû Ubeyd, Emevî’den: “Şeyi **قضِئتُ** ederim, onu **أقضؤه**”: onun gözü **قَضئتْ** edip **تَقْضأُ قَضأً** ettiği zaman; bu, yaralandığı ve bozulduğu zamandır. Aynı şekilde, kırbaya (tulum) bozulduğu veya kokuştuğu zaman da denir. **القُضْأَة** isimdir.
Ve erkeğe, denk olmayan bir (kadın) ile nikâhlanırsa: “**نَكَحَ في قُضْأة**” denir.
Ve denir: “Senin üzerine **قُضْأَة** yok”; yani: alçaklık.
İbn Büzerc dedi: Denir: “Onlar, onu kendilerinden **ليتقَضَّؤون** ki onu evlendirsinler.” Der: onun soyunu ucuz görüyorlar; **القُضْأَة**’den.

**ضقي** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ضَقَى الرجل**: fakirleştiği zaman. Ve **قَضَى**: öldüğü zaman. Ve **قَضَى**: emrettiği zaman.

**ضيق** : Leys dedi: Dersin: “İş **ضاقَ** etti”; o, **يَضيق ضِيقاً**; o, **أمر ضَيِّق**tir. Ve falanca, işinde **في ضِيق**tedir; yani: dar bir iştedir. İsim: **ضَيْق**. Ve **ضَيْقة**: **الثُّريّا**’nın bitişiğinde, **الدَّبَران** tarafına yakın, ayın bir menzilidir; Arap, onun uğursuz olduğunu iddia eder.
Dedim: Şairin sözüne gelince:
بضَيقةَ بينَ النجمِ والدَّبَرَانِ
Şüphesiz o, **ضيقةَ**’yı marife kıldı; çünkü onu o yer için özel isim yaptı; bu yüzden onu tenvinle çevirmedi.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Denir: “Falancanın göğsünde **ضِيقٌ** ve **ضَيْق** vardır.” Ve “dar yer” **مكانٌ ضيِّق** ve **ضَيْق**. Ve **الضَّيْق**: mastardır. Ve **الضَّيَق** ( **الياء**’nın fethiyle): şüphedir. Ve **الضِّيقة**: **الضيق** gibidir. Ve şu beyti okudu:
بضيْقَةِ بَين النَّجمِ والدَّبَرَانِ
**الهاء**’nın kesriyle; onu “dar” yaptı ve onu bir yerin ismi yapmadı; muradı: yıldız ile **الدبَرَان** arasının darlığıdır.
Dedim: Ebû Amr dedi: **الضَّيَق** ( **الياء**’yı harekeli kılarak): şüphedir. Ve **الضَّيْق** bu mânada daha çok ve daha yaygındır.
Ferrâ, Allah’ın sözü hakkında: ( وَلاَ تَكُ فِى ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ ) ( النحل : 127 ) .
Dedi: **الضّيْق**: göğsünün daraldığı şeydir; ve **الضِّيقُ**: genişleyip daralan şeyde olan şeydir; ev ve elbise gibi.
Dedi: **الضَّيْق**’i, **الضِّيق**’in yerinde görürsen iki şey üzerinedir:
Birincisi: **الضَّيْقة**’nın çoğulu olması; A‘şâ’nın dediği gibi:
كشَفَ الضَّيْقَة عَنَّا وفَسَحَ
İkinci vecih: onunla dar bir şeyin kastedilmesi; böylece o, hafifletilmiş **ضَيْق** olur; aslı şeddelidir; bunun benzeri: **هَينٌ** **لَينٌ**.
Ve denir: Adam **أضاقَ** etti; o, **مُضِيق**tir: geçimi ona dar geldiği zaman.
Bir kadın, kumasına, onunla atışırken dedi:
ما أنتِ بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا
**الضُّوقى**: **الضِّيق**’ten **فُعْلَى**dır; aslı **الضِّيقَى** idi; dammeden dolayı **الياء** **واواً**ya çevrildi. Ve **الخُورَى**: **الخير**’den **فُعْلى**dır; aynı şekilde **الكُوسَى**: **الكَيْس**’ten **فُعلَى**dır.
Ve **المَضايق**: **المضيق**’in çoğuludur. Ve **المُضايقة**: **الضِّيق**’ten **مُفاعلة**dir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قَضِئَ السِّقاءُ والقِرْبةُ يَقْضَأُ قَضَأً فهو قَضِئٌ: فَسَدَ فَعَفِنَ وتَهافَتَ، وذلك إِذا طُوِيَ وهو رَطْبٌ. وقِرْبةٌ قَضِئَةٌ: فَسَدَتْ وعَفِنَتْ. وقَضِئَتْ عَيْنُه تَقْضَأُ قَضَأً، فهي قَضِئَةٌ: احْمَرَّت واسْتَرْخَت مآقِيها وقَرِحَتْ وفَسَدَت. والقُضْأَةُ: الاسم. وفيها قَضْأَةٌ أَي فَسادٌ.
وفي حديث المُلاعَنةِ: إِن جاءَت به قَضِئَ العينِ، فهو لِهِلال أَي فاسِدَ العين.
وقَضِئَ الثوبُ والحَبْلُ: أَخْلَقَ وتَقَطَّعَ وعَفِنَ من طُول النَّدَى والطَّيّ. وقيل قَضِئَ الحَبْلُ إِذا طالَ دَفْنُه في الأَرض حتى يَتَهَتَّكَ. وقَضِئَ حَسَبُه قَضَأً وقَضاءة، بالمد، وقُضُوءاً: عابَ وفَسَدَ.
وفيه قَضْأَةٌ وقُضْأَةٌ أَي عَيْبٌ وفَساد. قال الشاعر:
تُعَيِّرُني سَلْمَى، وليس بقُضْأَةٍ، *  ولو كنتُ من سَلْمَى تَفَرَّعْتُ دارِما وسَلْمَى حَيٌ من دارِمٍ. وتقول: ما عليك في هذا الأَمر قُضْأَةٌ، مثل قُضْعَةٍ، بالضم، أَي عارٌ وضَعةٌ. ويقال للرجل إِذا نَكَح في غير كَفاءة: نكح في قُضْأَةٍ. ابن بُزُرْجَ يقال: إِنهم لَيتَقَضَّؤُون منه أَن يُزَوِّجُوه أَي يَسْتَخِسُّون حَسَبه، من القُضْأَةِ. وَقَضِئَ الشيءَ يَقْضَؤُه قَضْأً، ساكنة، عن كراع: أَكَلَه. وأَقْضَأَ الرَّجُلَ: أَطْعَمَهُ. وقيل: إِنما هي أَفْضَأَه، بالفاء.

##### Türkçe

**قَضِئَ السِّقاءُ** ve **القِرْبةُ** **يَقْضَأُ** **قَضَأً**; o hâlde o **قَضِئٌ**: bozuldu; böylece küflendi ve parçalanıp döküldü; bu, o (tulum) nemli iken dürülüp katlandığı zaman olur. Ve **قِرْبةٌ قَضِئَةٌ**: bozuldu ve küflendi. Ve **قَضِئَتْ عَيْنُه** **تَقْضَأُ** **قَضَأً**, o hâlde o **قَضِئَةٌ**: kızardı ve göz pınarları gevşedi ve yara oldu ve bozuldu. Ve **القُضْأَةُ**: isimdir. Ve onda **قَضْأَةٌ** vardır; yani bozulma.

Ve **المُلاعَنةِ** hadîsinde: “Eğer onu **قَضِئَ العينِ** olarak getirirse, o hâlde o Hilâl’indir”; yani gözü bozuk.

Ve **قَضِئَ الثوبُ** ve **الحَبْلُ**: eskidi ve koptu ve uzun süre nem ve katlama sebebiyle küflendi. Ve denildi ki: **قَضِئَ الحَبْلُ**; onu toprağa gömülü kalması uzadığı zaman, ta ki yırtılıp parçalanıncaya kadar. Ve **قَضِئَ حَسَبُه** **قَضَأً** ve **قَضاءة** (med ile) ve **قُضُوءاً**: ayıpladı ve bozuldu.

Ve onda **قَضْأَةٌ** ve **قُضْأَةٌ** vardır; yani ayıp ve bozulma. Şair dedi ki:
تُعَيِّرُني سَلْمَى، وليس بقُضْأَةٍ، *  ولو كنتُ من سَلْمَى تَفَرَّعْتُ دارِما

Ve Selmâ, Dârim’den bir kabiledir. Ve dersin: “Bu işte senin üzerinde **قُضْأَةٌ** yoktur”; **قُضْعَةٍ** gibi, zamme ile; yani ayıp ve alçaklık. Ve erkeğe, denk olmayan bir (kadın) ile nikâhlanırsa: “**قُضْأَةٍ** içinde nikâhlandı” denir.

İbn Buzurc: denilir ki: “Şüphesiz onlar, onu evlendirmesinden dolayı ondan **لَيتَقَضَّؤُون**”; yani onun soyunu hafife alıyorlar; **القُضْأَةِ**’den (dolayı).

Ve **قَضِئَ الشيءَ** **يَقْضَؤُه** **قَضْأً** (sâkine), Kurâ‘dan: onu yedi. Ve **أَقْضَأَ الرَّجُلَ**: onu doyurdu. Ve denildi ki: ancak o **أَفْضَأَه**’dir; **الفاء** ile.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قضئ السقاء والقربة كفرح يقضأ قضأ فهو قضئ: فسد وعفن هكذا في نسختنا بالواو، عطف تفسير أو خاص على عام، وفي بعضها بالفاء، وتهافت وذلك إذا طوي وهو رطب وقربة قضئة فسدت وعفنت. وقضئت العين تقضأ قضأ كجبل فهي قضئة: احمرت واسترخت مآقيها وقرحت وفسدت، والاسم القضأة، وفي حديث الملاعنة:  إن جاءت به قضئ العين فهو لهلال  أي فاسد العين، وقضئ الثوب والحبل إذا أخلق وتقطع وعفن من طول الندى والطي أو أن قضئ الحبل إذا طال دفنه في الأرض فتنهك وفي نسخة حتى ينهك وقضئ حسبه، قضأ محركة وقضأة مثله بزيادة الهاء، كذا هو مضبوط في نسختنا والذي في لسان العرب قضاءة بالمد. وقضوءا إذا عاب وفسد. وفيه أي في حسبه قضأة بالفتح ويضم أي عيب وفساد اقتصر في الصحاح على الفساد، وفي العباب على العيب، وجمع بينهما في المحكم، وإياه تبع المصنف، قال المناوي: أحدهما كاف والجمع إطناب. قلت: وفيه نظر، قال الشاعر:
  تعيرني سلمى ولـيس بـقـضـأة                      ولو كنت من سلمى تفرعت دارما سلمى: حي من دارم وتفرعت بني فلان: تزوجت أشرف نسائهم، وتقول: ما عليك في هذا الأمر قضأة، مثل قضعة بالضم، أي عار وضعة. وقرأت في كتاب الأنساب للبلاذري: وفد لقيط بن زرارة التميمي على قيس بن مسعود الشيباني خاطبا ابنته، فغضب قيس وقال: ألا كان هذا سرا? فقال: ولم يا عم? إنك لرفعة وما بي قضأة، ولئن ساررتك لا أخدعك وإن عالنتك لا أفضحك، قال: ومن أنت? قال: لقيط بن زرارة. قال: كفؤ كريم.. إلخ، فقد أنكحتك القدور ابنتي بنت قيس. وقضئ الشيء كسمع يقضؤه قضأ، ساكنة، عن كراع: أكل، وأقضأه أي الرجل: أطعمه وقيل إنما هي أفضأه بالفاء، وقد تقدم، ويقال للرجل إذا نكح في غير كفاءة: نكح في قضأة. قال ابن بزرج: يقال: إنهم تقضئوا منه أن يزوجوه يقول: استخسوا، استفعال من الخسة، حسبه وعابوه، نقله الصغاني.

##### Türkçe

**قضئ** tulum ve kırba, **كفرح**: **يقضأ** **قضأ**; o **قضئ**’dir: bozuldu ve kokuştu; bizim nüshamızda böyle **بالواو** iledir; tefsir atfı yahut umum üzerine husus (atfı); bazılarında ise **بالفاء** iledir; ve bu, o (tulum/kırba) yaş iken katlandığı zaman olur. Ve **قربة قضئة**: bozuldu ve kokuştu.

Ve **قضئت العين**: **تقضأ** **قضأ** **كجبل**; o **قضئة**’dir: kızardı ve göz kapaklarının kenarları gevşedi; ve yara oldu ve bozuldu; isim **القضأة**’dir. Ve **حديث الملاعنة**’de: “**إن جاءت به قضئ العين فهو لهلال**” yani: gözü bozuk olan; (bu) Hilâl’indir.

Ve **قضئ الثوب والحبل**: eskidiği, koptuğu ve uzun süre çiğ ve katlama sebebiyle kokuştuğu zaman; yahut **قضئ الحبل**: toprağa gömülmesi uzadığı zaman, böylece yıpranır; bir nüshada: **حتى ينهك**. Ve **قضئ حسبه**: **قضأ** (harekeli), ve **قضأة** onun gibidir, **الهاء**’nın ziyadesiyle; bizim nüshamızda böyle ضبط edilmiştir; **لسان العرب**’da olan ise **قضاءة** (med ile)dir.

Ve **قضوءا**: ayıpladığı ve bozulduğu zaman.

Ve onda, yani onun **حسبه**’sinde: **قضأة** fetha ile ve damme ile (okunur); yani ayıp ve bozulma. **الصحاح** bozulma ile yetindi; **العباب** ayıp ile; **المحكم** ikisini birleştirdi; musannif de ona tâbi oldu. **المناوي** dedi: ikisinden biri kâfidir; ikisini cem etmek ıtnâbdır. Dedim: onda nazar vardır. Şair dedi:

  **تعيرني سلمى ولـيس بـقـضـأة                      ولو كنت من سلمى تفرعت دارما**

**سلمى**: **دارم**’dan bir haydır. Ve **تفرعت بني فلان**: onların kadınlarının en şereflisiyle evlendim. Ve dersin: “Bu işte senin üzerine **قضأة** yoktur”; **قضعة** (damme ile) gibi; yani ar ve düşüklük.

Ve **البلاذري**’nin **كتاب الأنساب**’ında okudum: **لقيط بن زرارة التميمي**, **قيس بن مسعود الشيباني**’ye, kızını istemek üzere heyet olarak geldi; **قيس** öfkelendi ve dedi: “Bu gizli olamaz mıydı?” O dedi: “Niçin ey amca? Şüphesiz sen bir yüceliksin ve bende **قضأة** yoktur; eğer sana gizli söylersem seni aldatmam; eğer sana açık söylersem seni rezil etmem.” Dedi: “Sen kimsin?” Dedi: “**لقيط بن زرارة**.” Dedi: “Denk, kerim...” ilh. “Artık seni, **القدور**’un kızı, **قيس**’in kızı olan kızımla evlendirdim.”

Ve **قضئ الشيء** **كسمع**: **يقضؤه** **قضأ** (sâkine), **كراع**’dan: yedi. Ve **أقضأه** yani adamı: onu doyurdu. Ve denildi ki: ancak o **أفضأه**’dir **بالفاء** ile; ve geçti. Ve erkeğe, denk olmayan bir (kadınla) nikâhlanırsa, denilir: “**نكح في قضأة**.”

**ابن بزرج** dedi: denilir: “Şüphesiz onlar, onu kendilerinden **تقضئوا** ki onu evlendirsinler”; yani: aşağı gördüler; **الخسة**’den **استفعال**; onun **حسبه**’sini (küçük) gördüler ve ayıpladılar; **الصغاني** onu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَضِئَ السِّقَآءُ
1 قَضِئَ السِّقَآءُ ذ , (K,) or قَضِئَتِ القِرْبَةُ, aor. قَضَاَ , inf. n. قَضَأٌ, (AZ, S, O, K,) The water-skin became rotten, and fell in pieces, (AZ, S, O, K, TA,) as is the case when it has been folded while damp. (TA.) You say ↓ سِقَآءٌ قَضِئٌ (TA) and ↓ قِرْبَةٌ قَضِئَةٌ. (AZ, S, O.) ― -b2- And قَضِئَ said of a garment, (S, O, TA,) or of a rope, (K, TA,) It became old and worn out, and dissundered, (K, TA,) and rotten, (S, * O, * TA,) when said of a garment, (S, O,) from being long moist and folded: (S, O, TA:) or, said of a rope, it broke in pieces in consequence of its having been long buried in the earth. (K, TA.) ― -b3- And قَضِئَتِ العَيْنُ, (K, TA,) aor. and inf. n. as above, (TA,) The eye became red, and flaccid in its inner angle, and in an unsound, or a corrupt, state, (K, TA,) ulcerated, or sore. (TA.) You say ↓ عَيْنٌ قَضِئَةٌ. (TA.) And فِى ↓ عَيْنِهِ قُضْأَةٌ (S, O, TA) meaning In his eye is unsoundness, or corruptness [&c.]. (S, O.) ― -b4- And قَضِئَ حَسَبُهُ, inf. n. قَضَأٌ (K, TA) and قَضَأَةٌ or قَضَآءَةٌ, (accord. to different copies of the K,) in the L the latter of these, and قُضُوْءٌ also, (TA,) His حَسَب [or grounds of pretension to respect or honour] were unsound, (K, TA,) and faulty. (TA.) -A2- قَضِئَ, (El-Umawee, S, O, K,) aor. قَضَاَ , inf. n. قَضْءٌ, (El-Umawee, S, O, [and the same is indicated in the K,]) He ate (El-Umawee, S, O, K) a thing; said of a man. (El-Umawee, S, O.)

اقضأهُ
4 اقضأهُ ذ He gave him to eat; (S, O, K;) namely, a man: (S, O:) some say that it is with ف: (TA in this art.:) but Sh says that it is with ق, after mentioning افضآه as transmitted from A 'Obeyd from As (TA in art. فضا.)

تَقَضَّؤُوا مِنْهُ أَنْ يُزَوِّجُوهُ
5 تَقَضَّؤُوا مِنْهُ أَنْ يُزَوِّجُوهُ ذ They accounted his grounds of pretension to respect or honour [too] low [for them to marry him], or [too] mean, (Ibn-Buzurj, K, TA,) and [too] faulty. (Ibn-Buzurj, TA.) ― -b2- See also تَفَسَّأَ.

قَضِئٌ
قَضِئٌ ذ part. n. of قَضِئَ; and its fem, with ة: see 1, in three places.

قَضْأَةٌ
قَضْأَةٌ ذ : see the following paragraph.

فِى عَيْنِهِ قُضْأَةٌ
فِى عَيْنِهِ قُضْأَةٌ ذ : see 1. ― -b2- One says also, مَا عَلَيْكَ فِى هٰذَا الأَمْرِ قُضْأَةٌ i. e. [There is not] any disgrace [to be imputed to thee in, or in respect of, this affair]. (S, O.) And فِى حَسَبِهِ قُضْأَةٌ (S, O, K) and ↓ قَضْأَةٌ (K) [In his grounds of pretension to respect or honour is] faultiness, (S, O, K,) and unsoundness. (K.) And نَكَحَ فِى قُضْأَةٍ (S, O, TA) He married in a disparaging manner. (TA.)

##### Türkçe

**قَضِئَ السِّقَآءُ**
1 **قَضِئَ السِّقَآءُ** ذ, (K,) yahut **قَضِئَتِ القِرْبَةُ**, muzâri‘ **قَضَاَ**, mastar ismi **قَضَأٌ**, (AZ, S, O, K,) su tulumu çürüdü ve parça parça döküldü, (AZ, S, O, K, TA,) nitekim nemli iken katlanmış olduğunda böyledir. (TA.) Şöyle dersin: ↓ **سِقَآءٌ قَضِئٌ** (TA) ve ↓ **قِرْبَةٌ قَضِئَةٌ**. (AZ, S, O.) ― -b2- Ve **قَضِئَ**, bir elbise hakkında söylendiğinde, (S, O, TA,) yahut bir ip hakkında, (K, TA,) eskidi ve yıprandı, ve ayrılıp dağıldı, (K, TA,) ve çürüdü, (S, * O, * TA,) elbise hakkında söylendiğinde, (S, O,) uzun süre nemli kalıp katlanmış olmaktan dolayı: (S, O, TA:) yahut, ip hakkında söylendiğinde, uzun süre toprağa gömülü kalmasının sonucu olarak parça parça kırıldı. (K, TA.) ― -b3- Ve **قَضِئَتِ العَيْنُ**, (K, TA,) muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) göz kızardı, ve iç köşesinde gevşedi, ve sağlam olmayan, yahut bozuk, bir hâlde oldu, (K, TA,) ülserleşmiş, yahut yaralı. (TA.) Şöyle dersin: ↓ **عَيْنٌ قَضِئَةٌ**. (TA.) Ve **فِى** ↓ **عَيْنِهِ قُضْأَةٌ** (S, O, TA) yani: Onun gözünde sağlam olmama, yahut bozukluk [vb.] vardır. (S, O.) ― -b4- Ve **قَضِئَ حَسَبُهُ**, mastar ismi **قَضَأٌ** (K, TA) ve **قَضَأَةٌ** yahut **قَضَآءَةٌ**, (K’nın farklı nüshalarına göre,) L’de bunların ikincisi, ve **قُضُوْءٌ** da, (TA,) onun **حَسَب**’ı [yahut saygı veya şeref iddiasına dayanakları] sağlam değildi, (K, TA,) ve kusurluydu. (TA.) -A2- **قَضِئَ**, (El-Umawee, S, O, K,) muzâri‘ **قَضَاَ**, mastar ismi **قَضْءٌ**, (El-Umawee, S, O, [ve bunun aynısı K’da işaret edilmiştir,]) bir şeyi yedi; bir adam hakkında söylenir. (El-Umawee, S, O.)

**اقضأهُ**
4 **اقضأهُ** ذ Ona yedirdi; (S, O, K;) yani, bir adama: (S, O:) bazıları bunun **ف** ile olduğunu söyler: (TA bu madde içinde:) fakat Sh, As’dan A ‘Obeyd’in naklettiği **افضآه**’ı (TA, **فضا** maddesinde) zikrettikten sonra, bunun **ق** ile olduğunu söyler.

**تَقَضَّؤُوا مِنْهُ أَنْ يُزَوِّجُوهُ**
5 **تَقَضَّؤُوا مِنْهُ أَنْ يُزَوِّجُوهُ** ذ Onun saygı veya şeref iddiasına dayanaklarını [kendilerinin onunla evlendirmeleri için] fazla düşük saydılar, yahut [fazla] bayağı, (Ibn-Buzurj, K, TA,) ve [fazla] kusurlu. (Ibn-Buzurj, TA.) ― -b2- Ayrıca **تَفَسَّأَ**’ya da bak.

**قَضِئٌ**
**قَضِئٌ** ذ **قَضِئَ**’nin ism-i fâili; ve onun müennesi, ة ile: 1’e bak, üç yerde.

**قَضْأَةٌ**
**قَضْأَةٌ** ذ: aşağıdaki paragrafa bak.

**فِى عَيْنِهِ قُضْأَةٌ**
**فِى عَيْنِهِ قُضْأَةٌ** ذ: 1’e bak. ― -b2- Şöyle de denir: **مَا عَلَيْكَ فِى هٰذَا الأَمْرِ قُضْأَةٌ** yani: [Bu işte, yahut bu iş bakımından, sana isnat edilecek] herhangi bir ayıp yoktur. (S, O.) Ve **فِى حَسَبِهِ قُضْأَةٌ** (S, O, K) ve ↓ **قَضْأَةٌ** (K) [Onun saygı veya şeref iddiasına dayanaklarında] kusurluluk vardır, (S, O, K,) ve sağlam olmama. (K.) Ve **نَكَحَ فِى قُضْأَةٍ** (S, O, TA) küçültücü bir tarzda evlendi. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: قضء

قَضِىَ
qaDiY^a A ( n. ac. قَضَأ [ 4 ] ),
a.  Became spoilt, unsound; rotted, decayed; wore out.

b.  Became red, sore ( eye ).

c.  ( n. ac. قَضَأ 4 ,  قَضَأَة 4t ), Became tarnished ( reputation ).

d.  ( n. ac. قَضْء [ قَضْء 1 ]), Ate.

أَقْضَأَ
أَقْضَأَ IV ,
a.  Gave to eat, fed.

تَقَضَّأَ
تَقَضَّأَ V
a.  [ Min ], Considered of low lineage, disdained.

قَضْأَة
قَضْأَة [ 1t ],
a.  see 3t .

قُضْأَة
قُضْأَة [ 3t ],
a.  Rottenness, unsoundness.

b.  Fault, blemish; faultiness.

c.  Disgrace, shame.

قَضِى
qaDiY^ [ 5 ],
a.  Spoilt; rotten, decayed.

##### Türkçe

قَضِىَ
qaDiY^a A ( n. ac. **قَضَأ** [ 4 ] ),
a. Bozulmuş, sağlam olmayan oldu; çürüdü, kokuştu; yıprandı.

b. Kızardı, ağrıdı (göz).

c. ( n. ac. **قَضَأ** 4 , **قَضَأَة** 4t ), Leke aldı (itibar).

d. ( n. ac. **قَضْء** [ **قَضْء** 1 ]), Yedi.

أَقْضَأَ
**أَقْضَأَ** IV ,
a. Yedirdi, doyurdu.

تَقَضَّأَ
**تَقَضَّأَ** V
a. [ Min ], Soyu düşük saydı, hor gördü.

قَضْأَة
**قَضْأَة** [ 1t ],
a. bk. 3t .

قُضْأَة
**قُضْأَة** [ 3t ],
a. Çürüklük, sağlam olmama.

b. Kusur, ayıp; kusurluluk.

c. Rezillik, utanç.

قَضِى
qaDiY^ [ 5 ],
a. Bozulmuş; çürük, kokuşmuş.
