# قضب (ق-ض-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B6%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sarmaşık demektir

- Harfler: ق - ض - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَقَضْبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%92%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | وَفَعْلًا | Ve yonca | 1 | 1 | [80:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/ayet/80:28.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (1 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · E’nab, Üzüm asması demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قضب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md), [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md), [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md), [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Taze bir dalı, filizi veya yeşil otu tek hamlede pürüzsüzce kesip koparmak; budamak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsan ve hayvan beslenmesinde biçildikçe yeniden fışkıran taze yeşillik ve yonca |
| Çekirdek Özet 3 | Periyodik budama ve biçme vasıtasıyla canlı bünyenin tazeliğini ve verimini artıran yenilenme nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca statik bir sarmaşık veya sıradan kuru odun kabul ederek kökün asıl niteliği olan kesildikçe yenilenen taze yeşillik ve budama hareketini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قض | Bir şeyi sertçe kesme, sonlandırma, kırma veya sınırlarını ayırma; nitekim [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) kökünde hüküm verip işi kesin olarak bitirme, [قضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%B6.md) kökünde ise sertçe kırma ve ufalama hareketi esastır | ب | Kesme ve koparma eylemini canlı, taze ve organik bir gövdeye yönelterek nesnenin iç dokusundan pürüzsüz bir parça çıkarma veya budama yönünde özelleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Enerjinin ve kesme gücünün belirli bir çizgide toplanması, odaklanmış kuvvet |
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme imge) | Yandan uygulanan ezici baskı, kıstırma ve dokuyu zorlayarak ayırma hareketi |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Organik bünyenin iç dokusu, canlı gövde veya nesnenin kendi yapısı |
| قضب | Odaklanmış kesici bir kuvvet ve sıkıştırma ile canlı dokunun içinden bir parçayı pürüzsüzce kesip ayırma ve budama hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İlkbaharda asmanın fazla dallarını budamak, taze sürgünleri kesmek ve hayvan yemi olarak kullanılan yonca benzeri yeşil otları biçmek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde bağlı bir deveyi cömertçe salıverme veya ipini kesme durumunu tasvir ederken kökü kullanır: وآزلة قضبت عقالها |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in üzerinde haç veya putperestlik simgesi bulunan giysileri gördüğünde o kısımları kesip çıkarmasını anlatan rivayette yer alır: كان إذا رأى التصليب في ثوب قضبه |

Kaynak: Maqāyīsü’l-Luğa, Kitābü’l-ʿAyn, Lisânü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde *q-ḍ-b* kökü, genellikle sertçe kesme, budama, ince dal veya çubuk elde etme eylemleriyle irtibatlıdır. Arapça قضب kökü doğrudan budamak, taze dalı kesmek ve biçilen yeşil ot anlamıyla merkezîleşmiştir. Kuzeybatı Sami grubunda, özellikle İbranicede *qaṣab* (קָصַב - kesmek, biçimlendirmek, kırpmak) fiiliyle düzenli fonetik ve semantik denklik gösterir; Arapça *ḍād* sesinin İbranicede *ṣade* ile karşılanması bilinen bir ses denklik kuralıdır. Süryanicede *qṣābā* biçimi kesip ayırma veya kırpma hareketini ifade eder. Arapçada bu kök bir yandan budanan taze çubuk ve kılıca (قضيب), diğer yandan biçildikçe yeniden süren sulu yeşil ota ve yoncaya ad olmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قض kökünden taze dal ve yeşilliği budama, kesilen parça ve yonca türevleri | Asma budama, kılıçla kesme ve biçildikçe tazelenen yem bitkisi anlamları bu çekirdeğin somut tezahürüdür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *qaṣab* (kesmek, budamak), Süryanice *qṣābā* (kesip ayırmak) | Düzenli Sami ses denkliği (Arapça ḍ ~ İbranice ṣ) ile kesme ve boyutlandırma semantiği örtüşmektedir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda sert kırma ve kesme kökleriyle muhtemel morfolojik yakınlık | Güvenilir ve düzenli morfolojik veri sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, HALOT, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قضب | Anlamlı | Kesmek, budamak; taze yonca | Canlı gövdeden ince dalı veya otu kesip ayırma | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) | Anlamlı | Avuçla tutmak, çekmek, kısmak | Bir şeyi el içine alıp sıkıştırmak ve tutmak | Zıt kutup ilişkisi; biri ayırıp keserken diğeri toplayıp büzer; Kur'an'da geçer |
| ضقب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmeldir |
| ضبق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmeldir |
| بقض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmeldir |
| [بضق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B6%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmeldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قضب | Merkez | Kesme ve budama | Taze dalı veya otu pürüzsüzce kesmek; biçildikçe yeniden fışkıran yem | Budama ve taze yem |
| [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) | Komşu | Ekin biçme | Kuru veya olgunlaşmış tahılın köke yakın yerden topluca orakla kesilmesi | Hasat |
| [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) | Komşu | Meyve devşirme | Ağaçtaki veya bağdaki olgun meyveyi kesin ve nihai biçimde koparma | Meyve kesimi |
| [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md) | Komşu | Kırarak kesme | Bir şeyi ufak parçalara ayıracak şiddette sertçe kırıp kesmek | Kırıp parçalama |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Genel kesme | Maddi veya manevi bir bağı birbirinden büsbütün ayırma | Genel koparma |
| [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) | Zıt | Bağlama ve birleştirme | İki ayrı parçayı kesintisiz biçimde birbirine bitiştirip ekleme | Bitişiklik ve süreklilik |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قضب | Budamak; taze yonca | Canlı gövdeden fazlalığı kesme ve periyodik biçilen yem bitkisi kavramını içerir | Kesin |
| Latince | amputare / fenum | Budamak / biçilmiş taze ot | Amputare kesip ayırmayı, fenum ise biçilen yemi karşılar; iki anlamı tek kökte birleştirmez | Güçlü |
| İngilizce | prune / forage / clover | Budamak / taze yem, yonca | Prune budama eylemini, forage ve clover ise hayvanlar için biçilen taze bitkiyi verir | Güçlü |
| Almanca | beschneiden / Futtergras | Budamak / yemlik çayır otu | Beschneiden dal budamayı, Futtergras ise hayvanlar için biçilen taze yeşilliği karşılar | Güçlü |
| Fransızca | tailler / fourrage | Budamak / yeşil hayvan yemi | Tailler kesip biçimlendirmeyi, fourrage ise biçilip verilen yeşil yemi karşılar | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَقَضْبًا | İnsan ve hayvan tüketimi için biçildikçe yeniden fışkıran taze yeşillik ve yonca | Yeryüzünün su ile canlandırılıp rızıkların derecelendirildiği yaratılış ve in'âm bağlamı; Abese [80:28](https://lisan.digital/tr/ayet/80:28.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık ve in'âm nizamı | Bitkilerin kesildikçe tükenmeyip daha gür fışkırmasının ilahî kayyumiyet ve in'âm ile irtibatlandırılması | Hayatın biyolojik sürekliliği ve lütuf |
| Fıkıh | Ziraat ve zekât hükümleri | Yonca ve benzeri sürekli biçilen taze otların öşre veya zekâta tabi olup olmaması meselesi | Biçilen taze ürünün iktisadi ve hukuki statüsü |
| Tefsir | Abese suresindeki bitki hiyerarşisi | Ayette geçen kavramın doğrudan insanın yediği taze sebzeler mi yoksa hayvanlara biçilen yonca mı olduğu tahlili | İnsan gıdası ile hayvan yemi arasındaki tamamlayıcılık |
| Hadis | Giysilerdeki suretlerin tasfiyesi | Elbise veya örtülerde tevhide aykırı haç veya nakışların kumaştan kesilip çıkarılmasını anlatan rivayetler | Şirki çağrıştıran sembolün kesilip yok edilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve rızık döngüsü | Sürekli yenilenen nimet | Tüketildikçe tükenmeyen, biçildikçe artan lütuf | Canlıların rızkının kesintisiz akışını gösterir | Kesin |
| İlmi | Botanik ve tarım bilimi | Vejetatif rejenerasyon ve budama | Tepe sürgünü kesildiğinde bitkinin daha güçlü fışkırması | Canlı dokunun budama yoluyla gençleşmesi | Güçlü |
| Siyasi | Kamu ıslahı ve düzen | Fazlalıkların ayıklanması | Yapıyı bozan unsurların budanarak bünyenin sıhhatinin korunması | Islah edici hukuki ve idari müdahale | Muhtemel |
| İktisadi | Hayvancılık ve yem üretimi | Periyodik hasat edilen yeşil yem | Hayvancılık sektörünün temel girdisi olan kaba yem temini | Döngüsel tarımsal katma değer üretimi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Karar ağaçlarında ve algoritmalarda budama (pruning) | Graf veya ağaç yapılarında verimsiz ve fazlalık dalların kesilerek sistemin işlem yükünün azaltılması ve doğruluğunun artırılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal rasyonelleşme ve bürokratik tasfiye | Kurumların hantallaşmasını önlemek amacıyla işlevsiz birimlerin ayıklanıp ana bünyenin güçlendirilmesi | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca dar bir botanik türe indirgemek ya da kökün temel eylemi olan kesilip biçilme özelliğini ihmal ederek onu gelişi güzel sarmaşık veya kuru çalı sanmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da Abese suresinde geçen kavram; insanın tükettiği hububat ve üzümün hemen ardından gelen, kesildikçe yeniden fışkıran, hayvanların ve dolaylı olarak insanların beslenmesine zemin hazırlayan taze ve sulu bitki örtüsüdür |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki gıda ve rızık tasnifinin ekolojik mantığı anlaşılamaz; bitkilerin insan gıdası ile hayvan yemi arasındaki dengeli dağılımı ve budanma yoluyla hasat edilen taze yeşillik boyutu kaybolur |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın canlılar dünyasındaki rızık sistemini nasıl ince bir derecelendirmeyle (tahıl, bağ, taze yem, zeytin, hurma) ele aldığını ve bitkisel üretimin insanın emrine verilişindeki ekolojik hikmeti gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılışı, toprağın suyla diriltilmesi ve yeryüzündeki bitkisel nimetlerin sayıldığı kozmolojik ayet gruplarında (özellikle Abese [80:24](https://lisan.digital/tr/ayet/80:24.md)-32) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetteki kelimeyi yalnızca kuru bir ot veya rasgele bir sarmaşık sayma yanılgısını düzeltir; kökün kesilerek hasat edilen ve biçildikçe tazelenen sulu yem bitkisi olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Taze bir dalı, sürgünü veya otu tek hamlede pürüzsüzce kesip koparmak; biçildikçe yeniden süren taze yonca.
- Soyut anlam: Bir bütünden fazlalığı ayıklayarak bünyenin yenilenmesini, nefes almasını ve sürekliliğini temin etmek.
- Sistematik karşılık: Canlı bünyede periyodik kesme ve hasat yoluyla üretimi ve bereketi sürekli kılan yenilenme döngüsü.
- LaTeX modeli: $$ B_{t+1} = (B_t - C) + \Delta R $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $B_t$ başlangıç anındaki mevcut biyolojik veya kavramsal bünyeyi, $C$ bu bünyeden kesilip budanan veya biçilerek hasat edilen miktarı, $\Delta R$ ise yapılan bu kesim neticesinde sistemin tepkisel olarak ürettiği taze yenilenme ve artış miktarını temsil eder. Nihai $B_{t+1}$ büyüklüğü, kesme eylemi ($C$) sayesinde tükenişe değil, bünyenin periyodik tazelenmesine ve büyümesine yol açar.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B6%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Abese 80:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/ayet/80:28.md) — وَقَضْبًا

وَعِنَبًا وَقَضْبًا

Meal (IK): Üzüm ve yonca,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sarmaşık demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والضاد والباء معهما
ق ض ب، ق ب ض يستعملان فقط قضب: القَضْبُ: الفصفصة الرطبة، قال يصف البستان:
فسيلها سامقُ جـبـارِهـا		واعتمَّ فيها القَضْيُب والسُّنْبُلُ
والقَضْبُ: كل شجرة سبطت أغصانها.
والقُضْبُ: قطعك للقضيب ونحوه.
والتَّقضيبُ: قطع أغصان الكرم أيام الربيع، قال القطامي:
فغدا صبيحة صوبها متوجساً		شئز القيام يُقَضِّبُ الأغصانا
وقَضَبْتُ ساعده بالسيف قَضْباً، وسيف قاضبٌ وقَضّابٌ ومِقضبٌ.
والقَضْبُ اسم ما قَضَبْتَ لسهام أو قسي، قال:
وفارجٍ من قَضْبِ ما تَقَضَّبا
والفارجُ: القوس البائنة الوتر.
والاقتِضابُ: ركوبك دابة صعبة لم ترض.
والاقتِضابُ: أن تقترح من ذات نفسك كلاماً أو شعراً فاضلاً.
والقضيبُ: السيف الدقيق، وجمع القضيب من الغصن قُضِبان بالضم والكسر.
قبض: القَبْضُ بجمع الكف على الشيء.
ومَقْبِضُ القوس أعم وأعرف من مِقْبَضٍ، وهو حيث يُقبَضُ عليه بجمع اليد، ومن السكين أيضاً.
والقَبيضُ: السريع نقل القوائم من الدواب.
وانقَبَضَ القوم أي أسرعوا في السير، قال رؤبة:
وعجِّلي بالقوم وانقباضِي
والقبْضُ: سوق شديد، قال:
في مائة يسير منها القابِضُ
وتقول: إنه ليَقبِضنُي ما قَبَضَكَ ويبسطني ما بَسَطكَ.
وتقول: الخير يبسطهُ والشر يَقبِضهُ. وانقَبَضْتَ عنا فما قَبَضَك عنا.
والتَّقَبُّضُ: التشنج.
والقَبَضُ: ما جمع من الغنائم فألقي في قبضه أي مجتمعه.
والقَبّاضةُ: الحمار السريع الذي يَقبِضُ العانة أي يعجلها، قال:
قَبَاضَةٌ بين العنيف واللبق

##### Türkçe

**القاف** ve **الضاد** ve **الباء** bunlarla birlikte

ق ض ب، ق ب ض yalnızca kullanılırlar

**قضب**: **القَضْبُ**: yaş **الفصفصة**; bir bahçeyi vasfederek dedi ki:
فسيلها سامقُ جـبـارِهـا		واعتمَّ فيها **القَضْيُب** ve **السُّنْبُلُ**
ve **القَضْبُ**: dalları düzleşmiş her ağaç.
ve **القُضْبُ**: senin **القضيب** ve benzerini kesmendir.
ve **التَّقضيبُ**: ilkbahar günlerinde asmanın dallarını kesmek; **القطامي** dedi ki:
فغدا صبيحة صوبها متوجساً		شئز القيام يُقَضِّبُ الأغصانا
ve “kılıçla onun önkolunu **قَضْباً** olarak **قَضَبْتُ**”; ve **قاضبٌ** ve **قَضّابٌ** ve **مِقضبٌ** bir kılıçtır.
ve **القَضْبُ**: oklar yahut yaylar için kestiğin şeyin adıdır; dedi ki:
وفارجٍ من **قَضْبِ** ما تَقَضَّبا
ve **الفارجُ**: kirişi ayrık olan yaydır.
ve **الاقتِضابُ**: razı olmamış (uysallaşmamış) zor bir bineğe binmendir.
ve **الاقتِضابُ**: kendi nefsinden üstün bir söz yahut şiir teklif etmendir.
ve **القضيبُ**: ince kılıç; ve daldan olan **القضيب**’in çoğulu, zamme ve kesre ile **قُضِبان**dır.

**قبض**: **القَبْضُ**: avucu bir şey üzerine toplayıp kapamaktır.
ve **مَقْبِضُ** yay’ın, **مِقْبَضٍ**’dan daha genel ve daha bilinir olandır; o, elin toplanmasıyla üzerine tutulandır; bıçaktan da (böyledir).
ve **القَبيضُ**: hayvanlardan ayakları hızlı nakleden (hızlı adım atan).
ve **انقَبَضَ** kavim; yani yürüyüşte hızlandılar; **رؤبة** dedi ki:
وعجِّلي بالقوم وانقباضِي
ve **القبْضُ**: şiddetli sevk; dedi ki:
في مائة يسير منها القابِضُ
ve dersin ki: “Beni, seni **قَبَضَ** eden şey **يَقبِضنُي** eder; ve beni, seni **بَسَطَ** eden şey genişletir.”
ve dersin ki: “Hayır onu genişletir; şer onu **يَقبِضهُ** eder.” Ve bizden **انقَبَضْتَ**; öyleyse seni bizden ne **قَبَضَ** etti?
ve **التَّقَبُّضُ**: kasılma.
ve **القَبَضُ**: ganimetlerden toplanıp onun **قبضه**’ine, yani onun toplanma yerine atılan şeydir.
ve **القَبّاضةُ**: sürüyü, yani onu çabuklaştıran hızlı eşek; dedi ki:
قَبَاضَةٌ بين العنيف واللبق

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قَضَبَه، أي قطعه. واقتضبْتُه: اقتطعْته من الشيء. واقتضاب الكلام: ارتجاله؛ تقول: هذا شعرٌ مقتضَب، وكتابٌ مقتضَب. وانقضب الشيء: انقطَع. وتقول: انقضب الكوكبُ من مكانه. قال ذو الرمّة:
كأنَّه كوكبٌ في إثر عِفْـرِيَةٍمُسَوَّمٌ في سوادِ الليلُ مُنْقَضِبُ
والقَضْبَةُ والقَضْبُ: الرَطْبَةُ، وهي الإسْفِسْتُ بالفارسية. والموضع الذي تَنبت فيه: مَقْضَبَةٌ. وسيفٌ قاضبٌ وقضيبٌ، أي قَطَّاعٌ؛ والجمع قواضبُ وقُضُبٌ. ورجل قَضَّابَةٌ: قطّاع للأمور مقتدِرٌ عليها. والقضيب: واحد القُضبان، وهي الأغصان. وقَضَبَه قَضْباً: ضربه بالقضيب. وقَضَّبْتُ الكرْمَ تقضيباً، إذا قطعت أغصانَه أيامَ الربيع. وقُضابَةُ الشجر: ما يتساقط من أطراف عيدانها إذا قَضَّبْتَ. والقَضيبُ: الناقة التي لم تُرَضْ. وقَضَبْتُ الدابّة واقتضبتُها، إذا ركبتَها قبل أن تُراض. وقضيب الحمار وغيره.

##### Türkçe

**قَضَبَه**: yani onu kesti. Ve **واقتضبْتُه**: onu şeyden koparıp kestim. Ve **واقتضاب الكلام**: onu irticalen söylemektir; dersin ki: bu **شعرٌ مقتضَب** ve **كتابٌ مقتضَب**. Ve **وانقضب الشيء**: kesildi. Ve dersin ki: **انقضب الكوكبُ من مكانه**. ذو الرمّة dedi:
كأنَّه كوكبٌ في إثر عِفْـرِيَةٍمُسَوَّمٌ في سوادِ الليلُ مُنْقَضِبُ

Ve **القَضْبَةُ** ve **القَضْبُ**: tazedir; ve o, Farsçada **الإسْفِسْتُ**’dur. Ve içinde bittiği yer: **مَقْضَبَةٌ**. Ve **سيفٌ قاضبٌ** ve **قضيبٌ**: yani kesici; çoğulu **قواضبُ** ve **قُضُبٌ**. Ve **رجل قَضَّابَةٌ**: işlerin kesicisi, onlara güç yetiren. Ve **القضيب**: **القُضبان**’ın biridir; ve onlar dallardır. Ve **قَضَبَه قَضْباً**: ona **القضيب** ile vurdu. Ve **وقَضَّبْتُ الكرْمَ تقضيباً**: ilkbahar günlerinde onun dallarını kestiğim zaman. Ve **وقُضابَةُ الشجر**: **قَضَّبْتَ** zaman, onun çubuklarının uçlarından dökülen şeydir. Ve **القَضيبُ**: alıştırılmamış dişi devedir. Ve **وقَضَبْتُ الدابّة واقتضبتُها**: alıştırılmadan önce ona bindiğin zaman. Ve eşeğin ve başkasının **قضيب**’i.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ض ب
قضب ، قبض : مستعملان .
قضب : قال الله جلَّ وعزَّ : ( شَقّاً فَأَنبَتْنَا فِيهَا حَبّاً وَعِنَباً وَقَضْباً ) ( عبس : 27 ، 28 ) .
قال الفراء : القَضْبُ : الرَّطْبة . قال : وأهل مكة يُسمون القَتَّ القَضْبَةَ .
وقال أبو عبيد عن الأصمعي : القَضْبُ : الرَّطْبةُ .
وأنشد غيره بيت لبيد بن ربيعة :
إِذا أرْوَوْا بها زَرْعاً وقضبا
أمالوها عَلَى خُورٍ طِوالِ
قال الليث : القضبُ مِنَ الشَّجرِ كلُّ شجرٍ سَبِطتْ أغصانُهُ وطالتْ ، والقضبُ : قطعكَ القضِيبَ ونحوهُ .
قال : والقضيبُ اسمٌ يقع على ما قَضَبْتَ مِنْ أغصانٍ لتَتَّخِذَ منها سهاماً أو قسيّاً ، وأنشد لرؤبةَ :
وفارِجٍ مِنْ قَضْبٍ ما تَقَضَّبَا
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه كان إذا رَأَى التَّصْلِيبَ في ثَوْب قضبَهُ ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : يعني قطعَ مَوْضعَ التَّصْلِيبِ منهُ . والقضب : القطعُ ، ومنه قِيلَ : اقتضبتُ الحديثَ إنما هو انتزعتُه واقتطعتهُ ، وإياه عنى ذو الرُّمة يصفُ الثورَ :
كأَنَّهُ كَوكَبٌ في إثر عِفْرِيَةٍ
مُسَوَّمٌ في سَوادِ الليلِ مُنقضب
أي : مُنْقضٌّ مِن مكانه .
وقال القطامي يصف الثورَ :
فَغَدا صَبيحَة صَوْبها مُتَوَجِّساً
شَئِزَ القيامِ يقضِّبُ الأغصانا
أبو عبيد عن أبي عبيدة : ارتجلْتُ الكلامَ ارتجالاً واقتضبتُه اقتضاباً ، ومعناهُمَا أن يكُونَ تكلمَ بهِ مِنْ غيْر أن يكون هيَّأَهُ قبل ذلك .
قال : وسمعتُ الأصمعي يقول : القضيبُ من السُّيوفِ اللطيفُ ، وهو ضِدُّ الصفيحةِ ، والقضيبُ : الغصنُ وجمعهُ القُضبانُ والقِضبانُ والقضيبُ من الإبلِ الذي لم يمهرِ الرِّياضَةَ ، واقتضَبَ فُلانٌ بكراً إذا ركبهُ ليذله قبل أن يُراضَ .
يقال : بكرٌ قضيبٌ وناقةٌ قضيبٌ بغيرِ هَاءٍ .
وقال النضرُ : القضيبُ : شجرٌ تتخذُ منهُ القسيُّ ، وأنشدَ غيرهُ :
رَذَايا كالبَلايا أو
كعِيدَانٍ مِنَ القضْبِ
ويقال : إنه من أجناسِ النبعِ ، وقد يكنى بالقضيبِ عن ذكرِ الإنسانِ وجميعِ الحيوانِ ، والمقضَبَةُ منبِتُ القضْب ويجمعُ مَقَاضِبَ ومقاضِيبَ .
وقال عروة بن الورد :
لستُ لمرَّةَ إنْ لم أُوفِ مرْقبةً
يبدُو لِيَ الحَرْثُ مِنها والمقاضيب
والمقتضَبُ : عروضٌ مِن الشِّعرِ معروفٌ وهو مِثلُ قولهِ :
هَلْ عليَّ وَيحكما
إنْ لَهَوْتُ من حَرَج
ويقال للمنجلِ مِقْضبٌ ومقضاب وسيف قاضبٌ قاطعٌ .
وقال الأصمعي : القضبُ : السهامُ الدقاقُ وَاحِدُها قضيب ، وأنشد قول ذِي الرُّمة :
مُعِدُّ زُرْقٍ هَدَتْ قضباً مُصَدَّرَةً
قال : أراد قضباً فسكنَ الضادَ وجعله مثل عديم وعدم وأديم وأدم .
وقال غيره : جمعَ قضيباً عَلَى قضب لما وجدَ فعلاً في الجمعِ مُستمراً .
قبض : قال الليث : القبضُ بجمع الكَفِّ على الشيءِ .
وقال غيره : القبضةُ : ما أخذتَ بجُمْع كفِكَ كله ، فإذا كان بأصابعك فهي القبصة بالصاد .
قال الليث : ويقال : مَقْبِضُ القَوْس ومَقْبِضٌ أَعَمُّ وأَعْرَفُ .
وَيقولون : مقبضُ السِّكِّين وَمقْبِضتُه كل ذلك حيثُ يُقبَضُ عليه بِجُمْع الكَفِّ .
وقال ابن شميل : المَقبِضةُ مَوضع اليد من القناة .
الليث : القَبِيضُ من الدَّوَابِّ السريعُ نَقْل القوائم .
قال الطِّرِمَّاح :
سَدَتْ بقَبَاضَةٍ وثَنَتْ بِلِينِ
أبو عبيد عن أبي عمرو : القبْض : الإسراعُ .
يقال : منه رَجلٌ قَبِيضٌ بَيِّنُ القَبَاضةِ .
الليث : انقَبَضَ القومُ إذا ساروا وأَسرَعوا .
وأنشد :
آذَنَ جِيرَانُكَ بانقباضِ
والقابضُ : السائقُ السَّريعُ السَّوق .
قال أبو منصور : وإنَّما سُمِّيَ السوْقُ قَبْضاً لأن السائقَ للإبلِ يَقْبضها أي : يجمعهَا إذا أرادَ سَوقهَا ، فإن انتشرتْ عليه لم يقدر على سَوقِهَا ومنه قول الفَقعسيِّ :
في هَجْمَةٍ يُغدِرُ منها القابض
الليث : إنه لَيقبِضنِي ما قَبضكَ قُلْتُ معناه : أنه ليُحْشمُني ما أحْشمك ونَقِيضهُ إنه لَيَبْسُطُنِي ما بَسَطَكَ .
يقال : الخيرُ يَبْسُطهُ والشَّرُّ يَقْبضهُ ، والتَّقَبُّضُ : التَّشَنُّجُ ، والملك قابضُ الأرواح .
الحراني عن ابن السكيت : القَبْضُ : مَصْدَرُ قَبضْتُ قَبْضاً ، والْقَبْضُ : السُّرْعَةُ .
يقال : إنه لَقبِيضٌ بين القباضَةِ والْقَبضِ ، إذا كان سريعاً ، وأنشد :
كيفَ تَرَاهَا والْحُدَاةُ تَقْبضُ
أي : تَسُوقُ سَوْقاً سريعاً .
ويقال : قَبضْتُ مالِي قَبْضاً .
ودَخَلَ مَالُ فُلانٍ في الْقَبَضِ ، يعني ما قُبِضَ من أموالِ الناسِ .
وقال الليث : الْقَبَضُ ما جُمِعَ من الغنائم فَأُلْقِيَ في قَبَضِهِ أي : في مُجْتَمعهِ ، والْقَبّاضَةُ : الحمار السَّريعُ الذي يَقْبضُ الْعانَةَ أي : يُعْجِلهَا وأنشد :
قَبَّاضَةٌ بين العنِيفِ واللَّبِقْ
قال : والقَبِيضةُ : القَصِيرَةُ .
قال أبو منصور : هذا غَلَطٌ وكان قَرَأَ القُنْبُضَةَ بالنونِ والباءِ فَصَيَّرَها قَبِيضَةً .
وروى أبو عبيد عن الأصمعي قال : الْقُنْبُضَةُ من النِّساء القصيرَةُ ، وأنشد :
إذا القُنْبُضَاتُ السُّودُ طَوَّفْنَ بالضُّحى
رَقَدْنَ عَليهنَّ الْحِجالُ المُسَجَّفُ
الأصمعي : ما أدري أيُّ القَبيضِ هو كقولِكَ أيُّ الْخَلْقِ هو ، وربمَا تكلَّمُوا به بِغيرِ حَرْفِ النَّفْي كما قال الراعي :
أمْسَتْ أُمَيَّةُ للإسْلامِ حائِطَةً
ولِلْقَبيضِ رُعاةً أمْرُهَا الرَّشَدُ
ويقال للرَّاعي الْحَسَنِ التدبير الرفيقِ برَعِيْتِهِ إنَّه لَقُبْضَةٌ رُفَضَةٌ ، ومَعنَاهُ : أنه يَقْبضُهَا فَيسوقُها إذا أجدَبَ المَرْتَعُ ، وإذا وَقَعَتْ في لُمْعَةٍ من الكلاء رَفَضَها حتى تنتشرَ فَتَرْتعَ كيف شاءت .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القبضُ قَبولُكَ المتاعَ وإن لم تُحوِّلهُ ، والقبْضُ : تحوِيلكَ المتاعَ إلى حَيِّزِكَ والقبضُ الانقِباضُ وأصْله في جَناحِ الطير .
قال تعالى : ( صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ ) ( الملك : 19 ) .
والقبضُ : التناولُ لِلشيءِ بِيدكَ مُلامَسةَ ، والقَبْضُ ضَرْبٌ من السَّيْرِ .

##### Türkçe

ق ض ب
قضب ، قبض : ikisi de kullanımdadır.

قضب : Allah جلَّ وعزَّ şöyle dedi: ( شَقّاً فَأَنبَتْنَا فِيهَا حَبّاً وَعِنَباً وَقَضْباً ) ( عبس : 27 ، 28 ) .
el-Ferrâ dedi: **القَضْبُ**: **الرَّطْبة**. Dedi: Mekke ehli **القَتَّ**’e **القَضْبَة** adını verir.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **القَضْبُ**: **الرَّطْبةُ**.

Başkası, Lebîd b. Rabîa’nın beytini okudu:
إِذا أرْوَوْا بها زَرْعاً وقضبا
أمالوها عَلَى خُورٍ طِوالِ

el-Leys dedi: **القضبُ** ağaçtan: dalları düzleşmiş ve uzamış olan her ağaçtır; **القضبُ**: **القضِيب**i ve benzerini kesmendir.
Dedi: **القضيبُ**; oklara yahut yaylara dönüştürmek için dallardan kestiğin şeye verilen bir addır; Ru’be’ye ait olarak okudu:
وفارِجٍ مِنْ قَضْبٍ ما تَقَضَّبَا

Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( onun, bir elbisede **التَّصْلِيبَ**i gördüğünde onu **قضبَهُ** ) .
Ebû Ubeyd dedi: el-Asmaî dedi: yani ondan **التَّصْلِيبِ**in yerini kesti. **القضب**: kesmedir; bundan dolayı “**اقتضبتُ الحديثَ**” denildi; ancak o, onu çekip çıkarmam ve onu kesip almamdır; bunu, Zû’r-Rumme’nin öküzü vasfederken kastettiği şeydir:
كأَنَّهُ كَوكَبٌ في إثر عِفْرِيَةٍ
مُسَوَّمٌ في سَوادِ الليلِ مُنقضب

Yani: yerinden kopup inen.
el-Kutâmî öküzü vasfederken dedi:
فَغَدا صَبيحَة صَوْبها مُتَوَجِّساً
شَئِزَ القيامِ يقضِّبُ الأغصانا

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: “**ارتجلْتُ الكلامَ**”i irticâlen ve “**اقتضبتُه**”yi iktidâben (yaptım); ikisinin manası, bunu daha önce hazırlamış olmaksızın onunla konuşmuş olmasıdır.
Dedi: el-Asmaî’yi şöyle derken işittim: **القضيبُ** kılıçlardan: ince olanıdır; o, **الصفيحة**nin zıddıdır. **القضيبُ**: daldır; çoğulu **القُضبانُ** ve **القِضبانُ**. **القضيبُ** develerden: terbiye edilme alıştırmasını henüz öğrenmemiş olandır; “Falanca bir bekre bindi” denildiğinde, terbiye edilmeden önce onu boyun eğdirmek için ona bindi demektir.
“**بكرٌ قضيبٌ**” ve “**ناقةٌ قضيبٌ**” denir; **هَاء** olmaksızın.

en-Nadr dedi: **القضيبُ**: yayların yapıldığı bir ağaçtır; başkası şu beyti okudu:
رَذَايا كالبَلايا أو
كعِيدَانٍ مِنَ القضْبِ

Ve denilir ki o, **النبع** cinslerindendir. **القضيب** ile insanın ve bütün hayvanın erkeği kinayeli olarak anılabilir. **المقضَبَةُ**: **القضْب**ın bittiği yerdir; çoğulu **مَقَاضِبَ** ve **مقاضِيبَ**.
Urve b. el-Verd dedi:
لستُ لمرَّةَ إنْ لم أُوفِ مرْقبةً
يبدُو لِيَ الحَرْثُ مِنها والمقاضيب

**المقتضَبُ**: şiirden bilinen bir **عروض**dur; şu söze benzer:
هَلْ عليَّ وَيحكما
إنْ لَهَوْتُ من حَرَج

Orak için **مِقْضبٌ** ve **مقضاب** denir; **سيف قاضبٌ**: kesici.
el-Asmaî dedi: **القضبُ**: ince oklardır; tekili **قضيب**tir; Zû’r-Rumme’nin sözünü okudu:
مُعِدُّ زُرْقٍ هَدَتْ قضباً مُصَدَّرَةً

Dedi: **قضباً** kastetti; sonra **الضاد**’ı sükûnladı ve onu **عديم** ve **عدم** ve **أديم** ve **أدم** gibi yaptı.
Başkası dedi: cem‘de süreklilik gösteren bir **فعلاً** bulduğu için **قضيباً**ı **قضب** üzerine cem‘ etti.

قبض : el-Leys dedi: **القبضُ**; avucu şeyin üzerine toplamakladır.
Başkası dedi: **القبضةُ**; avucunun tamamını toplayarak aldığın şeydir; eğer parmaklarınla olursa o, **القبصة**dır, **الصاد** ile.
el-Leys dedi: **مَقْبِضُ القَوْس** denir; **مَقْبِضٌ** daha genel ve daha bilinen olandır.
Ve derler ki: **مقبضُ السِّكِّين** ve **مقْبِضتُه**; bunların hepsi, avucun tamamıyla tutulduğu yerdir.
İbn Şümeyl dedi: **المَقبِضةُ**; mızrak gövdesinde elin yeridir.

el-Leys: **القَبِيضُ** hayvanlardan: ayakların naklinde hızlı olandır.
et-Tırımmah dedi:
سَدَتْ بقَبَاضَةٍ وثَنَتْ بِلِينِ

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **القبْض**: hızlanmadır.
Bundan “**رَجلٌ قَبِيضٌ**” denir; **القَبَاضة**si açık olan.
el-Leys: “**انقَبَضَ القومُ**” denir; yürüdüklerinde ve hızlandıklarında.
Ve okudu:
آذَنَ جِيرَانُكَ بانقباضِ

**القابضُ**: hızlı sevk eden sürücüdür.
Ebû Mansûr dedi: sevke ancak **قَبْضاً** adı verildi; çünkü deve sürücüsü, onları sevk etmek istediğinde onları **يَقْبضها** yani toplar; eğer ona karşı dağılırlarsa onları sevk etmeye güç yetiremez; bundan, el-Fak‘asî’nin sözü:
في هَجْمَةٍ يُغدِرُ منها القابض

el-Leys: “**إنه لَيقبِضنِي ما قَبضكَ**” dedim; manası: “Seni utandıran şey beni de utandırır”dır; bunun karşıtı: “**إنه لَيَبْسُطُنِي ما بَسَطَكَ**”.
“Hayır onu **يَبْسُطهُ**, şer onu **يَقْبضهُ**” denir. **التَّقَبُّضُ**: kasılmadır. Melek, ruhları kabzedendir.

el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: **القَبْضُ**; “**قَبضْتُ**”un masdarıdır: **قَبْضاً**; ve **الْقَبْضُ**: sürattir.
Hızlı olduğunda “**إنه لَقبِيضٌ**” denir; **القباضَة** ve **الْقَبضِ** içinde (yani bunlarla nitelenmiş olarak); ve okudu:
كيفَ تَرَاهَا والْحُدَاةُ تَقْبضُ

Yani: hızlı bir sevkle sevk eder.
Ve “**قَبضْتُ مالِي قَبْضاً**” denir.
Ve “Falancanın malı **الْقَبَضِ** içine girdi” (denir); yani insanların mallarından kabzedilmiş olan şeye.

el-Leys dedi: **الْقَبَضُ**; ganimetlerden toplanan ve onun **قَبَضِهِ**ne yani toplanma yerine atılan şeydir. **الْقَبّاضَةُ**: hızlı eşektir; o, **الْعانَةَ**yı **يَقْبضُ** eder; yani onu acele ettirir; ve okudu:
قَبَّاضَةٌ بين العنِيفِ واللَّبِقْ

Dedi: **القَبِيضةُ**: kısa olandır.
Ebû Mansûr dedi: bu bir yanlıştır; o, **القُنْبُضَةَ**yı **النون** ve **الباء** ile okumuş, sonra onu **قَبِيضَةً** yapmıştır.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den rivayet etti; dedi: **الْقُنْبُضَةُ** kadınlardan kısa olandır; ve okudu:
إذا القُنْبُضَاتُ السُّودُ طَوَّفْنَ بالضُّحى
رَقَدْنَ عَليهنَّ الْحِجالُ المُسَجَّفُ

el-Asmaî: “**ما أدري أيُّ القَبيضِ هو**” (der); senin “**أيُّ الْخَلْقِ هو**” sözün gibi; bazen onu, nefy harfi olmaksızın söylemişlerdir; çoban şöyle dediği gibi:
أمْسَتْ أُمَيَّةُ للإسْلامِ حائِطَةً
ولِلْقَبيضِ رُعاةً أمْرُهَا الرَّشَدُ

Ve sürüsüne yumuşak davranan, iyi tedbirli çobana “**إنَّه لَقُبْضَةٌ رُفَضَةٌ**” denir; manası: otlak kıtlaştığında onu kabzeder, sonra onu sevk eder; otlardan bir parıltıya düştüğünde ise onu **رَفَضَها** eder; ta ki yayılsın da dilediği gibi otlasın.

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den; dedi: **القبضُ**; eşyayı, onu nakletmesen bile kabul etmendir. **القبْضُ**: eşyayı kendi alanına nakletmendir. **القبضُ**: **الانقِباضُ**dır; aslı kuşun kanadındadır.
Yüce Allah dedi: ( صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ ) ( الملك : 19 ) .
**القبضُ**: bir şeyi, elinle dokunarak almaktır. **القَبْضُ**: yürüyüşün bir türüdür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والضاد وما يثلثهما)
(قضع)  القاف والضاد والعين أصلٌ صحيح، وقياسه القهر والغلَبة. قالوا: القَضْع: القَهْر. قال الخليل: وبذلك سمِّيت قُضاعة. وذكر ناسٌ أنّ قَضاعة سمِّي بذلك لأنَّه انقضع عن قومِه، أي انقطع. فإن كان هذا صحيحاً فهو من باب الإبدال، تكون الضّاد مبدلةً من طاء. وقال ابن دريد: "تقضَّع القومُ: تفرّقوا([1])". وهذا من الإبدال أيضاً.
(قضف)  القاف والضاد والفاء أُصَيلٌ يدلُّ على دِقَّة ولطافة. فالقَضَف: الدِّقَّة؛ يقال عُودٌ قَضِف وقَضِيفٌ. وجمع قضيف قِضاف. ومنه القَضَفة، والجمع قُِضْفان: قطعةٌ من رمل تنْقضِفُ([2]) من معظمه، أي تنكسر.
(قضم)  القاف والضاد والميم كلمتانِ متباينتان لا مناسبةَ بينهما: إحداهما القَضْم: قَضْم الدَّابَّة شعيرَها؛ يقال قَضِمَتْ تَقْضَم. ويقولون: ما ذُقتُ قَضَاما. ويقال: القَضْم: الأكل بأطراف الأسنان، والخَضْم بالفم كلِّه.
والكلمة الأخرى: القضيم، يقال إنَّه الجِلدُ الأبيض، أو الصَّحيفة البيضاء. قال النابغة:
كأنَّ مَجرَّ الرامساتِ ذُيولَها *** عليه قَضِيمٌ نمَّقتهُ الصَّوانعُ([3])(قضي)  القاف والضاد والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على إحكام أمرٍ وإتقانهِ وإنفاذه لجهته، قال الله تعالى: ﴿فقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ في يَوْمَيْنِ﴾ [فصلت 12] أي أحكَمَ خَلْقَهنّ. ثم قال أبو ذؤيب:
وعَليهما مَسرودتانِ قَضاهما *** داودُ أو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ([4])والقضاء: الحُكم. قال الله سبحانه في ذكر من قال: {فَاقْضِ مَا أَنْتَ
قَاضٍ} [طه 72] أي اصنَعْ واحكُمْ. ولذلك سمِّي القاضي قاضياً، لأنَّه يحكم الأحكامَ ويُنْفِذُها. وسمِّيت المنيَّةُ قضاءً لأنَّه أمر يُنْفَذُ في ابن آدم وغيرهِ من الخَلْق. قال الحارث ابن حِلِّزة:
وثمانونَ من تميمٍ بأيديـ *** ـهِمْ رماحٌ صُدورهنَّ القضاءُ([5])
أي المنيّة. وكلُّ كلمةٍ في الباب فإنَّها تجري على القياس الذي ذكرناه، فإذا هُمِز تغيَّر المعنى. يقولون: القَـُضْأة: العيب، يقال ما عليك منه قُضأةٌ وفي عينه قـَُضْأةٌ، أي فَساد.
(قضب)  القاف والضاد والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قطْعِ الشَّيء. يقال: قَضَبْتُ الشيءَ قَضْبا. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله، إذا رأى التَّصليب في ثوبٍ قَضَبَه، أي قطعه. وانقضَب النَّجمُ من مكانه. قال ذو الرُّمَّة:
كأنَّه كوكبٌ في إِثْرِ عِفْرِيَةٍ *** مُسوَّمٌ في سَواد اللَّيلِ منقضِب([6])والقضيب: الغُصْن. والقَضْب: الرَّطْبة، سمِّيت لأنَّها تُقْضَب. والمَقَاضب: الأرَضُون تنبت القَضْب. وقَضَبت الكرم: قطعتُ أغصانَه أيّامَ الرَّبيع. وسيفٌ قاضِبٌ وقضيب: قطّاع. ورجلٌ قَضّابةٌ: قطَّاعٌ للأمور مقتدِرٌ عليها. وقُضَابة الكرم: ما يتساقط من أطرافه إذا قُضِب.
ومن الباب: اقتَضَبَ فلان الحديثَ، إذا ارتَجَله، وكأنَّه كلامٌ اقتطعَهُ منْ غير روِيّة ولا فِكْر. ويستعارُ هذا فيقال: ناقةٌ قضيب، إذا رُكِبَتْ قبلَ أن تُراض. وقد اقتضبتها. وقَضيب: واد. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 93).
([2]) في الأصل: "يتقضف"، وأثبت صوابه من القاموس.
([3]) ديوان النابغة 50 واللسان (قضم).
([4]) ديوان الهذليين (1: 19) والمفضليات (2: 228) واللسان (صنع، قضي).
([5]) البيت من معلقته المشهورة.
([6]) ديوان ذي الرمة ص1 واللسان (عفر، قضب).

ـ

##### Türkçe

( **باب القاف والضاد وما يثلثهما** )
( **قضع** )  **القاف** ve **الضاد** ve **العين** sahih bir asıldır; kıyası kahır ve galebedir. Dediler ki: **القَضْع**: kahırdır. **الخليل** dedi: Ve bununla **قُضاعة** isimlendirildi. Bir topluluk zikretti ki **قَضاعة** bununla isimlendirildi; çünkü o, kavminden **انقضع** etti; yani koptu. Eğer bu sahih ise, o, ibdâl babındandır; **الضّاد** **طاء**’dan بدل kılınmış olur. **ابن دريد** dedi: “**تقضَّع القومُ**: dağıldılar([1]).” Bu da ibdâlden olur.

( **قضف** )  **القاف** ve **الضاد** ve **الفاء**; incelik ve letafete delâlet eden küçük bir asıldır. Şu hâlde **القَضَف**: inceliktir; denir: **عُودٌ قَضِف** ve **قَضِيفٌ**. **قضيف**’in cemi **قِضاف**’tır. Ondandır **القَضَفة**; cemi **قُِضْفان**: kumdan bir parçadır; onun çoğundan **تنْقضِفُ**([2]), yani kırılır.

( **قضم** )  **القاف** ve **الضاد** ve **الميم**; aralarında münasebet olmayan iki ayrı kelimedir: Birincisi **القَضْم**: binitin arpasını **قَضْم** etmesi; denir: **قَضِمَتْ تَقْضَم**. Ve derler: **ما ذُقتُ قَضَاما**. Ve denir: **القَضْم**: dişlerin uçlarıyla yemektir; **الخَضْم** ise bütün ağızla.

Diğer kelime: **القضيم**; denir ki o, beyaz deridir; yahut beyaz sahifedir. **النابغة** dedi:
كأنَّ مَجرَّ الرامساتِ ذُيولَها *** عليه **قَضِيمٌ** نمَّقتهُ الصَّوانعُ([3])

( **قضي** )  **القاف** ve **الضاد** ve illetli harf; sahih bir asıldır; bir işin sağlamlaştırılmasına, onun itkanına ve kendi cihetine infazına delâlet eder. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ في يَوْمَيْنِ﴾ [فصلت 12] yani onların yaratılışını sağlamlaştırdı. Sonra **أبو ذؤيب** dedi:
وعَليهما مَسرودتانِ قَضاهما *** داودُ أو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ([4])

Ve **القضاء**: hükümdür. Allah سبحانه, söyleyenin zikrinde dedi ki: ﴿فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ﴾ [طه 72] yani yap ve hükmet. Bunun için **القاضي** “**قاضياً**” diye isimlendirildi; çünkü hükümleri hükmeder ve onları infaz eder. Ve **المنيَّةُ** “**قضاءً**” diye isimlendirildi; çünkü o, Âdemoğlunda ve yaratılmışlardan başkasında infaz olunan bir emirdir. **الحارث ابن حِلِّزة** dedi:
وثمانونَ من تميمٍ بأيديـ *** ـهِمْ رماحٌ صُدورهنَّ **القضاءُ**([5])

Yani ölüm. باب’daki her kelime, zikrettiğimiz kıyas üzere cereyan eder; hemze yapılınca mana değişir. Derler: **القَـُضْأة**: ayıptır; denir: **ما عليك منه قُضأةٌ** ve **وفي عينه قـَُضْأةٌ**; yani bozulma.

( **قضب** )  **القاف** ve **الضاد** ve **الباء**; bir şeyin kesilmesine delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **قَضَبْتُ الشيءَ قَضْبا**. Resûlullah صلى الله عليه وآله, bir elbisede haçlamayı gördüğü vakit onu **قَضَبَه** ederdi; yani onu kesti. Ve yıldız yerinden **انقضَب** etti. **ذو الرُّمَّة** dedi:
كأنَّه كوكبٌ في إِثْرِ عِفْرِيَةٍ *** مُسوَّمٌ في سَواد اللَّيلِ **منقضِب**([6])

Ve **القضيب**: daldır. Ve **القَضْب**: yaş ottur; **تُقْضَب** olduğu için isimlendirildi. Ve **المَقَاضب**: **القَضْب** bitiren arazilerdir. Ve asmayı **قَضَبت**: bahar günlerinde dallarını kestim. Ve **سيفٌ قاضِبٌ** ve **قضيب**: kesicidir. Ve **رجلٌ قَضّابةٌ**: işlerin kesicisi, onlara muktedir olan. Ve **قُضَابة الكرم**: **قُضِب** edildiği vakit uçlarından dökülen şeydir.

Ve باب’dandır: **اقتَضَبَ فلان الحديثَ**; onu irticalen söylediği vakit; sanki o, düşünce ve fikir olmaksızın ondan kopardığı bir sözdür. Bu ödünç alınır da denir: **ناقةٌ قضيب**; terbiye edilmeden önce binildiği vakit. Ve onu **اقتضبتها** ettim. Ve **قَضيب**: vadidir. Ve Allah daha iyi bilir.

--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3: 93).
([2]) Asılda: “**يتقضف**”; doğrusu Kâmûs’tan tesbit edilmiştir.
([3]) Dîvânu’n-Nâbiga 50 ve el-Lisân (**قضم**).
([4]) Dîvânu’l-Huzeliyyîn (1: 19) ve el-Mufaddaliyyât (2: 228) ve el-Lisân (**صنع**، **قضي**).
([5]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([6]) Dîvânu Zî’r-Rumme s.1 ve el-Lisân (**عفر**، **قضب**).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿فأنبتنا فيها حبا * وعنبا وقضبا﴾ [عبس/27 - 28] أي: رطبة، والمقاضب: الأرض التي تنبتها، والقضيب نحو القضب، لكن القضيب يستعمل في فروع الشجر، والقضب يستعمل في البقل، والقضب: قطع القضب والقضيب. وروي (أن النبي صلى الله عليه وسلم كان إذا رأى في ثوب تصليبا قضبه) (الحديث أخرجه أبو عبيد، وقال: في حديثه عليه السلام في الثوب المصلب أنه كان إذا رآه في ثوب = قضبه. انظر: غريب الحديث 1/32؛ والفائق 2/356.
والحديث في البخاري عن عائشة أن النبي لم يكن يترك في بيته شيئا فيه تصاليب إلا نقضه.
قال ابن حجر: وفي رواية أبان: (إلا قضبه) وكذا عند ابن أبي شيبة. راجع: فتح الباري، باب: نقض الصور 10/385. قلت: وكذا عند الطبراني في الأوسط 3/227). وسيف قاضب وقضيب، أي: قاطع، فالقضيب ههنا بمعنى الفاعل، وفي الأول بمعنى المفعول، وكذا قولهم: ناقة قضيب: مقتضبة من بين الإبل ولما ترض، ويقال لكل ما لم يهذب: مقتضب، ومنه: اقتضب حديثا: إذا أورده قبل أن راضه وهذبه في نفسه.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi: ﴿فأنبتنا فيها حبا * وعنبا وقضبا﴾ [Abese/27 - 28] yani: **قضبا**: taze (yaş ot); **المقاضب**: onu bitiren yer; **القضيب** yaklaşık **القضب** gibidir; fakat **القضيب** ağaç dallarında kullanılır, **القضب** ise sebzede (ot-bostanda) kullanılır; **القضب**: **القضب** ve **القضيب**’i kesmektir. Ve rivayet olundu: (Peygamber صلى الله عليه وسلم, bir elbisede **تصليبا** gördüğü zaman onu **قضبه** ederdi) (hadisi Ebû Ubeyd çıkardı ve dedi: Onun عليه السلام elbise-i **المصلب** hakkındaki hadisinde, onu bir elbisede gördüğü zaman = **قضبه** ederdi. Bak: Garîbu’l-hadîs 1/32; el-Fâik 2/356.
Ve hadis Buhârî’dedir, Âişe’den: Peygamber, evinde içinde **تصاليب** bulunan bir şeyi, onu **نقضه** etmedikçe bırakmazdı.
İbn Hacer dedi: Ebân rivayetinde: (**قضبه** hariç) ve İbn Ebî Şeybe’nin yanında da böyledir. Müracaat et: Fethu’l-bârî, باب: **نقض الصور** 10/385. Dedim: Taberânî’nin el-Evsat’ında da böyledir 3/227). Ve **سيف قاضب** ve **قضيب**; yani: kesici; böylece **القضيب** burada fâil mânâsındadır; birincide ise mef’ûl mânâsındadır; ve onların sözü de böyledir: **ناقة قضيب**: develerin arasından **مقتضبة** (seçilip alınmış) ve henüz ehlîleştirilmemiş; ve terbiye edilmemiş her şeye **مقتضب** denir; ondan: **اقتضب حديثا**: onu, kendi nefsinde alıştırıp terbiye etmeden önce zikrettiği zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ض ب
سيف قاضب وقضب ساعده بالسيف‏.‏
‏"‏ وكان إذا رأى التّصليب في ثوب قضبه ‏"‏‏.‏
وقضب الغصن وقضّب فضول أغصان الشجر واكرم تقضيباً‏.‏
قال القطاميّ‏:‏ فغدا صبيحة صوبها متوجّساً شئز القيام يقضّب الأغصانا وهذه قضابة الكرم والشجر‏:‏ لما تأخذه المقاضب وله مقضب ومقضاب حديد وهو المنجل واقتضب غصناً من الشجرة‏:‏ اقتطعه‏.‏
وفي أرضه قضبٌ وافٍ‏.‏
وهذه مقضبة فلان ومقضابه‏.‏
قال‏:‏ فسيلها سامق جبّارها واعتمّ فيها القضب والسنبل وقال عروة بن الورد‏:‏ ومن المجاز‏:‏ اقتضب الكلام‏:‏ ارتجله‏.‏
واقتضب الناقة‏:‏ ركبها قبل أن تراض وناقة قضيب واقتضب البعير‏:‏ اعتبطه‏.‏
وهو مقتضب في هذا العمل‏:‏ لم يرتض فيه‏.‏
وكان يحدٌّثنا فلان فجاء زيد فاقتضب حديثه‏:‏ انتزعه واقتطعه‏.‏
وانقضب من أصحابه‏:‏ انقطع‏.‏
وانقضب الكوكب من مكانه‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ كأنه كوكب في إثر عفرية مسوّم في سواد الليل منقضب ورجل قضّابة‏:‏ قطّاع للأمور مقتدر عليها‏.‏
وسيف قضيب‏:‏ دقيق ليس بصفيحة وهندية قضب‏:‏ شبّهت بقضب الشجر‏.‏
وملك فلانٌ البردة والقضيب إذا استخلف‏.‏

##### Türkçe

ق ض ب
**سيف قاضب**: keskin kılıç. Ve **قضب ساعده بالسيف**: kılıçla onun önkolunu kesti.
“Ve o, elbisede **التّصليب**i gördüğü zaman onu **قضبه** ederdi.”
Ve **قضب الغصن**: dalı kesti; ve **قضّب فضول أغصان الشجر**: ağaç dallarının fazlalıklarını budadı; ve **اكرم تقضيباً**: budamayı en güzel yaptı.
**القطاميّ** dedi:
فغدا صبيحة صوبها متوجّساً
شئز القيام يقضّب الأغصانا
Ve bu, **قضابة الكرم والشجر**dir: **المقاضب**in aldığı şey(ler) için. Ve onun **مقضب**ı ve **مقضاب**ı vardır: demir; ve o, **المنجل**dir. Ve **اقتضب غصناً من الشجرة**: onu kopardı.
Ve onun arazisinde **قضبٌ وافٍ** vardır.
Ve bu, falanın **مقضبة**si ve onun **مقضابه**sidir.
Dedi:
فسيلها سامق جبّارها
واعتمّ فيها القضب والسنبل
Ve **عروة بن الورد** dedi: Ve mecazdan: **اقتضب الكلام**: onu irticalen söyledi.
Ve **اقتضب الناقة**: terbiye edilmeden önce ona bindi. Ve **ناقة قضيب**. Ve **اقتضب البعير**: onu ansızın boğazladı.
Ve o, bu işte **مقتضب**tır: onda alışmamıştır.
Ve falan bize anlatıyordu; derken Zeyd geldi de onun sözünü **اقتضب** etti: onu çekip aldı ve kesti.
Ve **انقضب من أصحابه**: koptu.
Ve **انقضب الكوكب من مكانه**: yıldız yerinden kayboldu.
**ذو الرمة** dedi:
كأنه كوكب في إثر عفرية
مسوّم في سواد الليل منقضب
Ve **رجل قضّابة**: işlerin kesip biçeni; onlara güç yetiren.
Ve **سيف قضيب**: ince, yassı (geniş) olmayan. Ve **هندية قضب**: ağaç dallarının **قضب**una benzetildi.
Ve falan, halef bırakıldığı zaman **البردة**yi ve **القضيب**i mülk edindi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَضْبُ: القَطْعُ. قَضَبَه يَقْضِـبه قَضْباً، واقْتَضَبَه، وقَضَّبه، فانْقَضَبَ وتَقَضَّب: انْقَطَعَ؛ قال الأَعشى: ولَبُونِ مِعْزابٍ حَوَيْتُ، فأَصْبَحَتْ *  نُهْبَـى، وآزِلَةٍ قَضَبْتُ عِقالَـها قال ابن بري: صواب إِنشاده: قَضَبْتَ عِقالَـها، بفتح التاءِ، لأَنه يُخاطِبُ الممدوحَ؛ والآزِلة: الناقَةُ الضامزَة التي لا تَجْتَرُّ؛ وكانوا يَحْبِسُون إِبلَهم مخافةَ الغارة، فلما صارت إِليك أَيها الممْدوحُ، اتَّسَعَت في الـمَرْعى، فكأَنها كانت مَعْقُولة، فقَضَبْتَ عِقالَـها. قَضَبْت عقالَـها، واقْتَضَبْته: اقْتَطَعْته من الشيءِ؛ والقَضْبُ: قَضْبُك القَضِـيبَ ونحوه. والقَضْبُ: اسم يقع على ما قَضَبْتَ من أَغصانٍ لتَتَّخِذَ منها سِهاماً أَو قِسِـيّاً؛ قال رؤبة: وفارِجاً من قَضْبِ ما تَقَضَّبا (1)
(1 قوله «وفارجاً إلخ» أراد بالفارج القوس. وعجز البيت:
ترنّ إرناناً إذا ما أنضبا)
وفي حديث النبي، صلى اللّه عليه وسلم: أَنه كان إِذا رأَى التَّصْلِـيبَ في ثوبٍ، قَضَبَه؛ قال الأَصمعي: يعني قَطَع موضعَ التَّصْلِـيب منه. ومنه قيل: اقْتَضَبْتُ الحديثَ، إِنما هو انْتَزَعْتُه واقْتَطَعْتُه، وإِياه عنى ذو الرمة بقوله، يصف ثوراً وحشياً: كأَنه كوكَبٌ في إِثرِ عِفْرِيَةٍ، *  مُسَوَّمٌ، في سواد الليل، مُنْقَضِبُ أَي مُنْقَضٌّ من مكانه. وانْقَضَبَ الكَوكبُ من مكانه؛ وقال القُطاميُّ يصف الثَّور: فعَدا صَبيحةَ صَوْبها مُتَوَجِّساً، *  شَئِزَ القِـيام، يُقَضِّبُ الأَغْصانا ويقال للـمِنْجَلِ: مِقْضَبٌ ومِقْضابٌ.
وقُضابةُ الشيء: ما اقْتُضِبَ منه؛ وخَصَّ بعضُهم به ما سَقَط من أَعالي العِـيدان الـمُقْتَضَبة. وقُضابةُ الشَّجر: ما يَتَساقَطُ من أَطراف عيدانها إِذا قُضِـبَت. والقَضِـيبُ: الغُصْنُ. والقَضِـيبُ: كلُّ نَبْتٍ من الأَغصان يُقْضَبُ، والجمع قُضُبٌ وقُضْبٌ، وقُضْبانٌ وقِضْبانٌ. الأَخيرة اسم للجمع. وقَضَبَه قَضْباً: ضَرَبه بالقضِـيب.
والـمُقْتَضَبُ من الشِّعْر: فاعلاتُ مُفْتعلن مرتين؛ وبيته: أَقْبَلَتْ، فَلاحَ لها *  عارِضانِ كالْبَرَدِ
وإِنما سُمِّيَ مُقْتَضَباً، لأَنه اقْتُضِبَ مفعولات، وهو الجزء الثالث من البيت، أَي قُطِـعَ.
وقَضَّبَتِ الشمسُ وتَقَضَّبَتْ: امْتَدَّ شُعاعُها مثلَ القُضْبانِ، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
فصَبَّحَتْ، والشمسُ لم تُقَضِّبِ، *  عيناً بغَضْيانَ ثَجُوجَ الـمَشْرَبِ ويُروى: لم تَقَضَّبِ؛ ويروى: ثَجُوجَ العُنْبَبِ. يقول: ورَدَتْ والشمسُ لم يَبْدُ لها شُعاعٌ، إِنما طَلَعَت كأَنها تُرْسٌ، لا شُعاعَ لها. والعُنْبَبُ: كثرةُ الماء، قال: أَظنُّ ذلك. وغَضْيانُ: موضعٌ. وقَضَّبَ الكَرْمَ تَقْضِـيباً: قَطَعَ أَغصانَه وقُضبانَه في أَيام الربيع. وما في فمي قاضِـبةٌ أَي سِنٌّ تَقْضِبُ شيئاً، فتُبِـينُ أَحدَ نصفيه من الآخر.
ورجل قَضّابة: قَطَّاعٌ للأُمور، مُقْتَدِرٌ عليها. وسيفٌ قاضِبٌ، وقَضَّابٌ، وقَضَّابة، ومِقْضَبٌ، وقَضِـيبٌ: قَطَّاع.
وقيل: القضيبُ من السيوف اللطيفُ. وفي مقتل الحسين، عليه السلام: فَجَعَلَ ابنُ زياد يَقْرَعُ فَمه بقَضيبٍ؛ قال ابن الأَثير: أَراد بالقَضِـيب السيفَ اللطيفَ الدقيقَ؛ وقيل: أَرادَ العود، والجمع قواضِبُ وقُضُبٌ (1) قوله «والجمع قواضب وقضب» الأول جمع قاضب والثاني جمع قضيب وهو راجع لقوله وسيف قاضب إلخ لا أنه من كلام النهاية حتى يتوهم انهما قضيب فقط اذ لم يسمع.)، وهو ضِدُّ الصفيحةِ. والقَضيبُ من القِسِيِّ: التي عُمِلَتْ من غُصْنٍ غير مشْقوق. وقال أَبو حنيفة: القَضيبُ القَوْسُ المصنوعة من القَضيب بتمامه؛ وأَنشد للأَعشى: سَلاجِمُ، كالنحلِ، أَنْحَى لها *  قضيبَ سَراءٍ قَليلَ الأُبَنْ قال: والقَضْبةُ كالقَضِـيبِ؛ وأَنشد للطِّرِمَّاح:
يَلْحَسُ الرَّضْفَ، له قَضْبةٌ *  سَمحَجُ الـمَتْنِ هَتُوفُ الخِطامْ والقَضْبةُ: قِدْحٌ من نَبْعَةٍ يُجْعَلُ منه سَهْمٌ، والجمع قَضباتٌ. والقَضْبةُ والقَضْبُ: الرَّطْبةُ. الفراء في قوله تعالى: فأَنْبَتْنا فيها حَبّاً وعِنَباً وقَضْباً؛ القَضْبُ: الرَّطْبةُ؛ قال لبيد: إِذا أَرْوَوْا بها زَرْعاً وقَضْباً، *  أَمالوها على خُورٍ طِوالِ قال: وأَهل مكة يُسَمون القَتَّ القَضْبةَ.
وقال الليث: القَضْبُ من الشجر كلُّ شجر سَبِطَتْ أَغصانُه، وطالت. والقَضْبُ: ما أُكِلَ من النبات الـمُقْتَضَبِ غَضّاً؛ وقيل هو الفُصافِصُ، واحدتُها قَضْبة، وهي الإِسْفِسْتُ، بالفارسية؛ والـمَقْضَبةُ: موضعه الذي يَنبُتُ فيه. التَّهذيب: الـمَقْضَبة مَنْبِتُ القَضْبِ، ويُجْمَعُ مَقاضِبَ ومَقاضِـيبَ؛ قال عروة بن الوَرْد: لَسْتُ لِـمُرَّةَ، إِنْ لم أُوفِ مَرْقَبةً، *  يَبْدو لِـيَ الـحَرْثُ منها، والـمَقاضِـيبُ والـمِقْضابُ: أَرضٌ تُنْبِتُ القَضْبة؛ قالت أُخْتُ مُفَصَّصٍ الباهليَّةُ: فأَفَـأْتُ أُدْماً، كالـهِضابِ، وجامِلاً *  قد عُدْنَ مِثلَ عَلائفِ الـمِقْضابِ وقد أَقْضَبَتِ الأَرضُ.
وقال أَبو حنيفة: القَضْبُ شجر سُهْلِـيٌّ ينبت في مَجامِـع الشجر، له ورق كورقِ الكُمَّثْرَى إِلاَّ أَنه أَرَقُّ وأَنْعم، وشجرُه كشجره، وتَرْعَى الإبلُ ورقَه وأَطرافَه، فإِذا شَبِـعَ منه البعير، هجَره حيناً، وذلك أَنه يُضَرِّسُه، ويُخَشِّنُ صَدرَهُ، ويورِثُه السُّعال. النضر: القَضْبُ شَجر تُتَّخذ منه القِسِيُّ؛ قال أَبو دُواد:
رَذايا كالبَلايا، أَو *  كعيدانٍ من القَضْبِ
ويقال: إِنه من جنس النَّبْع؛ قال ذو الرمة:
مُعِدُّ زُرْقٍ هَدَتْ قَضْباً مُصَدَّرةً
الأَصمعي: القَضَبُ السِّهامُ الدِّقاقُ (2)
(2 قوله «الأصمعي القضب السهام إلخ» هذه عبارة المحكم بهذا الضبط.) ، واحدُها قَضِـيبٌ، وأَراد قَضَباً فسَكَّن الضاد، وجعل سبيله سبيل عَديم وعَدَم، وأَديم وأَدَم. وقال غيره: جمع قَضِـيباً على قَضْب، لـمَّا وجَد فَعْلاً في الجماعة مستمرّاً. ابن شميل: القَضْبة شجرة يُسَوَّى منها السَّهمُ. يقال: سَهْمُ قَضْبٍ، وسهمُ نَبْع، وسهم شَوْحَطٍ. والقَضيبُ من الإِبل: التي رُكِـبَتْ، ولم تُلَيَّنْ قَبْلَ ذلك. الجوهري: القَضِـيبُ الناقةُ التي لم تُرَضْ؛ وقيل: هي التي لم تَمْهَرِ الرياضةَ، الذكرُ والأُنثى في ذلك سواء؛ وأَنشد ثعلب:
مُخَيَّسةٌ ذُلاًّ، وتَحْسِبُ أَنها، *  إِذا ما بَدَتْ للناظِرِينَ، قَضِـيبُ يقول: هي رَيِّضةٌ ذَليلةٌ، ولعِزَّةِ نفْسها يَحْسِـبُها الناظرُ لم تُرَضْ؛ أَلا تراه يقول بعد هذا: كـمِثْلِ أَتانِ الوَحْشِ، أَما فؤادُها *  فصَعْبٌ، وأَما ظَهْرُها فرَكُوبُ وقَضَبْتُها واقْتَضَبْتُها: أَخذتُها من الإِبل قَضِـيباً، فَرُضْتُها. واقْتَضَبَ فلانٌ بَكْراً إِذا ركبه ليُذِلَّه، قبل أَن يُراضَ. وناقةٌ قَضيبٌ وبَكْرٌ قَضِيبٌ، بغير هاء. وقَضَبْتُ الدابةَ واقْتَضَبْتُها إِذا ركبتها قبل أَن تُراضَ، وكل من كلَّفته عَمَلاً قبل أَن يُحْسِنَه، فقد اقْتَضَبْتَه، وهو مُقْتَضَبٌ فيه.
واقْتِضابُ الكلام: ارْتجالُه؛ يقال: هذا شعرٌ مُقْتَضَبٌ، وكتاب مُقْتَضَبٌ.
واقْتَضَبْتُ الحديثَ والشِّعْرَ: تَكلمْتُ به من غير تهْيئةٍ أَو إِعْدادٍ له. وقَضِـيبٌ: رجُلٌ، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
لأَنْتُم، يومَ جاءَ القومُ سَيْراً *  على الـمَخْزاةِ، أَصْبَرُ من قَضِـيبِ هذا رجل له حديثٌ ضَرَبه مثلاً في الإِقامة على الذُّلِّ أَي لم تَطْلُبوا بقَتْلاكم، فأَنتم في الذُّلِّ كهذا الرجل. وقَضِـيبٌ: وادٍ معروفٌ بأَرض قَيْسٍ، فيه قَتَلَتْ مُرادُ عَمْرو بنَ أُمامة؛ وفي ذلك يقول طَرَفَةُ: أَلا إِنَّ خير الناسِ، حَيّاً وهالِكاً، *  ببَطْنِ قَضِـيبٍ عارِفاً ومُناكِرا وقَضِـيبُ الحمارِ وغيره. أَبو حاتم: يقال لذَكَر الثَّوْر: قَضِـيبٌ وقَيْصومٌ. التهذيب: ويكنى بالقَضـيبِ عن ذَكَرِ الإِنسان وغيره من الحيوانات. والقُضَّابُ نبت، عن كراع.

##### Türkçe

**القَضْبُ**: kesme. **قَضَبَه يَقْضِـبه قَضْباً**; ve **اقْتَضَبَه**; ve **قَضَّبه**; derken **انْقَضَبَ** ve **تَقَضَّب**: kesildi; el-A‘şâ dedi ki:

ولَبُونِ مِعْزابٍ حَوَيْتُ، فأَصْبَحَتْ *  نُهْبَـى، وآزِلَةٍ قَضَبْتُ عِقالَـها

İbn Berrî dedi: onun inşâdının doğrusu: **قَضَبْتَ عِقالَـها**, **التاء**’nın fethasıyladır; çünkü övülen kişiye hitap eder; ve **الآزِلة**: geviş getirmeyen, sıkıntılı deve; ve onlar, baskın korkusuyla develerini hapsederlerdi; o, ey övülen kişi, sana varınca, otlakta genişledi; sanki o bağlanmış idi; derken sen onun bağını kestin.

**قَضَبْت عقالَـها**; ve **اقْتَضَبْته**: onu şeyden koparıp aldım; ve **القَضْبُ**: senin **القَضِـيبَ** ve benzerini kesmendir. Ve **القَضْبُ**: oklar yahut yaylar edinmek için kestiğin dallardan kestiğin şeye verilen addır; Ru’be dedi ki:

وفارِجاً من قَضْبِ ما تَقَضَّبا (1)

(1 Sözü «وفارجاً إلخ»: **الفارج** ile yayı kastetti. Beytin ikinci yarısı:
ترنّ إرناناً إذا ما أنضبا)

Peygamberin hadîsinde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: bir elbisede **التَّصْلِـيبَ** gördüğünde onu **قَضَبَه** (keserdi); el-Asma‘î dedi: yani ondan **التَّصْلِـيبَ** yerini kesti. Bundan dolayı denildi: **اقْتَضَبْتُ الحديثَ**; ancak onu çekip aldım ve koparıp aldım; ve bunu, vahşî bir boğayı vasfederek, Zû’r-Rumme şu sözüyle kastetti:

كأَنه كوكَبٌ في إِثرِ عِفْرِيَةٍ، *  مُسَوَّمٌ، في سواد الليل، مُنْقَضِبُ

Yani yerinden kopup gitmiş. Ve yıldız yerinden **انْقَضَبَ**; ve el-Kutâmî boğayı vasfederek dedi ki:

فعَدا صَبيحةَ صَوْبها مُتَوَجِّساً، *  شَئِزَ القِـيام، يُقَضِّبُ الأَغْصانا

Ve orak için denilir: **مِقْضَبٌ** ve **مِقْضابٌ**.

**وقُضابةُ الشيء**: ondan koparılıp alınan şey; ve bazısı bunu, koparılmış dalların üstlerinden düşen şeye tahsis etti. Ve **قُضابةُ الشَّجر**: **قُضِـبَت** (kesildi)ğinde, dallarının uçlarından dökülen şey.

**والقَضِـيبُ**: dal. Ve **القَضِـيبُ**: dallardan kesilen her bitki; çoğulu **قُضُبٌ** ve **قُضْبٌ**, ve **قُضْبانٌ** ve **قِضْبانٌ**. Sonuncusu cem‘ için bir addır.

**وقَضَبَه قَضْباً**: onu **القضِـيب** ile vurdu.

Şiirden **الـمُقْتَضَبُ**: **فاعلاتُ مُفْتعلن** iki defa; ve beyti:

أَقْبَلَتْ، فَلاحَ لها *  عارِضانِ كالْبَرَدِ

Ve ancak **مُقْتَضَباً** diye adlandırıldı; çünkü **مفعولات**’tan **اقْتُضِبَ**; o, beytin üçüncü cüz’üdür; yani kesildi.

**وقَضَّبَتِ الشمسُ وتَقَضَّبَتْ**: ışını, **القُضْبانِ** gibi uzadı; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyit okundu:

فصَبَّحَتْ، والشمسُ لم تُقَضِّبِ، *  عيناً بغَضْيانَ ثَجُوجَ الـمَشْرَبِ

Ve rivayet edilir: **لم تَقَضَّبِ**; ve rivayet edilir: **ثَجُوجَ العُنْبَبِ**. Der ki: güneşin ışını görünmemişken suya vardı; ancak o, sanki bir kalkanmış gibi doğdu; onun için ışın yoktur. Ve **العُنْبَبُ**: suyun çokluğu; dedi: zannederim bu böyledir. Ve **غَضْيانُ**: bir yerdir. Ve **قَضَّبَ الكَرْمَ تَقْضِـيباً**: ilkbahar günlerinde dallarını ve çubuklarını kesti.

Ve ağzımda **قاضِـبةٌ** yoktur; yani bir şeyi kesen, böylece onun iki yarısından birini ötekinden ayıran diş.

Ve adam **قَضّابة**: işlerin kesicisi, onlara muktedir. Ve kılıç **قاضِبٌ**, ve **قَضَّابٌ**, ve **قَضَّابة**, ve **مِقْضَبٌ**, ve **قَضِـيبٌ**: kesici.

Ve denildi: kılıçlardan **القضيبُ** ince olanıdır. Hüseyin’in öldürülmesi kıssasında, onun üzerine selâm olsun: İbn Ziyâd, ağzına bir **قَضيبٍ** ile vurmaya başladı; İbnü’l-Esîr dedi: **القَضِـيب** ile ince, narin kılıcı kastetti; ve denildi: değneği kastetti; çoğulu **قواضِبُ** ve **قُضُبٌ** (1)

قوله «والجمع قواضب وقضب» الأول جمع قاضب والثاني جمع قضيب وهو راجع لقوله وسيف قاضب إلخ لا أنه من كلام النهاية حتى يتوهم انهما قضيب فقط اذ لم يسمع.)، ve o, **الصفيحةِ**’nin zıddıdır.

Ve yaylardan **القَضيبُ**: yarılmamış bir daldan yapılmış olan. Ebû Hanîfe dedi: **القَضيبُ** yayı, bütünüyle **القَضيب**’ten yapılmış olandır; ve el-A‘şâ’dan şu beyit okundu:

سَلاجِمُ، كالنحلِ، أَنْحَى لها *  قضيبَ سَراءٍ قَليلَ الأُبَنْ

Dedi: ve **القَضْبةُ** **القَضِـيبِ** gibidir; ve et-Tırimmâh’tan şu beyit okundu:

يَلْحَسُ الرَّضْفَ، له قَضْبةٌ *  سَمحَجُ الـمَتْنِ هَتُوفُ الخِطامْ

Ve **القَضْبةُ**: **نَبْعَةٍ**’den bir ok gövdesi; ondan ok yapılır; çoğulu **قَضباتٌ**.

Ve **القَضْبةُ** ve **القَضْبُ**: **الرَّطْبةُ**. El-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **فأَنْبَتْنا فيها حَبّاً وعِنَباً وقَضْباً**; **القَضْبُ**: **الرَّطْبةُ**; Lebîd dedi ki:

إِذا أَرْوَوْا بها زَرْعاً وقَضْباً، *  أَمالوها على خُورٍ طِوالِ

Dedi: ve Mekke ehli, **القَتَّ**’e **القَضْبةَ** derler.

Leys dedi: ağaçtan **القَضْبُ**, dalları düzleşen ve uzayan her ağaçtır.

Ve **القَضْبُ**: koparılmış bitkiden taze olarak yenilen şey; ve denildi ki o **الفُصافِصُ**’tur; onun bir tanesi **قَضْبة**’dir; ve o, Farsça **الإِسْفِسْتُ**’tur; ve **الـمَقْضَبةُ**: onun bittiği yer. **التَّهذيب**: **الـمَقْضَبة** **القَضْبِ**’in bittiği yerdir; ve **مَقاضِبَ** ve **مَقاضِـيبَ** diye çoğul yapılır; ‘Urve b. el-Verd dedi ki:

لَسْتُ لِـمُرَّةَ، إِنْ لم أُوفِ مَرْقَبةً، *  يَبْدو لِـيَ الـحَرْثُ منها، والـمَقاضِـيبُ

Ve **الـمِقْضابُ**: **القَضْبة**’yi bitiren bir arazi; Müfassas el-Bâhilîyye’nin kız kardeşi dedi ki:

فأَفَـأْتُ أُدْماً، كالـهِضابِ، وجامِلاً *  قد عُدْنَ مِثلَ عَلائفِ الـمِقْضابِ

Ve yer **أَقْضَبَتِ**.

Ebû Hanîfe dedi: **القَضْبُ** düzlüklere ait bir ağaçtır; ağaçların toplandığı yerlerde biter; armut yaprağı gibi yaprağı vardır; ancak daha ince ve daha yumuşaktır; ağacı da onun ağacı gibidir; develer onun yaprağını ve uçlarını otlar; deve ondan doyunca bir süre onu terk eder; bu, onun dişlerini aşındırması, göğsünü sertleştirmesi ve ona öksürük miras bırakması sebebiyledir. En-Nadr: **القَضْبُ** yayların yapıldığı bir ağaçtır; Ebû Duvâd dedi ki:

رَذايا كالبَلايا، أَو *  كعيدانٍ من القَضْبِ

Ve denilir: o, **النَّبْع** cinsindendir; Zû’r-Rumme dedi ki:

مُعِدُّ زُرْقٍ هَدَتْ قَضْباً مُصَدَّرةً

El-Asma‘î: **القَضَبُ** ince oklardır (2)

(2 Sözü «الأصمعي القضب السهام إلخ» bu, **المحكم**’in bu ضبط ile ifadesidir.) ; onun bir tanesi **قَضِـيبٌ**’dir; ve **قَضَباً** kastetti de **الضاد**’ı sâkin kıldı; ve onu **عَديم** ve **عَدَم**, ve **أَديم** ve **أَدَم** yoluna koydu. Başkası dedi: **قَضِـيباً**’ı **قَضْب** üzerine cem‘ etti; cemaatte **فَعْلاً**’ı sürekli bulduğu için.

İbn Şümeyl: **القَضْبة** ok yapılan bir ağaçtır. Denilir: **سَهْمُ قَضْبٍ**, ve **سهمُ نَبْع**, ve **سهم شَوْحَطٍ**. Ve develerden **القَضيبُ**: binilmiş olup, bundan önce yumuşatılmamış olan. El-Cevherî: **القَضِـيبُ** terbiye edilmemiş dişi devedir; ve denildi: terbiye maharetini edinmemiş olandır; erkekte ve dişide bu hususta eşittir; ve Sa‘leb şu beyiti okudu:

مُخَيَّسةٌ ذُلاًّ، وتَحْسِبُ أَنها، *  إِذا ما بَدَتْ للناظِرِينَ، قَضِـيبُ

Der ki: o, terbiye edilmiş, zelil bir hayvandır; ve nefsinin izzetinden dolayı bakan onu terbiye edilmemiş sanır; görmüyor musun, bundan sonra şöyle der:

كـمِثْلِ أَتانِ الوَحْشِ، أَما فؤادُها *  فصَعْبٌ، وأَما ظَهْرُها فرَكُوبُ

Ve **قَضَبْتُها** ve **اقْتَضَبْتُها**: onu develerden **قَضِـيباً** olarak aldım; derken onu terbiye ettim. Ve falan kimse, terbiye edilmeden önce onu zelil kılmak için bir bakireyi binerse **اقْتَضَبَ**. Ve dişi deve **قَضيبٌ** ve erkek deve yavrusu **بَكْرٌ قَضِيبٌ**, **هاء** olmaksızın. Ve **قَضَبْتُ الدابةَ** ve **اقْتَضَبْتُها**: terbiye edilmeden önce ona bindim; ve her kim birine, onu iyi yapmadan önce bir iş yüklerse, onu **اقْتَضَبْتَه**; ve o, onda **مُقْتَضَبٌ**’dur.

Ve **واقْتِضابُ الكلام**: irticâlen söylemektir; denilir: bu **شعرٌ مُقْتَضَبٌ**, ve **كتاب مُقْتَضَبٌ**.

Ve **اقْتَضَبْتُ الحديثَ والشِّعْرَ**: ona hazırlık yahut onu hazırlama olmaksızın onunla konuştum.

Ve **قَضِـيبٌ**: bir adam; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyit okundu:

لأَنْتُم، يومَ جاءَ القومُ سَيْراً *  على الـمَخْزاةِ، أَصْبَرُ من قَضِـيبِ

Bu, zillet üzere ikamete dair onu mesel yaptıkları bir adamdır; yani öldürülenleriniz için talepte bulunmadınız; derken siz, bu adam gibi zillet içindesiniz. Ve **قَضِـيبٌ**: Kays diyarında bilinen bir vadidir; onda Murâd, ‘Amr b. Ümâme’yi öldürdü; ve bu hususta Tarafe der ki:

أَلا إِنَّ خير الناسِ، حَيّاً وهالِكاً، *  ببَطْنِ قَضِـيبٍ عارِفاً ومُناكِرا

Ve eşeğin ve başkasının **قَضِـيبُ**’i. Ebû Hâtim: boğanın erkeğine **قَضِـيبٌ** ve **قَيْصومٌ** denilir. **التهذيب**: ve insanın ve diğer hayvanların erkeği hakkında **القَضـيبِ** ile kinaye yapılır. Ve **القُضَّابُ** bir bitkidir; Kurâ‘dan.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ض ب * * القَضْبُ * القطع وبابه ضرب و * اقْتَضَبَهُ * اقتطعه و * اقْتِضَابُ * الكلام ارتجاله و * القَضْبُ * و * القَضْبَةُ * الرطبة وهي الاسفست بالفارسية ومنبتها * مَقْضَبَةٌ * بوزن متربة و * القَضِيبُ * الغصن وجمعه * قَضْبانٌ * بضم القاف وكسرها أيضا نقلهما الأزهري و * قَضَبْتُ * الناقة ركبتها

##### Türkçe

* ق ض ب * * **القَضْبُ** * kesmedir; babı **ضرب**’dır. Ve **اقْتَضَبَهُ**: onu koparıp aldı. Ve **اقْتِضَابُ** الكلام: onu irticalen söylemektir. Ve **القَضْبُ** ve **القَضْبَةُ**: yaş (taze) olan şeydir; o, Farsçada **الاسفست**’tir; bitim yeri **مَقْضَبَةٌ**’dir; **متربة** vezninde. Ve **القَضِيبُ**: daldır; cem‘i **قَضْبانٌ**’dır; **القاف**’ın zammıyla ve kesriyle de; ikisini de Ezherî nakletmiştir. Ve **قَضَبْتُ** الناقة: ona bindim.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قضبه، يقضبه، قضبا، من باب ضرب، كما في المختار: قطعه، كاقتضبه، وقضبه الأخير مشددا، فانقضب، وتقضب: انقطع، قال الأعشي:
  ولبون معزاب حويت فأصبحت                      نهبى وآزلة قضبت عقالـهـا في لسان العرب قال ابن بري: صواب إنشاده  قضبت عقالها  بفتح التاء، لأنه يخاطب الممدوح، والآزلة: الناقة الضامزة: التي لا تجتر،وكانوا يحتبسون إبلهم مخافة الغارة، فلما صارت إليك، أيها الممدوح، اتسعت في المرعى، فكأنها كانت معقولة، فقضبت عقالها. واقتضبته من الشيء: اقتطعته، وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أنه  كان إذا رأى التصليب في ثوب، قضبه. قال الأصعمي: يعني قطع موضع التصليب منه. ومنه قيل: اقتضبت الحديث، إنما هو انتزعته واقتطعته، يقال: هذا شعر مقتضب، وكتاب مقتضب. واقتضبت الحديث والشعر: تعلقت به من غير تهيئة أو إعداد له. وفي الأساس: من المجاز: اقتضب الكلام ارتجله، واقتضب حديثه:انتزعه واقتطعه. وانقضب: انقطع عن صحبه. وانقضب الكوكب من محله: انتهى، أي انقض؛ قال: ذو الرمة: يصف ثورا وحشيا:
  كأنه كوكب في إثر عفـرية                      مسوم في سواد الليل منقضب

  وقضابته أي الشيء، كصبابة: ما اقتضب منه، أو هو ما سقط من أعالي العيدان المقتضبة، كذا خصه بعضهم.وقضابة الشجر: ما يتساقط من أطراف عيدانها إذا قضبت. والقضب: قضبك القضيب، ونحوه. وقضب فلانا، قضبا: ضربه بالقضيب، أي العود، كما سيأتي قال الليث: القضب: كل شجرة طالت وبسطت، هكذا في نسختنا، وصوابه: سبطت أغضانها، بتقديم السين على الطاء المهملتين. والقضب: اسم يقع على ما قطعت من الأغضان للسهام أو القسي، أي: لاتخاذها، قال رؤبة
  وفارجا من قضب ما تقضبا                      ترن إرنانا إذا ما أنضـبـا أراد بالفارج، القوس. وفي تفسير الفراء عند قوله تعالى  فأنبتنا فيها حبا. وعنبا وقضبا  قال: وأهل مكة يسمون القت القضب. قال النضر بن شميل: القضب شجر، تتخذ منه القسى، قال أبو دواد:
  رذايا كالـبـلايا أو                      كعيدان من القضب ويقال: إنه من جنس النبع. وقال أبو حنيفة: القضب: شجر سهلي، ينبت في مجامع الشجر، له ورق كورق الكمثرى، إلا أنه أرق وأنعم، وشجره كشجره، وترعى الإبل ورقة وأطرافه، فإذا شبع منه البعير، هجره حينا، وذلك أنه يضرسه ويخشن صدره، ويورثه السعال. كذا في لسان العرب. والقضب: الرطبة، قاله الفراء في التفسير، وأنشد للبيد:
  إذا أرووا بها زرعا وقضبا                      أمالوها على خور طوال وقيل: هو الفصافص، واحدتها قضبة، وهي الإسفست بالفارسية، كما في الصحاح وغيره، وهو بالكسر. والمقضبة: موضعهما الذي ينبتان فيه ؛ وفي التهذيب: المقضبة: منبت القضب، ويجمع مقاضب ومقاضيب، قال عروة بن مرة أخوأبي خراش الهذلي:
  لست ابن مرة إن لم أوف مرقبةيبدو لي الحرث منها والمقاضيب ومن المجاز: رجل قضابة، بالتشديد، أي: قطاع للأمورمقتدر عليها. والقضيب من الإبل: التي ركبت، ولم تلين قبل ذلك ؛ وقال الجوهري: القضيب: الناقة التي لم ترض، أي: لم تذلل، من الرياضة. وقيل: هي التي لم تمهر الرياضة، الذكر والأنثى في ذلك سواء،أنشد ثعلب:
  مخيسة ذلا وتحسب أنـهـا                      إذا ما بدت للناظرين قضيب يقول: هي ريضة ذليلة، ولعزة نفسها يحسبها الناظر لم ترض، ألا تراه يقول، بعد هذا:
  كمثل أتان الوحش أما فؤادها                      فصعب وأما ظهرها فركوب القضيب: الذكر من الحمار، وغيره. وقال أبو حاتم يقال لذكر الثور: قضيب وقيصوم. وفي التهذيب: ويكنى بالقضيب عن ذكر الإنسان، وغيره، من الحيوان. القضيب: الغصن، وكل نبت، من الأغصان يقضب، ج قضب بضمتين، وقضبان بالضم، وقضبان بالكسر، وهذه عن الصاغاني، وهي لغة مرجوحة، وقضب الأخيرة اسم للجمع. والقضيب: اللطيف من السيوف. قال شيخنا: والقضيب، أيضا سيف من أسيافه، صلى الله عليه وسلم كما ذكره أرباب السير قاطبة، انتهى. وفي مقتل الإمام الحسين، رضي الله عنه  فجعل ابن زياد يقرع فمه بقضيب  ، قال ابن الأثير: أراد بالقضيب السيف اللطيف الدقيق ؛ وقيل: أراد العود والجمع: قواضب، وقضب وهو ضد الصفيحة. وفي الأساس: من المجاز: هندية قضب، شبهت بقضيب الشجر. القضيب: القوس عملت من قضيب بتمامه، قاله أبو حنيفة ؛ وأنشد للأعشي:

  سلاجم كالنحل أنحى لها                      قضيب سراء قليل الأبن أو هي المصنوعة من غصن غير مشقوق. والقضيب: السيف القطاع، كالقاضب، والقضاب ككتاب والقضابة بزيادة الهاء، والمقضب بالكسر. قال أبو حنيفة: القضبة هو القضيب، أي: القوس المصنوعة من القضيب كما تقدم، وأنشد للطرماح:
  يلحس الرصف له قضـبة                      سمحج المتن هتوف الخطام أو القضبة: قدح، بالكسر من نبعة، يجعل منه سهم، ج: قضبات، بفتح فسكون، وقال ابن شميل: القضبة: شجرة، يسوى منها السهم، يقال: سهم قضب، وسهم نبع، وسهم شوحط. والقضبة أيضا: الرطبة، كالقضب وقد تقدم. والقضبة: ما أكل من النبات المقتصب غضا طريا، وهي الفصفصة ج: قضب، بفتح فسكون. وأرض مقضاب: تنبته أي: القضبة كثيرا. وقد أقضب المكان. هكذا في النسخ، وصوابه: وقد أقضبت، ولم أجد قيد الكثرة في كتاب من اللغة، قالت أخت مفصص في الباهلية:
  فأفأت أدما كالهضاب وجامـلا                      قد عدن مثل علائف المقضاب وقال الصاغاني: القضبة، بالكسر: القطعة من الإبل ومن الغنم. والقضبة: الخفيف اللطيف الدقيق من الرجال، والنوق.
 وقضبها يقضها، من باب ضرب: ركبها قبل أن تراض كاقتضبها. وقضبها واقتضبها: أخذها من الإبل قضيبا، فراضها. واقتضب فلان بكرا: إذا ركبه ليله، قبل أن يراض. وناقة قضيب، وبكرة قضيب، بغير هاء. وكل من كلفته عملا قبل أن يحسنه فقد اقتضبته، وهو مقتضب فيه. والمقضب، بالكسر: المنجل الذي يقطع به، كالمقضاب. على القياس في بابه. وقضبت الشمس تقضيبا: امتد شعاعها مثل القضبان، عن ابن الأعرابي وأنشد: فصبحت والشمس لم تقضب عينا بغضيان ثجوج المشرب ويروى: لم تقضب، ويروى: ثجوج العنبب. يقول: وردت والشمس لم يبد لها شعاع،إنما طلعت كأنها ترس لا شعاع لها. والعنبب: كثرة الماء وغضيان: اسم موضع. وقد تقدم في ق ص ب.
 كتقضبت. نقله الصاغاني. وقضيب: واد معروف باليمن، أو بتهامة. وفي لسان العرب: بأرض قيس، وفيه قتلت مراد عمرو بن أمامة، وفي ذلك يقول طرفة:
  ألا إن خير الناس حيا وهالكا                      ببطن قضيب عارفا ومناكرا قضيب: رجل من ضبة، عن ابن الأعرابي، له حديث، ضرب به المثل في الإقامة على الذل، ومنه قولهم:
  أقيمي عبد غنـم لا تـراعـى                      من القتلى التي بلوى الكثـيب
  لأنتم حين جاء الـقـوم سـيرا                      على المخزاة أصبر من قضيب أي: لم تطلبوا بقتلاكم، فأنتم في الذل كهذا الرجل.

  وقضيب أيضا: رجل آخر، تمار بالبحرين، كان يأتي تاجرا، فيشتري منه التمر، ولم يكن يعامل غيره. ومنه قولهم: ألهف من قضيب. قال الميداني: أفعل من لهف يلهف لهفا، وليس من التلهف لأن أفعل لا يبنى من المنشعبة إلا شاذا. وكان من قصته أنه اشترى قوصرة، بتشديد الراء، حشف، محركة، وكان فيها أي: القوصرة بدرة، له فيها دنانير، وفي رواية: كيس له فيه دنانير كثيرة، كان قد أنسى رفعه فلحقه بائعها، فقال له: إنك صديق لي، وقد أعطيتك تمرا غير جيد، فرده على، لأعوضك الجيد. فاستردها منه، فردها له، وكان معه سكين، حمله ليقتل به نفسه إن لم يجد البدرة، فأخذ القوصرة وأخرج منها البدرة، فنثرها، وأخرج منها دنانيره، وقال للأعرابي: أتدري لم حملت هذا السكين معي ? قال: لا، قال: لأشق بطني إن لم أجد الكيس، فأخذ قضيب السكين المذكور بعد أن تنفس، فقتل به نفسه، تلهفا على البدرة فضربت العرب به المثل، وفيه يقول عروة بن حزام:
  ألا لا تلوما ليس في اللوم راحةوقد لمت نفسي مثل لوم قضيب ومما يستدرك على المؤلف: المقتضب من الشعر، وهو: فاعلات مفتعلن مرتان، وإنما سمي مقتضبا ؛ لأنه اقتضب مفعولات وهو الجزء الثالث من البيت، أي: قطع، وهو البحر الثالث عشر من العروض، وبيته:
  أقبلت فلاح لهـا                      عارضان كالبرد وقضب الكرم، تقضيبا: قطع أغصانه وقضبانه في أيام الربيع. وفي الأساس: وقضابة الكرم والشجر: ما يأخذه القاضب انتهى.
 ومافي فمي قاضبة، أي سن يقضب شيئا، فيبين أحد نصفيه من الآخر. وروى عن الأصمعي القضب: السهام الدقاق، واحدهما قضيب، واستدركه شيخنا، ولم يعزه. والقضاب، كزنار: نبت، عن كراع. ومن المجاز: اقتضب البعير: اغتبطه. وملك البردة والقضيب: استخلف.كذا في الأساس.

##### Türkçe

**قضبه**، **يقضبه**، **قضبا**، **من باب ضرب**، **كما في المختار**: Kesti; **كاقتضبه**. Ve **وقضبه الأخير مشددا**: böylece **فانقضب**. Ve **تقضب**: kesildi. **قال الأعشي**:
  Ve (bir) **لبون** (genç dişi deve) (vardı), **معزاب** (sütü az/sağımı güç), (onu) topladım da sabahladı                      ganimetim olarak; ve **آزلة** (bir deve) **قضبت عقالـهـا** (ayağının bağını kesti)

**في لسان العرب قال ابن بري**: Onun inşadının doğrusu **قضبت عقالها**’dır, **بفتح التاء**; çünkü o, övülen kişiye hitap eder. Ve **الآزلة**: **الناقة الضامزة**: yani geviş getirmeyen. Ve onlar, baskın korkusuyla develerini alıkoyarlardı; sonra sana (ey övülen) varınca otlakta genişledi; sanki o bağlanmıştı da, böylece **فقضبت عقالها** (ayağının bağını kesti). Ve **اقتضبته من الشيء**: ondan bir parça kopardım/kestim. Ve Peygamber’in hadîsinde, صلى الله عليه وسلم: onun, elbisede haçlama/çapraz işareti görürse **قضبه** (onu kestiği) (vardır). **قال الأصعمي**: yani ondan haçlamanın yerini kesti. Ve bundan dolayı denildi: **اقتضبت الحديث**; ancak o, onu çekip aldım ve bir parça kestim demektir. Denilir: bu **شعر مقتضب** (kırpılmış/özetlenmiş şiir), ve **كتاب مقتضب** (kırpılmış/özetlenmiş kitap). Ve **اقتضبت الحديث والشعر**: ona, hazırlık yahut onu hazırlama olmaksızın ilişip tutundum. Ve **في الأساس**: mecazdan: **اقتضب الكلام**: onu irticalen söyledi; ve **اقتضب حديثه**: onu çekip aldı ve bir parça kesti. Ve **انقضب**: arkadaşlarından kesildi. Ve **انقضب الكوكب من محله**: sona erdi, yani battı; **قال: ذو الرمة**: bir yaban öküzünü vasfeder:
  Sanki o, bir **كوكب** (yıldız)dır; bir **عفرية**’nin (cin/azgın varlık) ardından                      gece karalığında işaretlenmiş, **منقضب** (batıp kaybolan)

Ve **قضابته** yani şeyin, **كصبابة**: ondan **اقتضب** edilenden (koparılıp kesilenden) olan; yahut o, kesilmiş dalların üst kısımlarından düşen şeydir; bazıları onu böylece tahsis etti. Ve **قضابة الشجر**: **قضبت** edildiğinde (budanıp kesildiğinde) dallarının uçlarından dökülen şey. Ve **القضب**: senin **القضيب**’i (değnek/çubuk) kesmendir ve benzeri. Ve **قضب فلانا، قضبا**: onu **بالقضيب** ile vurdu; yani değnek ile; ileride geleceği üzere. **قال الليث**: **القضب**: her ağaç ki uzadı ve yayıldı; bizim nüshamızda böyle. Doğrusu: **سبطت أغضانها**’dır; **بتقديم السين على الطاء المهملتين**. Ve **القضب**: oklar yahut yaylar için dallardan kesilmiş şeye verilen addır; yani onları yapmak için. **قال رؤبة**
  Ve (o), **قضب**’dan, **ما تقضبا** (kesilip alınmış olan)dan bir **فارجا** (açan/geren) (yapıp)                      **ترن إرنانا** (çınlayıp inler) ne zaman ki **أنضـبـا** (kuruyup tükenince)
**أراد بالفارج، القوس**: **فارج** ile yayı kastetti. Ve Ferrâ’nın tefsirinde, تعالى sözünde **فأنبتنا فيها حبا. وعنبا وقضبا**: dedi ki: Mekke ehli **القت**’e **القضب** der. **قال النضر بن شميل**: **القضب** bir ağaçtır; ondan yaylar yapılır. **قال أبو دواد**:
  (Onlar) belalar gibi yahut                      **القضب**’dan (olan) dallar gibi kırıntılar/çürüklerdir
Ve denilir: o, **النبع** cinsindendir. **وقال أبو حنيفة**: **القضب**: ova ağacıdır; ağaçların toplandığı yerlerde biter; armut yaprağı gibi yaprağı vardır, ancak daha ince ve daha yumuşaktır; ve ağacı onun ağacı gibidir; develer onun yaprağını ve uçlarını otlar; deve ondan doyunca bir süre onu terk eder; çünkü o, onun dişlerini aşındırır ve göğsünü sertleştirir ve ona öksürük miras bırakır. **كذا في لسان العرب**. Ve **القضب**: **الرطبة** (taze yonca/yeşil yem); Ferrâ bunu tefsirde söyledi. Ve Lebîd’den inşad etti:
  Ne zaman ki onunla ekin ve **قضبا** (taze yem) sulasalar                      onu uzun bir gevşekliğe doğru eğdirirler
Ve denildi: o, **الفصافص**’tır; onun teki **قضبة**’dır; ve o, Farsçada **الإسفست**’tir; صحاح ve başkasında olduğu gibi; ve o, kesre iledir. Ve **المقضبة**: ikisinin bittiği yer; **وفي التهذيب**: **المقضبة**: **القضب**’un bittiği yer; **مقاضب** ve **مقاضيب** diye cem‘ olunur. **قال عروة بن مرة أخوأبي خراش الهذلي**:
  Ben, Mürre’nin oğlu değilim; eğer bir gözetleme yerini vefa ile tutmazsam                      bana oradan ekin ve **المقاضيب** görünür

Ve mecazdan: **رجل قضابة**، **بالتشديد**: yani işlerin kesicisi, onlara güç yetiren. Ve **القضيب من الإبل**: binilmiş olan, ve bundan önce yumuşamamış olan; **وقال الجوهري**: **القضيب**: **الناقة التي لم ترض**; yani terbiye ile boyun eğdirilmemiş. Ve denildi: o, terbiye ile maharet kazanmamış olandır; bunda erkek ve dişi eşittir. Sa‘leb inşad etti:
  (O) zilleti gizleyen (bir dişi deve)dir; ve sanırsın ki o                      bakanlara göründüğünde **قضيب** (terbiye edilmemiş)tir
Der ki: o, terbiye edilmiş, zelil (uysal)dir; ve nefsinin izzetinden dolayı bakan onu terbiye edilmemiş sanır. Görmez misin ki bundan sonra der:
  Yaban eşeği dişisi gibi: ama onun kalbi                      zordur; fakat sırtı binilir

**القضيب**: eşeğin erkeği ve başkası. Ve Ebû Hâtim dedi: boğanın erkeğine **قضيب** ve **قيصوم** denilir. **وفي التهذيب**: **القضيب** ile insan erkeğinden ve hayvandan başkasının erkeğinden kinaye yapılır. **القضيب**: dal; ve her bitki ki dallardan **يقضب** edilir. Cem‘i: **قضب** (iki damme ile), ve **قضبان** (damme ile), ve **قضبان** (kesre ile); bu, Sâğânî’dendir ve zayıf bir lehçedir. Ve **قضب**’un sonuncusu cem‘ ismi (topluluk adı)dır. Ve **القضيب**: kılıçların ince/nazik olanı. Şeyhimiz dedi: ve **القضيب** ayrıca onun, صلى الله عليه وسلم, kılıçlarından bir kılıçtır; siyer erbabının tümünün zikrettiği üzere; bitti. Ve İmam Hüseyin’in maktelinde, رضي الله عنه: “İbn Ziyâd onun ağzını bir **قضيب** ile tıklatıp durdu.” İbnü’l-Esîr dedi: **القضيب** ile ince, narin kılıcı kastetti; ve denildi: değneği kastetti. Cem‘i: **قواضب** ve **قضب**; ve o, **الصفيحة**’nin zıddıdır. Ve **في الأساس**: mecazdan: **هندية قضب**: ağaç dalı **قضيب**’ine benzetildi.

**القضيب**: tamamıyla bir **قضيب**’den yapılmış yaydır; Ebû Hanîfe söyledi. Ve A‘şâ’dan inşad etti:

  (Onlar) arılar gibi **سلاجم** (uzun/ince)dir; ona doğru eğilmiş                      **قضيب سراء** (sert/sağlam bir dal), az **الأبن** (düğüm/boğum)lu
Yahut o, yarılmamış bir daldan yapılmış olandır. Ve **القضيب**: kesici kılıç; **كالقاضب**. Ve **القضاب** (kitap vezninde) ve **القضابة** (ه ilavesiyle) ve **المقضب** (kesre ile). Ebû Hanîfe dedi: **القضبة** o **القضيب**’dir; yani daha önce geçtiği üzere **القضيب**’den yapılmış yay. Ve Tırmâh’tan inşad etti:
  Onun için **قضـبة** (bir yay) yalayıp sürter                      sırtı kalın, yuları sesli (bir at/deve)

Yahut **القضبة**: **قدح** (ok gövdesi), kesre ile; **نبعة**’den (bir ağaçtan); ondan ok yapılır. Cem‘i: **قضبات** (fetha sonra sükûn ile). Ve İbn Şümeyl dedi: **القضبة**: bir ağaçtır; ondan ok düzeltilir. Denilir: **سهم قضب** ve **سهم نبع** ve **سهم شوحط**. Ve **القضبة** ayrıca: **الرطبة**; **كالقضب**; ve geçti. Ve **القضبة**: taze, yumuşak olarak kesilip koparılmış bitkiden yenilen şey; ve o, **الفصفصة**’dır. Cem‘i: **قضب** (fetha sonra sükûn ile). Ve **أرض مقضاب**: onu, yani **القضبة**’yi çok bitirir. Ve yer **أقضب** etti. Nüshalarda böyle; doğrusu: **وقد أقضبت**’tir. Ve ben, dil kitaplarından birinde çokluk kaydını bulmadım. Bâhiliyye’de Mufassas’ın kız kardeşi dedi:
  Böylece derileri dağlar gibi ve bir de deveyi geri çevirdim                      **المقضاب**’ın yemleri gibi dönmüş (olarak)

Ve Sâğânî dedi: **القضبة** kesre ile: develerden ve koyunlardan bir parça/bölük. Ve **القضبة**: erkeklerden ve dişi develerden hafif, nazik, ince olan.

Ve **قضبها يقضها**، **من باب ضرب**: onu, terbiye edilmeden önce bindi; **كاقتضبها**. Ve **قضبها** ve **اقتضبها**: onu develerden **قضيبا** olarak aldı da onu terbiye etti. Ve **اقتضب فلان بكرا**: onu, terbiye edilmeden önce geceleyin binerse. Ve **ناقة قضيب** ve **بكرة قضيب**: ه olmaksızın. Ve her kimi bir işi, onu iyi yapmadan önce yüklediysen, muhakkak onu **اقتضبته** etmişsindir; ve o, onda **مقتضب**’tır. Ve **المقضب**، **بالكسر**: onunla kesilen orak; **كالمقضاب**. Kendi bâbında kıyasa göre. Ve **قضبت الشمس تقضيبا**: ışını, **القضبان** gibi uzadı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşad etti:
Sabahladım; hâlbuki güneş **لم تقضب** (ışınını uzatmamıştı)                      (bir) göz(ün) başında; **بغضيان** (yer adı), **ثجوج المشرب** (bol sulu içim yeri)
Ve rivayet olunur: **لم تقضب**; ve rivayet olunur: **ثجوج العنبب**. Der ki: vardım; güneşin ona ışını belirmemişti; ancak o, sanki ışını olmayan bir kalkan gibi doğmuştu. Ve **العنبب**: suyun çokluğu. Ve **غضيان**: bir yer adıdır. Ve bu, **ق ص ب**’de geçti.

**كتقضبت**. Sâğânî onu nakletti. Ve **قضيب**: Yemen’de yahut Tihâme’de bilinen bir vadidir. Ve **في لسان العرب**: Kays diyarında. Ve onda, Murâd (kabilesinden) Amr b. Umâme öldürüldü. Ve bu hususta Tarafe der ki:
  Biliniz ki insanların en hayırlısı, diri ve ölü olarak                      **قضيب**’in karnında, bileni ve bilmeyeni (kapsayan)dır

**قضيب**: Dabbe’den bir adamdır; İbnü’l-A‘râbî’den. Onun bir hadîsi vardır; zillet üzere ikamette darb-ı mesel yapıldı. Ve ondan onların sözü:
  Ey Abdü Ganm, yerinde dur; korkma                      kum tepesinin belası olan öldürülmüşlerden (dolayı)
  Siz, kavim yürüyerek geldiği vakit                      rezillik üzerine, **قضيب**’den daha sabırlısınız
Yani: öldürülmüşlerinizin öcünü istemediniz; böylece siz, zillette, şu adam gibi oldunuz.

Ve **قضيب** ayrıca: başka bir adamdır; Bahreyn’de hurma satan biriydi; tüccar olarak gelir, ondan hurma satın alırdı ve ondan başkasıyla muamele etmezdi. Bundan onların sözü: “**ألهف** من **قضيب**.” **الميداني** dedi: **أفعل** (kalıbı) **لهف يلهف لهفا**’dandır; **التلهف**’ten değildir; çünkü **أفعل** kalıbı, dallanıp budaklananlardan ancak şâz olarak bina edilir. Onun kıssasından: **قوصرة** (ر’nin şeddeli olmasıyla) **حشف** (harekeli) satın aldı; ve onda, yani **القوصرة**’de bir **بدرة** vardı; onda dinarlar vardı; bir rivayette: içinde çok dinar bulunan bir **كيس**; onu kaldırmayı unutmuştu; bunun üzerine onun satıcısı ona yetişti ve ona dedi ki: “Sen benim için bir dostsun; sana iyi olmayan hurma verdim; onu bana geri ver, sana iyisini telafi edeyim.” Böylece onu ondan geri aldı; sonra onu ona geri verdi. Ve onunla birlikte bir bıçak vardı; **البدرة**’yi bulamazsa onunla kendini öldürmek için onu taşımıştı. Derken **القوصرة**’yi aldı ve ondan **البدرة**’yi çıkardı; onu saçtı ve ondan dinarlarını çıkardı ve bedevîye dedi: “Bu bıçağı yanımda niçin taşıdığımı biliyor musun?” Dedi: “Hayır.” Dedi: “Keseyi bulamazsam karnımı yarmak için.” Sonra nefes aldıktan sonra zikredilen bıçağın **قضيب**’ini aldı da onunla kendini öldürdü; **البدرة**’ye karşı **تلهفا** olarak; böylece Araplar onunla darbımesel yaptılar. Bunun hakkında **عروة بن حزام** der ki:
  ألا لا تلوما ليس في اللوم راحةوقد لمت نفسي مثل لوم قضيب

Müellif üzerine istidrâk edilenlerdendir: şiirden **المقتضب**; o da: iki kere **فاعلات مفتعلن**’dir. Ancak ona **مقتضبا** adı verildi; çünkü **مفعولات**’ı, yani beytin üçüncü cüzünü **اقتضب** etti; yani kesti. Ve o, arûzun on üçüncü bahri olup beyti:
  أقبلت فلاح لهـا                      عارضان كالبرد

Ve **قضب الكرم**: **تقضيبا**; bahar günlerinde onun dallarını ve **قضبانه**’sini kesti. **الأساس**’ta: “Ve **قضابة الكرم والشجر**: **القاضب**’in aldığı şeydir” bitti.

Ve ağzımda bir **قاضبة** yoktur; yani bir şeyi **يقضب** eden bir diş; böylece onun iki yarısından biri ötekinden ayrılır. **الأصمعي**’den rivayet edildi: **القضب**: ince oklar; ikisinin bir teki **قضيب**’dir. Şeyhimiz onu istidrâk etti ve ona nispet etmedi. Ve **القضاب** (زنار gibi): bir bitkidir; **كراع**’dan. Mecazdandır: **اقتضب البعير**: onu **اغتبطه**. Ve **ملك البردة والقضيب**: **استخلف**. **الأساس**’ta böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَضَبَهُ
1 قَضَبَهُ ذ , (S, M, A, &c.,) aor. قَضِبَ , (M, Mgh, Msb, K,) inf. n. قَضْبٌ, (M, Mgh, O, Msb,) He cut it, or cut it off; (S, M, A, Mgh, O, Msb, K;) as also ↓ اقتضبهُ; (M, Msb, K;) and ↓ قضّبهُ; (M, K;) [or this last is used in an intensive sense, or in relation to a number of objects:] you say, قَضَبَ الغُصْنَ [He cut off the branch]; and غُصْنًا مِنْ شَجَرَةٍ ↓ اقتضب [He cut off a branch from a tree]; and فُضُولَ أَغْصَانِ الشَّجَرِ ↓ قضّب [He cut off the redundant portions of the branches of the trees], inf. n. تَقْضِيبٌ. (A.) -A2- See also 8, in two places. -A3- And قضَبَهُ, (S, O, K, JM,) aor. in this case قَضُبَ , (JM,) inf. n. قَضْبٌ, (S, TA,) He struck him, or beat him, (i. e. a man, K,) with a قضيب, (S, O, K, JM,) i. e. a rod, or stick, or the like. (TA.)

2 قَضَّبَ see the preceding paragraph, in two places. ― -b2- [Hence,] قضّب الكَرْمَ, (S, M,) inf. n. تَقْضِيبٌ, (S,) He cut (S, M) the branches, (S,) or some of the branches, (M,) of the grape-vine, [i. e. he pruned it,] in the days of the رَبِيع [or spring]. (S, M.) -A2- And قضّبت الشَّمْسُ, (M, O, K,) inf. n. as above; (O, K;) The sun extended its rays, or beams, (M, O, K,) like قُضْبَان [or rods]; (M;) as also ↓ تقضّبت: (M, O, K:) used by a rلjiz in describing the sun when it had risen appearing like a shield, without rays, or beams. (IAar, M.)

اقضبت الأَرْضُ
4 اقضبت الأَرْضُ ذ (M, K, * TA) The land produced, (M, TA,) or produced abundantly, (K, [but SM states that he had not found it thus expl. in any lexicon except the K,]) the plant called قَضْب which is eaten when freshly cut. (M, K, TA.)

5 تَقَضَّبَ see 7: ― -b2- and see also 2.

انقضب
7 انقضب ذ It was, or became, cut, or cut off; (S, M, O, Msb, K;) and so ↓ تقضّب [but app. in an intensive sense or said of a number of things]. (M, K.) ― -b2- And [hence] (tropical:) He became cut off, or separated, from his companions. (A.) ― -b3- And, said of a star, (tropical:) It darted down (TA) from its place. (S, A, O.) Dhu-r-Rummeh says, (S, A, O,) describing a wild bull [i. e. a bovine antelope], (O,)
كَأَنَّهُ كَوْكَبٌ فِى اـِثْرِ عِفْرِيَةٍ
↓ مُسَوَّمٌ فِى سَوَادِ اللَّيْلِ مُنْقَضِبُ
[As though he were a star launched forth in the darkness of night, darting down after an evil demon]. (S, A, O.)

8 اـِقْتَضَبَ see 1, in two places. You say, اِقْتَضَبْتُهُ, meaning I cut it off from the thing. (S, O.) ― -b2- And [hence] one says, كَانَ يُحَدِّثُنَا فُلَانٌ فَجَآءَ زَيْدٌ فَاقْتَضَبَ حَدِيثَهُ, meaning اِقْتَطَعَهُ and اِنْتَزَعَهُ [i. e. Such a one was talking to us, and Zeyd came, and broke off his talk, and turned it to what was wholly different in subject, or to what had but little connection with the subject of the former discourse: an ex. of a common conventional usage of اقتضب, mentioned in rhetorical treatises &c.; as when a poet breaks off his نَسِيب to enter upon the main subject of his ode]. (A.) ― -b3- And اقتضب (tropical:) He extemporized, or uttered without having prepared it, (S, M, A, O,) speech, (S, A, O,) or a narrative, and poetry, or verses. (M.) ― -b4- And (tropical:) He rode (S, A, K) a beast, (S,) or a she-camel, (A,) before it, or she, was trained, or broken-in; (S, A, K;) and (S, K) so ↓ قَضَبَ, (S, O, K,) aor. قَضَبَ. (K.) And (TA) (assumed tropical:) He took from the camels, and trained, one in an untrained state; (M, K;) as also ↓ اقتضبهُ. (TA.) And (assumed tropical:) He rode a young camel for a night, before it was trained. (TA.) ― -b5- And قَضْبٌ (assumed tropical:) He tasked him to do a deed, or work, before he was able to do it well. (M.) ― -b6- And (tropical:) He slaughtered him, namely, a camel, in a state of freedom from disease and in a fat and youthful condition. (A.)

قَضْبَةٌ
قَضْبَةٌ ذ Such as are cut, and eaten in their fresh state, of plants, (M, Msb, K,) of any kind; as is said in the Bلri'; (Msb;) a pl. [or rather coll. gen. n.] of which the sing. [or n. un.] is ↓ قَضْبَةٌ: (K:) or it signifies, (S, O, Msb,) or signifies also, (K,) [a species of trefoil, or clover; i. e.] i. q. رَطْبَةٌ, (S, O, Msb,) which is the same as فِصْفِصَة, (Msb,) or قَتٌّ, [which is also the same,] (K,) the name by which the people of Mekkeh call قَتّ, (Fr, TA,) and (K) called in Pers. (S, O) اـِسْفِسْت, (S, Mgh, K,) or اـِسْبِسْت; (O;) as also ↓ قَضْبَةٌ; (S;) or this is the sing. [or rather n. un.] of قَضْبٌ, which signifies فَصَافِصُ [pl. of فِصْفِصَةٌ]; (M;) called قَضْبٌ because it is cut. (Mgh.) ― -b2- And Any tree of which the branches grow long and lank: (K, * TA:) بَسَطَتْ in the K is a mistranscription for سَبِطَتْ. (TA.) ― -b3- And Certain trees from which bows are made; (En-Nadr, O, K;) said to be of the kind called نَبْعٌ. (O.) AHn says that قضب [accord. to the L and TA app. قَضْبٌ, but accord. to a copy of the M ↓ قَضَبٌ, which I think a mistranscription,] is the name of Certain trees of the plains, or soft tracts, growing among collections of [other] trees; having leaves like those of the pear-tree, except that they are thinner, and more soft; and as trees [in general] resembling pear-trees: the camels feed upon its leaves and the extremities of its branches; but when the camel has become satiated therewith, he forsakes it for a time, for it sets his teeth on edge, and irritates his chest, and occasions him cough. (M, L, TA.) And ↓ قَضْبَةٌ [as n. un. of قَضْبٌ] signifies A tree from which arrows are made: one says سَهْمُ قَضْبٍ [An arrow made from the species of tree called قضب]; like as one says سَهْمُ نَبْعٍ &c. (ISh, TA. [See also قَضْبَةٌ below.]) ― -b4- It is also a name applied to Portions that one has cut from branches to make thereof arrows or bows. (O, K. *) ― -b5- See also قَضِيبٌ.

قَضَبٌ
قَضَبٌ ذ : see the next preceding paragraph.

قَضْبَةٌ
قَضْبَةٌ ذ : see قَضْبٌ, in three places. ― -b2- Also i. q. قَضِيبٌ (K, TA) as meaning The bow thus called: (TA:) see the latter word: or an arrow-shaft from a tree of the species called نَبْع, whereof (مِنْهُ [for which the CK has فيهِ]) an arrow [in the complete state] is made: pl. قَضَبَاتُ. (M, K. [In the TA, the pl. is said to be قَضْبَاتٌ, with fet-h and sukoon; but this, as pl. of a subst. of the class of قَبْضَةٌ, is anomalous.])

قِضْبَةٌ
قِضْبَةٌ ذ A portion of a herd of camels; and of a flock, or herd, of sheep or goats. (O, K.) -A2- And Such as is slender, and light, or active; as an epithet applied to a she-camel, and in like manner to a man. (O, K. *)

قَضِيبٌ
قَضِيبٌ ذ , as an epithet applied to a branch, i. q. مَقْضُوبٌ [i. e. Cut off]. (M voce فَنَنٌ, and Msb. *) ― -b2- And [as a subst., A rod, stick, wand, branch, twig, switch, shoot, or stalk;] a غُصْن [i. e. branch from the stem or from another branch, of a tree], (S, M, O, Msb, K,) [and particularly] that is cut off: (M, Msb:) pl. قُضْبَانٌ (S, M, O, Msb, K) and قِضْبَانٌ (M, O, Msb, K, but this is less approved, TA) and قُضُبٌ, and ↓ قَضْبٌ is a quasi-pl. n. (M, TA.) [Hence] one says, مَلَكَ البُرْدَةَ وَالقَضِيبَ (tropical:) [lit. He became possessor of the burdeh and the rod], meaning اُسْتُخْلِفَ [i. e. he became a successor]. (A.) ― -b3- And A bow made of a rod, or branch, (AHn, M, K) in its complete state: (AHn, M:) or one made of a rod, or branch, not split: (M, K:) also called ↓ قَضْبَةٌ. (TA.) ― -b4- And (assumed tropical:) The quill of a feather. (TA voce بَطْنٌ.) ― -b5- And (tropical:) The virga, nervus, or yard, (AHلt, T, K, TA,) of a bull, (AHلt, TA,) or of a man, and of an animal other than man, (T, TA,) or of an ass, &c. (S, * TA.) ― -b6- And (assumed tropical:) A slender arrow: pl. قُضُبٌ. (As, TA.) ― -b7- And (assumed tropical:) A slender sword; contr. of صَفِيحَةٌ: pl. قَوَاضِبُ and قُضُبٌ: (IAth, TA:) or (tropical:) slender as an epithet applied to a sword; (M, A, K; *) likened to the قَضِيب of the tree. (A.) ― -b8- See also قَاضِبٌ. -A2- Also (tropical:) A she-camel that has not been trained, or broken-in: (S, K:) or that has been ridden (A, M) before she has been trained, (A,) or before she has been rendered gentle: (M:) or that has not acquired expertness in being trained: and applied also to the male. (M.)

قَضَابَةُ شَجَرٍ
قَضَابَةُ شَجَرٍ ذ , (S, M, * A, O,) and كَرْمٍ, (A,) What falls in consecutive portions, of the extremities of the branches of trees, when they are lopped, or pruned, (S, M, * A, * O,) and of a grape-vine: (A:) or you say قُضَابَةُ شَىْءٍ, meaning what is [or are] cut off, of a thing. (M, K.)

قَضَّابٌ
قَضَّابٌ ذ : see قَاضِبٌ. ― -b2- Also One whose habitual work or occupation is that of cutting [app. in a general sense]. (Ham p. 490.)

قُضَّابٌ
قُضَّابٌ ذ A certain plant. (Kr, M.)

قَضَّابَةٌ
قَضَّابَةٌ ذ : see قَاضِبٌ. ― -b2- One says also, مَا فِى فَمِى قَضَّابَةٌ There is not in my mouth a tooth that will cut a thing so as to separate one half of it from the other half. (TA.) ― -b3- And رَجُلٌ قَضَّابَةٌ (tropical:) A man who often exercises the faculty of deciding affairs; (قَطَّاعٌ لِلْأَمُورِ; S, M, A, K;) possessing ability to execute, or perform, them. (S, A.)

قَاضِبٌ
قَاضِبٌ ذ and ↓ قَضِيبٌ (S, M, Msb, K) and ↓ قَضَّابٌ and ↓ قَضَّابَةٌ and ↓ مِقْضَبٌ, (M, K,) as epithets applied to a sword, Very sharp, or sharply-cutting: (S, M, Msb, K:) or the first signifies [simply] cutting, or sharp: (O:) [and the last but one is doubly intensive, signifying very sharply-cutting:] the pl. (of the first, O) is قَوَاضِبُ (S, O) and [of the second] قُضُبٌ. (S.)

مِقْضَبٌ
مِقْضَبٌ ذ and ↓ مِقْضَابٌ i. q. مِنْجَلٌ [as meaning A reaping-hook and also a pruning-hook]. (O, K.) ― -b2- For the former, see also قَاضِبٌ.

مَقْضَبَةٌ
مَقْضَبَةٌ ذ A place in which grows [the species of trefoil, or clover, called] قَضْب, (T, S, M, * O, * K, *) i. e. (S, K) رَطْبَة, which is called in Pers. (S) اـِسْفِسْت: (S, K; and the like is said in the M:) pl. مَقَاضِبُ, and by poetic license مَقَاضِيبُ. (O.) And A place in which grow the trees called قَضْب from which bows are made. (K.)

مِقْضَابٌ
مِقْضَابٌ ذ One whose craft, or occupation, is that of cutting [app. herbage &c.]. (Ham p. 490.) ― -b2- See also مِقْضَبٌ. -A2- And Land that produces (M, K) abundantly (K) the herbage called قَضْب which is eaten when freshly cut, (M, * K, TA,) i. e. [the species of trefoil, or clover, called] فِصْفِصَة. (TA.)

مَقْضُوبٌ
مَقْضُوبٌ ذ [pass. part. n. of 1, q. v.; and see قَضِيبٌ].

المُقْتَضَبُ
المُقْتَضَبُ ذ A certain metre of verse, (M, O,) the thirteenth, (O,) consisting of فَاعِلَاتُ مُفْتَعِلُنْ, (M, O,) twice; (M;) originally مَفْعُولَاتُ مُسْتَفْعِلُنْ: so called as though it were the مُنْسَرِح with a foot, namely, مستفعلن, cut off. (O.) ― -b2- مُقْتَضَبٌ applied to verse, or poetry, and a writing, means (tropical:) Extemporized. (S, O.) ― -b3- And مُقْتَضَبٌ فِى عَمَلٍ means (tropical:) Untrained in a work; (A;) or tasked to do it before he can do it well. (IDrd, S.)

مُنْقَضِبٌ
مُنْقَضِبٌ ذ : see its verb, 7.

##### Türkçe

**قَضَبَهُ**
1 **قَضَبَهُ** ذ, (S, M, A, &c.,) muzârîsi **قَضِبَ**, (M, Mgh, Msb, K,) mastarı **قَضْبٌ**, (M, Mgh, O, Msb,) Onu kesti, yahut onu koparıp kesti; (S, M, A, Mgh, O, Msb, K;) bunun gibi ↓ **اقتضبهُ**; (M, Msb, K;) ve ↓ **قضّبهُ**; (M, K;) [yahut bu sonuncusu şiddetli mânada kullanılır, yahut birden çok nesneyle ilgili olarak:] şöyle dersin: **قَضَبَ الغُصْنَ** [Dal(ı) kesti/koparıp kesti]; ve **غُصْنًا مِنْ شَجَرَةٍ** ↓ **اقتضب** [Bir ağaçtan bir dal koparıp kesti]; ve **فُضُولَ أَغْصَانِ الشَّجَرِ** ↓ **قضّب** [Ağaçların dallarının fazla kısımlarını kesti], mastarı **تَقْضِيبٌ**. (A.) -A2- Ayrıca 8’e bak, iki yerde. -A3- Ve **قضَبَهُ**, (S, O, K, JM,) bu durumda muzârîsi **قَضُبَ**, (JM,) mastarı **قَضْبٌ**, (S, TA,) Ona vurdu, yahut onu dövdü, (yani bir adamı, K,) bir **قضيب** ile, (S, O, K, JM,) yani bir değnek, yahut sopa, yahut benzeri ile. (TA.)

2 **قَضَّبَ**: önceki paragrafa bak, iki yerde. ― -b2- [Bundan dolayı,] **قضّب الكَرْمَ**, (S, M,) mastarı **تَقْضِيبٌ**, (S,) Asmanın (S, M) dallarını, (S,) yahut dallarının bir kısmını, (M,) **رَبِيع** günlerinde [yahut baharda] kesti, [yani onu budadı]. (S, M.) -A2- Ve **قضّبت الشَّمْسُ**, (M, O, K,) mastarı yukarıdaki gibi; (O, K;) Güneş ışınlarını, yahut şualarını, (M, O, K,) **قُضْبَان** [yahut çubuklar] gibi uzattı; (M;) bunun gibi ↓ **تقضّبت**: (M, O, K:) güneşi, yükselmiş olup kalkan gibi, ışınsız yahut şuasız göründüğü hâlde tasvir eden bir recez şairi tarafından kullanılmıştır. (IAar, M.)

**اقضبت الأَرْضُ**
4 **اقضبت الأَرْضُ** ذ (M, K, * TA) Yer, (M, TA,) yahut bolca, (K, [fakat SM, bunu K dışında herhangi bir sözlükte böyle açıklanmış bulmadığını söyler,]) taze kesildiğinde yenilen **قَضْب** denilen bitkiyi bitirdi. (M, K, TA.)

5 **تَقَضَّبَ**: 7’ye bak: ― -b2- ve ayrıca 2’ye de bak.

**انقضب**
7 **انقضب** ذ Kesildi, yahut koparıp kesildi; (S, M, O, Msb, K;) ve bunun gibi ↓ **تقضّب** [fakat görünüşe göre şiddetli mânada yahut birçok şey hakkında söylenir]. (M, K.) ― -b2- Ve [bundan dolayı] (mecazen:) Yoldaşlarından kopuk hâle geldi, yahut ayrıldı. (A.) ― -b3- Ve bir yıldız hakkında söylenir ki, (mecazen:) Yerinden aşağı doğru fırladı. (TA) (S, A, O.) Zû’r-Rumme şöyle der, (S, A, O,) yabanî bir boğayı [yani bir sığır antilobunu] tasvir ederek, (O,)
كَأَنَّهُ كَوْكَبٌ فِى اـِثْرِ عِفْرِيَةٍ
↓ مُسَوَّمٌ فِى سَوَادِ اللَّيْلِ مُنْقَضِبُ
[Sanki o, gecenin karanlığında fırlatılmış bir yıldızdır; kötü bir cinin ardından aşağı doğru fırlayan]. (S, A, O.)

8 **اـِقْتَضَبَ**: 1’e bak, iki yerde. Şöyle dersin: **اِقْتَضَبْتُهُ**, yani onu şeyden koparıp kestim. (S, O.) ― -b2- Ve [bundan dolayı] şöyle denir: **كَانَ يُحَدِّثُنَا فُلَانٌ فَجَآءَ زَيْدٌ فَاقْتَضَبَ حَدِيثَهُ**, yani **اِقْتَطَعَهُ** ve **اِنْتَزَعَهُ** [yani: Falanca bize konuşuyordu; Zeyd geldi ve onun sözünü kesti ve onu bütünüyle başka bir konuya, yahut önceki sözün konusuyla az bağlantılı olana çevirdi: belâgat risalelerinde vb. zikredilen **اقتضب**’ın yaygın örfî kullanımına bir örnek; şairin kasidesinin asıl konusuna girmek için **نَسِيب**’ini kesmesi gibi]. (A.) ― -b3- Ve **اقتضب** (mecazen:) Hazırlamadan, irticalen söyledi; (S, M, A, O,) söz(ü), (S, A, O,) yahut bir rivayet(i), ve şiir(i) yahut beyitler(i). (M.) ― -b4- Ve (mecazen:) Eğitilmeden yahut alıştırılmadan önce bir hayvana, (S, A, K) (S,) yahut bir dişi deveye, (A,) bindi; (S, A, K;) ve (S, K) bunun gibi ↓ **قَضَبَ**, (S, O, K,) muzârîsi **قَضَبَ**. (K.) Ve (TA) (mecaz olduğu varsayılarak:) Develerden, eğitilmemiş hâlde olan birini aldı ve eğitti; (M, K;) bunun gibi ↓ **اقتضبهُ**. (TA.) Ve (mecaz olduğu varsayılarak:) Eğitilmeden önce bir gece genç deveye bindi. (TA.) ― -b5- Ve **قَضْبٌ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Ona, bir işi yahut çalışmayı, onu iyi yapabilecek durumda olmadan önce yükledi. (M.) ― -b6- Ve (mecazen:) Onu, yani bir deveyi, hastalıksız, semiz ve genç bir hâlde iken boğazladı. (A.)

**قَضْبَةٌ**
**قَضْبَةٌ** ذ Her türden bitkilerden, kesilip taze hâlinde yenilen şeyler; (M, Msb, K,) Bârî‘de söylendiği üzere; (Msb;) bunun çoğulu [daha doğrusu cins topluluk ismi] olup tekili [yahut birim ismi] ↓ **قَضْبَةٌ**’dır: (K:) yahut şu mânaya gelir, (S, O, Msb,) yahut ayrıca şu mânaya da gelir, (K,) [üçgül yahut yoncanın bir türü; yani] **رَطْبَةٌ** ile aynı, (S, O, Msb,) ki o da **فِصْفِصَة** ile aynıdır, (Msb,) yahut **قَتٌّ** [ki o da aynıdır], (K,) Mekke halkının **قَتّ**’e verdiği ad; (Fr, TA,) ve (K) Farsçada (S, O) **اـِسْفِسْت**, (S, Mgh, K,) yahut **اـِسْبِسْت** diye adlandırılır; (O;) bunun gibi ↓ **قَضْبَةٌ**; (S;) yahut bu, **قَضْبٌ**’un tekilidir [daha doğrusu birim ismidir]; **قَضْبٌ** ise **فَصَافِصُ** [**فِصْفِصَةٌ**’nin çoğulu] mânasına gelir; (M;) kesildiği için **قَضْبٌ** diye adlandırılmıştır. (Mgh.) ― -b2- Ve Dalları uzun ve sarkık büyüyen her ağaç: (K, * TA:) K’deki **بَسَطَتْ**, **سَبِطَتْ** yerine yazılmış bir tashifdir. (TA.) ― -b3- Ve Yayların yapıldığı bazı ağaçlar; (En-Nadr, O, K;) **نَبْعٌ** denilen türden olduğu söylenir. (O.) AHn der ki: **قضب** [L ve TA’ya göre görünüşe göre **قَضْبٌ**, fakat M’nin bir nüshasına göre ↓ **قَضَبٌ**, ki bunun bir tashif olduğunu düşünüyorum], düzlüklerin yahut yumuşak arazilerin bazı ağaçlarının adıdır; [başka] ağaç kümeleri arasında biter; yaprakları armut ağacının yaprakları gibidir, ancak daha incedir ve daha yumuşaktır; ve [genel olarak] armut ağaçlarına benzeyen ağaçlar gibidir: develer onun yapraklarını ve dallarının uçlarını yer; fakat deve onunla doyduğunda bir süre onu bırakır; çünkü dişlerini kamaştırır, göğsünü tahriş eder ve ona öksürük verir. (M, L, TA.) Ve ↓ **قَضْبَةٌ** [**قَضْبٌ**’un birim ismi olarak] Okların yapıldığı bir ağaç mânasına gelir: şöyle denir: **سَهْمُ قَضْبٍ** [**قضب** denilen ağaç türünden yapılmış ok]; tıpkı **سَهْمُ نَبْعٍ** vb. denildiği gibi. (ISh, TA. [Ayrıca aşağıda **قَضْبَةٌ**’ye de bak.]) ― -b4- Ayrıca, ok yahut yay yapmak için dallardan kesilmiş parçalara verilen addır. (O, K. *) ― -b5- Ayrıca **قَضِيبٌ**’e bak.

**قَضَبٌ**
**قَضَبٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak.

**قَضْبَةٌ**
**قَضْبَةٌ** ذ: **قَضْبٌ**’a bak, üç yerde. ― -b2- Ayrıca **قَضِيبٌ** ile aynı (K, TA) olup, bu adla anılan yay mânasındadır: (TA:) sonraki kelimeye bak: yahut **نَبْع** denilen türden bir ağaçtan olan bir ok gövdesi; ondan (مِنْهُ [CK’deki **فيهِ** yerine]) [tam hâlde] bir ok yapılır: çoğulu **قَضَبَاتُ**. (M, K. [TA’da çoğulun **قَضْبَاتٌ**, fetih ve sükûn ile olduğu söylenir; fakat bu, **قَبْضَةٌ** sınıfından bir isimden çoğul olarak şâzdır.])

**قِضْبَةٌ**
**قِضْبَةٌ** ذ Develerden bir sürünün bir kısmı; ve koyun yahut keçi sürüsünün bir kısmı. (O, K.) -A2- Ve İnce yapılı ve hafif, yahut çevik olan; dişi deveye sıfat olarak, ve aynı şekilde bir erkeğe. (O, K. *)

**قَضِيبٌ**
**قَضِيبٌ** ذ, bir dala sıfat olarak, **مَقْضُوبٌ** ile aynı [yani: koparıp kesilmiş]. (M, **فَنَنٌ** maddesinde, ve Msb. *) ― -b2- Ve [isim olarak, bir değnek, sopa, çubuk, dal, ince dal, kamçı, filiz, yahut sap;] bir **غُصْن** [yani bir ağacın gövdesinden yahut başka bir dalından çıkan dal], (S, M, O, Msb, K,) [ve özellikle] koparıp kesilmiş olan: (M, Msb:) çoğulu **قُضْبَانٌ** (S, M, O, Msb, K) ve **قِضْبَانٌ** (M, O, Msb, K, fakat bu daha az makbuldür, TA) ve **قُضُبٌ**; ve ↓ **قَضْبٌ** yarı-çoğul isimdir. (M, TA.) [Bundan dolayı] şöyle denir: **مَلَكَ البُرْدَةَ وَالقَضِيبَ** (mecazen:) [lafzen: burde ve değneğin sahibi oldu], yani **اُسْتُخْلِفَ** [yani: halef kılındı]. (A.) ― -b3- Ve Tam hâlinde bir değnekten yahut daldan yapılmış bir yay; (AHn, M, K): (AHn, M:) yahut yarılmamış bir değnekten yahut daldan yapılmış olan: (M, K:) ayrıca ↓ **قَضْبَةٌ** diye de adlandırılır. (TA.) ― -b4- Ve (mecaz olduğu varsayılarak:) Tüyün kamışı. (TA, **بَطْنٌ** maddesinde.) ― -b5- Ve (mecazen:) Boğanın, (AHlt, TA,) yahut erkeğin, ve insandan başka bir hayvanın, (T, TA,) yahut eşeğin vb. (S, * TA.) erkeklik uzvu. (AHlt, T, K, TA.) ― -b6- Ve (mecaz olduğu varsayılarak:) İnce bir ok: çoğulu **قُضُبٌ**. (As, TA.) ― -b7- Ve (mecaz olduğu varsayılarak:) İnce bir kılıç; **صَفِيحَةٌ**’nin zıddı: çoğulu **قَوَاضِبُ** ve **قُضُبٌ**: (IAth, TA:) yahut (mecazen:) kılıca sıfat olarak “ince”; (M, A, K; *) ağacın **قَضِيب**’ine benzetilmiştir. (A.) ― -b8- Ayrıca **قَاضِبٌ**’e bak. -A2- Ayrıca (mecazen:) Eğitilmemiş yahut alıştırılmamış bir dişi deve: (S, K:) yahut eğitilmeden önce binilmiş olan; (A, M) (A,) yahut uysallaştırılmadan önce: (M:) yahut eğitilmede ustalık kazanmamış olan: ve erkeğe de uygulanır. (M.)

**قَضَابَةُ شَجَرٍ**
**قَضَابَةُ شَجَرٍ** ذ, (S, M, * A, O,) ve **كَرْمٍ**, (A,) Ağaçların dallarının uçlarından, budandıklarında yahut kırpıldıklarında, ardışık parçalar hâlinde düşen şey; (S, M, * A, * O,) ve asmanınki: (A:) yahut **قُضَابَةُ شَىْءٍ** dersin; yani bir şeyden koparıp kesilen şey. (M, K.)

**قَضَّابٌ**
**قَضَّابٌ** ذ: **قَاضِبٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca Kesmenin âdet hâline gelmiş işi yahut mesleği olan kimse. (Ham p. 490.)

**قُضَّابٌ**
**قُضَّابٌ** ذ Belli bir bitki. (Kr, M.)

**قَضَّابَةٌ**
**قَضَّابَةٌ** ذ: **قَاضِبٌ**’e bak. ― -b2- Şöyle de denir: **مَا فِى فَمِى قَضَّابَةٌ** Ağzımda, bir şeyi kesip onun bir yarısını öbür yarısından ayıracak bir diş yoktur. (TA.) ― -b3- Ve **رَجُلٌ قَضَّابَةٌ** (mecazen:) İşleri hükme bağlama kudretini çokça kullanan bir adam; (**قَطَّاعٌ لِلْأَمُورِ**; S, M, A, K;) onları icra etmeye yahut yerine getirmeye güç yetiren. (S, A.)

**قَاضِبٌ**
**قَاضِبٌ** ذ ve ↓ **قَضِيبٌ** (S, M, Msb, K) ve ↓ **قَضَّابٌ** ve ↓ **قَضَّابَةٌ** ve ↓ **مِقْضَبٌ**, (M, K,) kılıca sıfat olarak: Pek keskin, yahut kesmesi pek keskin: (S, M, Msb, K:) yahut birincisi [sadece] kesen, yahut keskin mânasındadır: (O:) [sondan bir önceki ise iki kat şiddetlidir; “pek pek keskin kesen” mânasındadır:] çoğulu (birincinin, O) **قَوَاضِبُ** (S, O) ve [ikincinin] **قُضُبٌ**’dur. (S.)

**مِقْضَبٌ**
**مِقْضَبٌ** ذ ve ↓ **مِقْضَابٌ** **مِنْجَلٌ** ile aynı [yani: orak ve ayrıca budama kancası]. (O, K.) ― -b2- Birincisi için ayrıca **قَاضِبٌ**’e de bak.

**مَقْضَبَةٌ**
**مَقْضَبَةٌ** ذ İçinde [üçgül yahut yonca türü olan] **قَضْب** biten yer, (T, S, M, * O, * K, *) yani (S, K) **رَطْبَة**, ki Farsçada (S) **اـِسْفِسْت** diye adlandırılır: (S, K; ve benzeri M’de söylenmiştir:) çoğulu **مَقَاضِبُ**, ve şiir zaruretiyle **مَقَاضِيبُ**. (O.) Ve Yayların yapıldığı **قَضْب** denilen ağaçların bittiği yer. (K.)

**مِقْضَابٌ**
**مِقْضَابٌ** ذ Kesmenin zanaatı yahut işi olan kimse [görünüşe göre ot vb. kesen]. (Ham p. 490.) ― -b2- Ayrıca **مِقْضَبٌ**’e bak. -A2- Ve Taze kesildiğinde yenilen **قَضْب** denilen otu bolca bitiren arazi; (M, K) (K) (M, * K, TA,) yani [üçgül yahut yonca türü olan] **فِصْفِصَة**. (TA.)

**مَقْضُوبٌ**
**مَقْضُوبٌ** ذ [1’in edilgen ism-i mef‘ûlü; ona bak; ve **قَضِيبٌ**’e de bak].

**المُقْتَضَبُ**
**المُقْتَضَبُ** ذ Belli bir şiir vezni, (M, O,) on üçüncüsü, (O,) iki defa **فَاعِلَاتُ مُفْتَعِلُنْ**’dan oluşan; (M, O,) (M;) aslı **مَفْعُولَاتُ مُسْتَفْعِلُنْ**: sanki **المُنْسَرِح**’ten bir tef‘île, yani **مستفعلن**, kesilip çıkarılmış gibi adlandırılmıştır. (O.) ― -b2- **مُقْتَضَبٌ**, şiire yahut nazma ve bir yazıya uygulanınca (mecazen:) İrticalen söylenmiş/yazılmış demektir. (S, O.) ― -b3- Ve **مُقْتَضَبٌ فِى عَمَلٍ** (mecazen:) Bir işte eğitilmemiş demektir; (A;) yahut onu iyi yapmadan önce onu yapmaya zorlanmış. (IDrd, S.)

**مُنْقَضِبٌ**
**مُنْقَضِبٌ** ذ: fiiline bak, 7.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَضَبَ
قَضَبَ I ( n. ac. قَضْب 1 ),
a.  Cut, lopped off.

b.  Broke in, rode for the first time ( camel ).

c.  Beat, struck.

قَضَّبَ
قَضَّبَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Pruned ( vine ).

c.  Shot forth its rays ( sun ).

أَقْضَبَ
أَقْضَبَ IV ,
a.  Yielded green herbs ( ground ).

تَقَضَّبَ
تَقَضَّبَ V ,
a.  see II (c) & VII ( a ).

اِنْقَضَبَ
اِنْقَضَبَ VII ,
a.  Was cut off; was separated.

b.  Fell, shot down ( star ).

اِقْتَضَبَ
اِقْتَضَبَ VIII ,
a.  see I (a) ,

b.  .

c.  Broke off, interrupted ( talk ).

d.  Improvised, extemporized.

قَضْب
قَضْب 1 ,
a.  Tree with long branches; tree from which bows are made.

b.  A species of trefoil.

c.  Branches ( cut off ).

قَضْبَة
قَضْبَة 1t , ( pl.

قَضَبَات
قَضَبَات ),
a.  Rod.

b.  Arrow; bow.

c.  ( pl. قَضْب 1 ), Green herbs.

قِضْبَة
قِضْبَة 2t ,
a.  Flock; herd.

b.  Light, active.

مَقْضَبَة
مَقْضَبَة 17t , ( pl. مَقَاْضِبُ 44 ,  مَقَاْضِيْبُ 65 ),
a.  A place producing green herbs&c.

مِقْضَب
مِقْضَب 20 ,
a.  Reaping-hook; pruninghook.

b.  see )  قَاْضِب 21 .

قَاْضِب
قَاْضِب 21 , ( pl. قَوَاْضِبُ 41 ),
a.  Sharp, keen, cutting.

قُضَاْبَة
قُضَاْبَة 24t ,
a.  Bits, pieces; chips; splinters.

قَضِيْب
قَضِيْب 25 ,
a.  Cut off.

b.  ( pl. قِضْبَاْن 34 ,  قُضْبَاْن 35 ), Rod, stick, wand; cane, switch; shoot, twig.

c.  Quill ( of a feather ).

d.  Nervus, virga, yard ( of an animal ).

e.  ( pl. قُضُب 10 ), Bow.

f.  see 21 .

قَضَّاْب
قَضَّاْب 28 ,
a.  see 21 .

b.  Cutter, lopper.

قَضَّاْبَة
قَضَّاْبَة 28t ,
a.  see 21 .

b.  Prompt, active, energetic.

قُضَّاْب
قُضَّاْب 29 ,
a.  A certain plant.

مِقْضَاْب
مِقْضَاْب 45 ,
a.  see 20 (a) &  28 ( b ).

c.  Producing green herbs ( land ).

اِقْتَضَبَ
N. P. اِقْتَضَبَ VIII ,
a.  Untrained; novice.

b.  Extemporary.

c.  A certain metre.

##### Türkçe

**قَضَبَ**
**قَضَبَ** I ( mastar-ı isim: **قَضْب** 1 ),
a. Kesti, budadı.

b. İlk defa bindi, ilk defa sürdü (deve).

c. Dövdü, vurdu.

**قَضَّبَ**
**قَضَّبَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

b. Budadı (asma).

c. Işınlarını fışkırttı (güneş).

**أَقْضَبَ**
**أَقْضَبَ** IV ,
a. Yeşil otlar verdi (yer).

**تَقَضَّبَ**
**تَقَضَّبَ** V ,
a. II (c) ve VII (a)’ya bak.

**اِنْقَضَبَ**
**اِنْقَضَبَ** VII ,
a. Kesildi; ayrıldı.

b. Düştü, vurulup düştü (yıldız).

**اِقْتَضَبَ**
**اِقْتَضَبَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak,

b. .

c. Kopardı, kesti; (sözü) kesti, (konuşmayı) böldü.

d. İrticalen söyledi, doğaçtan söyledi.

**قَضْب**
**قَضْب** 1 ,
a. Uzun dallı ağaç; yay yapılan ağaç.

b. Üçgülün bir türü.

c. (Kesilip) koparılmış dallar.

**قَضْبَة**
**قَضْبَة** 1t , (çoğulu:
**قَضَبَات**
**قَضَبَات** ),
a. Değnek.

b. Ok; yay.

c. (çoğulu **قَضْب** 1 ), yeşil otlar.

**قِضْبَة**
**قِضْبَة** 2t ,
a. Sürü; davar sürüsü.

b. Hafif, çevik.

**مَقْضَبَة**
**مَقْضَبَة** 17t , (çoğulu **مَقَاْضِبُ** 44 , **مَقَاْضِيْبُ** 65 ),
a. Yeşil otlar vb. veren yer.

**مِقْضَب**
**مِقْضَب** 20 ,
a. Orak; budama kancası.

b. **قَاْضِب** 21’e bak.

**قَاْضِب**
**قَاْضِب** 21 , (çoğulu **قَوَاْضِبُ** 41 ),
a. Keskin, sivri, kesici.

**قُضَاْبَة**
**قُضَاْبَة** 24t ,
a. Parçalar, kırıntılar; yongalar; kıymıklar.

**قَضِيْب**
**قَضِيْب** 25 ,
a. Kesilmiş.

b. (çoğulu **قِضْبَاْن** 34 , **قُضْبَاْن** 35 ), değnek, sopa, asa; kamış, ince değnek; filiz, dalcık.

c. Tüyün kamışı.

d. Sinir, virga, hayvanın yard’ı.

e. (çoğulu **قُضُب** 10 ), yay.

f. 21’e bak.

**قَضَّاْب**
**قَضَّاْب** 28 ,
a. 21’e bak.

b. Kesici, budayıcı.

**قَضَّاْبَة**
**قَضَّاْبَة** 28t ,
a. 21’e bak.

b. Çabuk, çevik, enerjik.

**قُضَّاْب**
**قُضَّاْب** 29 ,
a. Belli bir bitki.

**مِقْضَاْب**
**مِقْضَاْب** 45 ,
a. 20 (a) ve 28 (b)’ye bak.

c. Yeşil otlar veren (arazi).

**اِقْتَضَبَ**
Özel isim: **اِقْتَضَبَ** VIII ,
a. Eğitilmemiş; acemi.

b. İrticalî.

c. Belli bir vezin.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قضب
قَضَبَ - يَقْضِبُ - قَضْبُ
قَضَبَ - يَقْضِبُ + الكائن + شيئاً: يقتطعه ثم ينتزعه من أصله غضاً طرياً على شكل جزء من كل، ويترك الباقي في مكانه
قَضْبُ - القضب: اسم فعل من " قَضَبَ - يَقْضِبُ ": وهو يمعنى مفعول: الجزء الغض الطري المقتطع والمنزوع من نيت أو شيء أو كلام أو ما شابه
القضب من النبات: ما يأكل بعد قطعه ونزعه غضاً طرياً: مثل البقدونس والبقلة والأوراق الخضراء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عملية الاستحواذ من خيرات الطبيعة من النبات والحيوان"، وهي:
حَصَدَ - يَحْصُدُ (حَصَدَ - يَحْصِدُ)، صَرَمَ - يَصْرِمُ، قَضَبَ - يَقْضِبُ، قَطَفَ - يَقْطِفُ، قَرَفَ - يَقْرِفُ، صَادَ - يَصِيْدُ (صَادَ - يَصَادُ)

قضب :
قضب	﴿فلينظر الإنسان إلى طعامه (24) أنا صببنا الماء صبا (25) ثم شققنا الأرض شقا (26) فأنبتنا فيها حبا (27) وعنبا وقضبا (28) وزيتونا ونخلا (29) وحدائق غلبا (30) وفاكهة وأبا (31) متاعا لكم ولأنعامكم (32)﴾ عبس
معجم الفرائد القرآنية:
ق ض ب
"قَضْباً " في قوله تعالى :" وَعِنَباً وَقَضْباً " (28) عبس  .
القضب : كل نبت اقتضب، أي قطع فأكل رطبا .
مختار الصحاح
● [قضب] ق ض ب: القَضْبُ القطع وبابه ضرب و اقْتَضَبَهُ اقتطعه و اقْتِضَابُ الكلام ارتجاله و القَضْبُ و القَضْبَةُ الرطبة وهي الاسفست بالفارسية ومنبتها مَقْضَبَةٌ بوزن متربة و القَضِيبُ الغصن وجمعه قَضْبانٌ بضم القاف وكسرها أيضا نقلهما الأزهري و قَضَبْتُ الناقة ركبتها
الراغب
قضب
- قال الله تعالى: }فأنبتنا فيها حبا * وعنبا وقضبا{ [عبس/27 - 28] أي: رطبة، والمقاضب: الأرض التي تنبتها، والقضيب نحو القضب، لكن القضيب يستعمل في فروع الشجر، والقضب يستعمل في البقل، والقضب: قطع القضب والقضيب. وروي (أن النبي صلى الله عليه وسلم كان إذا رأى في ثوب تصليبا قضبه) (الحديث أخرجه أبو عبيد، وقال: في حديثه عليه السلام في الثوب المصلب أنه كان إذا رآه في ثوب = قضبه. انظر: غريب الحديث 1/32؛ والفائق 2/356.
والحديث في البخاري عن عائشة أن النبي لم يكن يترك في بيته شيئا فيه تصاليب إلا نقضه.
قال ابن حجر: وفي رواية أبان: (إلا قضبه) وكذا عند ابن أبي شيبة. راجع: فتح الباري، باب: نقض الصور 10/385. قلت: وكذا عند الطبراني في الأوسط 3/227). وسيف قاضب وقضيب، أي: قاطع، فالقضيب ههنا بمعنى الفاعل، وفي الأول بمعنى المفعول، وكذا قولهم: ناقة قضيب: مقتضبة من بين الإبل ولما ترض، ويقال لكل ما لم يهذب: مقتضب، ومنه: اقتضب حديثا: إذا أورده قبل أن راضه وهذبه في نفسه.
ملخص اللسان
1.     القَضْبُ: القَطْعُ. قَضَبَه يَقْضِـبه قَضْباً، واقْتَضَبَه،  وقَضَّبه، فانْقَضَبَ وتَقَضَّب: انْقَطَعَ
2.     اقْتَضَبْته: اقْتَطَعْته من الشيءِ؛
3.     والقَضْبُ: قَضْبُك القَضِـيبَ ونحوه. والقَضْبُ: اسم يقع على ما قَضَبْتَ من أَغصانٍ لتَتَّخِذَ منها سِهاماً أَو قِسِـيّاً
4.     اقْتَضَبْتُ الحديثَ، إِنما هو انْتَزَعْتُه واقْتَطَعْتُه
5.     وقُضابةُ الشَّجر: ما يَتَساقَطُ من أَطراف عيدانها إِذا قُضِـبَت.
6.      والقَضِـيبُ: الغُصْنُ.
7.     والقَضِـيبُ: كلُّ نَبْتٍ من الأَغصان يُقْضَبُ،  والجمع قُضُبٌ وقُضْبٌ، وقُضْبانٌ وقِضْبانٌ
8.     والقَضْبُ: ما أُكِلَ من النبات الـمُقْتَضَبِ غَضّاً
9.     وكل من كلَّفته عَمَلاً قبل أَن يُحْسِنَه، فقد  اقْتَضَبْتَه، وهو مُقْتَضَبٌ فيه.
10.                        واقْتِضابُ الكلام: ارْتجالُه؛ يقال: هذا شعرٌ مُقْتَضَبٌ، وكتاب  مُقْتَضَبٌ.
11.                         واقْتَضَبْتُ الحديثَ والشِّعْرَ: تَكلمْتُ به من غير تهْيئةٍ أَو إِعْدادٍ له
لسان العرب
● - قضب: القَضْبُ: القَطْعُ. قَضَبَه يَقْضِـبه قَضْباً، واقْتَضَبَه،  وقَضَّبه، فانْقَضَبَ وتَقَضَّب: انْقَطَعَ؛ قال الأَعشى:  ولَبُونِ مِعْزابٍ حَوَيْتُ، فأَصْبَحَتْ *  نُهْبَـى، وآزِلَةٍ قَضَبْتُ عِقالَـها  قال ابن بري: صواب إِنشاده: قَضَبْتَ عِقالَـها، بفتح التاءِ، لأَنه  يُخاطِبُ الممدوحَ؛ والآزِلة: الناقَةُ الضامزَة التي لا تَجْتَرُّ؛ وكانوا  يَحْبِسُون إِبلَهم مخافةَ الغارة، فلما صارت إِليك أَيها الممْدوحُ،  اتَّسَعَت في الـمَرْعى، فكأَنها كانت مَعْقُولة، فقَضَبْتَ عِقالَـها.  قَضَبْت عقالَـها، واقْتَضَبْته: اقْتَطَعْته من الشيءِ؛ والقَضْبُ: قَضْبُك القَضِـيبَ ونحوه. والقَضْبُ: اسم يقع على ما قَضَبْتَ من أَغصانٍ لتَتَّخِذَ منها سِهاماً أَو قِسِـيّاً؛ قال رؤبة:  وفارِجاً من قَضْبِ ما تَقَضَّبا (1)  (1 قوله «وفارجاً إلخ» أراد بالفارج القوس. وعجز البيت:  ترنّ إرناناً إذا ما أنضبا)  وفي حديث النبي، صلى اللّه عليه وسلم: أَنه كان إِذا رأَى التَّصْلِـيبَ في ثوبٍ، قَضَبَه؛ قال الأَصمعي: يعني قَطَع موضعَ التَّصْلِـيب منه. ومنه قيل: اقْتَضَبْتُ الحديثَ، إِنما هو انْتَزَعْتُه واقْتَطَعْتُه، وإِياه عنى ذو الرمة بقوله، يصف ثوراً وحشياً:  كأَنه كوكَبٌ في إِثرِ عِفْرِيَةٍ، *  مُسَوَّمٌ، في سواد الليل، مُنْقَضِبُ  أَي مُنْقَضٌّ من مكانه. وانْقَضَبَ الكَوكبُ من مكانه؛ وقال القُطاميُّ يصف الثَّور:  فعَدا صَبيحةَ صَوْبها مُتَوَجِّساً، *  شَئِزَ القِـيام، يُقَضِّبُ الأَغْصانا  ويقال للـمِنْجَلِ: مِقْضَبٌ ومِقْضابٌ.  وقُضابةُ الشيء: ما اقْتُضِبَ منه؛ وخَصَّ بعضُهم به ما سَقَط من أَعالي العِـيدان الـمُقْتَضَبة. وقُضابةُ الشَّجر: ما يَتَساقَطُ من أَطراف عيدانها إِذا قُضِـبَت.  والقَضِـيبُ: الغُصْنُ. والقَضِـيبُ: كلُّ نَبْتٍ من الأَغصان يُقْضَبُ،  والجمع قُضُبٌ وقُضْبٌ، وقُضْبانٌ وقِضْبانٌ. الأَخيرة اسم للجمع.  وقَضَبَه قَضْباً: ضَرَبه بالقضِـيب.  والـمُقْتَضَبُ من الشِّعْر: فاعلاتُ مُفْتعلن مرتين؛ وبيته:  أَقْبَلَتْ، فَلاحَ لها *  عارِضانِ كالْبَرَدِ  وإِنما سُمِّيَ مُقْتَضَباً، لأَنه اقْتُضِبَ مفعولات، وهو الجزء الثالث  من البيت، أَي قُطِـعَ.  وقَضَّبَتِ الشمسُ وتَقَضَّبَتْ: امْتَدَّ شُعاعُها مثلَ القُضْبانِ، عن  ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  فصَبَّحَتْ، والشمسُ لم تُقَضِّبِ، *  عيناً بغَضْيانَ ثَجُوجَ الـمَشْرَبِ  ويُروى: لم تَقَضَّبِ؛ ويروى: ثَجُوجَ العُنْبَبِ. يقول: ورَدَتْ  والشمسُ لم يَبْدُ لها شُعاعٌ، إِنما طَلَعَت كأَنها تُرْسٌ، لا شُعاعَ لها.  والعُنْبَبُ: كثرةُ الماء، قال: أَظنُّ ذلك. وغَضْيانُ: موضعٌ. وقَضَّبَ الكَرْمَ تَقْضِـيباً: قَطَعَ أَغصانَه وقُضبانَه في أَيام الربيع.  وما في فمي قاضِـبةٌ أَي سِنٌّ تَقْضِبُ شيئاً، فتُبِـينُ أَحدَ نصفيه  من الآخر.  \<ص:679>  ورجل قَضّابة: قَطَّاعٌ للأُمور، مُقْتَدِرٌ عليها. وسيفٌ قاضِبٌ،  وقَضَّابٌ، وقَضَّابة، ومِقْضَبٌ، وقَضِـيبٌ: قَطَّاع.  وقيل: القضيبُ من السيوف اللطيفُ. وفي مقتل الحسين، عليه السلام: فَجَعَلَ ابنُ زياد يَقْرَعُ فَمه بقَضيبٍ؛ قال ابن الأَثير: أَراد بالقَضِـيب السيفَ اللطيفَ الدقيقَ؛ وقيل: أَرادَ العود، والجمع قواضِبُ وقُضُبٌ (1)  قوله «والجمع قواضب وقضب» الأول جمع قاضب والثاني جمع قضيب وهو راجع لقوله وسيف قاضب إلخ لا أنه من كلام النهاية حتى يتوهم انهما قضيب فقط اذ لم يسمع.)، وهو ضِدُّ الصفيحةِ.  والقَضيبُ من القِسِيِّ: التي عُمِلَتْ من غُصْنٍ غير مشْقوق. وقال أَبو حنيفة: القَضيبُ القَوْسُ المصنوعة من القَضيب بتمامه؛ وأَنشد للأَعشى:  سَلاجِمُ، كالنحلِ، أَنْحَى لها *  قضيبَ سَراءٍ قَليلَ الأُبَنْ  قال: والقَضْبةُ كالقَضِـيبِ؛ وأَنشد للطِّرِمَّاح:  يَلْحَسُ الرَّضْفَ، له قَضْبةٌ *  سَمحَجُ الـمَتْنِ هَتُوفُ الخِطامْ  والقَضْبةُ: قِدْحٌ من نَبْعَةٍ يُجْعَلُ منه سَهْمٌ، والجمع قَضباتٌ.  والقَضْبةُ والقَضْبُ: الرَّطْبةُ. الفراء في قوله تعالى: فأَنْبَتْنا  فيها حَبّاً وعِنَباً وقَضْباً؛ القَضْبُ: الرَّطْبةُ؛ قال لبيد:  إِذا أَرْوَوْا بها زَرْعاً وقَضْباً، *  أَمالوها على خُورٍ طِوالِ  قال: وأَهل مكة يُسَمون القَتَّ القَضْبةَ.  وقال الليث: القَضْبُ من الشجر كلُّ شجر سَبِطَتْ أَغصانُه، وطالت.  والقَضْبُ: ما أُكِلَ من النبات الـمُقْتَضَبِ غَضّاً؛ وقيل هو  الفُصافِصُ، واحدتُها قَضْبة، وهي الإِسْفِسْتُ، بالفارسية؛ والـمَقْضَبةُ: موضعه الذي يَنبُتُ فيه. التَّهذيب: الـمَقْضَبة مَنْبِتُ القَضْبِ، ويُجْمَعُ مَقاضِبَ ومَقاضِـيبَ؛ قال عروة بن الوَرْد:  لَسْتُ لِـمُرَّةَ، إِنْ لم أُوفِ مَرْقَبةً، *  يَبْدو لِـيَ الـحَرْثُ منها، والـمَقاضِـيبُ  والـمِقْضابُ: أَرضٌ تُنْبِتُ القَضْبة؛ قالت أُخْتُ مُفَصَّصٍ الباهليَّةُ:  فأَفَـأْتُ أُدْماً، كالـهِضابِ، وجامِلاً *  قد عُدْنَ مِثلَ عَلائفِ الـمِقْضابِ  وقد أَقْضَبَتِ الأَرضُ.  وقال أَبو حنيفة: القَضْبُ شجر سُهْلِـيٌّ ينبت في مَجامِـع الشجر، له ورق كورقِ الكُمَّثْرَى إِلاَّ أَنه أَرَقُّ وأَنْعم، وشجرُه كشجره،  وتَرْعَى الإبلُ ورقَه وأَطرافَه، فإِذا شَبِـعَ منه البعير، هجَره حيناً، وذلك أَنه يُضَرِّسُه، ويُخَشِّنُ صَدرَهُ، ويورِثُه السُّعال. النضر:  القَضْبُ شَجر تُتَّخذ منه القِسِيُّ؛ قال أَبو دُواد:  رَذايا كالبَلايا، أَو *  كعيدانٍ من القَضْبِ  ويقال: إِنه من جنس النَّبْع؛ قال ذو الرمة:  مُعِدُّ زُرْقٍ هَدَتْ قَضْباً مُصَدَّرةً  الأَصمعي: القَضَبُ السِّهامُ الدِّقاقُ (2)  (2 قوله «الأصمعي القضب السهام إلخ» هذه عبارة المحكم بهذا الضبط.) ، واحدُها قَضِـيبٌ، وأَراد قَضَباً فسَكَّن الضاد، وجعل سبيله سبيل عَديم وعَدَم، وأَديم وأَدَم. وقال غيره: جمع  \<ص:680>  قَضِـيباً على قَضْب، لـمَّا وجَد فَعْلاً في الجماعة مستمرّاً.  ابن شميل: القَضْبة شجرة يُسَوَّى منها السَّهمُ. يقال: سَهْمُ قَضْبٍ،  وسهمُ نَبْع، وسهم شَوْحَطٍ. والقَضيبُ من الإِبل: التي رُكِـبَتْ، ولم  تُلَيَّنْ قَبْلَ ذلك. الجوهري: القَضِـيبُ الناقةُ التي لم تُرَضْ؛ وقيل:  هي التي لم تَمْهَرِ الرياضةَ، الذكرُ والأُنثى في ذلك سواء؛ وأَنشد  ثعلب:  مُخَيَّسةٌ ذُلاًّ، وتَحْسِبُ أَنها، *  إِذا ما بَدَتْ للناظِرِينَ، قَضِـيبُ  يقول: هي رَيِّضةٌ ذَليلةٌ، ولعِزَّةِ نفْسها يَحْسِـبُها الناظرُ لم تُرَضْ؛ أَلا تراه يقول بعد هذا:  كـمِثْلِ أَتانِ الوَحْشِ، أَما فؤادُها *  فصَعْبٌ، وأَما ظَهْرُها فرَكُوبُ  وقَضَبْتُها واقْتَضَبْتُها: أَخذتُها من الإِبل قَضِـيباً، فَرُضْتُها.  واقْتَضَبَ فلانٌ بَكْراً إِذا ركبه ليُذِلَّه، قبل أَن يُراضَ. وناقةٌ  قَضيبٌ وبَكْرٌ قَضِيبٌ، بغير هاء. وقَضَبْتُ الدابةَ واقْتَضَبْتُها إِذا  ركبتها قبل أَن تُراضَ، وكل من كلَّفته عَمَلاً قبل أَن يُحْسِنَه، فقد  اقْتَضَبْتَه، وهو مُقْتَضَبٌ فيه.  واقْتِضابُ الكلام: ارْتجالُه؛ يقال: هذا شعرٌ مُقْتَضَبٌ، وكتاب  مُقْتَضَبٌ.  واقْتَضَبْتُ الحديثَ والشِّعْرَ: تَكلمْتُ به من غير تهْيئةٍ أَو إِعْدادٍ له.  وقَضِـيبٌ: رجُلٌ، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  لأَنْتُم، يومَ جاءَ القومُ سَيْراً *  على الـمَخْزاةِ، أَصْبَرُ من قَضِـيبِ  هذا رجل له حديثٌ ضَرَبه مثلاً في الإِقامة على الذُّلِّ أَي لم  تَطْلُبوا بقَتْلاكم، فأَنتم في الذُّلِّ كهذا الرجل. وقَضِـيبٌ: وادٍ معروفٌ بأَرض قَيْسٍ، فيه قَتَلَتْ مُرادُ عَمْرو بنَ أُمامة؛ وفي ذلك يقول طَرَفَةُ:  أَلا إِنَّ خير الناسِ، حَيّاً وهالِكاً، *  ببَطْنِ قَضِـيبٍ عارِفاً ومُناكِرا  وقَضِـيبُ الحمارِ وغيره. أَبو حاتم: يقال لذَكَر الثَّوْر: قَضِـيبٌ  وقَيْصومٌ. التهذيب: ويكنى بالقَضـيبِ عن ذَكَرِ الإِنسان وغيره من الحيوانات. والقُضَّابُ نبت، عن كراع.
مقاييس اللغة:
(قضب) القاف والضاد والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قطْعِ الشَّيء. يقال: قَضَبْتُ الشيءَ قَضْبا. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله، إذا رأى التَّصليب في ثوبٍ قَضَبَه، أي قطعه. وانقضَب النَّجمُ من مكانه. قال ذو الرُّمَّة:
كأنَّه كوكبٌ في إِثْرِ عِفْرِيَةٍ *** مُسوَّمٌ في سَواد اللَّيلِ منقضِب([6])
والقضيب: الغُصْن. والقَضْب: الرَّطْبة، سمِّيت لأنَّها تُقْضَب. والمَقَاضب: الأرَضُون تنبت القَضْب. وقَضَبت الكرم: قطعتُ أغصانَه أيّامَ الرَّبيع. وسيفٌ قاضِبٌ وقضيب: قطّاع. ورجلٌ قَضّابةٌ: قطَّاعٌ للأمور مقتدِرٌ عليها. وقُضَابة الكرم: ما يتساقط من أطرافه إذا قُضِب.
ومن الباب: اقتَضَبَ فلان الحديثَ، إذا ارتَجَله، وكأنَّه كلامٌ اقتطعَهُ منْ غير روِيّة ولا فِكْر. ويستعارُ هذا فيقال: ناقةٌ قضيب، إذا رُكِبَتْ قبلَ أن تُراض. وقد اقتضبتها. وقَضيب: واد. والله أعلم.
القاموس المحيط:
قَضَبَهُ يَقْضِبُهُ قَطَعَهُ، كاقْتَضَبَهُ وقَضَّبَهُ، فانْقَضَبَ وتَقَضَّب. قُضابَتُه ما اقْتُضِبَ منه، أو ما سَقَطَ من أعالي العِيدانِ المُقْتَضَبَةِ، وفلاناً ضَرَبَهُ بالقَضِيبِ. والقَضْبُ كلُّ شَجَرَةٍ طالَتْ وبَسَطَتْ أغْصانَها، وما قَطَعْتَ من الْأَغْصانِ للسِّهامِ أو القِسِيّ، والقتُّ، وشجرٌ تُتَّخَذُ منه القِسِيُّ والإِسْفِسْتُ. والمَقْضَبَةُ مَوْضِعُهُما. ورجلٌ قَضَّابَةٌ قَطَّاعٌ للْأُمورِ. والقَضِيبُ الناقَةُ لم تُرَضْ، والذَّكَرُ، والغُصْنُ، ج قُضْبانٌ وقِضْبانٌ، واللَّطيفُ من السُّيوفِ، والقَوْسُ عُمِلَتْ من قَضيبٍ أو من غُصْنٍ غَيْرِ مَشْقوقٍ، والسَّيْفُ القَطَّاعُ، كالقاضِبِ والقَضَّابِ والقَضَّابَةِ والمِقْضَبِ. والقَضْبَةُ القَضِيبُ، أو قِدْحٌ من نَبْعٍ يُجْعَلُ منه سَهْمٌ، ج قَضَباتٌ، وما أُكِلَ من النَّباتِ المُقْتَضَبِ غَضَّاً، ج قَضْبٌ. وأرضٌ مِقْضابٌ تُنْبِتُهُ كثيراً، وقد أقضَبَتْ. والقِضْبَةُ، بالكسر القِطْعَةُ من الإِبِلِ، ومنَ الغَنَم، والخَفيفُ اللطيفُ منَ الرِّجالِ والنُّوقِ. وقَضَبَها يَقْضِبُها رَكِبَها قبلَ أنْ تُراضَ، كاقْتَضَبَها. والمِقْضَبُ المِنْجَلُ، كالمِقْضابِ. وقَضَّبَتِ الشمسُ تَقْضيباً امْتَدَّ شُعاعُها، كتَقَضَّبَتْ. وقَضيبٌ وادٍ باليَمَنِ أو بِتِهامَةَ، ورَجُلٌ من ضَبَّةَ، ومنه قولُهُمْ " أصْبَرُ مِن قَضيبٍ " ، وتَمَّارٌ بالبَحْرَيْنِ، ومنه قولُهُمْ " ألْهَفُ من قَضيبٍ " اشْتَرى قَوْصَرَّةَ حَشَفٍ، وكانَ فيها بَدْرَةٌ، فَلَحِقَهُ بائِعُها، فاسْتَرَدَّها، وكانَ مَعَهُ سِكِّينٌ لِيَقْتُلَ به نَفْسَه إن لم يَجِدِ البَدْرَةَ، فأخذ قضيبٌ السِّكِّينَ، فَقَتَلَ به نَفْسَهُ تَلَهُّفاً على البَدْرَةِ.
تاج العروس:
ق ض ب
قَضَبه يَقضِبه قَضْباً من باب ضَرَب كما في المختار : قَطَعَه كاقْتَضَبَهُ وقَضَّبَهُ الأَخير مُشَدَّداً فانْقَضَبِ وتَقَضَّبَ : انْقَطَع قال الأَعْشَي :
ولَبُونِ مِعْزَابٍ حَوَيْتُ فأَصْبَحَتْ ... نُهْبَى وآزِلَة قَضَبْتُ عِقَالَها في لسان العرب قال ابْنِ بَرِّيّ : صوابُ إِنشادِهِ " قَضَبْتَ عِقالها " بفتح التّاءِ لأَنّه يخاطب الممدوحَ والآزِلَة : النَّاقَةُ الضّامِزَة : الّتي لا تَجْتَرُّ وكانُوا يَحْتبِسُون إِبِلَهُم مَخَافَةَ الغارةِ فلمَّا صارَت إِليك أَيُّها المَمدوحُ اتَّسَعَتْ فِي المَرْعَى فكأَنَّها كانت معقولةً فقَضَبْتِ عِقَالَها . واقْتضَبْته من الشْيءِ : اقتطعْته وفي حديث النّبِيِّ صلى اللهُ عليه وسلَّم : أَنَّه " كان إِذا رَأَى التَّصْلِيبَ في ثَوْبٍ قَضَبَهُ . قال الأَصعميُّ : يَعْنِي قَطَعَ مَوْضِعَ التَّصليبِ منه . ومنهُ قيل : اقْتضَبْت الحديثَ إِنّمَا هو انْتَزَعْتُهُ واقْتَطَعْتُه يقال : هذا شِعْرُ مُقْتَضَبٌ وكِتَابٌ مُقْتَضَبٌ . واقْتَضَبْتُ الحديثَ والشَّعْرَ : تَعَلَّقتُ به من غير تَهْيِئَةٍ أَو إِعداد له . وفي الأَساس : من المجاز : اقْتضَبَ الكلامَ ارْتجلَه واقْتضَبَ حَديثَهُ : انتزَعَه واقتطَعَه . وانْقَضَبَ : انقَطعَ عن صَحْبِهِ . وانْقَضَبَ الكَوْكَبُ من مَحلِّه : انْتَهَى أَي انْقَضَّ ؛ قال : ذُو الرُّمَّةِ : يصِفُ ثَوْراً وحْشِيًّا :
كَأَنَّهُ كَوْكَبُ في إِثْرِ عِفْرَيَةٍ ... مُسَوَّمٌ في سَوادِ اللُّيْلَ مُنْقَضِبُ
وقُضَابَتُهُ أَي الشَّيْءِ كصُبَابَةٍ : ما اقْتُضِبَ منه أَو هو ما سَقَطَ من أَعالِي العِيدَانِ المُقْتَضَبَةِ كذا خَصَّه بعضُهم . وقُضَابةُ الشَّجَرِ : ما يَتساقطُ من أَطْرافِ عِيدانِها إِذَا قُضِبَتْ . والقَضْبُ : قَضْبُك القَضِيب ونَحْوَه . وقَضَبَ فُلاناً قَضْباً : ضَرَبَهُ بالقَضِيبِ أَي العُودِ كما سيأْتي قال اللَّيْثُ : القَضْبُ : كُلُّ شَجَرَةٍ طالتْ وبَسطتْ هكذا في نسختنا وصوابه : سَبِطَت أَغضانُهَا بتقديم السِّين على الطْاءِ المُهْملَتَينِ . والقَضْب : اسمُ يَقعُ على ما قَطَعْتَ من الأَغضانِ للسِّهامِ أَو القِسِي أَي : لاتِّخاذِها قال رؤبة
وفارِجاً من قَضْبِ ما تَقَضَّبَا ... تُرِنُّ إِرْنَاناً إِذا ما أنْضَبَا أَراد بالفارِجِ القَوْسَ . وفي تفسيرِ الفَرَّاءِ عندَ قولِهِ تعالَى " فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا . وَعِنَباً وقَضْباً " قال : وأَهلُ مَكَّةَ يُسَمُّونَ القَتَّ القَضْبَ . قال النَّضْرُ بنُ شُمَيْلٍ : القَضْب شَجَرٌ تُتَّخَذُ منه القِسِىُّ قال أَبو دُوَادٍ :
رَذَايا كالبَلايا أَو ... كَعِيدانٍ مِن القَضْبِ ويُقَال : إِنَّهُ من جِنْس النَّبْعِ . وقال أَبُو حَنِيفَةَ : القَضْب : شَجَرٌ سُهْلِيُّ يَنْبُتُ في مَجامعِ الشَّجَرِ له وَرَقُ كورَق الكُمَّثْرَى إلاّ أَنَّهُ أَرَقَُ وأَنْعَمُ وشَجَرُه كشَجَرِهِ وتَرْعَى الإِبِلُ وَرَقَةُ وأَطْرَافَهُ فإِذا شَبِعَ مِنه البَعِيرُ هَجَرَهُ حِيناً وذلك أَنَّهُ يُضَرسه ويُخَشِّنُ صَدْرهُ ويُورِثُهُ السُّعَالَ . كذا في لسانِ العرب . والقَضْبُ : الرَّطْبَةُ قاله الفَرّاءُ في التّفسيرِ وأَنشدَ لِلَبِيدِ :
إِذا أَرْوَوْا بِهَا زَرْعاً وقَضْباً ... أَمَالُوها على خُورٍ طِوَالِ وقيل : هو الفُصافِصُ واحدتها قَضْبَةٌ وهي الإِسْفِسْتُ بالفارسية كما في الَّصِحاح وغيرِهِ وهو بالكسر . والمَقْضَبَةُ : مَوضِعُهما الّذِي يَنْبُتَانِ فيه ؛ وفي التَّهذيب : المَقْضَبَةُ : مَنْبِتُ القَضْبِ ويُجمَعِ مَقاضِبَ ومَقاضِيبَ قال عُرْوَةُ بْنُ مُرَّةَ أَخُوأَبي خِراشٍ الهُذَلِيِّ :
" لَسْتُ ابْنَ مُرَّةَ إن لَمْ أُوفِ مَرْقَبَةًيَبْدُو لِيَ الحَرْثُ منها والمَقَاضِيبُ ومن المَجاز : رَجُلٌ قَضّابَةٌ بالتّشديد أَي : قَطّاعُ للأُمورمُقْتَدِرٌ عليها . والقَضِيبُ من الإِبِل : الّتي رُكِبَتْ ولم تُلَيَّنْ قبلَ ذلك ؛ وقال الجَوْهَرِيُّ : القَضِيبُ : النّاقَةُ الّتي لم تُرَضْ أَي : لم تُذَلَّلْ من الرِّياضةَ . وقيل : هي الَّتي لم تَمْهَرِ الرِّياضةَ الذَّكَرُ والأُنْثَى في ذلك سَواءٌ أَنشَد ثعلب :
مُخَيَّسَة ذُلاًّ وتَحْسِبُ أَنَّها ... إِذا ما بَدَتْ لِلنَّاظِرِينَ قَضِيبُ يقولُ : هي رَيِّضَةٌ ذَليلةٌ ولِعِزَّةِ نَفْسِهَا يَحْسِبهَا النّاظر لم تُرَضْ أَلاَ تَرَاه يقولُ بعدَ هذا :
كَمِثْلَ أَتَانِ الوَحْشِ أَمّا فُؤادُها ... فَصَعْبُ وأَمّا ظَهْرُها فَرَكُوبُ القَضِيبُ : الذَّكَرُ من الحِمَار وغيرِهِ . وقال أَبو حاتمٍ يقالُ لذَكَرِ الثَّوْرِ : قَضِيبٌ وقَيْصُومُ . وفي التّهذيب : ويُكْنَى بالقَضِيب عن ذَكَرِ الإِنسانِ وغيرِه من الحيوان . القَضِيبُ : الغُصْنُ وكلُّ نَبْتٍ من الأَغْصانِ يُقْضَبُ ج قُضُبٌ بضمَّتَيْنِ وقُضْبانٌ بالضَّمّ وقِضْبانٌ بالكسر وهذه عن الصّاغانّي وهي لغة مرجوحة وقُضْبٌ الأَخِيرَةُ اسْمٌ للجَمع . والقَضِيبُ : اللَّطِيفُ من السُّيُوفِ . قال شيخُنَا : والقَضِيبُ أَيضاً سَيْفٌ من أَسيافه صلَّى الله عليه وسلم كما ذَكَرَه أَرباب السِّيَرِ قاطبةً انتهى . وفي مَقْتَلِ الإِمَام الحُسْينِ رِضِيَ اللهُ عنْهُ " فجعلَ ابْنُ زِياد يَقرَعُ فَمَهُ بقَضِيبٍ " قال ابن الأَثير : أَراد بالقضِيبِ السَّيْفَ اللَّطِيفَ الدَّقيقَ ؛ وقيل : أَراد العُودَ والجَمْعُ : قَوَاضِبُ وقُضُبٌ وهو ضِدُّ الصَّفِيحَةِ . وفي الأَساس : من المَجاز : هِنْدِيَّةُ قُضُبُ شُبِّهَتْ بقَضيبِ الشَّجِر . القَضِيبُ : الْقَوْسُ عُمِلَتْ من قَضِيبٍ بتَمامِه قاله أَبو حنيفةَ ؛ وأَنشدَ للأَعْشَي :
سَلاجِمُ كالنَّحْلِ أَنْحَى لَها ... قَضِيبَ سَرَاءٍ قَلِيلَ الأُبَنْ أو هي المصنوعة من غُصْنٍ غَيْرِ مَشْقوقٍ . والقَضِيبُ : السَّيْفُ القَطَّاعُ كالقاضِبِ والقَضَّابِ ككِتَاب والقَضَّابَةِ بزيادة الهاء والمِقْضَبِ بالكسر . قال أَبو حنيفَةَ : القَضْبَةُ هو القَضيب أي : القَوْسُ المصنوعة من القضيب كما تقدَّم وأَنشدَ لِلطِّرِمّاحِ :
يَلْحَسُ الرَّصْفَ لَهُ قَضْبَةٌ ... سَمْحَجُ المَتْنِ هَتُوفُ الخِطامْ أو القَضْبَة : قِدْحُ بالكسر من نَبْعَةٍ يُجْعَلُ مِنْهُ سَهْمٌ ج : قَضْباتٌ بفتح فسكون وقال ابْنُ شُمَيْل : القَضْبَةُ : شَجَرَةُ يُسَوَّى منها السَّهْمُ يقال : سَهْمُ قَضْبٍ وسَهْمُ نَبْعٍ وسَهْمُ شَوْحَطٍ . والقَضْبَة أَيضاً : الرَّطْبَةُ كالقَضْب وقد تقدَّم . والقَضْبَة : ما أُكِلَ من النَّباتِ المُقْتَصَبِ غَضًّا طَرِيًّا وهي الفِصْفِصَةُ ج : قَضْبُ بفتح فسكون . وأَرْضُ مِقْضابٌ : تُنْبِتُهُ أَي : القَضْبَة كَثِيراً . وقد أَقْضَبَ المَكَانُ . هكذا في النُّسَخِ وصوابُهُ : وقد أَقْضَبَتْ ولم أَجِدْ قَيْدَ الكَثرَة في كتاب من اللغة قالت أخت مفصصٍ في الباهلية :
فأفأتُ أُدمْاً كالهِضابِ وجامِلاً ... قَدْ عُدْنَ مِثْلَ عَلاَئِفِ المِقْضابِ وقال الصاغانيّ : القِضْبَةُ بالكسر : القِطْعَةُ من الإِبِل ومن الغَنَم . والقِضْبَةُ : الخَفِيفُ اللطِيفُ الدَّقِيقُ من الرِّجَالِ والنُّوقِ
وقَضَبَها يَقْضِهُا من باب ضَرَبَ : رَكِبَهَا قَبْلَ أَنْ تُرَاضَ كاقْتَضَبَهَا . وَقَضَبَهَا واقْتَضَبَهَا : أَخَذَهَا من الإِبِل قَضِيباً فرَاضَها . واقْتَضبَ فُلانُ بَكْراً : إِذا رَكِبَه لَيْلَهُ قَبْلَ أَن يُراضَ . وناقةٌ قَضِيبٌ وبَكْرَةٌ قَضِيبٌ بغير هاءٍ . وكُلُّ من كَلَّفْته عَمَلاً قبل أَنْ يُحْسِنَهُ فقد اقتَضَبْتَه وهو مُقْتَضَبٌ فيه . والمِقْضَبُ بالكسر : المِنْجَلُ الّذِي يُقْطَعُ به كالمِقْضابِ . على القِياس في بابه . وَقَضَّبَتِ الشَّمْسُ تَقْضِيباً : امْتَدَّ شعُاَعُهَا مثلَ القُضْبَانِ عن ابنِ الأَعْرَابيّ وأَنشدَ : فَصَبَّحَتْ والشَّمْسُ لِمْ تُقَضِّبِ عَيْناً بِغَضْيانَ ثَجُوجَ المَشْرَبِ ويُرْوَى : لَمْ تَقَضَّبِ ويُرْوَى : ثَجُوجَ العُنْبَبِ . يقولُ : ورَدَتْ والشَّمْسُ لم يَبْدُ لها شُعاعُ إِنّما طَلَعَتْ كأَنَّها تُرْسٌ لا شُعَاعَ لها . والعُنْبَبُ : كَثْرةُ الماءِ وغَضْيَانُ : اسمُ موضعٍ . وقد تقدَّم في ق ص ب
كتقضَّبَتْ . نَقَلَهُ الصّاغانيُّ . وقَضِيبٌ : وادٍ معروفٌ باليَمَنِ أَو بتِهامةَ . وفي لسان العرب : بأَرْضِ قَيْسٍ وفيه قَتلَتْ مُرَادُ عَمْرَو بْنَ أُمَامَةَ وفي ذلك يقولُ طَرَفَةُ :
أَلا إِنَّ خَيْرَ الناسِ حَياًّ وهالِكاً ... بِبَطْنِ قَضِيبٍ عارِفاً ومُنَاكِرَا قَضِيبٌ : رجلٌ من ضَبَّةَ عن ابْنِ الأَعْرَابيّ له حَدِيث ضُرِبَ به المَثَلُ في الإِقامة على الذُّلّ ومنه قَوْلُهم :
أَقِيمِي عَبْدَ غُنْمٍ لا تُرَاعِى ... مِن القَتْلَى الَّتِي بِلِوَى الكَثِيبِ
لأَنْتمْ حِينَ جاءَ القَوْمُ سَيْراً ... عَلَى المخْزَاةِ أَصْبَرُ مِن قَضِيبِ أَي : لم تَطْلُبُوا بِقَتلاكم فأَنْتُم في الذُّلِّ كهذا الرَّجُلِ
وقَضِيبٌ أَيضاً : رجلٌ آخَرُ تَمَّارٌ بالبَحْرَيْنِ كان يأْتي تاجِراً فيشترِي منه التَّمْرَ ولم يكن يُعامِلُ غَيْرَهُ . ومنه قولُهُمْ : أَلْهَفُ من قَضِيبٍ . قالَ المَيْدانيُّ : أَفْعَلُ من لَهِفَ يَلْهَفُ لَهَفاً وليس من التَّلَهُّفِ لأَنَّ أَفْعلَ لا يُبْنَى من المنشعبة إلاَّ شاذًّا . وكان من قِصَّتِه أَنَّه اشْتَرَى قَوْصرَّةَ بتشدِيدِ الرّاءِ حَشَفٍ محرَّكةً وكانَ فيها أَي : القَوْصَرَّةِ بَدْرَةُ له فيها دنانيرُ وفي رواية : كِيسٌ له فيه دنانِيرُ كثيرَة كان قد أُنْسِىَ رَفْعَه فَلَحِقَهُ بائِعُها فقال له : إِنّك صديقُ لي وقد أَعطَيْتُك تَمْراً غيرَ جَيِّدَ فرُدَّهُ عَلَىَّ لأُعَوِّضَكَ الجَيِّدَ . فاسْترَدَّهَا منه فرَدَّها له وكَانَ مَعَهُ سِكِّينُ حَمَله ليَقْتُلَ به نَفْسَه إِنْ لم يَجِدِ البَدْرَةَ فَأَخَذَ القَوْصَرَّةَ وأَخْرَجَ منها البَدْرَةَ فنَثَرَهَا وأَخْرَجَ منها دَنانيرهَ وقالَ للأَعرابيّ : أَتَدْرِي لِمَ حَمَلْتُ هذا السِّكّينَ معي ؟ قالَ : لا قالَ : لأَشُقَّ بَطني إِنْ لَمْ أَجِدِ الكِيسَ فَأَخَذَ قَضِيبٌ السِّكِّينَ المذكورَ بعدَ أَنْ تَنَفَّسَ فَقَتَلَ به نَفْسَهُ تَلَهُّفاً على البَدْرَةِ فضربتِ العربُ بهِ المَثَلَ وفيه يقولُ عُرْوَةُ بْنُ حِزامٍ :
" ألاَ لا تَلُومَا لَيْسَ في اللَّوْمَ رَاحَةٌوقَدْ لُمْتُ نُفَسْي مِثْلَ لَوْمِ قَضِيبِ وممَّا يُستدركُ على المُؤَلِّف : المُقْتَضَبُ من الشِّعْرِ وهو : فاعِلاتُ مُفْتَعِلُنْ مَرَّتَانِ وإِنّما سُمِّيَ مُقْتَضَباً ؛ لأَنَّهُ اقْتُضِبَ مفعولات وهو الجُزْءُ الثّالثُ من البيت أَي : قُطِعَ وهو البَحْرُ الثّالثَ عَشَرَ من العَرُوضِ وبيتُهُ :
أَقْبَلَتْ فَلاَحَ لَهَا ... عَاِرضَانِ كالبَرَدِ وقَضَّبَ الكَرْمَ تَقْضِيباً : قَطَعَ أَغْصَانَهُ وقُضْبَانَه في أَيَّام الرَّبِيع . وفي الأَساس : وقُضَابَةُ الكَرْمِ والشَّجَرِ : ما يَأْخُذُهُ القاضِبُ انتهى
ومافي فمي قاضبةُ أَي سِنُّ يَقْضِبُ شيئاً فَيَبِينُ أَحَدُ نِصْفَيْهِ من الآخَرِ . ورُوِىَ عن الأَصمَعِيّ القَضَبُ : السِّهَامُ الدِّقاقُ واحدهما قَضِيبٌ واستدركه شيخُنا ولم يَعْزُه . والقُضَّابُ كزُنّارٍ : نَبْتُ عن كُراع . ومن المَجَاز : اقْتَضَبَ البَعِيرَ : اغْتَبَطَه . ومَلَكَ البُرْدَةَ والقَضِيبَ : اسْتُخْلِفَ . كذا في الأَساس

_Türkçe çeviri henüz yok_
