# قضض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B6%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قضض

قض اللؤلؤة يقضها قضا: ثقبها، نقله الجوهري. وفي اللسان: ومنه قضة العذراء إذا فرغ منها، كما سيأتي. وقض الشيء يقضه قضا: دقه، وكذلك قضقضه، والشيء المدقوق: قضض.

  وقض الوتد يقضه قضا: قلعه، كما في العباب، وبين دقه وقلعه حسن التقابل. وقض النسع، وكذلك الوتر، يقض قضيضا: سمع له صوت عند الإنباض، كأنه القطع، وصوته القضيض، كما في اللسان والعباب والتكملة، وهو من حد ضرب. وقال الزجاج: قض الرجل السويق يقضه قضا، إذا ألقى فيه شيئا يابسا، كقند أو سكر، كأقضه إقضاضا، نقله الصاغاني. وقض الطعام يقض، بالفتح، قضضا، وهو طعام قضض، محركة، وضبطه الجوهري ككتف، وسيأتي للمصنف في المكان ضبطه ككتف فيما بعد، وهما واحد، إذا كان فيه حصى أو تراب فوقع بين أضراس الآكل، وقد قضضت أيضا منه، أي بالكسر، وإنما قلنا أيضا كما هو نص الصحاح، إشارة إلى أن قض الطعام يقض من حد علم، وقد استعمل لازما ومتعديا إذا أكلته ووقع بين أضراسك حصى. هذا نص الجوهري، وزاد غيره: أو تراب. وقال ابن الأعرابي: قض اللحم إذا كان فيه قضض، يقع في أضراس آكله شبه الحصى الصغار. ويقال: اتق القضة والقضض في طعامك، يريد الحصى والتراب، وقد قضضت الطعام قضضا: إذا أكلت منه فوقع بين أضراسك حصى. وقض المكان يقض، بالفتح، قضضا، محركة فهو قض وقضض ككتف: صار فيه القضض، وهو التراب يعلو الفراش كأقض واستقض، أي وجده قضا، أو أقض عليه، وقضت البضعة بالتراب: أصابها منه شيء كأقض، والصواب كأقضت. وقال أعرابي يصف خصبا ملأ الأرض عشبا: فالأرض اليوم لو تقذف بها بضعة لم تقض بترب. أي لم تقع إلا على عشب. وكل ما ناله تراب من طعام أو ثوب أو غيرهما: قض. وقال أبو حنيفة: قيل لأعرابي: كيف رأيت المطر? قال: لو ألقيت بضعة ما قضت. أي لم تترب، يعني من كثرة العشب. والقضة، بالكسر: عذرة الجارية، كما في الصحاح. يقال أخذ قضتها، أي عذرتها، عن اللحياني. والقضة: أرض ذات حصى، كما في الصحاح، وهكذا وجد بخط أبي سهل. وفي بعض نسخه: روض ذات حصى، والأول الصواب، وأنشد للرجز يصف دلوا:
  قد وقعت في قضة من شرج
  ثم استقلت مثل شدق العلـج قال الصاغاني: هو قول ابن دريد. وقال غيره: هي بفتح القاف، وأراد بالعلج الحمار الوحشي.
 أو القضة: أرض منخفضة ترابها رمل وإلى جانبها متن مرتفع. وهذا قول الليث: قال: والجمع القضض. وقال أبو عمرو: القضة: الجنس، وأنشد:
  معروفة قضتها زعر الهام
  كالخيل لما جردت للسوام

  والقضة: الحصى الصغار. نقله الجوهري. ويفتح في الكل. وقضة: ع معروف كانت فيه وقعة بين بكر وتغلب تسمى يوم قضة، قاله ابن دريد، وشدد الضاد فيها وذكرها في المضاعف، وقد تسكن ضاده الأولى، وقد تخفف، كما هو في المعجم واقتصر عليه وقال: هو ثنية بعارض، جبل باليمامة من قبل مهب الشمال، بينهما ثلاثة أيام. والقضة: اسم من اقتضاض الجارية، وهو افتراعها. والقضة، بالفتح، ما تفتت من الحصى، وهو بعينه قول الجوهري السابق: الحصى الصغار، وأغنى عنه قوله أولا: ويفتح في الكل: كالقضض، أي محركة. وقد ذكره الجوهري أيضا، وقال: هو الحصى الصغار، قال: ومنه: قض الطعام. وقال غيره: القضض: ما تكسر من الحصى ودق. ويقال: إن القضض جمع قضة، بالفتح. والقضة: بقية الشيء. والقضة الكبة الصغيرة من الغزل والقضة: الهضبة الصغيرة وقيل هي الحرارة المجتمعة المتشققة. والقضة، بالضم: العيب، يقال: ليس في نسبه قضة، أي عيب. ويخفف. ويقال أيضا: قضأة، بالهمز، وقد تقدم في موضعه. واقتضها، أي الجارية: افترعها، كافتضها، نقله الجوهري بالقاف، والفاء لغة فيه. وانقض الجدار انقضاضا: تصدع ولم يقع بعد، أي لم يسقط، كانقاض انقضاضا. فإذا سقط قيل: تقيض تقيضا. هذا قول أبي زيد. وقال الجوهري ومن تبعه: انقض الحائط، إذا سقط، وبه فسر قوله تعالى  جدارا يريد أن ينقض  هكذا عده أبو عبيد ثنائيا، وجعله أبو علي ثلاثيا من نقض فهو عنده افعل. وفي التهذيب: يريد أن ينقض، أي ينكسر. وقرأ أبو شيخ البناني وخليد العصري في إحدى الروايتين عنهما:  يريد أن ينقاض  ، بتشديد الضاد. وانقضت الخيل عليهم، إذا انتشرت، وقيل: اندفعت، وهو مجاز على التشبيه بانقضاض الطير، ويقال: انقض الطائر، إذا هوى في طيرانه، كما في الصحاح، وقوله ليقع، أي يريد الوقوع. ويقال: هو إذا هوى من طيرانه ليسقط على شيء. يقال: انقض البازي على الصيد، إذا أسرع في طيرانه منكدرا على الصيد، كتقضض، على الأصل يقال: انقض البازي وتقضض. وربما قالوا تقضى البازي يتقضى، على التحويل، وكان في الأصل تقضض، فلما اجتمعت ثلاث ضادات قلبت إحداهن ياء، كما قالوا: تمطى، وأصله تمطط، أي تمدد، وكذلك تظنى من الظن، وفي التنزيل العزيز:  وقد خاب من دساها  وقول الجوهري: ولم يستعملوا منه تفعل إلا مبدلا، إشارة إلى أن المبدل في استعمالهم هو الأفصح، فلا مخالفة في كلام المصنف لقول الجوهري، كما توهمه شيخنا، فتأمل. ومن المبدل المشهور قول العجاج يمدح عمر بن عبيد الله بن معمر:
  إذا الكرام ابتدروا الباع بدر
  تقضى البازي إذا البازي كسر والقضض، محركة: التراب يعلو الفراش، ومنه قض المكان وأقض. وأقض فلان، إذا تتبع مداق الأمور الدنيئة وأسف إلى خساسها، ولو قال: تتبع دقاق المطامع، كما هو نص الصاغاني وابن القطاع والجوهري، لكان أخصر. قال رؤبة:
  ما كنت عن تكرم الأعراض
  والخلق العف عن الإقضاض ويروى الأقضاض، بالفتح. وأقض عليه المضجع: خشن وتترب. قال أبو ذؤيب الهذلي:
  أم ما لجنبك لا يلائم مضجعـا                      إلا أقض عليك ذاك المضجع

  وقرأت في شرح الديوان: أقض، أي صار على مضجعه قضض، وهو الحصى الصغار. يقول: كأن تحت جنبه قضضا لا يقدر على النوم لمكانه. وأقضه الله، أي المضجع: جعله كذلك، لازم متعد. وأقض الشيء: تركه قضضا، أي حصى صغارا. ومنه حديث ابن الزبير وهدم الكعبة:  كان في المسجد حفر منكرة وجراثيم وتعاد، فأهاب بالناس إلى بطحه، فلما أبرز عن ربضه دعا بكبره فنظروا إليه، وأخذ ابن مطيع العتلة فعتل ناحية من الربض فأقضه  . ويقال: جاءوا قضهم، بفتح الضاد وبضمها وفتح القاف وكسرها، بقضيضهم. الكسر عن أبي عمرو، كما في العباب، أي بأجمعهم، كما في الصحاح وأنشد سيبويه للشماخ:
  أتتني سليم قضها بقضيضها                      تمسح حولي بالبقيع سبالها وهو مجاز كما في الأساس. وكذلك: جاءوا قضضهم وقضيضهم، أي جميعهم. وقيل: جاءوا مجتمعين، وقيل: جاءوا بجمعهم لم يدعوا وراءهم شيئا ولا أحدا، وهو اسم منصوب موضوع موضع المصدر كأنه قال: جاءوا انقضاضا. قال سيبويه: كأنه يقول انقض آخرهم على أولهم، وهو من المصادر الموضوعة موضع الأحوال. ومن العرب من يعربه ويجريه على ما قبله. وفي الصحاح: ويجريه مجرى كلهم. وجاء القوم بقضهم وقضيضهم، عن ثعلب وأبي عبيد. وحكى أبو عبيد في الحديث:  يؤتى بقضها وقضها وقضيضها  . وحكى كراع: أتوني قضهم بقضيضهم، أي بالرفع، ورأيت قضهم بقضيضهم، ومررت بهم قضهم بقضيضهم، وقال الأصمعي في قوله:
  جاءت فزارة قضها بقضيضها لم أسمعهم ينشدون قضها إلا بالرفع. وقال ابن بري: شاهد قوله جاءوا قضهم بقضيضهم، أي بأجمعهم، قول أوس بن حجر:
  وجاءت جحاش قضها بقضيضها                      بأكثر ما كانوا عديدا وأوكعـوا أوكعوا، أي سمنوا إبلهم وقووها ليغيروا علينا. أو القض هنا الحصى الصغار، والقضيض: الحصى الكبار، وهو قول ابن الأعرابي، وهكذا وجد في النسخ، وهو غلط. والصواب في قوله كما نقله صاحب اللسان وابن الأثير والصاغاني: القض: الحصى الكبار، والقضيض: الحصى الصغار. ويدل لذلك تفسيره فيما بعد أي جاءوا بالكبير والصغير. قال ابن الأثير: وهذا ألخص ما قيل فيه. أو القض بمعنى القاض، كزور وصوم، في زائر وصائم. والقضيض بمعنى المقضوض، لأن الأول لتقدمه وحمله الآخر على اللحاق به، كأنه يقضه على نفسه، فحقيقته جاءوا بمستلحقهم ولاحقهم، أي بأولهم وآخرهم، نقله ابن الأثير أيضا، وجعله ملخص القول فيه. والقضاض، بالكسر: سخر يركب بعضه بعضا، كالرضام، الواحدة قضة، بالفتح. والقضقاض: أشنان الشام. وقال ابن عباد: هو الأخضر منه السبط، ويروى بالصاد المهملة أيضا، أو شجر من الحمض. قال أبو حنيفة: هو دقيق ضعيف أصفر اللون. وقد تقدم في الصاد أيضا. والقضقاض: الأسد، يقال: أشد قضقاض: يقضقض فريسته، كما في الصحاح، وأنشد قول الراجز، هو رؤبة:
  كم جاوزت من حية نضناض
  وأسد في غيله قضـقـاض

  ويضم. قال ابن دريد: وليس فعلال سواه، ونص الجمهرة: لم يجئ في المضاعف فعلال بضم الفاء إلا قضقاض، قال: وربما وصف به الأسد والحية، أو الشيء الذي يستخبث. وبهذا سقط قول شيخنا: هذا قصور ظاهر من المصنف، بل ورد منه قلقاس وقسطاس وخزعال المجمع عليه، وكلامهم كالصريح بل صريح أنه لا فعلال غير خزعال، وقد ذكر غير هذه في المزهر، وزدت عليه في المسفر، انتهى. ووجه السقوط هو أن المراد من قوله وليس فعلال سواه، أي في المضاعف كما هو نص ابن دريد وما أورده من الكلمات مع مناقشة في بعضها فإنها غير واردة عليه، فتأمل،كالقضاقض، بالضم نقله الجوهري أيضا. يقال: أسد قضاقض: يحطم فريسته، قال الراجز:
  قضاقض عند السرى مصدر وقول ابن دريد السابق: وربما وصف به الأسد والحية إلخ، قلت: قد تقدم في الصاد المهملة عن الجوهري: حية قصقاص، نعت لها في خبثها، ومثله في كتاب العين، ولعلهما لغتان. وقد قدمنا هناك عن كتاب العين نقلا في حدود أبنية المضاعف ينبغي أن تطلع عليه وتتأمل فيه مع كلام ابن دريد هنا. والقضقاض: ما استوى من الأرض، وبه فسر قول أبي النجم:
  بل منهل ناء من الغياض
  ومن أذاة البق والإنقاض
  هابي العشي مشرف القضقاض يقول: يستبين القضقاض في رأي العين مشرفا لبعده. قوله: ويكسر، خطأ، وكأنه أخذه من قول الصاغاني: ويروى القضاض، فظنه القضقاض، وإنما هو القضاض، بالكسر، جمع قضة، بالفتح. والتقضقض: التفرق، وهو من معنى القض لا من لفظه. ومنه حديث صفية بنت عبد المطلب في غزوة أحد:  فأطل علينا يهودي فقمت إليه فضربت رأسه بالسيف ثم رميت به عليهم فتقضقضوا  أي تفرقوا. والقضاء: الدرع المسمورة، من قض الجوهرة، إذا ثقبها، قاله ابن السكيت. وأنشد:
  كأن حصانا قضها القين حـرة                      لدى حيث يلقى بالفناء حصيرها شبهها على حصيرها وهو بساطها بدرة في صدف، قضها أي قض القين عنها صدفها فاستخرجها، كما في اللسان والعباب. وقال في التكملة، وقد تفرد به ابن السكيت. والذي قاله الجوهري: درع قضاء، أي خشنة المس، لم تنسحق بعد، وقوله: خشنة المس، أي من حدتها، فهو مشتق من قض الطعام والمكان، ووزنه على هذين القولين فعلاء. وقال الزمخشري في الأساس بنحو ما قاله الجوهري. ويقرب منه أيضا قول شمر: القضاء من الدروع: الحديثة العهد بالجدة، الخشنة المس، من قولك: أقض عليه الفراش. وأنشد ابن السكيت قول النابغة:
  ونسج سليم كل قضاء ذائل قال: أي كل درع حديثة العمل. قال: ويقال: القضاء: الصلبة التي املاس في مجستها قضة. وخالفهم أبو عمرو فقال: القضاء هي التي فرغ من عملها وأحكم، وقد قضيتها، أي أحكمتها، وأنشد بيت الهذلي:
  وتعاورا مسرودتين قضاهما                      داوود أو صنع السوابغ تبع

  قال ابن سيده: وهذا خطأ في التصريف لأنه لو كان كذلك لقال قضياء. وقال الأزهري: جعل أبو عمرو القضاء فعالا من قضى، أي حكم وفرغ. قال: والقضاء فعلاء غير منصرف. قلت: وسيأتي الكلام عليه في المعتل إن شاء الله تعالى. وقال أبو بكر: القضاء من الإبل: ما بين الثلاثين إلى الأربعين، كما في العباب، والتكملة، واللسان، وقال ابن بري: القضاء بهذا المعنى ليس من هذا الباب لأنها من قضى يقضي، أي تقضى بها الحقوق. والقضاء من الناس: الجلة وإن كان لا حسب لهم بعد أن يكونوا جلة في الأبدان والأسنان. وقال ابن بري: الجلة في أسنانهم. وقال أبو زيد: قض بالكسر مخففة: حكاية صوت الركبة إذا صاتت. يقال: قالت ركبته قض، وأنشد:
  وقول ركبتها قض حين تثنيها واستقض مضجعه، أي وجده خشنا، نقله الجوهري. ومما يستدرك عليه: قض عليهم الخيل يقضها قضا: أرسلها أو دفعها. قال:
  قضوا غضابا عليك الخيل من كثب وانقض النجم: هوى، وهو مجاز. ومنه قولهم: أتينا عند قضة النجم، أي عند نوئه. ومطرنا بقضة الأسد. قال ذو الرمة:
  جدا قضة الآساد وارتجزت له                      بنوء السماكين الغيوث الروائح وقض الجدار: هدمه بالعنف. وقض الشيء يقضه قضا: كسره. واقتض الإدواة: فتح رأسها. وقد جاء في حديث هوازن. ويروى بالفاء وقد تقدم. وطعام قض: فيه حصى وتراب، وقد أقض. وأرض قضة: كثيرة الحجارة والتراب. ولحم قض: وقع في حصى، أو تراب فوجد ذلك في طعمه. وقض عليه المضجع: نبا، مثل أقض المذكور في المتن. ويقال: قض وأقض: لم ينم، أو لم يطمئن به النوم. وقال أبو الهيثم: القضيض جمع مثل كلب وكليب، والقض: الأتباع ومن يتصل بك. ومنه قول أبي الدحداح:
  وارتحلي بالقض والأولاد والقضيض: صغار العظام، تشبيها بصغار الحصى، نقله القتيبي. وانقض انقضاضا: تقطع، وأوصاله: تفرقت. وقال شمر: القضانة: الجبل يكون أطباقا، وأنشد:
  كأنما قرع ألحيها إذا وجفـت                      قرع المعاول في قضانة قلع قال: القلع: المشرف منه كالقلعة. قال الأزهري: كأنه من قضضت الشيء، أي دققته وهو فعلانة منه. وفي نوادر الأعراب: القضة: الوسم، وبه فسر قول الراجز:
  معروفة قضتها زعر الهام وقد تقدم للمصنف أنه بمعنى الجنس، وهو قول أبي عمرو. والقضقضة: كسر العظام والأعضاء. وقضقض الشيء فتقضقض: كسره فتكسر. ومنه الحديث:  فيقضقضها  أي يكسرها. وقال شمر: يقال: قضقضت جنبه من صلبه، أي قطعته. وقضض: إذا أكثر سكر سويقه، عن ابن الأعرابي. والمقض، بالكسر: ما تقض به الحجارة، أي تكسر. وأقضه عليه الهم، واستقضه صاحبه. ويقال: ذهب بقضتها، وكان ذلك عند قضتها ليلة عرسها، وهو مجاز.

### Türkçe

**قض** **اللؤلؤة** **يقضها** **قضا**: onu deldi; bunu el-Cevherî nakletti. **اللسان**’da: Ve ondan: **قضة العذراء**; ondan boşaldığı zaman; ileride geleceği üzere. Ve **قض** **الشيء** **يقضه** **قضا**: onu dövdü/ezdi; yine **قضقضه**; ve dövülmüş şey: **قضض**.

  Ve **قض** **الوتد** **يقضه** **قضا**: onu söktü/yerinden çıkardı; **العباب**’da olduğu gibi; ve onun dövülmesi ile sökülmesi arasında güzel bir karşıtlık vardır. Ve **قض** **النسع**, yine **الوتر**, **يقض** **قضيضا**: nabız atışı sırasında ona bir ses işitildi; sanki kesme gibidir; ve onun sesi **القضيض**’dir; **اللسان** ve **العباب** ve **التكملة**’de olduğu gibi; ve o, **ضرب** babındandır. Ve ez-Zeccâc dedi: **قض** adam **السويق**’i **يقضه** **قضا**, içine kuru bir şey attığı zaman; **قند** veya şeker gibi; **أقضه** **إقضاضا** gibi; bunu es-Sâğânî nakletti. Ve **قض** yemek **يقض**, fetha ile, **قضضا**; ve o, **طعام قضض**’dur, harekeli; el-Cevherî onu **كتف** gibi ضبط etti; ve ileride musannifin mekân bahsinde onu **كتف** gibi ضبط etmesi gelecektir; ve ikisi birdir; içinde çakıl veya toprak olup da yiyenin azı dişleri arasına düştüğü zaman. Ve ondan ben de **قضضت**; yani kesra ile; biz “ben de” dedik ancak, **الصحاح**’ın nassı olduğu üzere; işaret olarak ki **قض** yemek **يقض** **علم** babındandır; ve onu lâzım ve müteaddî olarak kullandılar: onu yediğin ve azı dişlerin arasına çakıl düştüğü zaman. Bu, el-Cevherî’nin nassıdır; başkası şunu ekledi: veya toprak. İbnü’l-A‘râbî dedi: **قض** et; içinde **قضض** olduğu zaman; yiyenin azı dişlerine düşer; küçük çakıllara benzer. Ve denir: Yemeğinde **القضة** ve **القضض**’dan sakın; çakıl ve toprağı kasteder; ve **قضضت** yemeği **قضضا**: ondan yediğin zaman ve azı dişlerin arasına çakıl düştüğü zaman. Ve **قض** mekân **يقض**, fetha ile, **قضضا**, harekeli; o hâlde o **قض** ve **قضض** **كتف** gibi: onda **القضض** oldu; ve o, döşeğin üzerine yükselen topraktır; **أقض** ve **استقض** gibi; yani onu **قضا** buldu; veya onun üzerine **أقض** etti. Ve **قضت** parça toprakla: ondan bir şey ona isabet etti; **أقض** gibi; doğrusu **أقضت** gibi. Ve bir bedevî, yeri otla dolduran bir bolluğu vasfederek dedi: “Bugün yer, ona bir parça atılsa, toprakla **تقض** etmez.” Yani ancak ota düşer. Ve yiyecekten veya elbiseden veya ikisinden başkasından her neye toprak erişirse: **قض**’dur. Ebû Hanîfe dedi: Bir bedevîye denildi: Yağmuru nasıl gördün? Dedi: “Bir parça atılsa **قضت** etmezdi.” Yani topraklanmazdı; otun çokluğundan demek ister. Ve **القضة**, kesra ile: kızın bekâreti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Denir: Onun **قضتها**’sını aldı; yani onun bekâretini; el-Lihyânî’den. Ve **القضة**: çakıllı bir yer; **الصحاح**’ta olduğu gibi; Ebû Sehl’in hattıyla böyle bulundu. Bazı nüshalarında: çakıllı bir çayır; birincisi doğrudur. Ve bir kova tasvir eden recez için şu beyit okundu:
  “**قد وقعت في قضة من شرج**
  **ثم استقلت مثل شدق العلـج**”
es-Sâğânî dedi: Bu, İbn Düreyd’in sözüdür. Başkası dedi: O, kâfın fethasıyladır; ve **العلج** ile yaban eşeğini kastetti.

  Veya **القضة**: toprağı kum olan alçak bir yer; ve onun yanında yükselmiş bir sırt. Bu, el-Leys’in sözüdür: dedi ki: cem‘i **القضض**’dur. Ebû Amr dedi: **القضة**: cins; ve şu beyiti okudu:
  “**معروفة قضتها زعر الهام**
  **كالخيل لما جردت للسوام**”

  Ve **القضة**: küçük çakıllar. Bunu el-Cevherî nakletti. Ve hepsinde fetha yapılır. Ve **قضة**: içinde Bekr ile Tağlib arasında bir vuku‘a olan, **يوم قضة** diye adlandırılan, bilinen bir yer; bunu İbn Düreyd söyledi; onda **الضاد**’ı şeddeli yaptı ve onu mudâaf bahsinde zikretti; ve onun ilk **ضاد**’ı sükûnlu olabilir; ve hafifletilebilir; **المعجم**’de olduğu gibi; onunla yetindi ve dedi ki: O, **عارض**’da bir geçittir; Yemâme’de, kuzey rüzgârının estiği taraftan bir dağdır; ikisi arasında üç gün vardır. Ve **القضة**: cariyenin **اقتضاض**’ından bir isimdir; ve o, onun bekâretini bozmasıdır. Ve **القضة**, fetha ile: çakıldan ufalanan şey; ve o, el-Cevherî’nin önceki sözünün aynısıdır: küçük çakıllar; ve onun “ve hepsinde fetha yapılır” sözü onu gereksiz kıldı: **كالقضض**; yani harekeli. El-Cevherî onu da zikretti ve dedi: o, küçük çakıllardır; dedi ki: ve ondan: **قض** yemek. Başkası dedi: **القضض**: çakıldan kırılan ve dövülen şeydir. Ve denir: **القضض**, fetha ile **قضة**’nin cem‘idir. Ve **القضة**: bir şeyin artığı. Ve **القضة**: iplikten küçük bir yumak; ve **القضة**: küçük tepe; ve denildi ki: o, toplanmış çatlamış hararettir. Ve **القضة**, damme ile: ayıp; denir: onun nesebinde **قضة** yoktur; yani ayıp. Ve hafifletilir. Ve ayrıca denir: **قضأة**, hemze ile; ve kendi yerinde geçti. Ve **اقتضها**, yani cariyeyi: onun bekâretini bozdu; **افتضها** gibi; bunu el-Cevherî kâf ile nakletti; ve fâ, onda bir lehçedir. Ve **انقض** duvar **انقضاضا**: çatladı ve henüz düşmedi; yani henüz yıkılmadı; **انقاض** **انقضاضا** gibi. Düşünce: **تقيض** **تقيضا** denir. Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. El-Cevherî ve ona tâbi olanlar dedi: **انقض** duvar; düştüğü zaman; ve onunla şu âyet tefsir edildi: **جدارا يريد أن ينقض**. Ebû Ubeyd onu ikili saydı; Ebû Ali onu **نقض**’dan üçlü yaptı; ona göre o **افعل**’dir. **التهذيب**’de: **يريد أن ينقض**; yani kırılmak ister. Ebû Şeyh el-Bennânî ve Halîd el-‘Asrî, kendilerinden rivayetlerden birinde şöyle okudular: **يريد أن ينقاض**; **الضاد**’ı şeddeli yaparak. Ve **انقضت** atlar onların üzerine; yayıldıkları zaman; ve denildi ki: saldırdıkları zaman; bu, kuşun **انقضاض**’ına benzetme yoluyla mecazdır. Ve denir: **انقض** kuş; uçuşunda aşağı süzüldüğü zaman; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve “düşmek için” sözü; yani düşmeyi ister. Ve denir: o, uçuşundan aşağı süzüldüğü zaman, bir şeyin üzerine düşmek için. Denir: **انقض** doğan avın üzerine; uçuşunda hızlandığı zaman, avın üzerine doğru alçalarak; **تقضض** gibi; aslî şekil üzere denir: **انقض** doğan ve **تقضض**. Ve bazen derler: **تقضى** doğan **يتقضى**; dönüşüm üzere; aslında **تقضض** idi; üç **ضاد** bir araya gelince, onlardan birini **ياء**’ya çevirdiler; “**تمطى**” dedikleri gibi; aslı **تمطط**; yani uzandı; ve yine **تظنى** zandan; ve aziz tenzilde: **وقد خاب من دساها**. El-Cevherî’nin “ondan **تفعل**’i ancak değiştirilmiş olarak kullanmadılar” sözü; onların kullanımında değiştirilmiş olanın daha fasih olduğuna işarettir; böylece musannifin sözünde el-Cevherî’nin sözüne muhalefet yoktur; şeyhimizin vehmettiği gibi; öyleyse düşün. Meşhur değiştirilmişlerden: el-‘Accâc’ın, Ömer b. Ubeydullah b. Ma‘mer’i övdüğü sözü:
  “**إذا الكرام ابتدروا الباع بدر**
  **تقضى البازي إذا البازي كسر**”
Ve **القضض**, harekeli: döşeğin üzerine yükselen toprak; ve ondan **قض** mekân ve **أقض**. Ve **أقض** falan; aşağılık işlerin inceliklerini takip ettiği ve onların bayağılıklarına indiği zaman; eğer “hırsların inceliklerini takip etti” deseydi, es-Sâğânî ve İbnü’l-Kattâ‘ ve el-Cevherî’nin nassı olduğu üzere, daha kısa olurdu. Ru’be dedi:
  “**ما كنت عن تكرم الأعراض**
  **والخلق العف عن الإقضاض**”
Ve **الأقضاض**, fetha ile, rivayet edilir. Ve **أقض** onun üzerine yatak: sertleşti ve topraklandı. Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi:
  “**أم ما لجنبك لا يلائم مضجعـا                      إلا أقض عليك ذاك المضجع**”

Ve divanın şerhinde okudum: **أقض**, yani, döşeği üzerinde **قضض** oldu; o da küçük çakıllardır. Diyor ki: sanki böğrünün altında **قضضا** var; bulunduğu yerden dolayı uyumaya güç yetiremez. Ve Allah onu **أقضه** etti, yani döşeği: onu böyle yaptı; lâzım müteaddî. Ve **أقض** şeyi: onu **قضضا** bıraktı, yani küçük çakıllar (hâlinde). Ondandır: İbnü’z-Zübeyr’in ve Kâbe’nin yıkılması hadisi: “Mescitte münker çukurlar, tümsekler ve yıkıntılar vardı; insanlara onun düzlüğüne (batḥâsına) gelmeleri için seslendi; döşeğinden (rabḍından) çıkınca büyüğünü çağırdı da ona baktılar; İbn Muṭî‘ kaldıraçı aldı, döşeğin bir yanını çekti de onu **فأقضه** etti.” Ve denilir: **جاءوا قضهم**; **الضاد**’ın fethiyle ve zammıyla, **القاف**’ın fethiyle ve kesriyle; **بقضيضهم** (olarak). Kesir, Ebû ‘Amr’dan; **العباب**’da olduğu gibi; yani hepsiyle, **الصحاح**’ta olduğu gibi. Sîbeveyh, eş-Şemmâḫ için inşâd etti:

  Bana Selîm geldi, **قضها بقضيضها**
  Etrafımda el-Bakî‘de bıyıklarını silerek

Ve bu, **الأساس**’ta olduğu gibi mecazdır. Yine: **جاءوا قضضهم وقضيضهم**, yani hepsi. Ve denildi: toplu geldiler; ve denildi: cem‘leriyle geldiler; arkalarında hiçbir şey ve hiç kimse bırakmadılar; ve o, mansûb bir isimdir, masdarın yerine konmuştur; sanki “**جاءوا انقضاضا**” dedi. Sîbeveyh dedi: sanki “sonları, evvellerinin üzerine **انقض** etti” diyor; ve o, hâllerin yerine konmuş masdarlardandır. Araplardan onu i‘râb eden ve onu kendinden öncekine göre yürütendir. Ve **الصحاح**’ta: “ve onu **كلهم**’in yürütülüşü gibi yürütür” (vardır). Ve kavim **بقضهم وقضيضهم** geldi; Sa‘leb ve Ebû ‘Ubeyd’den. Ebû ‘Ubeyd hadiste hikâye etti: “**يؤتى بقضها وقضها وقضيضها**.” Ve Kurâ‘ hikâye etti: “Bana **قضهم بقضيضهم** geldiler”, yani ref‘ ile; ve “**قضهم بقضيضهم** gördüm”; ve “onlara uğradım, **قضهم بقضيضهم**”; ve el-Asma‘î, şu sözünde:

  Fezâre geldi, **قضها بقضيضها**

“Onların **قضها**’yı ancak ref‘ ile inşâd ettiklerini işitmedim” dedi. İbn Berrî dedi: “**جاءوا قضهم بقضيضهم**” sözünün şahidi—yani hepsiyle—Evs b. Ḥacer’in sözü:

  Cüḥâş geldi, **قضها بقضيضها**
  Sayı bakımından olduklarının en çoğuyla ve **أوكعـوا**

**أوكعوا**, yani develerini semirttiler ve onları kuvvetlendirdiler ki bize baskın yapsınlar. Yahut burada **القض** küçük çakıllardır, **القضيض**: büyük çakıllar; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve nüshalarda böyle bulundu; ve o yanlıştır. Doğrusu, **اللسان** sahibinin, İbnü’l-Esîr’in ve es-Sâġânî’nin naklettiği üzere: **القض**: büyük çakıllar; **القضيض**: küçük çakıllar. Buna delil, onun daha sonra yaptığı tefsirdir: yani büyük ve küçükle geldiler. İbnü’l-Esîr dedi: “Bu, onda söylenenlerin en özüdür.” Yahut **القض** **القاض** mânâsındadır; **زور** ve **صوم** gibi; **زائر** ve **صائم**’de. Ve **القضيض** **المقضوض** mânâsındadır; çünkü birincisi öne geçmesiyle, ikincisini ona yetişmeye hamletmek içindir; sanki onu kendi üzerine **يقضه** eder; böylece hakikati: müstelḥakları ve lâḥıklarıyla geldiler; yani evvelleri ve âhirleriyle; bunu da İbnü’l-Esîr nakletti ve onda sözü özet saydı. Ve **القضاض**, kesir ile: bir kısmı bir kısmının üzerine binen taş yığınıdır; **الرضام** gibi; tekili **قضة**, fetih ile. Ve **القضقاض**: Şam’ın **أشنان**’ı. İbn ‘Abbâd dedi: onun yeşil olanı, düz (sıbṭ) olandır; **الصاد** المهملة ile de rivayet edilir; yahut **الحمض**’dan bir ağaç. Ebû Ḥanîfe dedi: o, ince, zayıf, sarı renklidir. Ve **الصاد**’da da geçmişti. Ve **القضقاض**: aslan; denilir: “daha şiddetli **قضقاض**”; avını **يقضقض** eder; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve râcizin sözü inşâd edildi; o, Ru’be’dir:

  Nice **حية نضناض**’ı aştım
  Ve onun çalılığında bir aslan: **قضـقـاض**

Ve zamme ile de (gelir). İbn Düreyd dedi: “Bundan başka **فعلال** yoktur.” Ve **الجمهرة**’nin nassı: “Muda‘af’ta **فعلال**, **الفاء**’ın zammıyla, ancak **قضقاض** geldi.” Dedi: “Bazen onunla aslan ve yılan, yahut iğrenç görülen şey vasfedilir.” Bununla şeyhimizin sözü düştü: “Bu, musanniften açık bir kusurdur”; bilakis ondan **قلقاس** ve **قسطاس** ve üzerinde ittifak edilen **خزعال** vârid olmuştur; ve onların sözü, sarih gibi, bilakis sarih: **خزعال**’dan başka **فعلال** yoktur; ve **المزهر**’de bundan başkalarını zikretti; ben de ona **المسفر**’de ilâve ettim; bitti. Düşüşün yönü şudur: “Bundan başka **فعلال** yoktur” sözünden murad, İbn Düreyd’in nassı üzere, yani muda‘af’ta (olmasıdır); ve onun kelimelerden getirdikleri—bazısında münakaşa ile beraber—ona vârid değildir; düşün. Ve **القضاقض**, zamme ile; el-Cevherî de nakletti. Denilir: “**أسد قضاقض**”: avını kırar. Râciz dedi:

  **قضاقض** gece yürüyüşünde bir masdardır

Ve İbn Düreyd’in önceki sözü: “Bazen onunla aslan ve yılan vasfedilir…” dedim ki: **الصاد** المهملة’de el-Cevherî’den geçmişti: “**حية قصقاص**”; onun kötülüğünde ona sıfattır; ve **كتاب العين**’de de böyledir; belki ikisi iki lehçedir. Orada, **كتاب العين**’den, muda‘af kalıplarının sınırları hakkında bir nakil sunmuştuk; burada İbn Düreyd’in sözüyle birlikte ona bakman ve üzerinde düşünmen gerekir. Ve **القضقاض**: yerden düz olan şeydir; Ebû’n-Necm’in sözü bununla tefsir edildi:

  Bilakis bir su başı; çalılıklardan uzak
  Ve sivrisinek eziyetinden ve **الإنقاض**’dan
  Akşamı ürkütür; **القضقاض**’ın yüksek (görünüşlü) olanı

Diyor ki: uzaklığından dolayı, göz görüşünde **القضقاض** yüksekçe belirir. Onun sözü: “ve kesre ile (gelir)”, hatadır; sanki onu es-Sâġânî’nin “ve **القضاض** rivayet edilir” sözünden aldı da onu **القضقاض** sandı; hâlbuki o, **القضاض**’dır; kesir ile; fetih ile **قضة**’nin cem‘idir. Ve **التقضقض**: dağılmadır; o, **القض**’ın mânâsındandır, lafzından değil. Ondandır: ‘Abdülmuṭṭalib’in kızı Ṣafiyye’nin Uḥud gazvesindeki hadisi: “Bize bir Yahudi göründü; ona kalktım, kılıçla başını vurdum; sonra onu onların üzerine attım da **فتقضقضوا**”; yani dağıldılar. Ve **القضاء**: perçinli zırh; **قض** cevheri (mücevheri) olduğu gibi; onu deldiği zaman; İbnü’s-Sikkît söyledi. Ve inşâd etti:

  Sanki bir at; onu demirci **قضها** etti; bir inci
  Yanında; avlusunda hasırı atıldığı yerde

Onu, hasırı üzerine—o da döşeğidir—bir sedef içindeki inciye benzetti; **قضها** yani demirci onun üzerinden sedefini **قض** etti de onu çıkardı; **اللسان** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ve **التكملة**’de dedi: ve bunda İbnü’s-Sikkît tek kalmıştır. El-Cevherî’nin söylediği ise: “**درع قضاء**”, yani dokunuşu kaba; henüz yumuşamamış. Ve onun sözü: “dokunuşu kaba”, yani keskinliğinden dolayı; o, **قض** yemek ve mekândan türemiştir; ve onun vezni, bu iki görüşe göre **فعلاء**’dır. Ve ez-Zemaḫşerî **الأساس**’ta, el-Cevherî’nin söylediğine yakınını söyledi. Ve ona yakın olan da Şemr’in sözü: zırhlardan **القضاء**: yeniliği taze olan, dokunuşu kaba olan; senin “ona döşeği **أقض** ettim” sözünden. İbnü’s-Sikkît, en-Nâbiġa’nın sözünü inşâd etti:

  Ve Selîm’in dokuması; her **قضاء**; sarkık

Dedi: yani her zırh, yapımı yeni olandır. Dedi: ve denilir: **القضاء**: sert olandır; onun dokunuşunda bir **قضة** pürüzsüzleşmiştir. Ve Ebû ‘Amr onlara muhalefet etti de dedi: **القضاء**, yapımı bitirilip sağlamlaştırılmış olandır; ve ben onu **قضيتها** ettim, yani onu sağlamlaştırdım. Ve el-Hüzelî’nin beytini inşâd etti:

  İki örülmüş zırhı karşılıklı kullandılar; ikisini de **قضاهما** etti
  Dâvûd; yahut geniş zırhları yapan (kimse) yaptı, Tübba‘ (gibi)

İbn Sîde dedi: Bu, tasrîfte bir hatadır; çünkü eğer öyle olsaydı **قضياء** derdi. Ezherî dedi: Ebû Amr, **القضاء**’yı **قضى**’dan **فعال** kıldı; yani hükmetti ve bitirdi. Dedi: **القضاء** **فعلاء**’dır, gayr-i munsariftir. Dedim: İnşâallah Teâlâ, mu‘tel bahsinde onun hakkında söz gelecektir. Ebû Bekr dedi: Develerden **القضاء**: otuz ile kırk arasıdır; **العباب**’da, **التكملة**’de ve **اللسان**’da olduğu gibi. İbn Berrî dedi: **القضاء** bu mânâ ile bu bâbdan değildir; çünkü o, **قضى يقضي**’dendir; yani onunla haklar yerine getirilir. İnsanlardan **القضاء**: seçkinlerdir; her ne kadar onların bir soyu sopu olmasa da, bedenlerde ve yaşlarda seçkin olmaları şartıyla. İbn Berrî dedi: (Yani) yaşlarında seçkinler. Ebû Zeyd dedi: Kesre ile **قض** (hafifletilmiş): dizin sesi, gıcırdadığı zaman, onun sesinin taklididir. Denir ki: Dizi **قض** dedi. Ve şu beyit okundu:
  Ve onun dizinin sözü: **قض**; onu büktüğü zaman. Ve **استقض مضجعه**: yani onu kaba (sert) buldu; Cevherî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **قض عليهم الخيل يقضها قضا**: onları saldı yahut sürdü. Dedi:
  Sana karşı öfkeli olarak atları yakından sürdüler. Ve **انقض النجم**: düştü; bu mecazdır. Ondandır ki derler: **أتينا عند قضة النجم**; yani onun batışı vaktinde. Ve **مطرنا بقضة الأسد**. Zü’r-Rumme dedi:
  Aslanların **قضة**’sı cidden (geldi); ve ona, **السماكين**’in nev’i ile, esen yağmurlar gürledi. Ve **قض الجدار**: onu şiddetle yıktı. Ve **قض الشيء يقضه قضا**: onu kırdı. Ve **اقتض الإدواة**: onun başını açtı. Ve bu, Hevâzin hadîsinde gelmiştir. Ve **بالفاء** ile rivayet olunur; ve daha önce geçti. Ve **طعام قض**: içinde çakıl ve toprak vardır; ve **أقض**. Ve **أرض قضة**: taş ve toprağı çoktur. Ve **لحم قض**: çakıla yahut toprağa düştü de bunun tadında o bulundu. Ve **قض عليه المضجع**: (üzerinde) kabardı (rahatsız etti); metinde zikredilen **أقض** gibidir. Ve denir ki: **قض** ve **أقض**: uyumadı; yahut uyku ile onunla huzur bulmadı. Ebû’l-Heysem dedi: **القضيض**; **كلب** ve **كليب** gibi bir cem‘dir. Ve **القض**: tâbiler ve sana bitişen (sana bağlı olan) kimselerdir. Ondandır Ebû’d-Dahdâh’ın sözü:
  Ve **القض** ve çocuklarla göç et. Ve **القضيض**: küçük kemiklerdir; küçük çakıla benzetme olarak; Kuteybî nakletti. Ve **انقض انقضاضا**: parçalandı; ve onun eklemleri: ayrıldı. Şemmer dedi: **القضانة**: tabakalar hâlinde olan dağdır. Ve şu beyit okundu:
  Sanki onun çenelerinin vurması, hızlı yürüdüğü zaman, sökülen bir **قضانة**’da kazmaların vurmasıdır. Dedi: **القلع**: onun yüksek (çıkıntılı) olanıdır; kale gibi. Ezherî dedi: Sanki **قضضت الشيء**’dendir; yani onu incelttim; ve o, ondan **فعلانة**’dır. Ve **نوادر الأعراب**’da: **القضة**: dağlamadır (nişandır); ve bununla râcizin sözü tefsir edildi:
  Başların dağlaması onu tanınır kılmıştır. Ve musannifin daha önce geçti ki o, cins mânâsınadır; ve bu, Ebû Amr’ın sözüdür. Ve **القضقضة**: kemikleri ve uzuvları kırmadır. Ve **قضقض الشيء فتقضقض**: onu kırdı da kırıldı. Ondandır hadîs:  **فيقضقضها**  yani onu kırar. Şemmer dedi: Denir ki: **قضقضت جنبه من صلبه**; yani onu belinden kestim. Ve **قضض**: sevîkini şekerlemesini çok yaptığı zaman; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve kesre ile **المقض**: taşların onunla **تقض** edildiği şeydir; yani kırılır. Ve **أقضه عليه الهم**; ve **استقضه صاحبه**. Ve denir ki: **ذهب بقضتها**; ve bu, onun düğün gecesi **قضتها** vaktinde oldu; bu mecazdır.
