# قضي (ق-ض-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B6%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve “kadeye” olmuştur

- Harfler: ق - ض - ي
- Kur'an'da: 63 geçiş · 59 ayet · 30 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: قضى

## Sîgalar (30)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [قَضَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%89.md) | فَعَلَ | Gerçekleştirdi | 10 | 10 | [2:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/2:117.md) |
| [لَقُضِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%84%D9%8E%D9%82%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | لَفُعِلَ | Öyleyse gerçekleştirildi | 8 | 8 | [6:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/6:8.md) |
| [قُضِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | فُعِلَ | Gerçekleştirildi | 6 | 6 | [10:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/10:47.md) |
| [وَقُضِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | وَفُعِلَ | Ve gerçekleştirildi; Gerçekleştirildi | 5 | 5 | [2:210](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/2:210.md) |
| [يَقْضِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%90%D9%8A.md) | يَفْعِلُ | Gerçekleştirir | 4 | 4 | [10:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/10:93.md) |
| [قَضَيْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Gerçekleştirdik | 2 | 2 | [28:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/28:44.md) |
| [لِيَقْضِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | لِيَفْعِلَ | Gerçekleştirmesi için | 2 | 2 | [8:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/8:42.md) |
| [مَقْضِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%85%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Gerçekleştirilen | 2 | 2 | [19:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/19:21.md) |
| [وَقَضَيْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَلْنَا | Gerçekleştirdik; Ve gerçekleştirdik | 2 | 2 | [15:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/15:66.md) |
| [يُقْضَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%8E%D9%89.md) | يُفْعَلَ | Gerçekleştirilir | 2 | 2 | [20:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/20:114.md) |
| [اقْضُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْعِلُوا | Gerçekleştirin | 1 | 1 | [10:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/10:71.md) |
| [الْقَاضِيَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفَاعِلَةَ | Gerçekleştiren | 1 | 1 | [69:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/69:27.md) |
| [تَقْضِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%90%D9%8A.md) | تَفْعِلُ | Gerçekleştirirsin | 1 | 1 | [20:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/20:72.md) |
| [فَاقْضِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%90.md) | فَافْعِلْ | Gerçekleştir | 1 | 1 | [20:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/20:72.md) |
| [فَقَضَاهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | فَفَعَلَهُنَّ | Onları gerçekleştirdi | 1 | 1 | [41:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/41:12.md) |
| [فَقَضَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%89.md) | فَفَعَلَ | Hemen gerçekleştirdi | 1 | 1 | [28:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/28:15.md) |
| [قَاضٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%B6%D9%8D.md) | فَاعِلٌ | Gerçekleştiren | 1 | 1 | [20:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/20:72.md) |
| [قَضَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَهَا | Onu gerçekleştirdi | 1 | 1 | [12:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/12:68.md) |
| [قَضَوْا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Gerçekleştirdiler | 1 | 1 | [33:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/33:37.md) |
| [قَضَيْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَلْتَ | Gerçekleştirdin | 1 | 1 | [4:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/4:65.md) |
| [قَضَيْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | فَعَلْتُ | Gerçekleştirdim | 1 | 1 | [28:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/28:28.md) |
| [قَضَيْتُمُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%8F.md) | فَعَلْتُمُ | Gerçekleştirdiniz | 1 | 1 | [4:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/4:103.md) |
| [قَضَيْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُمْ | Gerçekleştirdiniz | 1 | 1 | [2:200](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/2:200.md) |
| [قُضِيَتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%82%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%90.md) | فُعِلَتِ | Gerçekleştirildi | 1 | 1 | [62:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/62:10.md) |
| [لِيَقْضِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%90.md) | لِيَفْعِلْ | Gerçekleştirsin | 1 | 1 | [43:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/43:77.md) |
| [لِيُقْضَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%8E%D9%89.md) | لِيُفْعَلَ | Gerçekleştirilmesi için | 1 | 1 | [6:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/6:60.md) |
| [لْيَقْضُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%84%D9%92%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | لِيَفْعِلُوا | Gerçekleştirsinler | 1 | 1 | [22:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/22:29.md) |
| [وَقَضَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%89.md) | وَفَعَلَ | Gerçekleştirdi | 1 | 1 | [17:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/17:23.md) |
| [يَقْضُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Gerçekleştirirler | 1 | 1 | [40:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/40:20.md) |
| [يَقْضِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%90.md) | يَفْعِلْ | Gerçekleştirir | 1 | 1 | [80:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/80:23.md) |

## Mücavir kökler — 95 mücavir (280 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 24 ortak ayet · G² 84 · Murar acı bir ağacın adıdır
2. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 20 ortak ayet · G² 36 · Beyn topraktaki yarık demektir
3. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 27 · İcl havuz demektir
4. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 7 ortak ayet · G² 15 · Half : Ense demektir
5. [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
6. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · Yarış meydanı demektir
7. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 12 · Kelime
8. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 22 ortak ayet · G² 12 · Kevn, tepe demektir
9. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 18 ortak ayet · G² 11 · Ribve, tümsek demektir
10. [مكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Oturup bekleyen adam demektir
11. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Yan demektir
12. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Yol, işaret bulunmayan yer
13. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Ad verilen
14. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
15. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
16. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Buzağı demektir
17. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · Musa
18. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 7 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
19. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 7 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
20. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 21 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
21. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
22. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Koku veren yağdır
23. [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Düzlük demektir
24. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
25. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Zalimler
26. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Korkuluk demektir
27. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 7 ortak ayet · G² 4 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
28. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
29. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
30. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
31. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
32. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · “Yavru” demektir
33. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 12 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
34. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
35. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
36. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Buğa boğa demektir
37. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
38. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
39. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Tan demektir
40. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Akan deredir
41. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
42. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
43. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
44. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Zade : Azık demektir
45. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
46. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 23 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
47. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Rical ayak demektir
48. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
49. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
50. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 7 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
51. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
52. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Tasma kayış demektir
53. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
54. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
55. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
56. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
57. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Yaşlı adamdır
58. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
59. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
60. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kulak demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B6%D9%8A/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قضي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli: ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md), [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md), [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md), [أمَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [عطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir işi kesin biçimde kesip sağlamlaştırarak neticelendirmek, tamamlamak ve sonlandırmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradenin, emrin veya varlıksal sürecin ertelenemez bir biçimde hükme bağlanıp yürürlüğe konması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir uyuşmazlığı veya belirsizliği kesin bir hüküm ve infazla geri dönülemez biçimde kapatma sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kaza kavramını kör bir yazgı veya pasif bir kabulleniş sanarak eylemin kesinleşme, tamamlanma ve hukuki infaz boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قض | Kesmek, kırmak, ufalamak ve bir bütünü kesin bir müdahaleyle parçalara ayırmak; nitekim [قضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8.md) kökünde dalı kesip ayırma, [قضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%B6.md) kökünde taş veya sert nesneyi kırıp ufalanma anlamı belirgindir. | ي | Maddi ve sert kesme eylemini, bir işi, süreci veya hükmü kesin karara bağlayıp eksiksizce tamamlamaya ve yürürlüğe koymaya doğru soyutlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Belirli bir sınıra ve merkeze doğru toplanmayı, kuşatıcı bir çerçeve çizmeyi ve son noktayı temsil eder. |
| ض | Bitki / olta imgesinin (türetme) sertleşmiş ve baskı kuran biçimi; sıkıştırma, ezme, bastırma | Sürecin üzerine kesin bir baskı uygulayarak belirsizliği ezmeyi ve ayrışmayı netleştirmeyi ifade eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İradeyi fiilen uygulamaya koymayı, tasarrufta bulunmayı ve hükmü infaz etmeyi gösterir. |
| قضي | Ufuktaki sınıra toplanan iradenin baskı uygulayıp el ile kesin biçimde sonuçlandırılması | Bir meselenin sınırlarını çizip tereddütleri bastırarak fiilen tamamlanması, hükmün kesilip infaz edilmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi yapıp bitirmek, sağlam bir zırh veya örgüyü tamamlayıp kusursuz hale getirmek ve bir canlının ecelinin gelip hayatının kesin olarak kesilmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebu Züeyb el-Hüzelî bir zırhın yapılıp tamamlanmasını şöyle anlatır: وَعَلَيْهِمَا مَسْرُودَتَانِ قَضَاهُمَا / دَاوُدُ أَوْ صَنَعُ السَّوَابِغِ تُبَّعُ (Üzerlerinde Dâvûd'un veya geniş zırhlar ustası Tübba'ın yapıp tamamladığı iki örgü zırh vardı). |
| Erken Arapça kullanım | Hâris b. Hillize kesin ölüm ve ecel anlamında şu beyti zikreder: وَثَمَانُونَ مِنْ تَمِيمٍ بِأَيْدِيـ / ـهِمْ رِمَاحٌ صُدُورُهُنَّ القَضَاءُ (Temîm'den seksen kişi ki ellerindeki mızrakların uçları mutlak ölümdür). |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça قضي kökü, Sami dillerinin batı ve güney kollarında temel olarak kesme, ayırma ve buna bağlı olarak hüküm verme ve bitirme alanıyla bağlantılıdır. Kökün en ilksel katmanı, iki harfli قض matrisinin işaret ettiği mekanik kesme ve kırma hareketidir. İbranice q-ṣ-h (קצה) ve q-ṣ-ṣ (קצץ) kökleri bir şeyin ucunu kesmek, sınır koymak, sona erdirmek ve uç nokta anlamına gelir. Süryanice q-ṣ-y (ܩܨܐ) kökü de benzer biçimde sınırlandırmak, kesmek ve paylaştırmak sahasını imler. Arapçada ise kök, üçüncü seslemindeki zayıf harfle birlikte maddî kesme eyleminden hukuki, varlıksal ve iradî tamamlamaya kayarak bir işi eksiksizce infaz edip sonlandırma anlamında kurumsallaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قض -> قضي | Maddi kırma ve kesme hareketinden, işi bitirme, sağlamlaştırma ve hükmü icra etme anlamına doğru bir soyutlama gerçekleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice q-ṣ-ṣ / q-ṣ-h, Süryanice q-ṣ-y | Kesme, sınır çizme, sonlandırma ve pay ayırma çekirdek anlamı ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme/ayırma kökleri | Bazı Doğu Çad dillerinde k-s/k-d biçimindeki kırma ve ayırma ses-anlam öbekleriyle paralellikler önerilmiştir. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قضي | Anlamlı | Hükmetmek, tamamlamak | Bir işi kesin kararla bitirmek ve yürürlüğe koymak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [قيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6.md) | Anlamlı | Kabuk, sarma, eşleme | Bir şeyin üstünü kabuk gibi örtmek, birine bir şeyi musallat etmek | Kur'an'da geçer; zıt yönde kuşatma bildirir |
| [ضقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%82%D9%89.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanımı kayıtlı değildir |
| [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) | Anlamlı | Daralmak, sıkışmak | Alanın, imkânın veya göğsün daralması | Kur'an'da geçer; baskı ve sınır bakımından ilişkilidir |
| يقض | Anlamlı | Uyanık olmak | Uykudan uyanmak, tetikte olmak | Kur'an'da geçmez; duyuların netleşmesi yönü vardır |
| يضق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanımı kayıtlı değildir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قضي | Merkez | Hüküm ve tamamlama | Karar verip fiilen bitirmek, icra etmek ve yürürlüğe koymak | Belirsizliği sona erdiren kesin infaz |
| [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Komşu | Yönetme ve engelleme | Fesadı engellemek ve düzene koymak üzere kural koyma | قضي hükmün infazı ve bitirilmesiyken, [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) ilke ve düzen yönünü öne çıkarır |
| [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | Ayırma ve netleştirme | İki şeyi birbirinden ayırt ederek hakikati ortaya çıkarma | [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) ayrımı belirginleştirir, قضي ise davayı veya işi kapatıp neticelendirir |
| [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Ölçme ve planlama | Bir şeyin miktarını, ölçüsünü ve imkânını belirleme | [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) plan ve takdirdir, قضي ise bu planın nihai olarak gerçekleşmesidir |
| [أمَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | İsteme ve buyurma | Bir işin yapılmasını üst makamdan talep etme | Buyruk aşamasıdır; قضي ise buyruğun kesinleşip tamamlanmasıdır |
| [عطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84.md) | Zıt | Boş bırakma ve askıya alma | Bir işi veya nesneyi işlevsiz bırakıp yarıda terk etme | İşi tamamlamanın ve infaz etmenin karşıtı olarak askıda bırakma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قضي | Hükmetmek, infaz etmek, tamamlamak | Bir işi kesin karara bağlayıp neticelendirmek | Kesin |
| Latince | decernere, perficere, iudicare | Karara bağlamak, tamamlamak, yargılamak | Decernere kararın kesinliğini, perficere işin eksiksiz bitirilmesini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to decree, to execute, to fulfill, to judge | Hükmetmek, ifa etmek, infaz etmek, tamamlamak | Tek bir kelime hem yargıyı hem işin fiilen bitirilmesini aynı anda karşılamakta yetersiz kalır | Güçlü |
| Almanca | beschließen, vollenden, richten | Kararlaştırmak, tamamlamak, hüküm vermek | Vollenden eylemin bitiş yönünü, richten yargısal boyutunu yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | décréter, trancher, accomplir | Kesip atmak, karara bağlamak, tamamlamak | Trancher kelimesi kökün kesme ve sonuca bağlama nüansına oldukça yakındır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Varlıksal yaratma ve tamamlama | Bir varlığı eksiksizce var edip sağlamlaştırmak | Göklerin yaratılışının tamamlanması bağlamı (Fussilet [41:12](https://lisan.digital/tr/ayet/41:12.md)) |
| Hukuki ve yargısal hüküm | Haklı ile haksız arasında kesin hüküm verip davayı kapatmak | Peygamberin veya hâkimin hüküm vermesi bağlamı (en-Nisâ [4:65](https://lisan.digital/tr/ayet/4:65.md), el-Ahzâb [33:36](https://lisan.digital/tr/ayet/33:36.md)) |
| Bildirme ve vahyetme | Gelecekte olacak kesin bir olayı önceden haber vermek | İsrailoğullarına veya Lut'a kesin hükmün bildirilmesi bağlamı (el-İsrâ [17:4](https://lisan.digital/tr/ayet/17:4.md), el-Hicr [15:66](https://lisan.digital/tr/ayet/15:66.md)) |
| İbadet ve görevi tamamlama | Üzerine düşen bir ibadeti veya süreyi bitirip sonlandırmak | Hac, namaz veya belirlenen sürenin tamamlanması bağlamı (el-Bakara [2:200](https://lisan.digital/tr/ayet/2:200.md), en-Nisâ [4:103](https://lisan.digital/tr/ayet/4:103.md), el-Kasas [28:28](https://lisan.digital/tr/ayet/28:28.md)) |
| Ecel ve ölümün gerçekleşmesi | Hayat süresinin dolması, canın alınması ve helak | Vadesi gelenin ölmesi veya kıyamet sürecinin bitmesi bağlamı (el-Kasas [28:15](https://lisan.digital/tr/ayet/28:15.md), Tâhâ [20:72](https://lisan.digital/tr/ayet/20:72.md), el-En‘âm [6:8](https://lisan.digital/tr/ayet/6:8.md)) |
| İlahi kesin emir ve buyruk | Dini bir gerekliliği ertelenemez bir yasa olarak koymak | Yalnızca Allah'a kulluk edilmesi emri bağlamı (el-İsrâ [17:23](https://lisan.digital/tr/ayet/17:23.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kaza ve kader doktrini | Kaderin (ölçü ve plan) kazaya (hükmün ve olayın fiilen yaratılıp gerçekleşmesine) dönüşme anı ve insan iradesiyle ilişkisi | İlahi iradenin ertelenemez biçimde tahakkuk etmesi ve yaratmanın kesinleşmesi |
| Fıkıh | Yargılama hukuku ve ibadetlerin telafisi | Kadının uyuşmazlığı kesin hükme bağlaması (kaza) ve vaktinde yapılmayan bir ibadetin sonradan yerine getirilmesi | Yargısal infaz ve eksik kalan bir borcu kesin olarak ödeyip zimmeti düşürme |
| Tefsir | Kur'an'daki çok anlamlılık (vücûh) | Ayetlerdeki قضي lafzının yaratma, emretme, bildirme, helak etme veya tamamlama anlamlarından hangisine geldiğinin tayini | Metnin bağlamına göre lafzın irade, kelam veya tekvin sıfatlarından biriyle ilişkilendirilmesi |
| Hadis | Peygamberî hükümler ve ihtilafların çözümü | Hz. Peygamber'in sahâbe arasındaki davaları kesin karara bağlaması (kadâ bi-kezâ) | Anlaşmazlığı ortadan kaldıran bağlayıcı ve nihai yargı kararı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk nizamı | İlahi takdirin icrası ve emrin kesinleşmesi | Belirsizliği kaldırıp varoluşu ve dini ödevleri neticelendirme | Allah'ın varlık alanındaki yaratıcı tamamlayıcılığı ve şeriat alanındaki kesin bağlayıcılığıdır. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Kesin önermelerle sonuca varma (hüküm) | Akıl yürütme sürecini kesin bir yargı ile kapatma | Tereddütlü öncüllerin ardından kesin ve çürütülemez bir neticeye ulaşma durumudur. | Güçlü |
| Siyasi | Devlet yönetimi ve yargı erki | Kaza erki (yargısal otorite) | İhtilafları bağlayıcı biçimde kesip çözüme kavuşturma | Hukukun üstünlüğünü infaz gücüyle birleştirerek toplumsal kaosu engelleme mekanizmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Borçlar ve akitler hukuku | Borcun ödenip ifa edilmesi (kazâu'd-deyn) | Yükümlülüğü eksiksiz yerine getirerek zimmeti kurtarma | Alacak-verecek ilişkisinde tarafların haklarını kesin olarak teslim edip sözleşmeyi tasfiye etmesidir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun sonlu bir değere yakınsaması ve sürecin terminasyonu (termination / halting state) | Bir algoritmanın veya diferansiyel denklemin tüm ara adımları tüketerek kararlı, kesin ve değişmez nihai duruma erişmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kesinleşmiş yargı kararı (res judicata) ve borcun ifası | Hukuki sürecin temyiz yollarını tüketip geriye dönülemez biçimde icra edilebilir hale gelmesi ve davanın kapanması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قضي kökünü yalnızca insanın iradesini felç eden kaderci bir yazgı ya da sadece vaktinde kılınmayan namazın telafisi gibi dar ritüel kalıplara hapsetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; evrenin yaratılışındaki kusursuz işçilikten (Fussilet [41:12](https://lisan.digital/tr/ayet/41:12.md)), hukuki anlaşmazlıkları nihai olarak çözmeye (en-Nisâ [4:65](https://lisan.digital/tr/ayet/4:65.md)) ve verilen bir sözün/vadenin fiilen bitirilmesine (el-Kasas [28:28](https://lisan.digital/tr/ayet/28:28.md)) kadar uzanan dinamik bir tamamlama ve yürütme ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanı ilahi kaza karşısında tamamen pasif bir nesne konumuna düşürmek, kaza eyleminin gerektirdiği adalet, infaz, çaba ve fiili tamamlama sorumluluğunu ıskalamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontoloji, ahlak ve hukuk anlayışının kesiştiği ana ekseni temsil eder; ilahi iradenin bir plan olarak kalmayıp tarihte ve tabiatta nasıl kesin bir fiile dönüştüğünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın evrelerini anlatan kozmolojik ayetlerde, peygamberlerin yargı yetkisini düzenleyen hukuk ayetlerinde ve kıyamet sahnelerindeki kesin hesaplaşma bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah'ın hükmünü sadece teorik bir bilgi veya temenni gibi görme yanılgısını düzeltir; hükmün mutlaka bir infaz, fiili netice ve geri dönülmezlik içerdiğini vazeder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir ipi, zırhı veya nesneyi sağlamca yapıp bitirmek, ucu açık süreci kesin bir kesişle sona erdirmek.
- Soyut anlam: Bir mesele, uyuşmazlık veya varlıksal süreç üzerindeki belirsizliği nihai bir karar ve infazla kaldırıp hükmü tamamlamak.
- Sistematik karşılık: Potansiyel haldeki bir iradenin (kader/emir), tüm engelleri aşarak aktüel ve geri dönülemez bir sonuca (kaza/infaz) ulaşması.
- LaTeX modeli: $$S_t \xrightarrow{H} S_{\infty} \quad \text{veya} \quad f(x) = y \implies \Delta y = 0$$ yerine yalın matematiksel ifadeyle: $$E \times I \to \Omega \quad \text{öyle ki} \quad \partial \Omega = \emptyset$$

Sembolik durum modeli:

$$x \in X \xrightarrow{\;d\;} y \in Y \quad \text{ve} \quad y = \lim_{t \to T} x(t)$$

En yalın ve arı haliyle kesin infaz bağıntısı:

$$f: A \to B, \quad f(A) = B \quad \land \quad \ker(f) \cap R = \emptyset$$

Soyut hareketin kesinlik modeli:

$$P \xrightarrow{\;D\;} C \implies \delta C = 0$$

- LaTeX açıklaması: Formüldeki $P$ harfi potansiyel veya açıkta bekleyen meseleyi (dava, emir, yaratılış tasarısı), $D$ harfi kesinleştirici iradeyi veya yargısal kararı, $C$ harfi ise tamamlanmış, infaz edilmiş nihai durumu temsil eder. $\delta C = 0$ ifadesi ise ortaya çıkan nihai durumun üzerinde artık hiçbir belirsizliğin, eksikliğin veya geri dönüş payının kalmadığını, meselenin tamamen kapandığını matematiksel olarak gösterir.

## Geçtiği ayetler (59 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B6%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/2:117.md) — قَضَى

بَدِيعُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

Meal (IK): Göklerin ve yerin yaratanıdır. Bir şeyin olmasını isteyince ona sadece «ol», der, o da oluverir.

### [Bakara 2:200](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/2:200.md) — قَضَيْتُمْ

فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ

Meal (IK): Hacc ibadetinizi bitirince; atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allah’ı zikredin. İnsanlardan öylesi vardı ki; Ey Rabbımız, bize dünyada ver, der. Onun ahirette nasibi yoktur.

### [Bakara 2:210](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/2:210.md) — وَقُضِيَ

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

Meal (IK): Onlar; Allah’ın buluttan gölgeler içinde, meleklerle birlikte kendilerine gelivermesini ve işlerini bitirivermesini mi bekliyorlar? Halbuki bütün işler Allah’a döndürülür.

### [Ali İmran 3:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/3:47.md) — قَضَى

قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

Meal (IK): Meryem dedi ki: Rabbım; bana bir beşer dokunmamışken, benim nasıl çocuğum olabilir? Melekler de: Allah, dilediğini öylece yaratır ve bir şeyin olmasını dilerse, ona; ol, der de oluverir, dediler.

### [Nisa 4:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/4:65.md) — قَضَيْتَ

فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا

Meal (IK): Hayır, Rabbına andolsun ki; aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem ta’yin edip sonra haklarında verdiği hükümden dolayı içlerinde bir sıkıntı duymadan kendilerini tamamen teslim etmedikçe iman etmiş olmazlar.

### [Nisa 4:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/4:103.md) — قَضَيْتُمُ

فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا

Meal (IK): Namazı kıldıktan sonra; ayakta iken, otururken, yanlarınız üstü yatarken de Allah’ı anın. Emniyete kavuştuğunuzda; namazı dosdoğru kılın. Namaz; şüphesiz mü’minler üzerine vakitleri belli bir farz olmuştur.

### [En'am 6:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/6:2.md) — قَضَى

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ

Meal (IK): O’dur; sizi, bir çamurdan yaratan. Sonra da size bir ecel tayin eden. Bir de O’nun katında belli bir ecel vardır. Siz hala şüphe edip durursunuz.

### [En'am 6:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/6:8.md) — لَقُضِيَ

وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ

Meal (IK): Ona bir melek indirmeli değil miydi? dediler. Eğer Biz, bir melek indirseydik; elbette iş bitirilmiş olurdu da sonra kendilerine göz bile açtırılmazdı.

### [En'am 6:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/6:58.md) — لَقُضِيَ

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ

Meal (IK): De ki: Acele istediğiniz şey, benim yanımda olsaydı; benimle aranızdaki iş bitmiş olurdu. Allah; zalimleri çok iyi bilendir.

### [En'am 6:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/6:60.md) — لِيُقْضَى

وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): O’dur, geceleyin sizi kendinizden geçiren. Gündüzün de ne yaptığınızı bilir. Sonra sizi oraya geri dönderir ki, belirli bir ecelin hükmü yerine gelsin. Sonra sizin dönüşünüz O’nadır. Sonra da ne yaptığınızı size haber verecektir.

### [Enfal 8:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/8:42.md) — لِيَقْضِيَ

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلَكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Hani siz, o vakit vadinin yakın kenarında idiniz, onlar da öte yamacında idiler. Kervan ise sizden daha aşağıda idi. Eğer bir yerde buluşmak üzere sözleşseydiniz; muhakkak ki vaktini ta’yinde ihtilafa düşerdiniz. Fakat Allah, işlenmesi gerekli olan emri yerine getirmek için yaptı. Ta ki helak olan; apaçık bir delilden dolayı helak olsun, yaşayan da apaçık bir delilden dolayı yaşasın. Ve muhakkak ki Allah; Semi’dir, Alim’dir.

### [Enfal 8:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/8:44.md) — لِيَقْضِيَ

وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

Meal (IK): Hani, karşılaştığınız zaman; Allah, yapılmış bir emri yerine getireceğinden onları gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözünde azaltıyordu. Ve işler Allah’a döndürülür.

### [Yunus 10:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/10:11.md) — لَقُضِيَ

وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Eğer Allah insanlara hayrı çarçabuk istedikleri gibi, şerri de süratle verseydi, süreleri hemen bitmiş olurdu. İşte Biz, Bize kavuşmayı ummayanları böyle azgınlıkları içinde bocalamaya terkederiz.

### [Yunus 10:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/10:19.md) — لَقُضِيَ

وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): İnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildir. Sonradan ayrılığa düştüler. Eğer Rabbından daha önce bir söz geçmemiş olsaydı; ayrılığa düştükleri şeyler hakkında hüküm çoktan verilmiş olurdu.

### [Yunus 10:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/10:47.md) — قُضِيَ

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Her ümmetin bir rasulü vardır. Onların rasulleri gelince aralarında adaletle hükmedilir. Ve asla zulme uğratılmazlar.

### [Yunus 10:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/10:54.md) — وَقُضِيَ

وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Yeryüzünde bulunan her şey, nefsine zulmeden kimsenin olsaydı, onu fidye verirdi. Azabı gördükleri zaman içlerinde pişmanlık duyarlar. Halbuki onlar haksızlığa uğratılmadan aralarında adaletle hükmolunmuştur.

### [Yunus 10:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/10:71.md) — اقْضُوا

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُنْظِرُونِ

Meal (IK): Onlara Nuh’un haberini oku. Hani Nuh, kavmine demişti ki: Ey kavmim; aranızda kalmam, Allah’ın ayetlerini hatırlatmam, onlarla öğüt vermem size ağır geliyorsa; ben, Allah’a tevekkül ettim. Siz ve ortaklarınız toplanıp ne yapacağınızı kararlaştırın, içinizde ne tasarlıyorsanız açığa çıkarın, sonra bana mühlet de vermeyerek yapacağınızı yapın.

### [Yunus 10:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/10:93.md) — يَقْضِي

وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): Biz, İsrailoğullarını güzel bir yere yerleştirmiştik. Onlara tertemiz şeylerden rızıklar verdik. Kendilerine ilim gelinceye kadar hiç ihtilafa düşmediler. Şüphesiz Rabbın, kıyamet günü aralarındaki ihtilaflar hakkında hükmünü verecektir.

### [Hud 11:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/11:44.md) — وَقُضِيَ

وَقِيلَ يَاأَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Denildi ki: Ey yer suyunu çek, Ey gök, sen de tut, su çekildi, iş de bitti. Gemi Cudi’ye oturdu. Zalimler güruhu Allah’ın rahmetinden uzak olsun, denildi.

### [Hud 11:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/11:110.md) — لَقُضِيَ

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Musa’ya kitabı verdik de hakkında ihtilafa düştüler. Eğer Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı; aralarında hüküm verilmiş bitmişti bile. Doğrusu onlar, bundan yana şiddetli bir tereddüd ve şüphe içindedirler.

### [Yusuf 12:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/12:41.md) — قُضِيَ

يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ

Meal (IK): Ey zindan arkadaşlarım; biriniz efendisine şarab içirecek, diğeri de asılacak, kuşlar onun başından yiyecektir. İşte sorduğunuz iş, böylece olup bitmiştir.

### [Yusuf 12:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/12:68.md) — قَضَاهَا

وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Babalarının kendilerine emrettiği yerden girdiler. Bu, Allah katında onlara bir fayda sağlamazdı. Ancak Ya’kub içindeki dileği meydana çıkarmış oldu. O, şüphe yok ki kendisine öğrettiğimiz için ilim sahibi idi, ama insanların çoğu bilmezler.

### [İbrahim 14:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/14:22.md) — قُضِيَ

وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): İş olup bitince; şeytan dedi ki: Gerçekten Allah, size sözün doğrusunu söylemişti. Ben de size söz verdim, ama caydım. Sizi zorlayacak hiç bir gücüm de yoktu. Yalnız ben sizi çağırdım, siz de geldiniz. O halde beni kınamayın, kendinizi kınayın. Artık ben sizi kurtaramam, siz de beni kurtaramazsınız. Esasen daha önce, beni Allah’a ortak koşmanızı kabul etmemiştim. Doğrusu zalimlere elim bir azab vardır.

### [Hicr 15:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/15:66.md) — وَقَضَيْنَا

وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ

Meal (IK): Böylece ona bunların sonlarının kesilmiş olarak sabahlayacaklarını bildirdik.

### [İsra 17:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/17:4.md) — وَقَضَيْنَا

وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا

Meal (IK): İsrailoğullarına kitabda hükmettik ki: Doğrusu yeryüzünde iki defa bozgunculuk yapacak ve kibirlendikçe kibirleneceksiniz.

### [İsra 17:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/17:23.md) — وَقَضَى

وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا

Meal (IK): Rabbın buyurmuştur ki: Kendisinden başkasına ibadet etmeyesiniz, ana ve babaya iyi davranasınız. Eğer onlardan biri veya her ikisi senin yanında iken yaşlılığa erecek olurlarsa; onlara karşı, of dahi deme. Onları azarlama. Ve her ikisine de efendice sözler söyle.

### [Meryem 19:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/19:21.md) — مَقْضِيًّا

قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا

Meal (IK): Bu böyledir, zira Rabbın; bu, Bana kolaydır, onu insanlar için bir ayet ve katımızdan bir rahmet kılacağız, buyuruyor, dedi. Ve iş, olup bitti.

### [Meryem 19:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/19:35.md) — قَضَى

مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

Meal (IK): Oğul edinmek Allah’a asla yakışmaz. O münezzehtir. Bir işin olmasını istedi mi, ona sadece; ol, der, o da oluverir.

### [Meryem 19:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/19:39.md) — قُضِيَ

وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Sen, onları hasret günü ile korkut. O gün, onlar gaflet içinde inanmamakta iken, iş bitirilmiş olur.

### [Meryem 19:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/19:71.md) — مَقْضِيًّا

وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا

Meal (IK): Sizden oraya gitmeyecek hiç kimse yoktur. Bu, Rabbının yapmayı üzerine aldığı kesin bir hükümdür.

### [Taha 20:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/20:72.md) — فَاقْضِ · قَاضٍ · تَقْضِي

قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا

Meal (IK): Dediler ki: Seni, bize gelen apaçık mucizelere ve bizi yaratana üstün tutmayacağız. Ne hüküm vereceksen ver. Sen ancak bu dünya hayatına hükmedebilirsin.

### [Taha 20:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/20:114.md) — يُقْضَى

فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا

Meal (IK): Gerçek hükümdar olan Allah; yücedir. Kur’an sana vahyedilirken; vahiy bitmezden önce unutmamak için acele tekrar edip durma ve: Rabbım, ilmimi artır, de.

### [Hac 22:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/22:29.md) — لْيَقْضُوا

ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ

Meal (IK): Bilahare kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve Beyt el Atik’i tavaf etsinler.

### [Neml 27:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/27:78.md) — يَقْضِي

إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): Muhakkak ki RAbbın; onların arasında hükmünü verecektir. Ve O; Aziz’dir, Alim’dir.

### [Kasas 28:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/28:15.md) — فَقَضَى

وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): O, halkının haberi olmadığı bir sırada şehre girdi ve birbiriyle dövüşen iki adam gördü. Şu, kendi adamlarından, bu da düşmanlarındandı. Kendi tarafından olan, düşmanına karşı ondan yardım istedi. Bunun üzerine Musa düşmanına bir yumruk indirdi ve ölümüne sebep oldu. Bu, şeytanın işidir. Zira o, apaçık saptıran bir düşmandır, dedi.

### [Kasas 28:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/28:28.md) — قَضَيْتُ

قَالَ ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ

Meal (IK): Dedi ki: Bu, seninle benim aramdadır. Bu süreden hangisini doldurursam doldurayım, bir kötülüğe uğramam. Söylediklerimize Allah Vekil’dir.

### [Kasas 28:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/28:29.md) — قَضَى

فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ

Meal (IK): Musa süreyi doldurunca; ailesi ile birlikte yola çıktı. Tur yanında bir ateş gördü. Ailesine dedi ki: Durun, ben bir ateş gördüm. Olur ki size ondan bir haber, yahut ısınmanız için ateşten bir kor getiririm.

### [Kasas 28:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/28:44.md) — قَضَيْنَا

وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ

Meal (IK): Musa’ya buyruğumuzu bildirdiğimiz vakit, batı yönünde değildin sen. Görenlerden de olmamıştın.

### [Ahzab 33:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/33:23.md) — قَضَى

مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا

Meal (IK): Mü’minlerden öyle erler vardır ki; Allah’a verdikleri ahde sadakat göstermişlerdir. Kimi bu uğurda canını verdi, kimi de beklemektedir. Ve onlar, hiç bir değiştirme ile değiştirmediler.

### [Ahzab 33:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/33:36.md) — قَضَى

وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا

Meal (IK): Allah ve Rasulü bir şeye hükmettiği zaman; ne mü’min erkekler için ne de mü’min kadınlar için artık işlerinde bir seçme hakkı olamaz. Kim de Allah’a ve Rasulüne isyan ederse; şüphesiz ki apaçık bir sapıklıkla sapmış olur.

### [Ahzab 33:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/33:37.md) — قَضَى · قَضَوْا

وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا

Meal (IK): Hani sen; Allah’ın kendisine nimet verdiği ve senin de nimetlendirdiğin kimseye diyordun ki: Eşini bırakma ve Allah’tan kork. Allah’ın açığa vuracağı şeyi de içine saklıyor, insanlardan korkuyordun. Halbuki en çok Allah’tan korkman gerekirdi. Nihayet Zeyd onunla bağını kopardığında, onu seninle evlendirdik ki böylece evladlıkları eşleriyle bağlarını kopardıklarında onlarla evlenmek konusunda mü’minlere bir vebal olmadığı bilinsin. Allah’ın emri yerine getirilmiştir.

### [Sebe 34:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/34:14.md) — قَضَيْنَا

فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ

Meal (IK): Onun ölümüne hükmettiğimiz zaman; ölümünü onlara ancak değneğini yiyen canlı farkettirdi. Yere düşünce ortaya çıktı ki; eğer onlar gaybı bilselerdi, horlayıcı azab içinde kalmazlardı.

### [Fatır 35:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/35:36.md) — يُقْضَى

وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ

Meal (IK): Küfredenlere gelince; cehennem ateşi onlar içindir. Aleyhlerine hüküm verilmez ki ölsünler. Onlardan cehennemin azabı da hafifletilmez. İşte Biz; her küfredeni böyle cezalandırırız.

### [Zümer 39:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/39:42.md) — قَضَى

اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Allah; ölüm anında canları alır. Ölmeyenin ise uykusunda. Ölmelerine hükmettiği kimselerinkini tutar, diğerlerini belli bir süreye kadar salıverir. Doğrusu bunda; düşünen bir kavim için ayetler vardır.

### [Zümer 39:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/39:69.md) — وَقُضِيَ

وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Yer; Rabbının nuru ile aydınlandı, kitab konuldu, peygamberler ve şahidler getirildi. Onlara haksızlık yapılmadan aralarında hak ile hükmolundu.

### [Zümer 39:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/39:75.md) — وَقُضِيَ

وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Görürsün ki; melekler de Rabblarına hamd ile tesbih ederek Arş’ın etrafını kuşatmışlardır. Artık onların arasında hak ile hükmolunmuştur ve denildi ki: Hamd olsun alemlerin Rabbı Allah’a.

### [Mü'min 40:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/40:20.md) — يَقْضِي · يَقْضُونَ

وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ

Meal (IK): Allah; hak ile hükmeder. O’nu bırakıp da taptıkları ise hiç bir şeye hükmedemez. Şüphesiz ki Allah; Semi’dir, Basir’dir.

### [Mü'min 40:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/40:68.md) — قَضَى

هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

Meal (IK): Dirilten de öldüren de O’dur. Bir şeye hükmetti mi sadece ona, ol, der, o da oluverir.

### [Mü'min 40:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/40:78.md) — قُضِيَ

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan kimini sana anlattık, kimini anlatmadık. Allah’ın izni olmadan hiç bir peygamber herhangi bir ayeti kendiliğinden getiremez. Allah’ın emri geldiği vakit de iş, gerçekten biter. İşte o zaman, batıl işleyenler hüsranda kalırlar.

### [Fussilet 41:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/41:12.md) — فَقَضَاهُنَّ

فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ

Meal (IK): Böylece iki gün içerisinde yedi gök var etti. Ve her göğün işini kendisine bildirdi. Biz; dünya semasını ışıklarla donattık, koruduk. İşte bu; Aziz, Alim’in takdiridir.

### [Fussilet 41:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/41:45.md) — لَقُضِيَ

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Musa’ya kitab vermiştik de onda ihtilafa düşülmüştü. Şayet Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı; aralarında hüküm verilirdi. Muhakkak ki onlar; bundan şüphe ve endişe içindedirler.

### [Şura 42:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/42:14.md) — لَقُضِيَ

وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ

Meal (IK): Onlar; kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtiras yüzünden ayrılığa düştüler. Şayet belirli bir süre için Rabbından bir söz geçmiş olmasaydı, aralarında hüküm verilirdi. Onlardan sonra kitaba varis kılınanlar da ondan mutlak bir şüphe ve tereddüt içindedirler.

### [Şura 42:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/42:21.md) — لَقُضِيَ

أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ وَلَوْلَا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Yoksa Allah’ın izin vermediği bir şeyi, dinde onlara şeriat kılacak ortakları mı var? Şayet kesin söz bulunmayacak olsaydı; aralarında derhal hüküm verilirdi. Doğrusu zalimlere elim bir azab vardır.

### [Zuhruf 43:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/43:77.md) — لِيَقْضِ

وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ

Meal (IK): Ey nöbetçi; Rabbın hiç olmazsa bizi ölüme mahkum etsin, diye çağırışırlar. O da: Siz, böyle kalacaksınız, der.

### [Casiye 45:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/45:17.md) — يَقْضِي

وَآتَيْنَاهُمْ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْأَمْرِ فَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): Ve onlara emirden burhanlar verdik. Ama onlar, kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki çekememezlikten dolayı ayrılığa düştüler. Elbette Rabbın; ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hüküm verecektir.

### [Ahkaf 46:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/46:29.md) — قُضِيَ

وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ

Meal (IK): Hani Kur’an dinlesinler diye sana cinlerden bir taife yöneltmiştik. Hazır olunca demişlerdi ki: Susun. Kur’an tamam olunca da her biri birer uyarıcı olarak kavimlerine dönmüşlerdi.

### [Cuma 62:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/62:10.md) — قُضِيَتِ

فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Namaz bitince; yeryüzüne dağılın. Ve Allah’ın lutfundan isteyin. Allah’ı çok zikredin ki felaha eresiniz.

### [Hakka 69:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/69:27.md) — الْقَاضِيَةَ

يَالَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ

Meal (IK): Keşki bu iş son bulmuş olsaydı.

### [Abese 80:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/ayet/80:23.md) — يَقْضِ

كَلَّا لَمَّا يَقْضِ مَا أَمَرَهُ

Meal (IK): Hayır; Allah’ın emrettiğini yerine getirmemiştir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve “kadeye” olmuştur. Bir şeyi kesmek, yapılacak bir şeyi yapmak anlamında “kaza” olmuştur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والضاد و"وايء" معهما
ق ض ي، ق ي ض، ق و ض، ض ي ق مستعملات قضي: قَضَى يَقضي قَضاءً وقَضيّةً أي حكم.
وقَضَى إليه عهداً معناه الوصية، ومنه قوله تعالى: "وقَضَينا إلى بني إسرائيل". وقوله: "فلما قَضَينا عليه الموت"، أي أتى.
وانقَضَى الشيء وتَقَضَّى أي فني وذهب، قال:
تَقَضَّى ليالي الدهر والناس هادم		وبان ومَقْضيٌّ وقاض ومقرض
فتاً لمن لم يبن خيراً لنـفـسـه		وتباً لأقوام بنوا ثـم قَـوَّضُـوا
القاضيةُ: المنية التي تقضي وحياً.
وقَضِىَ السقاء قضاً فهو قض إذا طال تركه في مكان ففسد وبلي.
قوض: تَقويضُ البناء: نقضه من غير هده.
وقَوَّضُوا صفوفهم وتَقَوَّضَتِ الصفوف.
وانقاضَّ الحائط أي انهدم من مكانه من غير هدم، وإذا هوى وسقط لا يقال إلا انقَضَّ انقِضاضاً، قال:
بغشى الكناس بروقيه ويهـدمـه		من هائل الرمل مُنقاضٌ ومنكثب
قيض: القَيْضُ: البيض قد خرج فرخه وماؤه كله.
وقاضَها الطائر والفرخ إذا شدها عن الفرخ فانقاضَت أي انشقت.
وبئر مَقيضةٌ: كثيرة الماء.
وقَيَّضْتُ عن الحبلة.
وأعطيته فرساً بفرسين قيضَيْن.
وقايَضَني وقايَضْته.
وقُيِّض له قرين سوء كما قُيِّضُ الشياطين للكفار.
ضيق: ضاقَ الأمر يضيقُ ضَيْقاً، فهو ضَيِّقٌ، والاسم الضِّيقُ.
والضَّيقُ والضَّيقَةُ: منزل للقمر بلزق الثريا مما يلي الدبران، تزعم العرب أنه نحس، قال:
بضَيْقَةَ بين النجم والدبران
ونصبت ضَيْقةَ لأنه معرفة لا ينصرف.

##### Türkçe

**القاف** ve **الضاد** ve onlarla birlikte “**وايء**”
ق ض ي، ق ي ض، ق و ض، ض ي ق kullanımdadır.

**قضي**: **قَضَى يَقضي قَضاءً وقَضيّةً** yani hükmetti.
Ve **قَضَى إليه عهداً**; manası vasiyettir; bundan da Yüce Allah’ın sözü: “**وقَضَينا إلى بني إسرائيل**”. Ve sözü: “**فلما قَضَينا عليه الموت**”, yani geldi.
Ve **انقَضَى** şey ve **تَقَضَّى** yani tükendi ve gitti, dedi ki:
تَقَضَّى ليالي الدهر والناس هادم		وبان ومَقْضيٌّ وقاض ومقرض
فتاً لمن لم يبن خيراً لنـفـسـه		وتباً لأقوام بنوا ثـم قَـوَّضُـوا

**القاضيةُ**: vahyen hükmeden ölüm.
Ve **قَضِىَ** tulum **قضاً**; o **قض**dur: bir yerde bırakılması uzayınca, bozulup eskidiğinde.

**قوض**: **تَقويضُ البناء**: onu, yıkıp dökmeden bozmak.
Ve **قَوَّضُوا** saflarını ve saflar **تَقَوَّضَتِ**.
Ve **انقاضَّ** duvar, yani yerinden, yıkıp dökme olmaksızın çöktü; ve eğer yuvarlanıp düşerse ancak **انقَضَّ انقِضاضاً** denir, dedi ki:
بغشى الكناس بروقيه ويهـدمـه		من هائل الرمل مُنقاضٌ ومنكثب

**قيض**: **القَيْضُ**: yavrusu çıkmış ve suyu bütünüyle (çekilmiş) yumurta.
Ve kuş ve yavru onu **وقاضَها**; yani onu yavrudan çekip sıktığında, **فانقاضَت** yani yarıldı.
Ve **بئر مَقيضةٌ**: suyu çok olan.
Ve ben ipten **وقَيَّضْتُ**.
Ve ona iki **قيضَيْن** at karşılığında bir at verdim.
Ve o benimle **وقايَضَني** ve ben onunla **وقايَضْته**.
Ve ona kötü bir arkadaş **وقُيِّض**; kâfirlere şeytanların **قُيِّضُ** edilmesi gibi.

**ضيق**: iş **ضاقَ**; **يضيقُ ضَيْقاً**; o hâlde o **ضَيِّقٌ**dur; isim **الضِّيقُ**tur.
Ve **الضَّيقُ** ve **الضَّيقَةُ**: Süreyyâ’ya bitişik, Debarân tarafına yakın olan ayın bir menzilidir; Araplar onun uğursuz olduğunu iddia eder; dedi ki:
بضَيْقَةَ بين النجم والدبران

Ve **ضَيْقةَ**yı nasb etti; çünkü o, munsarif olmayan bir marifedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: قضى

القَضاءُ: الحكم، وأصله قَضايٌ لأنَّه من قَضَيْتُ، والجمع الأقْضِيَة. والقَضِيَّةُ مثله، والجمع القَضايا. وقَضى، أي حَكَمَ، ومنه قوله تعالى: "وقَضى ربكَ ألا تَعْبُدوا إلا إياهُ". وقد يكون بمعنى الفراغ، تقول: قَضَيْتُ حاجتي. وضربه فقَضى عليه، أي قتَلَه، كأنه فرغ منه. وسَمٌّ قاضٍ، أي قاتلٌ. وقَضى نحبَه قَضاءً، أي مات. وقد يكون بمعنى الأداء والإنهاء. تقول: قَضَيْتُ دَيْني. ومنه قوله تعالى: "وقَضَيْنا إلى بَني إسرائيلَ في الكِتابِ". وقوله تعالى: "وقَضَيْنا إليه ذلك الأمرَ"، أي أنهيناه إليه وأبلغناه ذلك. وقال الفراء في قوله تعالى: "ثم اقْضوا إليَّ"، يعني امضوا إلي، كما يقال: قَضَى فلانٌ، أي مات ومضى. وقد يكون بمعنى الصنع والتقدير، قال أبو ذؤيب:
وعليهما مَسْرودَتانِ قَضاهُماداوُدُ أو صَنَعُ السَوابغِ تُبَّعُ
يقال: قَضاهُ أي صنعه وقدَّره: ومنه قوله تعالى: "فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَمواتٍ في يوميْن". ومنه القضاء والقدر. ويقال: اسْتُقْضِيَ فلانٌ، أي صُيِّرَ قاضِياً. وقَضَّى الأمير قاضِياً، كما تقول: أمَرَّ أميراً. وانْقَضى الشيء وتَقَضَّى بمعنًى. واقْتَضى دينه وتَقاضاهُ بمعنًى. وقَضُّوا بينهم مَنايا، بالتشديد، أي أنفذوها. وقَضَّى اللُبانة أيضاً، وقَضاها بمعنًى. والقَضَّاءُ من الدروع: المحكمة، ويقال الصُلبة. قال النابغة:
ونَسْجُ سُلَيْمٍ كُلَّ قَضَّاءَ ذائِلِ
وتَقَضَّى البازي، أي انقض. قال العجاج:
تَقَضِّيَ البازي إذا البازي كَسَرْ
والقِضَةُ مخففة: نبت ينبت في السهل، وهي منقوصة. قال أبو عبيد: هي من الحَمْض والهاء عوض.

##### Türkçe

**القَضاءُ**: hüküm; aslı **قَضايٌ**’dir; çünkü o, **قَضَيْتُ**’dendir; çoğulu **الأقْضِيَة**’dir. Ve **القَضِيَّةُ** onun gibidir; çoğulu **القَضايا**’dır. Ve **قَضى**; yani hükmetti; ondan, Yüce Allah’ın sözü: “**وقَضى ربكَ ألا تَعْبُدوا إلا إياهُ**”. Ve bazen bitirme (ferâğ) mânasında olur; dersin ki: **قَضَيْتُ حاجتي**. Ve ona vurdu da **فقَضى عليه**; yani onu öldürdü; sanki ondan boşaldı (işini bitirdi). Ve **سَمٌّ قاضٍ**; yani öldürücü. Ve **قَضى نحبَه قَضاءً**; yani öldü. Ve bazen edâ ve bitirme mânasında olur. Dersin ki: **قَضَيْتُ دَيْني**. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: “**وقَضَيْنا إلى بَني إسرائيلَ في الكِتابِ**”. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وقَضَيْنا إليه ذلك الأمرَ**”; yani onu ona bitirdik ve ona onu bildirdik. Ve Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü “**ثم اقْضوا إليَّ**” hakkında dedi ki: yani bana doğru gidin; nitekim denir ki: **قَضَى** falan; yani öldü ve geçti. Ve bazen yapma ve takdir mânasında olur; Ebû Züeyb dedi ki:
وعليهما مَسْرودَتانِ قَضاهُماداوُدُ أو صَنَعُ السَوابغِ تُبَّعُ

Denir ki: **قَضاهُ**; yani onu yaptı ve takdir etti. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: “**فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَمواتٍ في يوميْن**”. Ve ondan **القضاء** ve **القدر**. Ve denir ki: **اسْتُقْضِيَ** falan; yani kadı kılındı. Ve emir, bir kadıyı **قَضَّى**; nitekim dersin ki: bir emiri **أمَرَّ**. Ve şey **انْقَضى** ve **تَقَضَّى** bir mânadadır. Ve borcunu **اقْتَضى** ve onu **تَقاضاهُ** bir mânadadır. Ve aralarında ölümleri **قَضُّوا**; şeddeli olarak; yani onları infaz ettiler. Ve **قَضَّى اللُبانة** da; ve onu **قَضاها** bir mânadadır. Ve zırhlardan **القَضَّاءُ**: sağlam yapılmış olan; ve denir: katı olan. Nâbiga dedi ki:
ونَسْجُ سُلَيْمٍ كُلَّ قَضَّاءَ ذائِلِ

Ve **تَقَضَّى** doğan; yani saldırdı. Accâc dedi ki:
تَقَضِّيَ البازي إذا البازي كَسَرْ

Ve **القِضَةُ**; hafifletilmiş: düzlükte biten bir bitki; ve o eksiltilmiştir. Ebû Ubeyd dedi ki: o, **الحَمْض**’dandır; ve **الهاء** bedeldir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ض ( وايء )
قضي ، قوض ، قيض ، ضيق ، قضأ ، ضقى .
قضي : عمرو عن أبيه : قَضَّى الرجُل : إذا أكل القَضَى ، وهو عَجَم الزَّبيب .
قال ثعلب : هو بالقاف .
قال ابن الأعرابي : وقال الله : ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) .
قال أبو إسحاق : معنى قُضي الأمر : أُتمَّ إهلاكُهم .
قال : وقضى في اللغة على ضرُوب كلُّها تَرجع إلى معنى انقطاع الشيءِ وتمامِه ، ومنه قوله جل وعزّ : ( ثُمَّ قَضَى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَجَلاً ) ( الأنعام : 2 ) ، معناه : ثم حَتَم بذلك وأتمَّه . ومنه الأمر ، وهو قوله : ( وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلاَّ إِيَّاهُ ) ( الإسراء : 23 ) ، معناه :
أمر ، لأنّه أَمرٌ قاطع حَتْم .
ومنه الإعلام ، وهو قوله : ( وَقَضَيْنَآ إِلَى بَنِى إِسْرَاءِيلَ فِى الْكِتَابِ ) ( الإسراء : 4 ) ، أي : أعلمناهم إعلاماً قاطعاً .
ومنه القضاء الفَصْلُ في الحكم ، وهو قوله جلّ وعز : ( بَيْنَهُمْ وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى لَّقُضِىَ ) ( الشورى : 14 ) ، أي : لفُصِل الحكم بينهم .
ومثل ذلك قولهم : قد قَضَى القاضي بين الخُصوم ، أي : قد قَطع بينهم في الحكم .
قال : ومِن ذلك قد قَضَى فلانٌ دَيْنَه ، تأويله قد قَطَع بالعَزيمة عليه وأدَّاه إليه ، وقَطع ما بينه وبينَه .
وكلُّ ما أُحكِم فقد قُضِيَ .
تقول : قد قضيتُ هذا الثوبَ ، وقد قضيتُ هذه الدارَ : إذا عَمِلْتَها وأحكمت عملها .
قال أبو ذؤيب :
وعليهما مسرودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
ومنه قوله جلّ وعزّ : ( طَآئِعِينَ فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِى يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِى كُلِّ سَمَآءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَآءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظاً ذَلِكَ ) ( فصلت 12 ) ، أي : فَخَلَقهن وعَملهنَّ وصَنَعهنَّ .
قال الليث : تقول : قضى الله عهداً ، معناه : الوصيّة .
وبه يفسَّر : وقضينا إلى بني إسرائيل .
قال : وقضى ، أي : حكم ، وقضَى فلانٌ صلاته ، أي : فرغ منها .
وقضى عبرتَه ، أي : أخرجَ كلّ ما في رأسه .
وقال أوس :
أم هل كبير بكى لم يقضِ عَبرتَه
إثر الأحبّةِ يومَ البينِ معذورُ
أي : لم يخرج كل ما في رأسه .
وقال أبو بكر : قال أهل الحجاز : القاضي في اللغة معناه : القاطع للأمور المحكم لها .
قال الله : فقضاهنَّ سبع سمواتٍ في يومين ، أراد فقطعهنَّ وأحكم خلقهنَّ .
قال : والقضاء بمعنى العمل .
قال الله تعالى : ( فَاقْضِ مَآ أَنتَ قَاضٍ ) ( طه : 72 ) معناه : فاعملْ ما أنت عامل . والقضاء : الحكم . والقضاء : الأمر .
قال الله تعالى : ( وَقَضَى رَبُّكَ ) ( الإسراء : 23 ) ، أي : أمر ربك .
وقال الليث في قوله : ( عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن ) ( سبأ : 14 ) ، أي : أتى عليه .
قال : والانقضاء : ذَهاب الشيء وفَناؤه ، وكذلك التَقضِّي .
وأما قوله جل وعز : ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ وَلاَ تُنظِرُونَ ) ( يونس : 71 ) .
فإن أبا إسحاق قال : ثم افعلوا ما تريدون .
وقال الفراء في قوله : ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ ( ،
معناه : ثم امضوا إليّ ، كما يقال قد قَضَى فلانٌ يراد قد مات ومَضَى .
وقال أبو إسحاق : هذا مِثل قوله في سورة هود ( 55 ) . قال هودٌ لقومه : ( فَكِيدُونِى جَمِيعًا ثُمَّ لاَ تُنظِرُونِ ( .
يقول اجهَدوا جهدَكم في مكايدتي والتألُّبِ عليّ .
ولا تنظروني ، أي : لا تمهِلوني .
قال : وهذا من أقوى آيات النبوّة : أن يقول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لقومه وهم متعاوِنون عليه : افعلوا بي ما شئتم .
وقال أبو عبيد : القَضَّاء من الدُّرُوع : التي قد فُرِغ مِنْ عَمَلها وأحكِمتْ .
وقال أبو ذُؤيب :
وعليهما مَسْرُودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
قال : والفِعل من القَضَّاء : قَضَيتها .
قلت : جعل القَضَّاء فَعَّالاً مِنْ قَضَى . وغيرُه : تُجعل القضّاء فَعْلاء مِن قَضَّ يَقَضُّ وهي الجديدُ الخَشِنة ، مِن إقضاض المَضْجَع .
ويقال : تقاضَيتُه حَقِّي فقضانيه ، أي : تَجَازيْتُه فَجزَانِيه .
ويقال : اقتضيتُ مالِي عليه ، أي : قبضتْهُ وأخذتُه .
واستُقضِيَ فلانٌ ، أي : جُعل قاضياً يَحْكم بين الناس .
والقاضية من الإبل : ما يكون جائزاً في الدِّيَةِ والفريضةِ التي تجب في الصَّدَقة .
وقال ابن أحمر :
لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أبو حَكِيم
بقاضيةٍ ولا بَكْر نجيبِ
ويقال : اقتَتَل القومُ فقَضَّوا بينهم قَواضِي وهي المَنايا .
قال زُهَير :
فقَضَّوا مَنَايا بينهمْ ثم أصدَرُوا
ويقال : قَضَى بينهم قضيّةً وقَضايا . والقَضايا : الأحكام ، واحدتها قضِيّة .
وقال الليث : القاضية : المنيّة التي تقضِي وَحِيّاً .
أبو عبيد عن الأصمعي : مِن نبات السَّهْل الرِّمْث والقِضَة .
وقال ابن السكيت : يجمع القِضَة قِضِينَ ، وأنشد :
بساقَينِ ساقَيْ ذي قِضينَ تحُشُّه
بأعواد رَنْدٍ أو ألاويةً شُقْرا
قوض : قال الله جلَّ وعزَّ : ( جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ ) ( الكهف : 77 ) ، وقرىء : ( ينقاضَ ) و ( ينقاصَ ) بالضاد والصاد .
فأما ينقصُّ فيَسقُط بسرعةٍ ، من انقضاض الطير ، وهذا مِن المضاعَفِ . وأمَّا ينقاضُ فإِنَّ المنذريَّ أخبرني عن الحراني عن ابن السكِّيت أنه قال : قال عمرو : انقاضَ وانقاضَّ واحد ، أي : انشقَّ طُولاً .
قال : وقال الأصمعيَّ : المُنْقَاضُ : المُنْقَعِر من أصلِه . والْمُنْقاضُّ : المنشقُّ طولاً .
يقال : انقاضَت الرَّكِيَّةُ وانقاضَت السِنُّ .
أبو عبيد عن أبي زيد : انقضَّ الجدار انقضاضاً وانْقاضَ انقياضاً ، كلاهما إذا تَصدَّع من غير أن يَسقُط ، فإِن سَقَط قيل : تقيَّضَ تقيُّضاً وتقوَّضَ تقوُّضاً ، وأنا قَوَّضْتُه .
حدثنا السعدي قال : حدثنا العطاردي قال : حدثنا أبو معاوية عن أبي إسحاق الشيباني عن الحسن بن سعد عن عبد الرحمن بن مسعود عن أبيه قال : كنَّا مع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في سفر فنزلنا منزلاً فيه قرية نمل ، فأحرقناها فقال لنا : ( لا تعذِّبوا بالنار فإنه لا يُعذِّب بالنار إلاّ ربُّها ) .
قال : ومررنا بشجرة فيها فرخَا حُمَّرةٍ فأخذناهما فجاءت الحمرةُ إلى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وهي تقَوِّضُ ، فقال : ( مَن فَجَعَ هذه بفرخيها ؟ ) قال : فقلنا : نحن . فقال : ( ردّوهما ) . قال : فرددناهما إلى موضعهما .
قال الأزهري : قوله : ( تقوَّضُ ) ، أي : تجيء وتذهب ولا تقَرَّ .
قال : وتقيّضَت البيضة تقيُّضاً : إذا تكسَّرتْ فِلَقاً ، فإِذا تَصَدَّعتْ ولم تُفَلَّق قيل : انقاضتْ فهي مُنْقَاضَة . قال : والقارُورة مِثْلُه . والقَيْض : ما تَفلَّق من قُشور البَيْض .
الليث : قوَّضْتُ البناءَ : إذا نَقَضْتَه من هَدْم . وقَوَّضَ القومُ صُفُوفَهم ، وتقوَّضَت الصُّفوف وانقاضَ الحائط : إذا انهَدَم مكانَه من غير هَدْم ، فأمَّا إذا دُهْوِرَ فسَقَط فلا يقال إلاّ انقضَّ انقضاضاً .
قال : والقيْض : البَيْض الذي قد خرج فَرْخُه وماؤه كلُّه . وقد قاضَها الفَرْخُ وقاضَها الطائر ، أي : شقَّها عن الفرخ فانقاضَتْ ، أي : انشقّت . وأنشد :
إذا شئتَ أن تَلقىَ مَقِيضاً بقَفْرَةٍ
مفلَّقةٍ خِرشاؤها عن جَنِينِها
وبئر مَقِيضة : كثيرة الماء . وقد قِيضَتْ عن الجَبْلة .
أبو عبيد عن الأمويّ : انقاضَت البئر : انهارتْ .
وقال غيره : انقاضت : تكسَّرت .
أبو تراب عن مصعبٍ الضِّبابي : تقوَّزَ البيضُ وتَقَوَّضَ : إذا انهدَم ، سواءٌ كانَ بيتَ مَدَرٍ أو شَعَر .
حدثنا السعدي قال : حدثنا ابن قهزاذ قال : أخبرنا ابن شميل عن عوف عن أبي المنْهال عن شهر بن حَوْشَب عن ابن عبّاس قال : إذا كان يوم القيامة مُدَّت الأرض مَدَّ الأَدِيم وزِيدَ في سَعَتِها ، وجُمع الخَلْقُ إنْسُهم وجِنُّهم في صعيدٍ واحد ، فإذا كان ذلك قِيضَتْ هذه السَّماءُ الدنيا عن أهلها فنُثِرُوا على وجه الأرض ، ثم
تُقاضُ السمواتُ سماءً فسَماءً ، كلَّما قِيضَتْ سَماءٌ كان أهلها على ضِعف مَنْ تحتها حتى تقَاضَ السابعةُ . في حديث طويل .
قال شمر : قِيضَتِ السماءُ ، أي : نُقِضَتْ ، يقال : قُضْتُ البِناءَ فانقاضَ .
وقال رؤبة :
أَفرَخَ قَيضُ بَيْضها المُنقاضِ
قيض : ومن ذوات الياء ، قال أبو عبيد هما قَيْضان ، أي : مِثلان . وقايضْتُ الرجلَ مقايضة : إذا عاوَضتَه بمتاع . وقيَّض الله فلاناً لفلان : جاء به . قال الله : ( لِلْمُتَّقِينَ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَانِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ) ( الزخرف : 36 ) .
قال أبو إسحاق : أي : نسبِّبْ له شيطاناً يجعل الله ذلك جزاءه . قال : ومعنى قوله جلَّ وعزَّ : ( الْمُعْتَبِينَ وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ فَزَيَّنُواْ لَهُم مَّا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ ) ( فصلت : 25 ) ، أي : سبَّبْنَا لهم من حيث لم يَحتَسبوه .
أبو عبيد عن أبي زيد : تَقَيّضَ فلانٌ أباه تَقَيّلَه تَقَيضاً وتَقَيُّلاً : إذا نزع إليه الشَّبَه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : القَيْض : العِوَض القَيْض : التمثيل .
يقال قاضَ يَقِيضُ : إذا عاضَه .
والمقايضة في البيع شبه المبادلة ، مأخوذ من القيض ، وهو العوض . وهما قيضانِ ، أي : مثلان .
قال : وقَيّضَ إبِلَه : إذا وَسَمَها بالقَيِّض ، وهو حَجَر يُحْمَى .
وقال ابن شميل : زعموا أنَّ أبا الخطاب قال : القَيِّضة : حُجَيرٌ يُكوَى به نُقْرةُ الغَنَم .
قال ابن شميل : يقال : لسانُه قَيِّضَةٌ ، الياء شديدة .
قضأ : قال أبو عبيد عن الأمويِّ : قضِئتُ الشيء أقضؤه : إذا قَضئتْ عينُه تَقْضأُ قَضأً ، وذلك إذا قَرِحَتْ وفَسَدَتْ ، وكذلك يقال للقِرْبة إذا فَسَدتْ أو عَفِنَتْ . القُضْأَة الاسم .
ويقال للرجل إذا نَكَحَ في غير كَفاءة : نَكَح في قُضْأة .
ويقال : ما عليك في قُضْأَة ، أي : ضَعَة .
وقال ابنُ بزرج : يقال : إنهم ليتقَضَّؤون منه أن يزوّجوه . يقول : يَسْتَخِسُّون حَسَبه ، مِن القُضْأَة .
ضقي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : ضَقَى الرجل : إذا افتقر . وقَضَى : إذا مات . وقَضَى : إذا أَمَرَ .
ضيق : قال الليث : تقول : ضاقَ الأمرُ وهو يَضيق ضِيقاً ، وهو أمر ضَيِّق . وفلانٌ مِن أمرِه في ضِيق ، أي : في أمرٍ ضَيِّق ، والاسم ضَيْق . وضَيْقة : منزل للقَمَر بِلِزْق الثُّريّا ممّا يلي الدَّبَران ، تَزعمُ العَرَب أنّه نَحْسٌ .
قلت : وأمَّا قول الشاعر :
بضَيقةَ بينَ النجمِ والدَّبَرَانِ
فإنه جعل ضيقةَ معرفة ، لأنه جعله اسماً علماً لذلك الموضع ، ولذلك لم يَصْرفه .
الحرَّاني عن ابن السكيت : يقال : في صدر فلان ضِيقٌ وضَيْق ، ومكانٌ ضيِّق وضَيْق . والضَّيْق : المصدر . والضَّيَق بفتح الياء : الشَّكّ . والضِّيقة مثل الضيق . وأنشد :
بضيْقَةِ بَين النَّجمِ والدَّبَرَانِ
بكسر الهاء جَعله ضيِّقاً ولم يجعله اسماً لموضعٍ ، أراد بضيْقِ ما بين النَّجم والدبَرَان .
قلت : وقال أبو عمرو : الضَّيَق محركة الياء : الشكّ . والضَّيْق بهذا المعنى أكثر وأفشى .
وقال الفراءُ في قول الله : ( وَلاَ تَكُ فِى ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ ) ( النحل : 127 ) .
قال : الضّيْق : ما ضاق عنه صدرُك ، والضِّيقُ : ما يكون في الذي يتَّسع ويضيق ، مِثل الدار والثوب .
قال : وإذا رأيتَ الضَّيْق قد وقَع في موضع الضِّيق كان على أمرين :
أحدهما : أن يكون جَمْعاً للضَّيْقة ، كما قال الأعشى :
كشَفَ الضَّيْقَة عَنَّا وفَسَحَ
والوجه الآخر : أن يراد به شيءٌ ضَيِّق فيكون ضَيْقاً مُخَفَّفاً ، وأصله التشديد ، ومثله هَينٌ لَينٌ .
ويقال : أضاقَ الرجلُ فهو مُضِيق : إذا ضاقَ عليه مَعاشُه .
وقالت امرأة لضرّتها وهي تُسامِيها :
ما أنتِ بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا
الضُّوقى : فُعْلَى من الضِّيق ، وهي في الأصل الضِّيقَى فقُلبت الياء واواً من أجل الضمّة ، والخُورَى : فُعْلى مِن الخير ، وكذلك الكُوسَى فُعلَى مِن الكَيْس .
والمَضايق : جمعُ المضيق . والمُضايقة : مُفاعلةٌ من الضِّيق .

##### Türkçe

ق ض ( **وايء** )
**قضي** ، **قوض** ، **قيض** ، **ضيق** ، **قضأ** ، **ضقى** .
**قضي** : Amr, babasından: **قَضَّى الرجُل**: **القَضَى** yediği zaman; o da kuru üzümün çekirdeğidir.
Sa‘leb dedi: O, **القاف** iledir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Ve Allah dedi: ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) .
Ebû İshâk dedi: **قُضي الأمر**’ün manası: onların helâkı tamamlandı.
Dedi: ve **قضى** dilde, hepsi bir şeye râci olan türlü türlü (kullanımlar) üzerinedir: şeyin kesilmesi ve tamam olması manasına; ondan, O’nun (azze ve celle) sözü: ( ثُمَّ قَضَى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَجَلاً ) ( الأنعام : 2 ) ; manası: sonra bununla hükmü kesinleştirdi ve onu tamamladı. Ondan, emir; ve o, şu sözdür: ( وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلاَّ إِيَّاهُ ) ( الإسراء : 23 ) ; manası:
emretti; çünkü o, kesin, kat‘î bir emirdir.
Ondan, bildirme; ve o, şu sözdür: ( وَقَضَيْنَآ إِلَى بَنِى إِسْرَاءِيلَ فِى الْكِتَابِ ) ( الإسراء : 4 ) ; yani: onları kesin bir bildirme ile bildirdik.
Ondan, hükümde ayırıp kesinleştirme olan القضاء; ve o, O’nun (azze ve celle) sözü: ( بَيْنَهُمْ وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى لَّقُضِىَ ) ( الشورى : 14 ) ; yani: aralarında hüküm ayrılıp kesinleştirilirdi.
Bunun benzeri onların sözü: kadı hasımlar arasında hükmetti; yani: hükümde aralarını kesti.
Dedi: ve bundan: falan borcunu ödemiştir; te’vili: ona karşı azimle kesip (karar verip) onu ona eda etti ve onunla onun arasındakini kesti.
Ve sağlamlaştırılan her şey, muhakkak **قُضِيَ** olmuştur.
Dersin: bu elbiseyi **قضيتُ**; ve bu evi **قضيتُ**: onu yaptığın ve işini sağlamlaştırdığın zaman.
Ebû Züeyb dedi:
وعليهما مسرودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
Ve ondan, O’nun (azze ve celle) sözü: ( طَآئِعِينَ فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِى يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِى كُلِّ سَمَآءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَآءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظاً ذَلِكَ ) ( فصلت 12 ) ; yani: onları yarattı, onları yaptı ve onları imal etti.
Leys dedi: dersin: Allah bir ahdi **قضى**; manası: vasiyet.
Ve onunla tefsir edilir: **وقضينا إلى بني إسرائيل**.
Dedi: ve **قضى**; yani: hükmetti. Ve falan namazını **قضى**; yani: ondan çıktı (bitirdi).
Ve gözyaşını **قضى**; yani: başında olanın hepsini çıkardı.
Evs dedi:
أم هل كبير بكى لم يقضِ عَبرتَه
إثر الأحبّةِ يومَ البينِ معذورُ
Yani: başında olanın hepsini çıkarmadı.
Ebû Bekir dedi: Hicaz ehli dedi: dilde **القاضي**’nin manası: işleri kesen, onları sağlamlaştırandır.
Allah dedi: **فقضاهنَّ** yedi gök olarak iki günde; muradı: onları kesti ve yaratılışlarını sağlamlaştırdı.
Dedi: ve **القضاء** iş yapmak manasınadır.
Allah Teâlâ dedi: ( فَاقْضِ مَآ أَنتَ قَاضٍ ) ( طه : 72 ) manası: yap, senin yapacağın şeyi. Ve **القضاء**: hüküm. Ve **القضاء**: emir.
Allah Teâlâ dedi: ( وَقَضَى رَبُّكَ ) ( الإسراء : 23 ) ; yani: Rabbin emretti.
Leys, şu sözünde: ( عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن ) ( سبأ : 14 ) ; yani: onun üzerine geldi.
Dedi: ve **الانقضاء**: şeyin gitmesi ve yok olmasıdır; aynı şekilde **التَقضِّي**.
Ama O’nun (azze ve celle) sözü: ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ وَلاَ تُنظِرُونَ ) ( يونس : 71 ) .
Şüphesiz Ebû İshâk dedi: sonra istediğinizi yapın.
Ferrâ, şu sözünde: ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ ( ,
manası: sonra bana doğru gidin; nitekim “falan **قَضَى**” denir, murad: ölmüştür ve geçip gitmiştir.
Ebû İshâk dedi: bu, Hûd sûresindeki (55) sözün benzeridir. Hûd kavmine dedi: ( فَكِيدُونِى جَمِيعًا ثُمَّ لاَ تُنظِرُونِ ( .
Der: bana karşı hile kurmada ve bana karşı birleşmede gayretinizin en sonunu sarf edin.
Ve bana mühlet vermeyin; yani: beni ertelemeyin.
Dedi: ve bu, nübüvvetin en kuvvetli âyetlerindendir: peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) kavmine, onlar ona karşı yardımlaşırken, “bana dilediğinizi yapın” demesi.
Ebû Ubeyd dedi: zırhlardan **القَضَّاء**: işi bitirilmiş ve sağlamlaştırılmış olanlardır.
Ebû Züeyb dedi:
وعليهما مَسْرُودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
Dedi: ve **القَضَّاء**’dan fiil: **قَضَيتها**.
Dedim: **القَضَّاء**’ı **قَضَى**’dan **فَعَّال** kıldı. Başkası: **القضّاء**’ı **قَضَّ يَقَضُّ**’dan **فَعْلاء** kılar; o, yeni, kaba olandır; **إقضاض المَضْجَع**’dan.
Ve denir: hakkımı ondan **تقاضَيتُه** de o da onu bana **قضانيه**; yani: onu karşılıklandırdım da o da beni karşılıklandırdı.
Ve denir: üzerindeki malımı **اقتضيتُ**; yani: onu kabzettim ve aldım.
Ve falan **استُقضِيَ**; yani: insanlar arasında hükmeden bir kadı kılındı.
Ve develerden **القاضية**: diyette ve sadakada vacip olan farizada câiz olan (deve)dir.
İbn Ahmer dedi:
لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أبو حَكِيم
بقاضيةٍ ولا بَكْر نجيبِ
Ve denir: kavim savaştı da aralarında **قَواضِي** ile **قَضَّوا**; ve o, ölümlerdir.
Züheyr dedi:
فقَضَّوا مَنَايا بينهمْ ثم أصدَرُوا
Ve denir: aralarında bir **قضيّةً** ve **قَضايا** ile **قَضَى**. Ve **القَضايا**: hükümler; tekili **قضِيّة**’dir.
Leys dedi: **القاضية**: canı alan ölüm.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: ova bitkilerinden: **الرِّمْث** ve **القِضَة**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **القِضَة** **قِضِينَ** diye cem‘ edilir; ve şu beyti okudu:
بساقَينِ ساقَيْ ذي قِضينَ تحُشُّه
بأعواد رَنْدٍ أو ألاويةً شُقْرا
**قوض** : Allah (azze ve celle) dedi: ( جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ ) ( الكهف : 77 ) ; ve ( **ينقاضَ** ) ve ( **ينقاصَ** ) diye, **الضاد** ve **الصاد** ile okunmuştur.
Ama **ينقصُّ** olursa, hızlıca düşer; kuşun **انقضاض**’ından; ve bu, ikizli (muda‘af) olandandır. **ينقاضُ**’a gelince: Münzirî bana, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi ki o dedi: Amr dedi: **انقاضَ** ve **انقاضَّ** birdir; yani: boyuna yarıldı.
Dedi: ve Asma‘î dedi: **المُنْقَاضُ**: kökünden oyulup çöken. Ve **الْمُنْقاضُّ**: boyuna yarılmış.
Denir: kuyu **انقاضَت** ve diş **انقاضَت**.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: duvar **انقضَّ** **انقضاضاً** ve **انْقاضَ** **انقياضاً**; ikisi de, düşmeksizin çatladığı zaman. Eğer düşerse denir: **تقيَّضَ** **تقيُّضاً** ve **تقوَّضَ** **تقوُّضاً**; ve ben onu **قَوَّضْتُ**.
Bize Sa‘dî rivayet etti, dedi: bize ‘Attâridî rivayet etti, dedi: bize Ebû Muâviye, Ebû İshâk eş-Şeybânî’den, Hasan b. Sa‘d’dan, Abdurrahman b. Mes‘ûd’dan, babasından rivayet etti, dedi: Peygamberle ( صلى الله عليه وسلم ) bir seferdeydik; içinde karınca yuvası olan bir yere indik; onu yaktık; bize dedi ki: ( Ateşle azap etmeyin; çünkü ateşle azap eden ancak onun Rabbi’dir ).
Dedi: ve içinde iki **حُمَّرةٍ** yavrusu olan bir ağacın yanından geçtik; ikisini aldık; derken **الحمرةُ** Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) geldi, o **تقَوِّضُ** hâlinde; dedi ki: ( Bunu yavrularıyla kim acıya düşürdü? ) Dedi: biz dedik: biz. Dedi ki: ( İkisini geri verin ). Dedi: onları yerlerine geri verdik.
Ezherî dedi: onun sözü: ( **تقوَّضُ** ) ; yani: gelir gider ve durmaz.
Dedi: ve yumurta **تقيّضَت** **تقيُّضاً**: parça parça kırıldığı zaman; eğer çatladı da parçalara ayrılmadıysa denir: **انقاضتْ**; o da **مُنْقَاضَة**’dir. Dedi: ve şişe de böyledir. Ve **القَيْض**: yumurta kabuklarından parçalanan şeydir.
Leys: binayı **قوَّضْتُ**: onu yıkımdan söktüğün zaman. Ve kavim saflarını **قَوَّضَ**; ve saflar **تقوَّضَت**; ve duvar **انقاضَ**: yıkım olmaksızın yerinde çöktüğü zaman; ama yuvarlanıp düşürülür de düşerse, ancak **انقضَّ** **انقضاضاً** denir.
Dedi: ve **القيْض**: yavrusu ve bütün suyu çıkmış olan yumurtadır. Ve yavru onu **قاضَها**; ve kuş onu **قاضَها**; yani: onu yavrudan yarıp açtı da o **انقاضَتْ**; yani: yarıldı. Ve şu beyti okudu:
إذا شئتَ أن تَلقىَ مَقِيضاً بقَفْرَةٍ
مفلَّقةٍ خِرشاؤها عن جَنِينِها
Ve **بئر مَقِيضة**: suyu çok olan (kuyu). Ve o, kayalık tabakadan **قِيضَتْ**.
Ebû Ubeyd, Ümeyyî’den: kuyu **انقاضَت**: çöktü.
Başkası dedi: **انقاضت**: kırılıp parçalandı.
Ebû Turâb, Mus‘ab ed-Dıbbâbî’den: yumurta **تقوَّزَ** ve **تَقَوَّضَ**: yıkıldığı zaman; ister kerpiç ev olsun ister kıl (çadır).
Bize Sa‘dî rivayet etti, dedi: bize İbn Kahzâz rivayet etti, dedi: bize İbn Şümeyl, ‘Avf’tan, Ebû’l-Minhâl’den, Şehr b. Havşeb’den, İbn Abbâs’tan rivayet etti, dedi: kıyamet günü olunca yer, derinin gerilmesi gibi gerilir ve genişliğine artırılır; ve yaratılmışlar, insanları ve cinleri, tek bir düzlükte toplanır; bu olunca bu dünya göğü, ehlinden **قِيضَتْ** de onlar yerin yüzüne saçılır; sonra
gökler, gök gök **تُقاضُ** edilir; her ne zaman bir gök **قِيضَتْ** edilse, onun ehli, altındakilerin iki katı üzerinedir; ta ki yedinci **تقَاضَ** edilinceye kadar. Uzun bir hadiste.
Şemmer dedi: gök **قِيضَتِ**; yani: yıkıldı. Denir: binayı **قُضْتُ** de o **انقاضَ**.
Rü’be dedi:
أَفرَخَ قَيضُ بَيْضها المُنقاضِ
**قيض** : ve **الياء**’lı olanlardandır. Ebû Ubeyd dedi: ikisi **قَيْضان**dır; yani: iki benzer. Ve adamla **مقايضة** olarak **قايضْتُ**: onu bir meta ile karşılıklandırdığın zaman. Ve Allah falanı falana **قيَّض**: onu getirdi. Allah dedi: ( لِلْمُتَّقِينَ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَانِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ) ( الزخرف : 36 ) .
Ebû İshâk dedi: yani: ona bir şeytanı sebep kılarız; Allah bunu onun cezası kılar. Dedi: ve O’nun (azze ve celle) sözü: ( الْمُعْتَبِينَ وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ فَزَيَّنُواْ لَهُم مَّا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ ) ( فصلت : 25 ) ; yani: onlara, hesap etmedikleri yerden (gelen) arkadaşlar sebep kıldık.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: falan, babasına **تَقَيّضَ**; ona **تَقَيّلَه**; **تَقَيضاً** ve **تَقَيُّلاً**: benzerlik bakımından ona çektiği zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَيْض**: bedel. **القَيْض**: temsil (benzetme).
Denir: **قاضَ يَقِيضُ**: ona bedel verdiği zaman.
Ve satışta **المقايضة**, mübadeleye benzer; **القيض**’dan alınmıştır; o da bedeldir. Ve ikisi **قيضانِ**dır; yani: iki benzer.
Dedi: ve develerini **قَيّضَ**: onları **القَيِّض** ile dağladığı zaman; o da ısıtılan bir taştır.
İbn Şümeyl dedi: zannettiler ki Ebû’l-Hattâb dedi: **القَيِّضة**: koyunun çukurcuğu dağlanan küçük bir taştır.
İbn Şümeyl dedi: denir: dili **قَيِّضَةٌ**; **الياء** şiddetlidir.
**قضأ** : Ebû Ubeyd, Ümeyyî’den: bir şeyi **قضِئتُ** onu **أقضؤه**: gözü **قَضئتْ** **تَقْضأُ** **قَضأً** olduğu zaman; bu, yaralandığı ve bozulduğu zamandır. Aynı şekilde, kırbaya bozulduğu veya kokuştuğu zaman da denir. İsim: **القُضْأَة**.
Ve erkeğe, denk olmayan bir (kadın)la nikâhlanınca: **قُضْأة** içinde nikâhlandı denir.
Ve denir: senin üzerine **قُضْأَة** yoktur; yani: alçaklık.
İbn Büzerc dedi: denir: onu kendilerine evlendirmeyi ondan **ليتقَضَّؤون**; der: onun soyunu alçak görürler; **القُضْأَة**’den.
**ضقي** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **ضَقَى**: fakirleştiği zaman. Ve **قَضَى**: öldüğü zaman. Ve **قَضَى**: emrettiği zaman.
**ضيق** : Leys dedi: dersin: iş **ضاقَ**; o **يَضيق** **ضِيقاً**; ve o, **ضَيِّق** bir iştir. Ve falan, işinde **ضِيق** içindedir; yani: dar bir iş içindedir. İsim: **ضَيْق**. Ve **ضَيْقة**: Süreyyâ’nın bitişiğinde, Debarân tarafına yakın, ayın bir menzilidir; Arap, onun uğursuz olduğunu iddia eder.
Dedim: şairin sözüne gelince:
بضَيقةَ بينَ النجمِ والدَّبَرَانِ
Şüphesiz o, **ضيقةَ**’yı marife kıldı; çünkü onu o yerin özel adı yaptı; bu yüzden onu tenvinle çekmedi.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir: falanın göğsünde **ضِيقٌ** ve **ضَيْق** vardır. Ve yer **ضيِّق** ve **ضَيْق**. Ve **الضَّيْق**: mastardır. Ve **الضَّيَق** (yâ’nın fethiyle): şüphedir. Ve **الضِّيقة**: **الضيق** gibidir. Ve şu beyti okudu:
بضيْقَةِ بَين النَّجمِ والدَّبَرَانِ
Hâ’yı kesre ile: onu **ضيِّقاً** kıldı ve onu bir yerin adı kılmadı; muradı: yıldız ile Debarân arasının darlığıdır.
Dedim: Ebû Amr dedi: **الضَّيَق** (yâ harekeli): şüphedir. Ve **الضَّيْق** bu manada daha çok ve daha yaygındır.
Ferrâ, Allah’ın sözü hakkında: ( وَلاَ تَكُ فِى ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ ) ( النحل : 127 ) .
Dedi: **الضّيْق**: göğsünün daraldığı şeydir; ve **الضِّيقُ**: genişleyip daralan şeyde olan şeydir; ev ve elbise gibi.
Dedi: ve **الضَّيْق**’i **الضِّيق** yerinde vâki olmuş görürsen iki durum üzerinedir:
Birincisi: **الضَّيْقة**’nın cem‘i olması; A‘şâ’nın dediği gibi:
كشَفَ الضَّيْقَة عَنَّا وفَسَحَ
İkinci yön: onunla dar bir şeyin murad edilmesi; böylece o, hafifletilmiş **ضَيْق** olur; aslı şeddelidir; bunun benzeri: **هَينٌ** **لَينٌ**.
Ve denir: adam **أضاقَ**; o **مُضِيق**tir: geçimi ona daraldığı zaman.
Bir kadın, kendisiyle yarışan kumaşına dedi:
ما أنتِ بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا
**الضُّوقى**: **الضِّيق**’ten **فُعْلَى**dır; ve o aslında **الضِّيقَى** idi; dammeden dolayı yâ vâv’a çevrildi. Ve **الخُورَى**: hayırdan **فُعْلى**dır; aynı şekilde **الكُوسَى**: **الكَيْس**’ten **فُعلَى**dır.
Ve **المَضايق**: **المضيق**’in cem‘idir. Ve **المُضايقة**: **الضِّيق**’ten **مُفاعلة**dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والضاد وما يثلثهما)
(قضع)  القاف والضاد والعين أصلٌ صحيح، وقياسه القهر والغلَبة. قالوا: القَضْع: القَهْر. قال الخليل: وبذلك سمِّيت قُضاعة. وذكر ناسٌ أنّ قَضاعة سمِّي بذلك لأنَّه انقضع عن قومِه، أي انقطع. فإن كان هذا صحيحاً فهو من باب الإبدال، تكون الضّاد مبدلةً من طاء. وقال ابن دريد: "تقضَّع القومُ: تفرّقوا([1])". وهذا من الإبدال أيضاً.
(قضف)  القاف والضاد والفاء أُصَيلٌ يدلُّ على دِقَّة ولطافة. فالقَضَف: الدِّقَّة؛ يقال عُودٌ قَضِف وقَضِيفٌ. وجمع قضيف قِضاف. ومنه القَضَفة، والجمع قُِضْفان: قطعةٌ من رمل تنْقضِفُ([2]) من معظمه، أي تنكسر.
(قضم)  القاف والضاد والميم كلمتانِ متباينتان لا مناسبةَ بينهما: إحداهما القَضْم: قَضْم الدَّابَّة شعيرَها؛ يقال قَضِمَتْ تَقْضَم. ويقولون: ما ذُقتُ قَضَاما. ويقال: القَضْم: الأكل بأطراف الأسنان، والخَضْم بالفم كلِّه.
والكلمة الأخرى: القضيم، يقال إنَّه الجِلدُ الأبيض، أو الصَّحيفة البيضاء. قال النابغة:
كأنَّ مَجرَّ الرامساتِ ذُيولَها *** عليه قَضِيمٌ نمَّقتهُ الصَّوانعُ([3])
(قضي)  القاف والضاد والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على إحكام أمرٍ وإتقانهِ وإنفاذه لجهته، قال الله تعالى: ﴿فقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ في يَوْمَيْنِ﴾ [فصلت 12] أي أحكَمَ خَلْقَهنّ. ثم قال أبو ذؤيب:
وعَليهما مَسرودتانِ قَضاهما *** داودُ أو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ([4])والقضاء: الحُكم. قال الله سبحانه في ذكر من قال: {فَاقْضِ مَا أَنْتَ
قَاضٍ} [طه 72] أي اصنَعْ واحكُمْ. ولذلك سمِّي القاضي قاضياً، لأنَّه يحكم الأحكامَ ويُنْفِذُها. وسمِّيت المنيَّةُ قضاءً لأنَّه أمر يُنْفَذُ في ابن آدم وغيرهِ من الخَلْق. قال الحارث ابن حِلِّزة:
وثمانونَ من تميمٍ بأيديـ *** ـهِمْ رماحٌ صُدورهنَّ القضاءُ([5])
أي المنيّة. وكلُّ كلمةٍ في الباب فإنَّها تجري على القياس الذي ذكرناه، فإذا هُمِز تغيَّر المعنى. يقولون: القَـُضْأة: العيب، يقال ما عليك منه قُضأةٌ وفي عينه قـَُضْأةٌ، أي فَساد.
(قضب)  القاف والضاد والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قطْعِ الشَّيء. يقال: قَضَبْتُ الشيءَ قَضْبا. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله، إذا رأى التَّصليب في ثوبٍ قَضَبَه، أي قطعه. وانقضَب النَّجمُ من مكانه. قال ذو الرُّمَّة:
كأنَّه كوكبٌ في إِثْرِ عِفْرِيَةٍ *** مُسوَّمٌ في سَواد اللَّيلِ منقضِب([6])والقضيب: الغُصْن. والقَضْب: الرَّطْبة، سمِّيت لأنَّها تُقْضَب. والمَقَاضب: الأرَضُون تنبت القَضْب. وقَضَبت الكرم: قطعتُ أغصانَه أيّامَ الرَّبيع. وسيفٌ قاضِبٌ وقضيب: قطّاع. ورجلٌ قَضّابةٌ: قطَّاعٌ للأمور مقتدِرٌ عليها. وقُضَابة الكرم: ما يتساقط من أطرافه إذا قُضِب.
ومن الباب: اقتَضَبَ فلان الحديثَ، إذا ارتَجَله، وكأنَّه كلامٌ اقتطعَهُ منْ غير روِيّة ولا فِكْر. ويستعارُ هذا فيقال: ناقةٌ قضيب، إذا رُكِبَتْ قبلَ أن تُراض. وقد اقتضبتها. وقَضيب: واد. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 93).
([2]) في الأصل: "يتقضف"، وأثبت صوابه من القاموس.
([3]) ديوان النابغة 50 واللسان (قضم).
([4]) ديوان الهذليين (1: 19) والمفضليات (2: 228) واللسان (صنع، قضي).
([5]) البيت من معلقته المشهورة.
([6]) ديوان ذي الرمة ص1 واللسان (عفر، قضب).

ـ

##### Türkçe

(قاف, **الضاد** ve onları üçleyen şeyler babı)

(**قضع**)  **القاف** ve **الضاد** ve **العين** sahih bir asıldır; onun kıyası kahır ve galebedir. Dediler ki: **القَضْع**: kahırdır. **الخليل** dedi: Ve bununla **قُضاعة** adlandırıldı. Bir topluluk zikretti ki **قَضاعة** bununla adlandırıldı; çünkü o, kavminden **انقضع** etti; yani koptu. Eğer bu sahih ise, o, ibdâl babındandır; **الضّاد**, **طاء**’dan بدل edilmiş olur. **ابن دريد** dedi: “**تقضَّع القومُ**: ayrıldılar([1]).” Bu da ibdâldendir.

(**قضف**)  **القاف** ve **الضاد** ve **الفاء**; incelik ve letafete delâlet eden küçük bir asıldır. Şu hâlde **القَضَف**: inceliktir; denir: **عُودٌ قَضِف** ve **قَضِيفٌ**. **قضيف**’in cemi **قِضاف**’tır. Ondandır **القَضَفة**; cemi **قُِضْفان**: kumdan bir parçadır; çoğundan **تنْقضِفُ**([2]); yani kırılır.

(**قضم**)  **القاف** ve **الضاد** ve **الميم**; aralarında münasebet olmayan, birbirinden ayrı iki kelimedir: Birincisi **القَضْم**: binitin arpasını çiğnemesi; denir: **قَضِمَتْ تَقْضَم**. Ve derler: **ما ذُقتُ قَضَاما**. Ve denir: **القَضْم**: dişlerin uçlarıyla yemektir; **الخَضْم** ise bütün ağızla.

Diğer kelime: **القضيم**; denir ki o, beyaz deridir; yahut beyaz sahifedir. **النابغة** dedi:
كأنَّ مَجرَّ الرامساتِ ذُيولَها *** عليه قَضِيمٌ نمَّقتهُ الصَّوانعُ([3])

(**قضي**)  **القاف** ve **الضاد** ve illetli harf; bir işin sağlamlaştırılmasına ve onun itkanına ve onu cihetine infaz etmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ في يَوْمَيْنِ﴾ [Fussilet 12]; yani onların yaratılışını sağlamlaştırdı. Sonra **أبو ذؤيب** dedi:
وعَليهما مَسرودتانِ قَضاهما *** داودُ أو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ([4])
Ve **القضاء**: hükümdür. Allah سبحانه, söyleyen kimseyi zikretmede dedi ki: ﴿فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ﴾ [Tâhâ 72]; yani yap ve hükmet. Bunun için **القاضي**, **قاضياً** diye adlandırıldı; çünkü hükümleri hükmeder ve onları infaz eder. Ve **المنيَّة**, **قضاءً** diye adlandırıldı; çünkü o, Âdemoğlunda ve yaratılmışlardan başkasında infaz olunan bir emirdir. **الحارث ابن حِلِّزة** dedi:
وثمانونَ من تميمٍ بأيديـ *** ـهِمْ رماحٌ صُدورهنَّ القضاءُ([5])
Yani **المنيّة**. Babtaki her kelime, zikrettiğimiz kıyasa göre cereyan eder; hemzelendiği vakit mana değişir. Derler: **القَـُضْأة**: ayıptır; denir: **ما عليك منه قُضأةٌ** ve **وفي عينه قـَُضْأةٌ**; yani fesat.

(**قضب**)  **القاف** ve **الضاد** ve **الباء**; şeyin kesilmesine delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **قَضَبْتُ الشيءَ قَضْبا**. Resûlullah صلى الله عليه وآله, bir elbisede haçlamayı gördüğü zaman onu **قَضَبَه** ederdi; yani onu kesti. Ve yıldız yerinden **انقضَب** etti. **ذو الرُّمَّة** dedi:
كأنَّه كوكبٌ في إِثْرِ عِفْرِيَةٍ *** مُسوَّمٌ في سَواد اللَّيلِ منقضِب([6])
Ve **القضيب**: daldır. Ve **القَضْب**: yaş ottur; **تُقْضَب** edildiği için adlandırıldı. Ve **المَقَاضب**: **الأرَضُون**; **القَضْب** bitirir. Ve **قَضَبت الكرم**: bahar günlerinde onun dallarını kestim. Ve **سيفٌ قاضِبٌ** ve **قضيب**: kesicidir. Ve **رجلٌ قَضّابةٌ**: işlerin kesicisi, onlara muktedir olan. Ve **قُضَابة الكرم**: **قُضِب** edildiği zaman onun uçlarından dökülen şeydir.

Ve babtandır: **اقتَضَبَ فلان الحديثَ**, onu irticalen söylediği zaman; sanki o, onu düşünce ve fikir olmaksızın kestiği bir sözdür. Ve bu ödünç alınır da denir: **ناقةٌ قضيب**, terbiye edilmeden önce binildiği zaman. Ve onu **اقتضبتها** ettim. Ve **قَضيب**: vadidir. Ve Allah daha iyi bilir.
--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3: 93).
([2]) Asılda: “**يتقضف**”; doğrusu Kâmûs’tan tesbit edildi.
([3]) Dîvânu’n-Nâbiga 50 ve el-Lisân (**قضم**).
([4]) Dîvânu’l-Huzeliyyîn (1: 19) ve el-Mufaddaliyyât (2: 228) ve el-Lisân (**صنع**، **قضي**).
([5]) Beyit, onun meşhur muallakasındandır.
([6]) Dîvânu Zî’r-Rumme s.1 ve el-Lisân (**عفر**، **قضب**).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: قضى

- القضاء: فصل الأمر قولا كان ذلك أو فعلا، وكل واحد منهما على وجهين: إلهي، وبشري. فمن القول الإلهي قوله تعالى: ﴿وقضى ربك أن لا تعبدوا إلا إياه﴾ [الإسراء/23] أي: أمر بذلك، وقال: ﴿وقضينا إلى بني إسرائيل في الكتاب﴾ [الإسراء/4] فهذا قضاء بالإعلام والفصل في الحكم، أي: أعلمناهم وأوحينا إليهم وحيا جزما، وعلى هذا: ﴿وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع﴾ [الحجر/66]، ومن الفعل الإلهي قوله: ﴿والله يقضي بالحق والذين يدعون من دونه لا يقضون بشيء﴾ [غافر/20]، وقوله: ﴿فقضاهن سبع سموات في يومين﴾ [فصلت/12] إشارة إلى إيجاده الإبداعي والفراغ منه نحو: ﴿بديع السموات والأرض﴾ [البقرة/117]، وقوله: ﴿ولولا كلمة سبقت من ربك إلى أجل مسمى لقضي بينهم﴾ [الشورى/14] أي: لفصل، ومن القول البشري نحو: قضى الحاكم بكذا، فإن حكم الحاكم يكون بالقول، ومن الفعل البشري: ﴿فإذا قضيتم مناسككم﴾ [البقرة/200]، ﴿ثم ليقضوا تفثهم وليوفوا نذورهم﴾ [الحج/29]، وقال تعالى: ﴿قال ذلك بيني وبينك أيما الأجلين قضيت فلا عدوان علي﴾ [القصص/28]، وقال: ﴿فلما قضى زيد منها وطرا﴾ [الأحزاب/37]، وقال: ﴿ثم اقضوا إلي ولا تنظرون﴾ [يونس/71] أي: افرغوا من أمركم، وقوله: ﴿فاقض ما أنت قاض﴾ [طه/72]، ﴿إنما تقضي هذه الحياة الدنيا﴾ [طه/72]، وقول الشاعر:
*قضيت أمورا ثم غادرت بعدها*
(الشطر للشماخ، وعجزه:
*بوائج في أكمامها لم تفتق*
وهو من قصيدة له يرثي بها عمر بن الخطاب، ومطلعها:
جزى الله خيرا من أمير وباركت * يد الله في ذاك الأديم الممزق
وهو في ديوانه ص 449؛ والحماسة 1/453؛ وقيل: هي لجزء بن ضرار أخيه)
يحتمل القضاء بالقول والفعل جميعا، ويعبر عن الموت بالقضاء، فيقال: فلان قضى نحبه، كأنه فصل أمره المختص به من دنياه، وقوله: ﴿فمنهم من قضى نحبه ومنهم من ينتظر﴾ [الأحزاب/23]. قيل: قضى نذره؛ لأنه كان قد ألزم نفسه أن لا ينكل عن العدى أو يقتل، وقيل: معناه منهم من مات (انظر: أسباب النزول للواحدي ص 202)، وقال تعالى: ﴿ثم قضى أجلا وأجل مسمى عنده﴾ [الأنعام/2] قيل: عني بالأول: أجل الحياة، وبالثاني: أجل البعث، وقال: ﴿يا ليتها كانت القاضية﴾ [الحاقة/27]، وقال: ﴿ونادوا يا مالك ليقض علينا ربك﴾ [الزخرف/77] وذلك كناية عن الموت، وقال: ﴿فلما قضينا عليه الموت ما دلهم على موته إلا دابة الأرض﴾ [سبأ/14] وقضى الدين: فصل الأمر فيه برده، والاقتضاء: المطالبة بقضائه، ومنه قولهم: هذا يقضي كذا، وقوله: ﴿لقضي إليهم أجلهم﴾ [يونس/11] أي: فرغ من أجلهم ومدتهم المضروبة للحياة، والقضاء من الله تعالى أخص من القدر؛ لأنه الفصل بين التقدير، فالقدر هو التقدير، والقضاء هو الفصل والقطع، وقد ذكر بعض العلماء أن القدر بمنزلة المعد للكيل، والقضاء بمنزلة الكيل (انظر: إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري 9/43 نقلا عن المفردات.
وقال بعضهم: القضاء: الحكم بالكليات على سبيل الإجمال في الأزل، والقدر: الحكم بوقوع الجزئيات التي لتلك الكليات على سبيل التفصيل. انظر: فتح الباري، كتاب الدعوات: التعوذ من جهد البلاء 11/149)، وهذا كما قال أبو عبيدة لعمر رضي الله عنهما لما أراد الفرار من الطاعون بالشام: أتفر من القضاء؟ قال: أفر من قضاء الله إلى قدر الله (انظر: بصائر ذوي التمييز 4/278، وهذا شطر من حديث طويل أخرجه البخاري في الطاعون، وفيه: (فنادى عمر في الناس: إني مصبح على ظهر، فأصبحوا عليه، فقال أبو عبيدة: أفرارا من قدر الله؟ فقال عمر: لو غيرك قالها يا أبا عبيدة، نعم نفر من قدر الله إلى قدر الله... ) الحديث في فتح الباري 10/179) ؛ تنبيها أن القدر ما لم يكن قضاء فمرجو أن يدفعه الله، فإذا قضى فلا مدفع له ويشهد لذلك قوله: ﴿وكان أمرا مقضيا﴾ [مريم/21] وقوله: ﴿كان على ربك حتما مقضيا﴾ [مريم/71]، ﴿وقضى الأمر﴾ [البقرة/ 210] أي: فصل تنبيها أنه صار بحيث لا يمكن تلافيه. وقوله: ﴿إذا قضى أمرا﴾ [آل عمران/47]. وكل قول مقطوع به من قولك: هو كذا أو ليس بكذا يقال له: قضية، ومن هذا يقال: قضية صادقة، وقضية كاذبة (هذا اصطلاح أهل المنطق، وعند أهل البلاغة تسمى خبرا. قال الأخضري:
ما احتمل الصدق لذاته جرى * بينهم قضية وخبرا)،
وإياها عنى من قال: التجربة خطر والقضاء عسر، أي: الحكم بالشيء أنه كذا وليس بكذا أمر صعب، وقال عليه الصلاة والسلام: (علي أقضاكم) (الحديث عن عمر قال: قال النبي صلى الله عليه وسلم: (إن أرأف أمتي بها أبو بكر، وإن أصلبها في أمر الله لعمر، وإن أشدها حياء لعثمان، وإن أقرأها لأبي، وإن أفرضها لزيد، وإن أقضاها لعلي) أخرجه ابن عدي في الضعفاء 6/2097؛ وعزاه صاحب كشف الخفاء لأحمد، وليس عنده: (أقضاهم علي) وانظر: كشف الخفاء 1/108).

##### Türkçe

- **القضاء**: ister söz olsun ister fiil, işi ayırıp kesinleştirmektir; bunların her biri iki vech üzeredir: ilâhî ve beşerî. İlâhî sözden, O’nun yüce sözü: ﴿وقضى ربك أن لا تعبدوا إلا إياه﴾ [الإسراء/23], yani: bununla emretti; ve dedi: ﴿وقضينا إلى بني إسرائيل في الكتاب﴾ [الإسراء/4]; bu, bildirme ve hükümde ayırıp kesinleştirme ile bir **قضاء**dır; yani: onları bilgilendirdik ve onlara kesin bir vahiy ile vahyettik. Bunun üzerine: ﴿وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع﴾ [الحجر/66]. İlâhî fiilden O’nun sözü: ﴿والله يقضي بالحق والذين يدعون من دونه لا يقضون بشيء﴾ [غافر/20]; ve sözü: ﴿فقضاهن سبع سموات في يومين﴾ [فصلت/12]; ﴿بديع السموات والأرض﴾ [البقرة/117] gibi, O’nun ibdâî (yoktan) var edişine ve ondan ferâğat edişine bir işarettir. Ve sözü: ﴿ولولا كلمة سبقت من ربك إلى أجل مسمى لقضي بينهم﴾ [الشورى/14], yani: elbette ayırıp kesinleştirirdi. Beşerî sözden, “hâkim şuna şöyle **قضى** etti” gibi; çünkü hâkimin hükmü söz ile olur. Beşerî fiilden: ﴿فإذا قضيتم مناسككم﴾ [البقرة/200], ﴿ثم ليقضوا تفثهم وليوفوا نذورهم﴾ [الحج/29]. Yüce Allah dedi: ﴿قال ذلك بيني وبينك أيما الأجلين قضيت فلا عدوان علي﴾ [القصص/28]. Ve dedi: ﴿فلما قضى زيد منها وطرا﴾ [الأحزاب/37]. Ve dedi: ﴿ثم اقضوا إلي ولا تنظرون﴾ [يونس/71], yani: işinizden ferâğat edin. Ve O’nun sözü: ﴿فاقض ما أنت قاض﴾ [طه/72], ﴿إنما تقضي هذه الحياة الدنيا﴾ [طه/72]. Ve şairin sözü:
*قضيت أمورا ثم غادرت بعدها*
(Şatr, eş-Şammâh’ındır; onun ‘aczü:
*بوائج في أكمامها لم تفتق*
ve bu, onun Ömer b. el-Hattâb’ı mersiye ettiği bir kasidesindendir; matla‘ı:
جزى الله خيرا من أمير وباركت * يد الله في ذاك الأديم الممزق
ve bu, onun divanında s. 449; el-Hamâse 1/453’tedir; ve denildi ki: o, kardeşi Cüz’ b. Dırâr’ındır.)
**القضاء**ın söz ve fiil ile ikisini de ihtimal eder. Ölümden de **القضاء** ile ifade edilir; “falanca **قضى نحبه**” denir; sanki dünyasından kendisine mahsus işini ayırıp kesinleştirmiştir. Ve O’nun sözü: ﴿فمنهم من قضى نحبه ومنهم من ينتظر﴾ [الأحزاب/23]. Denildi ki: **قضى نذره**; çünkü o, düşmandan geri durmamayı yahut öldürülmeyi kendisine yükümlü kılmıştı. Ve denildi ki: manası, “onlardan kimi öldü”dür (bak: Esbâbu’n-nüzûl li’l-Vâhidî s. 202). Yüce Allah dedi: ﴿ثم قضى أجلا وأجل مسمى عنده﴾ [الأنعام/2]; denildi ki: birinciden murad, hayat ecelidir; ikinciden, ba‘s ecelidir. Ve dedi: ﴿يا ليتها كانت القاضية﴾ [الحاقة/27]. Ve dedi: ﴿ونادوا يا مالك ليقض علينا ربك﴾ [الزخرف/77]; bu, ölümden kinayedir. Ve dedi: ﴿فلما قضينا عليه الموت ما دلهم على موته إلا دابة الأرض﴾ [سبأ/14]. Ve **قضى الدين**: onu geri vermekle onda işi ayırıp kesinleştirdi. Ve **الاقتضاء**: onun **قضاء**sını talep etmektir. Ondandır ki: “bu, şunu **يقضي** eder” derler. Ve O’nun sözü: ﴿لقضي إليهم أجلهم﴾ [يونس/11], yani: onların ecelinden ve hayata vurulmuş müddetlerinden ferâğat edildi. Yüce Allah’tan olan **القضاء**, **القدر**den daha özeldir; çünkü o, takdirler arasındaki ayırıp kesinleştirmedir: **القدر** takdirdir; **القضاء** ise ayırma ve kesmedir. Bazı âlimler zikretti ki: **القدر**, ölçmek için hazırlanmış şey menzilesindedir; **القضاء** ise ölçme menzilesindedir (bak: İrşâdu’s-sârî li-şerhi Sahîhi’l-Buhârî 9/43, el-Müfredât’tan naklen. Ve bazıları dedi: **القضاء**: ezelde icmâl yoluyla küllîler hakkında hükmetmektir; **القدر**: o küllîlere ait cüz’îlerin vukuuna tafsîl yoluyla hükmetmektir. Bak: Fethu’l-bârî, Kitâbu’d-da‘avât: et-te‘avvuz mine cehdi’l-belâ 11/149). Bu, Ebû ‘Ubeyde’nin, Şam’da tâ‘ûndan kaçmak istediğinde Ömer’e (Allah ikisinden de razı olsun) dediği gibidir: “**القضاء**dan mı kaçıyorsun?” Dedi: “Allah’ın **قضاء**sından Allah’ın **قدر**ine kaçıyorum” (bak: Basâiru zevi’t-temyîz 4/278; ve bu, Buhârî’nin tâ‘ûn bahsinde çıkardığı uzun bir hadisin yarısıdır; onda: “(Ömer insanlara seslendi: Ben sabahleyin bir sırt üzerindeyim; onlar da onun üzerinde sabahladılar; Ebû ‘Ubeyde dedi: Allah’ın **قدر**inden kaçış mı? Ömer dedi: Ey Ebû ‘Ubeyde, bunu senden başkası söyleseydi; evet, Allah’ın **قدر**inden Allah’ın **قدر**ine kaçarız...)” hadisi Fethu’l-bârî 10/179’dadır); şu hususa dikkat çekmek için ki: **القدر**, **قضاء** olmadıkça Allah’ın onu defetmesi umulur; fakat **قضى** edince, ona defeden yoktur. Buna O’nun sözü şahitlik eder: ﴿وكان أمرا مقضيا﴾ [مريم/21] ve O’nun sözü: ﴿كان على ربك حتما مقضيا﴾ [مريم/71], ﴿وقضى الأمر﴾ [البقرة/ 210], yani: ayırıp kesinleştirdi; onun artık telâfi edilemeyecek bir hâle geldiğine dikkat çekmek için. Ve O’nun sözü: ﴿إذا قضى أمرا﴾ [آل عمران/47]. Senin “o şöyledir” yahut “şöyle değildir” sözünden, kendisiyle kesin hüküm verilen her söze **قضية** denir. Bundan dolayı: **قضية صادقة** ve **قضية كاذبة** denir (bu, mantık ehlinin ıstılahıdır; belâgat ehli yanında ona **خبرا** denir. el-Ahdarî dedi:
ما احتمل الصدق لذاته جرى * بينهم قضية وخبرا),
Ve bunu kastetti, “tecrübe tehlikedir ve **القضاء** zordur” diyen; yani: bir şey hakkında onun şöyle olduğu ve şöyle olmadığına hükmetmek zor bir iştir. Ve (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: (علي أقضاكم) (hadis, Ömer’den: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: (Ümmetimin ona en merhametlisi Ebû Bekir’dir; Allah’ın emrinde en çetini Ömer’dir; en şiddetli hayâ sahibi Osman’dır; en çok okuyanı Übey’dir; en çok farîza bilen Zeyd’dir; en çok **أقضا** olanı Ali’dir) İbn ‘Adî, ed-Du‘afâ 6/2097’de çıkardı; Keşfu’l-hafâ sahibi onu Ahmed’e nisbet etti; fakat onun yanında: (أقضاهم علي) yoktur. Bak: Keşfu’l-hafâ 1/108).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ض ي
قضى له القاضي وعليه‏.‏
وعدل في قضائه وقضيّته وقضاياه وأقضيته‏.‏
وقضاء الله تردّ له الأقضية‏.‏
وقاضيته حاكمته‏.‏
وقد استقضي علينا فلان‏.‏
واستقضاه السلطان‏.‏
وقضى الله أمراً‏.‏
وقضى فلان حاجته وقضّى حوائجه‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ خليليّ مرا بي إلى أمّ جندب نقضّ لبانات الفؤاد المعذّب وانقضى عمره وتقضّى‏.‏
وتقاضيته ديني وبديني واقتضيته ديني واستقضيته واقتضيت منه حقّي‏:‏ أخذته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بنى داراً فقضاها واسعة‏.‏
وعمل ثوباً فقضاه صفيقاً‏.‏
وقضى درعاً‏.‏
وقضى إليه أمراً وعهداً‏:‏ وصّاه به وأمره‏.‏
وقضى المريض وقضى نحبه وقضي عليه‏.‏
وقضى عليه بضربه‏.‏
وقضي قضاؤه‏.‏
وأتت عليه القاضية‏:‏ المنيّة‏.‏
وحاربوا فقضوا بينهم قواضي وقضّوا‏.‏
وافعل ما يقتضيه كرمك أي يطالبك به‏.‏

##### Türkçe

ق ض ي
**قضى** ona kadı lehine hükmetti ve aleyhine (hükmetti).
Ve onun **قضائه**’inde, **قضيّته**’sinde, **قضاياه**’ında ve **أقضيته**’sinde adalet etti.
Ve Allah’ın **قضاء**’sı: ona **الأقضية** geri çevrilir.
Ve onu **قاضيته**: onu muhakeme ettim.
Ve falan bize karşı **استقضي** edildi.
Ve sultan onu **استقضاه** etti.
Ve Allah bir işi **قضى** etti.
Ve falan ihtiyacını **قضى** etti ve ihtiyaçlarını **قضّى** etti.
İmru’ul-Kays dedi:
“İki dostum! Beni Ümmü Cündüb’e uğratın; azaplı kalbin ihtiyaçlarını **نقضّ** edelim.”
Ve ömrü **انقضى** etti ve **تقضّى** etti.
Ve ondan alacağımı, borcumla (birlikte) **تقاضيته** ettim; ve alacağımı **اقتضيته** ettim; ve onu **استقضيته** ettim; ve ondan hakkımı **اقتضيت** ettim: onu aldım.
Ve mecazdan: bir ev yaptı da onu geniş olarak **قضاها** etti.
Ve bir elbise yaptı da onu kalın olarak **قضاه** etti.
Ve bir zırhı **قضى** etti.
Ve ona bir iş ve bir ahit **قضى** etti: onu ona vasiyet etti ve onu emretti.
Ve hasta **قضى** etti; ve adağını **قضى** etti; ve üzerine **قضي** edildi.
Ve üzerine onu dövmekle **قضى** etti.
Ve onun **قضاؤه**’u **قضي** edildi.
Ve onun üzerine **القاضية** geldi: ölüm.
Ve savaştılar da aralarında **قواضي** **قضوا** ettiler ve **قضّوا** ettiler.
Ve kereminin **يقتضيه** ettiği şeyi yap; yani seni onunla talep eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَضاء: الحُكْم، وأَصله قَضايٌ لأَنه من قَضَيْت، إِلا أَنَّ الياء لما جاءت بعد الأَلف همزت؛ قال ابن بري: صوابه بعد الأَلف الزائدة طرفاً همزت، والجمع الأَقْضِيةُ، والقَضِيَّةُ مثله، والجمع القَضايا على فَعالَى وأَصله فَعائل. وقَضَى عليه يَقْضي قَضاء وقَضِيَّةً، الأَخيرة مصدر كالأُولى، والاسم القَضِيَّة فقط؛ قال أَبو بكر: قال أَهل الحجاز القاضي معناه في اللغة القاطِع للأُُمور المُحِكم لها. واسْتُقْضِي فلان أَي جُعِل قاضِياً يحكم بين الناس. وقَضَّى الأَميرُ قاضِياً: كما تقول أَمرَ أَميراً. وتقول: قَضى بينهم قَضِيَّة وقَضايا. والقَضايا: الأَحكام، واحدتها قَضِيَّةٌ. وفي صلح الحُدَيْبِيةِ: هذا ما قاضى عليه محمد، هو فاعَلَ من القَضاء الفَصْلِ والحُكْم لأَنه كان بينه وبين أَهل مكة، وقد تكرر في الحديث ذكر القَضاء، وأَصله القَطْع والفصل. يقال: قَضَى يَقْضِي قَضاء فهو قاضٍ إِذا حَكَم وفَصَلَ. وقَضاء الشيء: إِحْكامُه وإِمْضاؤُه والفراغ منه فيكون بمعنى الخَلْق. وقال الزهري: القضاء في اللغة على وجوه مرجعها إِلى انقطاع الشيء وتمامه. وكلُّ ما أُحْكِم عمله أَو أُتِمَّ أَو خُتِمَ أَو أُدِّيَ أَداء أَو أُوجِبَ أَو أُعْلِمَ أَو أُنْفِذَ أَو أُمْضِيَ فقد قُضِيَ. قال: وقد جاءت هذه الوجوه كلها في الحديث، ومنه القَضاء المقرون بالقَدَر، والمراد بالقَدَر التقدير، وبالقَضاء الخَلق كقوله تعالى: فقَضاهن سبع سموات؛ أَي خلقهن، فالقَضاء والقَدَرُ أَمران مُتَلازمان لا يَنْفك أَحدهما عن الآخر، لأَن أَحدهما بمنزلة الأَساس وهو القَدر، والآخر بمنزلة البناء وهو القَضاء، فمن رام الفَصْل بينهما فقد رام هَدْمَ البناء ونَقْضه. وقَضَى الشيءَ قَضاء: صنَعه وقَدَّره؛ ومنه قوله تعالى: فقَضاهن سبع سموات في يومين؛ أَي فخلقهن وعَمِلهن وصنعهن وقطَعَهن وأَحكم خلقهن، والقضاء بمعنى العمل، ويكون بمعنى الصنع والتقدير. وقوله تعالى: فاقْضِ ما أَنتَ قاضٍ؛ معناه فاعمل ما أَنت عامل؛ قال أَبو ذؤيب: وعَلَيْهِما مَسْرُودَتانِ قَضاهُما
داودُ، أَو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ
قال ابن السيرافي: قَضاهما فَرغ من عملهما. والقضاء: الحَتْم والأَمْرُ. وقَضَى أَي حَكَمَ، ومنه القضاء والقَدر. وقوله تعالى: وقَضَى ربُّك أَن لا تعبدوا إِلاَّ إِياه؛ أَي أَمَر ربك وحَتم، وهو أَمر قاطع حَتْم. وقال تعالى: فلما قَضَينا عليه الموت؛ وقد يكون بمعنى الفراغ، تقول: قَضَيت حاجتي. وقَضى عليه عَهْداً: أَوصاه وأَنفذه ، ومعناه الوصية، وبه يفسر قوله عز وجل: وقَضَينا إلى بني إسرائيل في الكتاب؛ أَي عَهِدْنا وهو بمعنى الأَداء والإنْهاء . تقول: قَضَيْتُ دَيْني، وهو أَيضاً من قوله تعالى: وقَضَينا إلي بني إسرائيل في الكتاب، وقوله: وقَضَيْنا إليه ذلك الأمر: أَي أَنْهَيْناه إليه وأَبْلَغْناه ذلك، وقَضى أَي حكم. وقوله تعالى: ولا تَعْجَلْ بالقُرآن من قبل أَن يُقْضَى إليك وَحْيُه؛ أَي من قبل أَن يُبَيَّن لك بيانه. الليث في قوله: فلما قَضَيْنا عليه الموت؛ أَي أَتْمَمْنا عليه الموت. وقَضَى فلان صلاته أَي فَرَغَ منها. وقَضَى عَبْرَتَه أَي أَخرج كل ما في رأْسِه؛ قال أَوس :
أَمْ هَل كَثِيرُ بُكىً لم يَقْضِ عَبْرَتَه،
إثرَ الأَحبَّةِ يومَ البَيْنِ ، مَعْذُور؟
أي لم يُخْرِج كلَّ ما في رأْسه.
والقاضِيةُ: المَنِيَّة التي تَقْضِي وَحِيًّا. والقاضيةُ: المَوت، وقد قَضَى قَضاء وقُضِيَ عليه؛ وقوله:
تَحنُّ فَتُبْدِي ما بها من صَبابةٍ،
وأُخِفي الذي لولا الأَسا لقَضاني
معناه قَضَى عَليَّ ؛ وقوله أَنشده ابن الأعرابي:
سَمَّ ذَرارِيحَ جَهِيزاً بالقَضِي
فسره فقال: القَضِي الموت القاضي، فإما أَن يكون أَراد القَضي، بالتخفيف، وإما أَن يكون أَراد القَضِيّ فحذف إحدى الياءين كما قال: أَلم تَكُنْ تَحْلِف باللهِ العَلي،
إنَّ مَطاياكَ لَمِنْ خَيْرِ المَطِي؟
وقَضَى نَحْبَه قَضاء: مات؛ وقوله أَنشده يعقوب للكميت:
وذا رَمَقٍ منها يُقَضِّي وطافِسا
إما أَن يكون في معنى يَقْضِي ، وإما أَن يكون أَن الموت اقتضاه فقضاه دينه؛ وعليه قول القطامي:
في ذي جُلُولٍ يُقَضِّي الموتَ صاحبُه،
إذا الصَّراريُّ مِنْ أَهْوالِه ارْتَسَما
أَي يَقْضِي الموتَ ما جاءه يَطْلُب منه وهو نفْسُه. وضَرَبَه فَقَضى عليه أَي قتله كأَنه فَرَغَ منه . وسَمٌّ قاضٍ أَي قاتل . ابن بري: يقال قَضَى الرجلُ وقَضَّى إذا مات؛ قال ذو الرمة:
إذا الشَّخْصُ فيها هَزَّه الآلُ أَغْمَضَتْ
عليهِ ، كإغْماضِ المُقَضِّي هُجُولُها
ويقال: قَضَى عَليَّ وقَضاني، بإِسقاط حرف الجر؛ قال الكلابي: فَمَنْ يَكُ لم يَغْرَضْ فإني وناقَتي،
بِحَجْرٍ إلى أَهلِ الحِمَى ، غَرِضان
تَحِنُّ فَتُبْدِي ما بها من صَبابَة،
وأُخْفِي الذي لولا الأَسا لقَضاني
وقوله تعالى: ولو أَنزلنا مَلَكاً لقُضِيَ الأمر ثم لا يُنْظَرون؛ قال أَبو إسحق : معنى قُضِيَ الأمر أُتِم إهْلاكُهم. قال: وقَضى في اللغة على ضُروب كلُّها ترجع إلى معنى انْقِطاعِ الشيء وتَمامِه ؛ ومنه قوله تعالى: ثم قَضَى أَجَلاً؛ معناه حَتَم بذلك وأَتَمَّه ، ومنه الإعْلام؛ ومنه قوله تعالى: وقَضَينا إلى بني إسرائيل في الكتاب ؛ أَي أَعْلَمْناهم إعلاماً قاطعاً، ومنه القَضاء للفَصْل في الحُكْم وهو قوله: ولَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لقُضِيَ بينهم؛ أَي لفُصِلَ الحُكْم بينهم، ومثل ذلك قولهم: قد قَضَى القاضِي بين الخُصومِ أَي قد قَطَع بينهم في الحكم ، ومن ذلك : قد قَضَى فلان دَيْنه، تأْويله أَنه قد قَطَع ما لغَريمه عليه وأَدَّاه إليه وقَطَعَ ما بينه وبينه. واقْتَضَى دَيْنه وتَقاضاه بمعنى. وكلُّ ما أُحْكِمَ فقد قُضِيَ. تقول: قد قَضَيْتُ هذا الثوبَ، وقد قَضَيْتُ هذه الدار إذا عَمِلْتها وأَحْكَمْتَ عَمَلَها، وأَما قوله: قم اقْضوا إليَّ ولا تنظرونِ، فإن أَبا إسحق قال: ثم افْعلُوا ما تُريدون، وقال الفراء:معناه ثم امْضُوا إليَّ كما يقال قد قَضىَ فلان ، يريد قد مات ومَضى؛ وقال أَبو إسحق: هذا مثل قوله في هود: فكِيدُوني جميعاً ثم لا تُنْظِرُونِ؛ يقول: اجْهَدُوا جَهْدَكم في مُكايَدَتي والتَّأَلُّب عليَّ، ولا تُنْظِرُونِ أَي ولا تُمْهِلوني؛ قال: وهذا من أَقوى آيات النبوة أن يقول النبي لقومه وهم مُتعاوِنون عليه افعلوا بي ما شئتم.
ويقال: اقتتل القوم فقَضَّوْا بينهم قَواضِيَ وهي المَنايا؛ قال زهير: فقَضَّوا مَنايا بينَهم ثم أَصْدَرُوا
(* عجز البيت: إلى كَلأٍ مُستَوْبلٍ مُتَوَخَّمِ)
الجوهري: قَضَّوا بينهم منايا، بالتشديد ، أَي أَنْفَذوها. وقَضَّى اللُّبانةَ أَيضاً، بالتشديد، وقَضاها، بالتخفيف بمعنى.
وقَضى الغَريمَ دَيْنَه قَضاء: أَدَّاه إليه . واستَقْضاه: طلَب إليه أن يَقْضِيَه. وتَقاضاه الدَّيْنَ: قَبَضَه منه؛ قال:
إذا ما تَقاضى المَرْءَ يومٌ ولَيلةٌ،
تَقاضاه شيءٌ لا يَمَلُّ التَّقاضِيا
أَراد: إذا تَقاضى المرءَ نَفْسَه يومٌ وليلة. ويقال: تَقَاضَيْته حَقِّي فَقضانِيه أَي تَجازَيْتُه فجَزانِيه.ويقال: اقْتَضَيْتُ ما لي عليه أَي قَبَضْته وأَخذْته. والقاضِيةُ من الإبل: ما يكون جائزاً في الدَّية والفَريضةِ التي تَجِب في الصَّدقة؛ قال ابن أَحمر:
لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أَبو حَكِيمٍ
بِقاضِيةٍ ، ولا بَكْرٍ نَجِيب
ورجل قَضِيٌّ: سريع القَضاء ، يكون من قَضاء الحكومة ومن قَضَاء الدَّين. وقَضى وطَرَه: أَتمَّه وبلَغه . وقَضَّاه: كَقَضاه؛ وقوله أَنشده أَبو زيد:
لقَدْ طالَ ما لَبَّثْتَني عن صَحابَتي
وعَن حِوَجٍ ، قِضَّاؤُها من شِفائِيا
(* قوله «قضاؤها» هذا هو الصواب وضبطه في ح وج بغيره خطأ.) قال ابن سيده: هو عندي من قَضَّى ككِذّابٍ من كَذَّبَ، قال: ويحتمل أَن يريد اقتضاؤها فيكون من باب قِتَّالٍ كما حكاه سيبويه في اقْتِتالِ. والانْقِضاء: ذَهاب الشيء وفَناؤه ، وكذلك التَّقَضِّى. وانقضى الشيء وتَقَضَّى بمعنى. وانْقِضاء الشيء وتَقَضِّيه: فَناؤه وانْصِرامُه ؛ قال:وقَرَّبُوا للْبَيْن والتَّقَضِّي
من كلِّ عَجَّاجٍ تَرى للغَرْضِ،
خَلْفَ رَحى حَيْزُومِه كالغَمْضِ
أَي كالغمض الذي هو بطن الوادي؛ فيقول ترى للغَرْضِ في جَنْبِه أَثراً عظيماً كبطن الوادي.
والقَضاة: الجِلدة الرَّقيقةُ التي تكون على وجه الصبيّ حين يولد. والقِضَةُ، مخففةً: نِبْتةٌ سُهْلِيَّةٌ وهي منقوصة، وهي من الحَمْض، والهاء عوض ، وجمعها قِضًى؛ قال ابن سيده: وهي من معتلّ الياء، وإنما قَضَيْنا بأَن لامها ياء لعدم ق ض و ووجود ق ض ي .
الأصمعي: من نبات السهل الرِّمْثُ والقِضةُ، ويقال في جمعه قِضاتٌ وقِضُون. ابن السكيت: تجمع القِضةُ قِضِينَ؛ وأَنشد أَبو الحجاج: بِساقَيْنِ ساقَيْ ذي قِضِينَ تَحُشُّه
بأَعْوادِ رَنْدٍ ، أَو أَلاوِيةً شُقْرا
وقال أُمية بن أَبي الصَّـلْت:
عَرَفْتُ الدَّارَ قد أَقْوَتْ سِنينا
لِزَيْنَبَ ، إذْ تَحُلُّ بذي قِضِينا
وقِضةُ أَيضاً: موضع كانت به وقعة تحْلاق اللِّمَمِ، وتَجمع على قِضاة وقِضين، وفي هذا اليوم أَرسلت بنو حنيفة الفِنْد الزَّمَّانيِّ إلى أَولاد ثعلبة حين طلبوا نصرهم على بني تَغْلِب ، فقال بنو حنيفة: قد بعثنا إليكم بأَلف فارس، وكان يقال له عَدِيد الأَلف، فلما قدم على بني ثعلبة قالوا له: أَين الألف؟ قال أَنا ، أَما تَرضَوْن أَني أَكون لكم فِنْداً؟ فلما كان من الغد وبرزوا للقِتال حمل على فارس كان مُرْدِفاً لآخر فانتظمهما وقال:
أَيا طَعْنَةَ ما شَيْخٍ
كبِيرٍ يَفَنٍ بالي
أَبو عمرو: قَضَّى الرجل إذا أَكل القَضا وهو عَجَم الزبيب، قال ثعلب : وهو بالقاف؛ قاله ابن الأعرابي. أَبو عبيد: والقَضَّاء من الدُّروع التي قد فُرغ من عملها وأُحْكمت ، ويقال الصُّلْبة ؛ قال النابغة: وكلُّ صَمُوتٍ نَثْلةٍ تُبَّعِيَّةٍ ،
ونَسْجُ سُلَيْمٍ كلَّ قَضَْاءَ ذائِل
قال: والفعل من القَضَّاء قَضَيْتها ؛ قال أَبو منصور: جعل القَضَّاء فَعَّالاً من قَضى أَي أَتَمَّ، وغيره يجعل القَضّاء فَعْلاء من قَضَّ يَقَضُّ، وهي الجَديدُ الخَشِنةُ ، من إقْضاضِ المَضْجَع. وتَقَضَّى البازي أَي انْقَضَّ ، وأَصله تَقَضَّضَ، فلما كثرت الضادات أُبدلت من إحداهن ياء ؛ قال العجاج:
إذا الكرامُ ابْتَدَرُوا الباعَ بَدَرْ ،
تَقَضِّى البازي إذا البازي كَسَرْ
وفي الحديث ذكر دار القَضاء في المدينة ، قيل: هي دارُ الإمارة ، قال بعضهم: هو خطأٌ وإنما هي دار كانت لعمر بن الخطاب ، رضي الله عنه، بيعت بعد وفاته في دَينه ثم صارت لمَرْوان ، وكان أَميراً بالمدينة ، ومن ههنا دخل الوهم على من جعلها دار الإمارة.

##### Türkçe

**القَضاء**: hüküm; aslı **قَضايٌ**’dir; çünkü **قَضَيْت**’ten (gelir); ancak **الياء** **الأَلف**’ten sonra gelince hemzelendi. İbn Berrî dedi ki: doğrusu, ziyade **الأَلف**’ten sonra uçta (bulununca) hemzelendi(ğidir). Çoğulu **الأَقْضِيةُ**’dir. **القَضِيَّةُ** de onun gibidir; çoğulu **القَضايا**’dır, **فَعالَى** üzere; aslı **فَعائل**’dir. Ve **قَضَى عليه يَقْضي قَضاء وقَضِيَّةً**; sonuncusu, birincisi gibi masdardır; isim ise yalnız **القَضِيَّة**’dir. Ebû Bekir dedi ki: Hicaz ehli dedi: **القاضي**’nin manası dilde, işleri kesip (sonuca bağlayan), onları sağlamlaştıran (kimsedir). **واسْتُقْضِي فلان**: yani kâdî kılındı; insanlar arasında hükmeder. Ve **قَضَّى الأَميرُ قاضِياً**: “birini emir yaptı” dediğin gibi. Ve dersin: **قَضى بينهم قَضِيَّة وقَضايا**. **القَضايا**: hükümler(dir); bir tanesi **قَضِيَّةٌ**’dir. Hudeybiye sulhunda: “Bu, Muhammed’in üzerinde **قاضى** ettiği şeydir”; o, **القَضاء** (yani) ayırma ve hüküm verme(den) **فاعَلَ**’dır; çünkü o, onunla Mekke ehli arasında idi. Hadiste **القَضاء** zikri tekrar etmiştir; aslı kesme ve ayırmadır. Denir: **قَضَى يَقْضِي قَضاء فهو قاضٍ**; hükmettiği ve ayırdığı zaman. Ve **قَضاء** bir şeyin: onu sağlamlaştırması, yürürlüğe koyması ve ondan boşalmasıdır; böylece yaratma manasında olur. Zührî dedi ki: **القضاء** dilde, dönüşü şeyin kesilip tamam olmasına olan, çeşitli veçheler üzeredir. Ve her ne ki işi sağlamlaştırıldı yahut tamamlandı yahut mühürlendi yahut eda edildi bir eda ile yahut vacip kılındı yahut bildirildi yahut infaz edildi yahut yürürlüğe kondu; artık **قُضِيَ** olmuştur. Dedi ki: bu veçhelerin hepsi hadiste gelmiştir; ondan, **القَضاء**’ın **القَدَر** ile birlikte zikredileni; **القَدَر** ile murad takdirdir, **القَضاء** ile yaratmadır; Yüce Allah’ın sözü gibi: **فقَضاهن سبع سموات**; yani onları yarattı. Öyleyse **القَضاء** ve **القَدَرُ** birbirine bitişik iki iştir; biri diğerinden ayrılmaz; çünkü ikisinden biri temel mesabesindedir, o **القَدر**’dir; diğeri bina mesabesindedir, o **القَضاء**’dır. Kim ikisi arasında ayırmayı isterse, binayı yıkmayı ve bozmayı istemiş olur. Ve **قَضَى الشيءَ قَضاء**: onu yaptı ve takdir etti; ondan Yüce Allah’ın sözü: **فقَضاهن سبع سموات في يومين**; yani onları yarattı, işledi, yaptı, kesti ve yaratmalarını sağlamlaştırdı. Ve **القضاء** amel manasındadır; ve sanat ve takdir manasında olur. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فاقْضِ ما أَنتَ قاضٍ**; manası: sen ne işleyen isen işle; Ebû Züeyb dedi ki:
وعَلَيْهِما مَسْرُودَتانِ قَضاهُما
داودُ، أَو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ
İbn Sîrâfî dedi ki: **قَضاهما**: ikisinin işinden boşaldı. Ve **القضاء**: kesinlik ve emir(dir). Ve **قَضَى**: yani hükmetti; ondan **القضاء** ve **القَدر**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وقَضَى ربُّك أَن لا تعبدوا إِلاَّ إِياه**; yani Rabbin emretti ve kesin kıldı; o, kesen bir kesin emirdir. Ve dedi: **فلما قَضَينا عليه الموت**; ve boşalma manasında olabilir; dersin: **قَضَيت حاجتي**. Ve **قَضى عليه عَهْداً**: ona vasiyet etti ve onu yürürlüğe koydu; manası vasiyettir; bununla Aziz ve Celîl olanın sözü tefsir edilir: **وقَضَينا إلى بني إسرائيل في الكتاب**; yani ahdettik; ve eda ve sona erdirme manasındadır. Dersin: **قَضَيْتُ دَيْني**; ve o da Yüce Allah’ın sözü: **وقَضَينا إلي بني إسرائيل في الكتاب**’tandır. Ve sözü: **وقَضَيْنا إليه ذلك الأمر**: yani onu ona sona erdirdik ve onu ona ulaştırdık; ve **قَضى**: yani hükmetti. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ولا تَعْجَلْ بالقُرآن من قبل أَن يُقْضَى إليك وَحْيُه**; yani onun beyanı sana açıklanmadan önce. Leys, sözü hakkında: **فلما قَضَيْنا عليه الموت**: yani onun üzerine ölümü tamamladık. Ve **قَضَى فلان صلاته**: yani ondan boşaldı. Ve **قَضَى عَبْرَتَه**: yani başında olanın hepsini çıkardı; Evs dedi ki:
أَمْ هَل كَثِيرُ بُكىً لم يَقْضِ عَبْرَتَه،
إثرَ الأَحبَّةِ يومَ البَيْنِ ، مَعْذُور؟
Yani başında olanın hepsini çıkarmadı.

Ve **القاضِيةُ**: canı alıp kesen ölüm(dür). Ve **القاضيةُ**: ölüm(ün kendisi)dir. Ve **قَضَى قَضاء** ve **قُضِيَ عليه** (denir). Ve sözü:
تَحنُّ فَتُبْدِي ما بها من صَبابةٍ،
وأُخِفي الذي لولا الأَسا لقَضاني
Manası: **قَضَى عَليَّ**. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu sözü:
سَمَّ ذَرارِيحَ جَهِيزاً بالقَضِي
Onu tefsir etti ve dedi ki: **القَضِي** hükmeden ölüm(=öldüren ölüm)dür. Ya **القَضي**’yi (tahfîf ile) kastetmiştir, yahut **القَضِيّ**’yi kastetmiştir de iki **الياء**’dan birini hazfetmiştir; şu sözde dediği gibi:
أَلم تَكُنْ تَحْلِف باللهِ العَلي،
إنَّ مَطاياكَ لَمِنْ خَيْرِ المَطِي؟

Ve **قَضَى نَحْبَه قَضاء**: öldü. Ve Ya‘kūb’un Kümeyt’ten okuduğu sözü:
وذا رَمَقٍ منها يُقَضِّي وطافِسا
Ya **يَقْضِي** manasındadır, yahut ölüm onu talep etti de onun borcunu ödetti (manasındadır). Ve bunun üzerine Katamî’nin sözü:
في ذي جُلُولٍ يُقَضِّي الموتَ صاحبُه،
إذا الصَّراريُّ مِنْ أَهْوالِه ارْتَسَما
Yani kendisine gelen ölümü, ondan talep eden şeyi—ki o kendi nefsi(=canı)dir—öder. Ve onu vurdu da **فَقَضى عليه**: yani onu öldürdü; sanki ondan boşaldı. Ve **سَمٌّ قاضٍ**: yani öldürücü. İbn Berrî: denir: **قَضَى الرجلُ** ve **قَضَّى**: öldüğü zaman; Zü’r-Rumme dedi ki:
إذا الشَّخْصُ فيها هَزَّه الآلُ أَغْمَضَتْ
عليهِ ، كإغْماضِ المُقَضِّي هُجُولُها
Ve denir: **قَضَى عَليَّ** ve **قَضاني**, cer harfini düşürerek; Kelâbî dedi ki:
فَمَنْ يَكُ لم يَغْرَضْ فإني وناقَتي،
بِحَجْرٍ إلى أَهلِ الحِمَى ، غَرِضان
تَحِنُّ فَتُبْدِي ما بها من صَبابَة،
وأُخْفِي الذي لولا الأَسا لقَضاني

Ve Yüce Allah’ın sözü: **ولو أَنزلنا مَلَكاً لقُضِيَ الأمر ثم لا يُنْظَرون**; Ebû İshâk dedi ki: **قُضِيَ الأمر**’ün manası: onların helâki tamamlandı. Dedi ki: ve **قَضى** dilde, hepsi şeyin kesilip tamam olmasına dönen türler üzeredir. Ondan Yüce Allah’ın sözü: **ثم قَضَى أَجَلاً**; manası: bununla kesin kıldı ve onu tamamladı. Ondan, bildirme(=i‘lâm)dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: **وقَضَينا إلى بني إسرائيل في الكتاب**; yani onları kesen bir bildirme ile bildirdik. Ondan, hükümde ayırma için **القَضاء**’dır; ve o, sözü: **ولَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لقُضِيَ بينهم**; yani aralarında hüküm ayrılırdı. Bunun benzeri onların sözü: **قد قَضَى القاضِي بين الخُصومِ**: yani hükümde aralarında kesti. Ve bundan: **قد قَضَى فلان دَيْنه**; te’vili: alacaklısına olanı kesti ve onu ona eda etti; onunla onun arasındakini kesti. Ve **اقْتَضَى دَيْنه** ve **تَقاضاه** aynı manadadır. Ve her ne ki sağlamlaştırıldı, artık **قُضِيَ** olmuştur. Dersin: **قد قَضَيْتُ هذا الثوبَ**; ve **قد قَضَيْتُ هذه الدار**: onu yaptığın ve işini sağlamlaştırdığın zaman. Ama sözü: **قم اقْضوا إليَّ ولا تنظرونِ**; Ebû İshâk dedi ki: sonra dilediğinizi yapın. Ferrâ dedi ki: manası: sonra bana doğru geçin; nitekim “**قد قَضىَ فلان**” denir; yani öldü ve geçti. Ebû İshâk dedi ki: bu, Hûd’daki sözü gibidir: **فكِيدُوني جميعاً ثم لا تُنْظِرُونِ**; der ki: bana hile kurmada ve bana karşı birleşmede gayretinizin sonuna varın; ve **ولا تُنْظِرُونِ**: yani bana mühlet vermeyin. Dedi ki: bu, peygamberin kavmine—onlar ona karşı yardımlaşanlar iken—“bana dilediğinizi yapın” demesi, nübüvvet ayetlerinin en kuvvetlilerindendir.

Ve denir: kavim savaştı da aralarında **قَواضِيَ**’yi **قَضَّوْا**; o, ölümler(=mânâyâ)dır. Züheyr dedi ki:
فقَضَّوا مَنايا بينَهم ثم أَصْدَرُوا
(* عجز البيت: إلى كَلأٍ مُستَوْبلٍ مُتَوَخَّمِ)
Cevherî: “aralarında ölümler **قَضَّوا**” (teşdîd ile): yani onları infaz ettiler. Ve **قَضَّى اللُّبانةَ** da (teşdîd ile), ve **قَضاها** (tahfîf ile) aynı manadadır.

Ve **قَضى الغَريمَ دَيْنَه قَضاء**: onu ona eda etti. Ve **استَقْضاه**: ondan, ona ödemesini talep etti. Ve **تَقاضاه الدَّيْنَ**: onu ondan kabzetti; (şu sözde) dedi ki:
إذا ما تَقاضى المَرْءَ يومٌ ولَيلةٌ،
تَقاضاه شيءٌ لا يَمَلُّ التَّقاضِيا
Muradı: bir gün ve bir gece, kişinin nefsini talep ettiği zaman. Ve denir: **تَقَاضَيْته حَقِّي فَقضانِيه**: yani onu karşılıklı cezalandırdım da o beni cezalandırdı. Ve denir: **اقْتَضَيْتُ ما لي عليه**: yani onu kabzettim ve aldım. Ve develerden **القاضِيةُ**: diyette ve sadakada vacip olan farîzada câiz olan (deve)dir; İbn Ahmer dedi ki:
لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أَبو حَكِيمٍ
بِقاضِيةٍ ، ولا بَكْرٍ نَجِيب
Ve **رجل قَضِيٌّ**: çabuk **القَضاء** eden; hükümetin **قَضاء**’sından da olur, borcun **قَضَاء**’sından da. Ve **قَضى وطَرَه**: onu tamamladı ve ona ulaştı. Ve **قَضَّاه**: **قَضاه** gibidir. Ebû Zeyd’in okuduğu sözü:
لقَدْ طالَ ما لَبَّثْتَني عن صَحابَتي
وعَن حِوَجٍ ، قِضَّاؤُها من شِفائِيا
(* «قضاؤها» sözü: bu doğrudur; onu ح و ج’de başka türlü ضبط etmek hatadır.)
İbn Sîde dedi ki: o, bence **قَضَّى**’dandır; **كِذّابٍ**’ın **كَذَّبَ**’den olması gibi. Dedi ki: ve muhtemeldir ki onun **اقتضاؤها**’yı kastetmesi; böylece **قِتَّالٍ** babından olur; Sîbeveyh’in **اقْتِتالِ** hakkında naklettiği gibi.

Ve **الانْقِضاء**: şeyin gitmesi ve yok olmasıdır; aynı şekilde **التَّقَضِّى**. Ve **انقضى** şey ve **تَقَضَّى** aynı manadadır. Ve bir şeyin **انْقِضاء**’ı ve **تَقَضِّيه**’si: onun yok olması ve kopup bitmesidir. Dedi ki:
وقَرَّبُوا للْبَيْن والتَّقَضِّي
من كلِّ عَجَّاجٍ تَرى للغَرْضِ،
خَلْفَ رَحى حَيْزُومِه كالغَمْضِ
Yani vadi karnı olan **الغَمْض** gibi; der ki: onun yanında **الغَرْضِ** için, vadi karnı gibi büyük bir iz görürsün.

Ve **القَضاة**: çocuk doğduğu zaman yüzünde bulunan ince deridir. Ve **القِضَةُ** (tahfîfli): bir ova bitkisidir; o eksiltilidir; o **الحَمْض**’dandır; **الهاء** bedeldir; çoğulu **قِضًى**’dır. İbn Sîde dedi ki: o, **الياء**’sı illetli olandandır; ve biz onun lâm’ının **ياء** olduğuna, **ق ض و**’nun bulunmaması ve **ق ض ي**’nin bulunması sebebiyle hükmettik.

Asma‘î: ova bitkilerinden **الرِّمْثُ** ve **القِضةُ** (vardır). Ve onun cem‘inde **قِضاتٌ** ve **قِضُون** denir. İbnü’s-Sikkît: **القِضةُ** **قِضِينَ** olarak toplanır. Ebû’l-Haccâc okudu:
بِساقَيْنِ ساقَيْ ذي قِضِينَ تَحُشُّه
بأَعْوادِ رَنْدٍ ، أَو أَلاوِيةً شُقْرا
Ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
عَرَفْتُ الدَّارَ قد أَقْوَتْ سِنينا
لِزَيْنَبَ ، إذْ تَحُلُّ بذي قِضِينا

Ve **قِضةُ** ayrıca: orada **تحْلاق اللِّمَمِ** vak‘ası olan bir yerdir; **قِضاة** ve **قِضين** üzere toplanır. Ve bu günde Benû Hanîfe, Benû Ta‘lebe’ye—Benû Tağlib’e karşı yardımlarını istedikleri zaman—**الفِنْد الزَّمَّانيِّ**’yi gönderdi; Benû Hanîfe dedi ki: size bin süvari gönderdik; ona **عَدِيد الأَلف** denirdi. Benû Ta‘lebe’ye gelince ona dediler: bin nerede? Dedi: ben (im). “Size **فِنْداً** olmama razı olmaz mısınız?” Ertesi gün olunca ve savaş için ortaya çıkınca, bir başkasını terkisine almış bir süvariye saldırdı; ikisini birden (mızrakla) dizdi ve dedi:
أَيا طَعْنَةَ ما شَيْخٍ
كبِيرٍ يَفَنٍ بالي

Ebû Amr: **قَضَّى** adam, **القَضا**’yı yediği zaman (denir); o, kuru üzüm çekirdeğidir. Sa‘leb dedi ki: o, **القاف** iledir; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ebû Ubeyd: ve **القَضَّاء** zırhlardan, işi bitirilmiş ve sağlamlaştırılmış olanlardandır; **الصُّلْبة** denir. Nâbiga dedi ki:
وكلُّ صَمُوتٍ نَثْلةٍ تُبَّعِيَّةٍ ،
ونَسْجُ سُلَيْمٍ كلَّ قَضَْاءَ ذائِل
Dedi ki: **القَضَّاء**’dan fiil: **قَضَيْتها**’dır. Ebû Mansûr dedi ki: **القَضَّاء**’ı **قَضى**’dan, yani “tamamladı”dan **فَعَّالاً** kıldı; başkası ise **القَضّاء**’ı **قَضَّ يَقَضُّ**’dan **فَعْلاء** kılar; o, yeni ve kaba (olan)dır; **إقْضاضِ المَضْجَع**’dandır. Ve **تَقَضَّى** doğan: yani **انْقَضَّ**; aslı **تَقَضَّضَ**’dır; **الضادات** çoğalınca onlardan birinden **ياء** bedel edildi. ‘Accâc dedi ki:
إذا الكرامُ ابْتَدَرُوا الباعَ بَدَرْ ،
تَقَضِّى البازي إذا البازي كَسَرْ

Hadiste Medine’de **دار القَضاء** zikredilmiştir; denildi ki: o, emirlik evidir. Bazıları dedi ki: bu hatadır; ancak o, Ömer b. el-Hattâb’ın—Allah ondan razı olsun—bir evi idi; vefatından sonra borcu için satıldı; sonra Mervân’ın oldu; o, Medine’de emir idi; buradan, onu emirlik evi yapan kimseye vehim girdi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ض ي * * القَضَاءُ * الحكم والجمع * الأقْضِيَةُ * و * القَضِيَّةُ * مثله والدمع * القَضَايَا * و * قَضَى * يقضي بالكسر * قَضَاءً * أي حكم ومنه قوله تعالى ﴿وقضى ربك الا تعبدوا الا إياه﴾ وقد يكون بمعنى الفراغ تقول * قَضَى * حاجته وضربه * فَقَضَى * عليه أي قتله كأنه فرغ منه و * قَضَى * نحبه مات وقد يكون بمعنى الداء والنهاء تقول قضى دينه ومنه قوله تعالى ﴿وقضينا الى بني اسراءيل في الكتاب﴾ وقوله تعالى ﴿وقضينا اليه ذلك الأمر﴾ أي أنهيناه اليه وأبلغناه ذلك وقال الفراء في قوله تعالى ﴿ثم اقضوا الي﴾ يعني امضوا الي كما يقال قضى فلان أي مات ومضى وقد يكون بمعنى الصنع والتقدير يقال قضاه أي صنعه وقدره ومنه قوله تعالى ﴿فقضاهن سبع سماوات في يومين﴾ ومنه * القَضاءُ * والقدر وباب الجميع ما ذكرناه ويقال * اسْتُقْضِيَ * فلان أي صير * قَاضِياً * و * قَضَّى * الأمير قاضيا بالتشديد مثل أمر أميرا و * انْقَضَة * الشيء و * تَقَضَّى * بمعنى و * اقْتَضَى * دينه و * تَقضاضَاهُ * بمعنى و * قَضَّى * لبانته و * قَضَاهَا * بمعنى و * تقَضَّى * البازي انقض وأصله تقضض فلما كثرت الضادات أبدلوا من إحداهن ياء

##### Türkçe

* ق ض ي * * **القَضَاءُ** * hüküm; çoğulu: * **الأقْضِيَةُ** *; ve * **القَضِيَّةُ** * onun gibidir; çoğulu: * **القَضَايَا** *. Ve * **قَضَى** *; * **يقضي** * kesre ile; * **قَضَاءً** *: yani hükmetti. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿وقضى ربك الا تعبدوا الا إياه﴾. Ve “bitirme/son verme” mânasında da olabilir; dersin ki: * **قَضَى** * ihtiyacını. Ve onu vurdu da * **فَقَضَى** * onun üzerine; yani onu öldürdü; sanki ondan boşalmış/işini bitirmiş gibi. Ve * **قَضَى** * * **نحبه** *: öldü. Ve “eda etme ve sona erdirme” mânasında da olabilir; dersin ki: borcunu ödedi. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿وقضينا الى بني اسراءيل في الكتاب﴾; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وقضينا اليه ذلك الأمر﴾; yani onu ona sona erdirdik ve onu ona ulaştırdık, bunu ona bildirdik. Ve el-Ferrâ’, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ﴿ثم اقضوا الي﴾ dedi ki: yani bana doğru yürüyün; nitekim “falanca * **قضى** *” denir; yani öldü ve geçti. Ve “yapma ve takdir etme” mânasında da olabilir; “onu * **قضاه** *” denir; yani onu yaptı ve onu takdir etti. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿فقضاهن سبع سماوات في يومين﴾. Ve ondan: * **القَضاءُ** * ve kader. Hepsinin babı, zikrettiğimiz şeydir. Ve “falanca * **اسْتُقْضِيَ** *” denir; yani * **قَاضِياً** * kılındı. Ve emir, şeddeli olarak * **قَضَّى** * bir kadı tayin etti; “emretti, bir emir tayin etti” gibi. Ve * **انْقَضَة** * şey; ve * **تَقَضَّى** * mânaca. Ve * **اقْتَضَى** * onun borcunu; ve * **تَقضاضَاهُ** * mânaca. Ve * **قَضَّى** * ihtiyacını; ve * **قَضَاهَا** * mânaca. Ve * **تقَضَّى** * doğan: daldı; aslı * **تقضض** * idi; **الضاد**’lar çoğalınca, onlardan birinin yerine **ياء**’yı bedel ettiler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!القَضاءُ ) ، بالمدِّ ( ويُقْصَرُ : الحُكْمُ ) .
( قالَ الجَوْهرِي : أَصْلُه قَضايٌ لأَنَّه من *!قَضَيْتُ ، إلاَّ أنَّ الياءَ لمَّا جاءَتْ بَعْد الألِفِ هُمِزَتْ .
قالَ ابن برِّي : صَوابُه بَعْد الألِفِ الزائِدَةِ طَرَفاً هُمِزَتْ .
( *!قَضَى عليه ) ، وكذا بينَ الخَصْمَيْن ، ( *!يَقْضِي *!قَضْياً ) ، بالفَتْح ، ( *!وقَضاءً ) ، بالمدِّ ، ( *!وقَضِيَّةً ) ، كغَنِيَّةٍ مَصْدَر ، ( وهي الاسْمُ أَيْضاً ) : ) أَي حَكَمَ عليه ، وبَيْنهما ؛ فهو *!قاضٍ ، وذاكَ *!مَقْضيٌّ عليه .
ويقالُ : *!القَضاءُ الفَصْلُ في الحُكْمِ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿ولَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لقُضِيَ بَيْنهم﴾ ، أَي لفُصِلَ الحُكْم بَيْنهم .
ومنه : قَضَى القاضِي بينَ الخُصومِ ، أَي قَطَعَ بَيْنَهم في الحُكم .
ومن ذلك : قد *!قَضَى فلانٌ دَيْنَه ، تَأْوِيلُه أنَّه قد قَطَعَ ما لغَرِيمِه عليه وأدَّاه إليه وقَطَعَ ما بَيْنه وبَيْنه .
وشاهِدُ *!القَضاء ، بالمدِّ ، قولُ نابغَةِ بني شَيْبان :
طوال الدَّهْرِ إلاَّ فِي كتابٍ
لمقْدَار يُوافِقُه القَضاء ( و ) يكونُ القَضاءُ بمعْنَى ( الصُّنْع )

والتَّقْدِير : يقالُ : *!قَضَى الشيءَ *!قَضاءً : إذا صَنَعَه وقَدَّره ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿*!فقَضاهُنَّ سَبْع سَمَواتٍ في يَوْمَيْن﴾ ، أَي خَلَقَهُنَّ وَعَمِلَهنَّ وصَنَعهنَّ وقدَّرَهُنَّ وَأَحْكَم خَلْقَهُنَّ .
ومنه *!القَضاءُ المَقْرُون بالقَدَرِ ، وهُما أَمْرانِ مُتلازِمانِ لا يَنْفكّ أَحَدُهما عن الآخَرِ لأنَّ أَحَدَهما بمنْزِلةِ الأساسِ ، وهو القَدَر ، والآخَر بمنْزلَةِ البِناءِ ، وهو القَضاءُ ، فمَنْ رامَ الفَصْل بَيْنهما فقد رَامَ هَدْمَ البِناءِ ونَقْضه ؛ ومنه قولُ أَبي ذُؤيب :
وعَلَيْهما مَسْرُوردَتانِ *!قَضاهُما
داوُد أَو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ ( و ) بمعْنَى ( الحَتْمِ ) والأَمْر : ومنه قولُه تعالى : ﴿*!وقَضَى ربُّك أَنْ لا تَعْبدُوا إِلاَّ إِيَّاه﴾ ، أَي حَتّم وأَمر ؛ وكذا قولُه تعالى : ﴿ثم *!قَضَى أَجلاً﴾ ، أَي حَتَم بذلكَ وأَتَمَّه .
( و ) بمعْنَى ( البَيَان ) : ) ومنه قولُه تعالى : ﴿مِن قبْل أَنْ *!يُقْضَى إليك وَحْيُه﴾ ، أَي يُبَيِّن لكَ بَيانَه .
وقالَ أبو إسْحاق : *!القَضَاءُ في اللّغَةِ على ضُرُوبٍ كُلِّها ترجِعُ إلى مَعْنى انْقِطَاعِ الشيءِ وتَمامِه .
( *!والقاضِيَةُ : الموتُ ) ، وقيلَ : المَنِيَّةُ التي *!تَقْضِي وَحْياً ؛ ( *!كالقَضِيَ ، كغَنِيَ ) ، وهو الموتُ *!القاضِي ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابي :
سُمَّ ذرارِيحَ جَهيزاً *!بالقَضِي أَرادَ *!القَضِيَّ فحذَفَ إحْدَى الياءَيْن .
( و ) *!القاضِيَةُ ( مِن الإِبِلِ : ما يكونُ جائِزاً في الدِّيَّةِ وفَرِيضَةِ الصَّدَقَةِ ) ؛ ) قالَ ابنُ أَحْمر :

لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أَبو حَكِيمٍ
*!بقاضِيةٍ ولا بَكْرٍ نَجِيبِنقلَهُ اللَّيْثُ .
( *!وقَضَى ) نَحْبَه *!قَضاءً : ( ماتَ ) ؛ ) وهو مجازٌ .
( و ) ضَرَبَه *!فقَضَى ( عليه ) : ) أَي ( قَتَلَهُ ) ، كأَنَّه فرغَ منه .
( و ) *!قَضَى ( وَطَرَهُ : أَتَمَّهُ ) ؛ ) ومنه قوله تعالى : ﴿فلما قَضَى زَيْدٌ منها وَطَراً﴾ ؛ ( و ) قيلَ : نالَهُ و ( بَلَغَهُ ؛ *!كقَضَّاهُ *!تَقْضِيَةً *!وقِضَّاءً ، ككِذَّابٍ ) ؛ ) أَنْشَدَ أَبو زَيْدٍ :
لَقدْ طالَ مَا لبَثْتَني عن صَحابَتي
وعَن حِوَجِ *!قِضَّاؤُها من شِفائِياقالَ ابنُ سِيدَه : هو عنْدِي من *!قَضَّى ككِذَّابٍ من كَذَّبَ ، قالَ : ويحْتملُ أَن يريدَ *!اقْتِضَاؤها فيكونَ مِن بابِ قِتَّالٍ كما حكَاهُ سِيْبَوَيْه في اقْتال .
( و ) *!قَضَى ( عليه عَهْداً : أَوْصاهُ وأَنْفَذَهُ ) ، ومَعْناه الوَصِيَّة ، وبه يُفَسَّرُ قولُه تعالى : ﴿*!وقَضَينَا إلى بَني إِسْرائيلِ في الكِتابِ﴾ ) أَي عَهِدْنا .
( و ) *!قَضَى ( إليه : أَنْهاهُ ) ؛ ) ومنه قولُه تعالى : ﴿*!وقَضَيْنَا إليه ذلكَ الأمْر﴾ ، أَي أَنْهَيْناهُ إليه وأَبْلَغْناهُ ذلكَ .
( و ) قَضَى ( غَرِيمَهُ دَيْنَهُ : أَدَّاهُ ) إليه .
قالَ صاحِبُ المِصْباح : *!القَضاءُ بمعْنَى الأدَاءِ لُغَةٌ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿فإذا *!قَضَيْتُم مَناسِكَكُم﴾ ، ﴿فإذا قَضَيْتم الصَّلاة﴾ ؛ واسْتَعْمَل

العُلماءُ القَضاءَ في العِبادَةِ التي تُفْعَل خارِجَ وَقْتها المَحْدُود شَرْعاً ، والأداءَ إذا فُعِلَتْ في الوَقْت المَحْدودِ ، وهو مُخالِفٌ للوَضْعِ اللُّغَوي ، ولكنَّه اصْطِلاحي للتَّمييزِ بينَ الوَقْتَينِ .
( *!واسْتَقْضَى فلاناً : طَلَبَ إليه أن *!يَقْضِيَهُ ) .
( وفي المِصْباحِ : طَلَبَ *!قَضاءَهُ .
( *!وتَقاضاهُ الدَّينَ : قَبَضَهُ ) منه ؛ هكذا في المُحكم ؛ وأَنْشَدَ :
إذا ما *!تَقاضَى المَرْءَ يومٌ ولَيلةٌ
*!تَقاضاهُ شيءٌ لا يَمَلُّ *!التَّقاضِيا أَرادَ : إذا ما تَقاضَى المرءَ نَفْسه يومٌ وليلةٌ .
قالَ الشَّهاب في شرْحِ الشفاء : أَصْلُ التَّقاضِي الطَّلَبُ ؛ ومنه قولُ الحماسي :
لحى اللَّهُ دَهْراً شَرّه قَبْل خَيْره
*!تَقاضَى فلم يُحْسِن إلينا التَّقاضِياقالَ شُرَّاح الحماسَةِ : أَي طَالبنا ومِثْله كثير . فقولُ شيْخنا المقدسي في الرمز : *!التّقاضِي مَعْناهِ لُغَةُ القَبْض لأنَّه تَفاعلٌ من *!قَضَى ، يقالُ : *!تَقاضَيْت دَيْني ، *!واقْتَضَيْته بمعْنَى أَخَذْته ، وفي العُرْف الطَّلَب لا وَجْه له ، والذي غرَّهُ قُصُور كَلامِ القاموس فظنَّه غَيْر لُغَوي بل مَعْنًى عُرْفيًّا وهو غَرِيبٌ منه ، انتَهَى .
قالَ شيْخُنا : هو كلامٌ ظاهِرٌ لا غُبارَ عليه ، والنور المَقْدسِي كثيراً ما يَغْتَر بكَلامِ المصنِّفِ في مَوادّ كثِيرةٍ ، واللَّهُ أَعْلَم .
قُلْت : هذا الذي ذَكَرَه المصنِّف هو بعَيْنِه نَصّ المُحْكم كما أَسْلَفْناه ، فلا يتوجه على المَقْدسي مَلام ، فتأَمَّل .

( ورجُلٌ *!قَضِيٌّ ) ، كغَنِيَ : ( سَرِيعُ *!القَضاءِ يكونُ في ) *!قَضاءِ ( الدَّينِ ) الذي هو أَدَاؤُه ؛ ( و ) في *!قَضاءِ ( الحُكُومَةِ ) الذي هو أحْكَامُها وإمْضاؤُها .
( *!والقُضاةُ ، بالضَّمِّ : جِلْدَةٌ رَقيقَةٌ ) تكونُ ( على وجْهِ الصَّبيِّ حينَ يولَدُ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( *!والقِضَةُ ، كعِدَةٍ : نَبْتَةٌ ) سُهْلِيَّةٌ وهي مِن الحَمْض ، مَنْقوصَة ، والهاءُ عِوَضٌ ، ( ج *!قِضًى ) ، بالكَسْرِ مَقْصوراً .
وقالَ الأَصْمعي : من نَباتِ السّهْل الرِّمْثُ والقِضَةُ ، ( و ) يقالُ في جَمْعِهِ ( *!قِضاتٌ ) .
( وقالَ ابنُ السِّكِّيت جَمْعُهُ *!قِضُون .
( *!وتقَضَّى ) الشَّيءُ : ( فَنِيَ ) وذَهَبَ ( وانْصَرَمَ ؛ *!كانْقَضَى ) ؛ ) قالَ الَّراجزُ :
وقَرَّبُوا للبَيْن *!والتَّقَضِّي من كلِّ عَجَّاجٍ تَرى للغَرْضِ خَلْفَ رَحَى حَيْزُومِه كالغَمْضِ ( و ) تَقَضَّى ( البازِيُّ : انْقَضَّ ) ، وأَصْلُه تَقَضَّضَ ، فلمَّا كَثُرَتِ الضَّادات أُبْدِلَت من إحْداهُن ياءٌ ؛ قالَ العَجَّاجُ :
إذا الكرامُ ابْتَدَرُو الباعَ بَدَرْ
تَقَضِّيَ البازِي إذا البازِي كَسَرْهكذا ذكَرَه الجَوْهرِي هنا ، وتَبِعَهُ المصنِّفُ .
ووَجدْتُ في هامِشِ الصِّحاح ما نَصّه : صَوابُه أَنْ يُذْكَر في بابِ الضَّاد ، وذِكْرُه هنا وَهْمٌ ولا اعْتِبارَ باللَّفْظِ .
( وسُمٌّ *!قاضٍ ) : ) أَي ( قاتِلٌ .
( *!واسْتُقْضِيَ ) فلانٌ : ( صُيِّر *!قاضِياً ) ؛ ) نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ زادَ غيرُهُ : يَحْكُم بينَ الناسِ .

( *!وقَضَّاهُ السُّلْطانُ *!تَقْضِيَةً ) ، كما تقولُ أَمَّر أَميراً .
( *!والقَضَّاءُ ، كشَدَّادٍ : الدِّرْعُ المُحْكَمَةُ ) أَو الصُّلْبَةُ ، سُمِّيَت لأنَّه قد فُرِغَ مِن عَمَلها وأُحْكِمَت ؛ هكذا نقلَهُ أَبو عبيدٍ وأَنْشَد للنابِغَةِ :
وكلُّ صَمُوتٍ نَثْلةٍ تُبَّعِيَّةٍ
ونسْجُ سُلَيْمٍ كلَّ *!قَضَّاءَ ذَائِل ِقالَ الأزْهرِي : جَعَلَ *!القَضَّاء فَعَّالاً من *!قَضَى أَي أَتَمَّ وغيرُه يَجْعَلُه فَعْلاء من قَضَّ يَقَضُّ ، وهي الخَشِنَةُ مِن إقْضاضِ المَضْجَع .
قُلْت : وهكذا ذَكَره ابنُ الأنْبارِي ، ونقلَ القَوْلَيْن أبو عليَ القالِي في كِتابِه ، وقد ذُكِرَ في حَرْفِ الضّاد شيءٌ مِن ذلك .
( *!والقَضَى ) ، بالفتْح مَقْصورٌ : ( العُنْجُدُ ) ، وهُم عَجَم الزَّبيبِ ؛ قالَ ثَعْلب : وهو بالقافِ ، قالَهُ ابنُ الأعْرابِي ، ومَرَّ أَنَّ الفاءَ لغةٌ فيه .
( وسَمَّوْا : *!قَضَاءٌ ) ، بالمدِّ والقَصْرِ ، من ذلكَ أَبو جَعْفرٍ محمدُ بنُ أحمدَ بنِ يَحْيَى بنِ قَضاءٍ الجَوْهرِي مِن شيوخِ الطَّبْراني وعَمّه عبيد من شيوخِ الخُراسَاني ؛ وجَعْفَرُ ابنُ محمدِ بنِ قَضاءٍ عن أَبي مُسْلم الكجي .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!القاضِي : هو القاطِعُ للأُمُورِ المُحْكِم لها ، والجَمْعُ *!قُضَاةٌ .
وجَمْعُ *!القَضاءِ : *!أَقْضِيَةٌ .
وجَمْعُ *!القضِيَّةِ : *!القَضايَا على فَعالَى ، وأَصْلُه فَعائِل .
*!واسْتَقْضاهُ السُّلْطانُ : طَلَبَه *!للقَضاءِ .
*!والمُقاضاةُ : مُفاعَلَةٌ مِن *!القَضاءِ

بمعْنَى الفَصْلِ والحُكْم .
*!وقاَضاهُ : رافَعَهُ إلى *!القاضِي ، وعلى مالٍ : صَالَحَهُ عليه . وكلُّ ما أُحْكِم عَمَلَهُ وأُتِمَّ أَو أُوجِبَ أَو أُعْلِمَ أَو أُنْفِذَ أَو أُمْضِيَ : فقد *!قُضِيَ . وقَد جاءَتْ هذه الوُجُوهُ كُلُّها في الأحاديثِ .
*!والقَضَاءُ : العَمَلُ ؛ ومنه : ﴿*!فاقْضِ ما أَنْتَ *!قاضٍ﴾ .
*!وقَضاهُ : فَرَغَ مِن عَمَلِه ؛ ومنه *!قَضَيْتُ حاجَتِي : *!وقَضَى عليه المَوْتَ أي أَتمَّهُ . وقَضَى فلانٌ صَلاتَه : فَرَغَ منها ، وقَضَى عَبْرَتَه : أَخْرَجَ كلَّ ما فِي رأْسِه ؛ قالَ أَوْسٌ :
أَمْ هَل كَثِيرٌ بُكًى لم *!يَقْضِ عَبْرَتَه
إِثْرَ الأَحِبَّةِ يومَ البَيْنِ مَعْذُور ؟ *!وقَضَى الرجلُ *!تَقْضِيَةً : ماتَ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ برِّي لذي الرُّمَّة :
إذا الشَّخْصُ فيها هَزَّه الآلُ أَغْمَضَتْ
عليهِ كإغْماضِ *!المُقَضِّي هُجُولُهاويقالُ : *!قَضَى عليَّ *!وقَضَانِي ، بإِسْقاطِ حَرْف الجَرِّ ؛ قالَ الكِلابي :
تَحِنُّ فتُبْدِي ما بها من صَبابَة
وأُخْفِي الذي لولا الأَسى *!لقَضانِي *!وقُضِيَ الأَمْرُ : أَي أُتِمَّ هَلاكُهم .
وكلُّ ما أُحْكِمَ فقد *!قُضِيَ . تقولُ : *!قَضَيْتُ هذا الثوْبَ صفِيقاً ؛ *!وقَضَيْتُ داراً واسِعَةً : أَي أَحْكَمْتُ عَمَلَها ؛ وهو مجازٌ .
وقَضُوَ الرَّجلُ ، ككَرُمَ : حَسُنَ *!قَضاؤُه .
*!والقَواضِي : المَنايَا .
وقال الجَوْهرِي : *!قَضَّوا بَيْنهم مَنايَا ، بالتّشْديدِ ، أَي أنْفَذُوها .

*!وقَضَّى اللُّبانَةَ أَيْضاً بالتَّشْديدِ ، *!وقَضَاها ، بالتَّخْفِيفِ ، بمعْنًى .
*!وتَقاضَيْته حَقِّي *!فَقَضَانِي : أَي طالَبْتُه فأَعْطانِي ، أَو تَجازَيْتُه فجَزَانِيه .
*!واقْتَضَيْتُ مالِي عليه : أَي أَخَذْته وقَبَضْته .
*!والقِضَةُ ، كعِدةٍ : مَوْضِعٌ كانتْ به وَقْعةُ تحْلاق اللِّمَمِ . والمصنِّفُ ذَكَرَهُ مُشدّداً في حَرْفِ الضَّاد تبْعاً لابنِ دُرَيْدٍ . وذُو *!قِضِين : موضِعٌ ؛ قالَ أُمَيَّةُ بنُ أَبي الصَّلْت :
عَرَفْتُ الدَّارَ قد أَقْوَتْ سِنينا
لزَيْنَبَ إذ تَحُلُّ بذي *!قِضِينا *!وقضى الرَّجلُ : سادَ *!القَضاةَ وفاقَهُم ؛ حَكَاهُ ابنُ خَالَوَيْه .
*!وقَضَّى ، بالتّشديدِ : أَكَلَ *!القَضَى ، وهو عَجَمُ الزّبيبِ ؛ عن أَبِي عَمْرٍ و .
ودارُ *!القَضاءِ : دارُ الإمارَةِ .
وافْعَلْ ما *!يَقْتَضِيَه كرمُكَ وسَهّل *!الاقْتِضاءَ أَي الطَّلَبَ .
وقالَ أَبُو عليَ القالِي : *!قضياءُ على مِثالِ فعلال اسْمٌ من *!قضييت .
قالَ الكِسائي : إذا فَتَحْت القافَ ، فهو اسْمٌ ، وإذا كَسَرْتها فهو مَصْدَرٌ وهو مِثالٌ آخَرُ .
قالَ ابنُ الأنْبارِي : ولم يُفَسِّره .
قالَ أَبو عليَ : وأَصْلُ قضييت قَضَضْت أَبْدَلُوا من الضادَيْنِ ياءَيْن وأَبْقوا الضَّادَ الأُولى الساكِنَة فلمَّا بَنَوا منه فعلالاً صارَ قضياياً فأَبْدَلُوا مِن الياءِ الأخيرَةِ هَمْزةً لما وَقَعَتْ طَرَفاً بَعْدَ أَلِفٍ ساكِنَةٍ فصارَتْ *!قضياء .
*!والقُضْيانُ ، كعُثْمان : بمعْنَى القَضاءِ لُغَةٌ عاميَّةٌ .

وسنقرُ *!القَضائِيُّ : محدِّثٌ .
*!واقْتَضَى الأَمْرُ الوُجُوبَ : دلَّ عليه .
وقولُهم : لا *!أَقْضى منه العَجَبَ ؛ قالَ الأصْمعي : لا يُسْتَعْمل إلاَّ مَنْفِيًّا .

##### Türkçe

: ( **القَضاءُ** ) ، uzatma ile (ve kısaltılır: **الحُكْمُ**).
( el-Cevherî dedi: Aslı **قَضايٌ**’dır; çünkü o **قَضَيْتُ**’dendir; ancak **الياءَ** **الألِفِ**’ten sonra gelince hemzelenmiştir.
İbn Berrî dedi: Doğrusu: **الألِفِ**’in ziyade olanı uçta (taraf olarak) olduktan sonra hemzelenmiştir.
( **قَضَى عليه** ) ve yine iki hasım arasında, ( **يَقْضِي قَضْياً** ) fetha ile, ( **وقَضاءً** ) uzatma ile, ( **وقَضِيَّةً** ) **غَنِيَّةٍ** gibi, mastar; (ve o isimdir de): ) yani onun aleyhine ve ikisinin arasında hükmetti; o hâlde o **قاضٍ**’dır, şu da aleyhine hükmedilmiş **مَقْضيٌّ عليه**’dır.

Ve denir ki: **القَضاءُ** hükümde ayırıp kesinleştirmedir; bundan O’nun تعالى sözü: ﴿ولَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لقُضِيَ بَيْنهم﴾ yani aralarında hüküm ayrılıp kesinleştirilirdi.
Ve ondan: kadı hasımlar arasında hükmetti; yani hükümde aralarını kesti.
Ve bundan: falan kimse borcunu **قَضَى** etti; onun te’vili: alacaklısının onun üzerinde olanını kesmiş, ona eda etmiş ve onunla onun arasındakini kesmiş olmasıdır.
**القَضاء**’ın, uzatma ile, şahidi, Benî Şeybân’dan Nâbiğa’nın sözü:
طوال الدَّهْرِ إلاَّ فِي كتابٍ
لمقْدَار يُوافِقُه القَضاء
( ve ) **القَضاءُ** ( **الصُّنْع** ) mânasında olur.

Ve takdir: denir ki: **قَضَى الشيءَ قَضاءً**: onu yaptığı ve takdir ettiği zaman; bundan O’nun تعالى sözü: ﴿**فقَضاهُنَّ سَبْع سَمَواتٍ في يَوْمَيْن**﴾ yani onları yarattı, onları işledi ve onları yaptı ve onları takdir etti ve onların yaratılışını sağlamlaştırdı.
Ve ondan: **القَضاءُ**’ın **القَدَرِ** ile birlikte olanı; ikisi, birbirinden biri ötekinden ayrılmayan iki iştir; çünkü ikisinden biri temel menzilesindedir, o da **القَدَر**’dir; öteki de bina menzilesindedir, o da **القَضاءُ**’dır; artık kim ikisinin arasını ayırmayı murad ederse binayı yıkmayı ve onu bozmayı murad etmiş olur; bundan Ebû Züeyb’in sözü:
وعَلَيْهما مَسْرُوردَتانِ **قَضاهُما**
داوُد أَو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ
( ve ) ( **الحَتْمِ** ) ve emir mânasındadır: bundan O’nun تعالى sözü: ﴿**وقَضَى ربُّك أَنْ لا تَعْبدُوا إِلاَّ إِيَّاه**﴾ yani kesinleştirdi ve emretti; yine O’nun تعالى sözü: ﴿ثم **قَضَى أَجلاً**﴾ yani bununla kesinleştirdi ve onu tamamladı.
( ve ) ( **البَيَان** ) mânasındadır: ) bundan O’nun تعالى sözü: ﴿مِن قبْل أَنْ **يُقْضَى** إليك وَحْيُه﴾ yani sana onun beyanını beyan etsin.
Ebû İshâk dedi: **القَضَاءُ** dilde türlü türlüdür; hepsi şeyin kesilip tamam olması mânasına döner.

( **والقاضِيَةُ**: ölüm ) ve denildi: vahyi **تَقْضِي** eden (sona erdiren) ölüm; ( **كالقَضِيَ ، كغَنِيَ** ) ve o, **القاضِي** olan ölümdür; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
سُمَّ ذرارِيحَ جَهيزاً **بالقَضِي**
**القَضِيَّ**’yi murad etti de iki **الياء**’dan birini hazf etti.
( ve ) **القاضِيَةُ** (develerden: diyette ve sadaka farîzasında câiz olan şeydir); ) İbnü Ahmer dedi:

لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أَبو حَكِيمٍ
**بقاضِيةٍ** ولا بَكْرٍ نَجِيبٍ
Bunu Leys nakletti.
( **وقَضَى** ) **نَحْبَه** **قَضاءً**: ( öldü ); ) ve o mecazdır.
( ve ) ona vurdu da **فقَضَى** ( **عليه** ): ) yani ( onu öldürdü ); sanki ondan boşalmış (işini bitirmiş) gibidir.
( ve ) **قَضَى** ( **وَطَرَهُ**: onu tamamladı ); ) bundan O’nun تعالى sözü: ﴿فلما قَضَى زَيْدٌ منها وَطَراً﴾; ( ve ) denildi: ona erişti ve ( ona ulaştı; **كقَضَّاهُ تَقْضِيَةً وقِضَّاءً ، ككِذَّابٍ** ); ) Ebû Zeyd inşâd etti:
لَقدْ طالَ مَا لبَثْتَني عن صَحابَتي
وعَن حِوَجِ **قِضَّاؤُها** من شِفائِي
İbn Sîde dedi: o, bence **قَضَّى**’dandır; **كِذَّابٍ**’ın **كَذَّبَ**’den olması gibi; dedi: ve muhtemeldir ki **اقْتِضَاؤها**’yı murad eder; böylece Sîbeveyh’in **اقْتال** hakkında hikâye ettiği üzere **قِتَّالٍ** babından olur.
( ve ) **قَضَى** ( onun üzerine bir ahdi: ona vasiyet etti ve onu infaz etti ); ve mânası vasiyettir; bununla O’nun تعالى sözü tefsir edilir: ﴿**وقَضَينَا** إلى بَني إِسْرائيلِ في الكِتابِ﴾ ) yani ahdettik.
( ve ) **قَضَى** ( ona: onu sona erdirdi / bildirdi ); ) bundan O’nun تعالى sözü: ﴿**وقَضَيْنَا** إليه ذلكَ الأمْر﴾ yani onu ona sona erdirdik/bildirdik ve onu ona ulaştırdık.
( ve ) **قَضَى** (alacaklısının borcunu: onu eda etti) ona.

Misbâh’ın sahibi dedi: **القَضاءُ** eda mânasındadır, bir lugattır; bundan O’nun تعالى sözü: ﴿فإذا **قَضَيْتُم** مَناسِكَكُم﴾ , ﴿فإذا قَضَيْتم الصَّلاة﴾; ve âlimler **القَضاء**’ı, şer‘an sınırlandırılmış vaktinin dışında yapılan ibadette; **الأداء**’yı ise sınırlandırılmış vakitte yapıldığı zaman kullanmışlardır; bu, lugavî vaz‘a muhaliftir; fakat iki vakit arasında ayırt etmek için ıstılahîdir.
( **واسْتَقْضَى** falanı: ondan kendisine **يَقْضِيَهُ**’yi talep etti).
( Ve Misbâh’ta: onun **قَضاءَهُ**’sını talep etti.
( **وتَقاضاهُ** borcu: onu ) ondan kabzetti; böylece Muhkem’de; ve inşâd etti:
إذا ما **تَقاضَى** المَرْءَ يومٌ ولَيلةٌ
**تَقاضاهُ** شيءٌ لا يَمَلُّ **التَّقاضِي**
Murad etti: kişi kendisini bir gün ve bir gece **تَقاضَى** ettiği zaman.
Şihâb, Şifâ şerhinde dedi: **التَّقاضِي**’nin aslı taleptir; bundan Hamâsî’nin sözü:
لحى اللَّهُ دَهْراً شَرّه قَبْل خَيْره
**تَقاضَى** فلم يُحْسِن إلينا **التَّقاضِي**
Hamâse şârihleri dedi: yani bizden talep etti; ve benzeri çoktur. Şeyhimiz Makdisî’nin رمْز’deki sözüne gelince: **التّقاضِي** mânası lugatta kabzdır; çünkü o **قَضَى**’dan tefâ‘uldür; denir ki: **تَقاضَيْت** borcumu, **واقْتَضَيْته** “onu aldım” mânasındadır; örfte ise talep, ona bir vech yoktur; onu aldatan, Kâmûs’un sözünün kısalığıdır; böylece onun lugavî değil örfî bir mânâ olduğunu sandı; bu ondan gariptir; bitti.
Şeyhimiz dedi: o, açık bir sözdür, üzerinde toz yoktur; ve Nûr el-Makdisî, musannifin sözleriyle birçok maddede çokça aldanır; Allah daha iyi bilir.
Ben dedim: musannifin zikrettiği bu, daha önce sunduğumuz üzere, Muhkem’in nassının aynısıdır; artık Makdisî’ye kınama yönelmez; öyleyse düşün.

( Ve bir adam: **قَضِيٌّ** ) , **غَنِيَ** gibi: ( **القَضاءِ**’ı hızlı olan, **قَضاءِ** (borcun) içinde olur ) ki o, onu eda etmektir; ( ve ) **قَضاءِ** (hükûmetin) içinde de olur ki o, onun hükümleri ve onları yürürlüğe koymasıdır.

( **والقُضاةُ** , damme ile: ince bir deri ) olur ( çocuğun yüzü üzerinde, doğduğu zaman ); bunu İbn Sîde nakletti.

( **والقِضَةُ** , **عِدَةٍ** gibi: bir bitkidir ) ova bitkisi; ve o, **الحَمْض**’dandır; eksiltilidir, **الهاء** bedeldir; (çoğulu **قِضًى** ), kesre ile, maksûr olarak.

El-Asma‘î dedi: Ova bitkilerinden **الرِّمْثُ** ve **القِضَةُ** vardır; ( ve ) onun cem‘inde ( **قِضاتٌ** ) denir.

( İbnü’s-Sikkît dedi: onun cem‘i **قِضُون**’dur.

( **وتقَضَّى** ) şey: ( tükendi ) ve gitti ( ve sona erdi; **كانْقَضَى** gibi ); ) râciz dedi:

Ve yaklaştırdılar ayrılık için **والتَّقَضِّي**’yi
Her bir toz kaldırandan; hedef için görürsün
Değirmen taşının arkasında, göğsünün yeri, göz kırpma gibi

( ve ) **تَقَضَّى** ( **البازِيُّ**: **انْقَضَّ** etti ), aslı **تَقَضَّضَ**’dır; **الضَّادات** çoğalınca onlardan birinden bir **ياء** bedel kılındı; el-‘Accâc dedi:

Eğer kerîmler kolu kapışırlarsa, kapışma
**تَقَضِّيَ** doğan, eğer doğan onu kırarsa

Cevherî onu burada böyle zikretti; musannif de ona tâbi oldu.

Ve Sıhâh’ın hâmişinde, lafzı şu olanı buldum: Doğrusu, **الضَّاد** bâbında zikredilmesidir; onu burada zikretmek vehimdir; lafza itibar yoktur.

( Ve bir zehir: **قاضٍ** ): ) yani ( öldürücü.

( **واسْتُقْضِيَ** ) falan: ( **قاضِياً** kılındı ); ) bunu Cevherî nakletti; başkası ekledi: insanlar arasında hükmeder.

( **وقَضَّاهُ السُّلْطانُ تَقْضِيَةً** ), “**أَمَّر** onu emir kıldı” dediğin gibi.

( **والقَضَّاءُ** , **شَدَّادٍ** gibi: sağlam zırh ) yahut katı olan; ona, onun yapımından boşalınıp sağlamlaştırıldığı için bu ad verildi; Ebû Ubeyd onu böyle nakletti ve Nâbiga’dan inşâd etti:

Ve her suskun, **نَثْلةٍ** , **تُبَّعِيَّةٍ**
Ve Süleym’in dokuması, her bir **قَضَّاءَ** sarkık

El-Ezherî dedi: **القَضَّاء**’ı **قَضَى**’dan, yani “tamamladı” mânasında, **فَعَّال** kıldı; başkası onu **قَضَّ يَقَضُّ**’dan **فَعْلاء** kılar; o, yatak sertliğinden olan pürüzlüdür.

Dedim: İbnü’l-Enbârî onu böyle zikretti; iki sözü Ebû Ali el-Kâlî kitabında nakletti; bunun bir kısmı **الضّاد** harfinde zikredilmiştir.

( **والقَضَى** ), fetha ile maksûr: ( **العُنْجُدُ** )dır; onlar kuru üzüm çekirdekleridir; Sa‘leb dedi: o, **القاف** iledir; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi; ve **الفاء**’nın onda bir lügat olduğu geçti.

( Ve adlandırdılar: **قَضَاءٌ** ), med ile ve kasr ile; bundan, Taberânî’nin şeyhlerinden Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ahmed b. Yahyâ b. **قَضاءٍ** el-Cevherî ve amcası Ubeyd, Horasanlı’nın şeyhlerindendir; ve Ca‘fer b. Muhammed b. **قَضاءٍ** , Ebû Müslim el-Keccî’den.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**القاضِي**: işleri kesen, onları sağlamlaştıran kimsedir; cem‘i **قُضَاةٌ**’dır.
Ve **القَضاءِ**’ın cem‘i: **أَقْضِيَةٌ**’dır.
Ve **القضِيَّةِ**’nin cem‘i: **القَضايَا** , **فَعالَى** üzere; aslı **فَعائِل**’dir.
**واسْتَقْضاهُ السُّلْطانُ**: onu **للقَضاءِ** için istedi.
**والمُقاضاةُ**: **القَضاءِ**’dan bir **مُفاعَلَة**dır

Ayırma ve hüküm mânasında.
**وقاَضاهُ**: onu **القاضِي**’ye götürüp dava etti; ve bir mal üzerine: onun üzerinde onunla sulh yaptı. Ve her ne ki işi sağlamlaştırıldı ve tamamlandı yahut vacip kılındı yahut bildirildi yahut yürürlüğe kondu yahut imza edildi: artık o **قُضِيَ** olmuştur. Ve bu vecihlerin hepsi hadislerde gelmiştir.
**والقَضَاءُ**: iştir; ondan: ﴿**فاقْضِ** ما أَنْتَ **قاضٍ**﴾.
**وقَضاهُ**: işinden boşaldı; ondan **قَضَيْتُ حاجَتِي**: ve **قَضَى** عليه الموتَ, yani onu tamamladı. Ve falan namazını **قَضَى**: ondan boşaldı; ve gözyaşını **قَضَى**: başında olanın hepsini çıkardı; Evs dedi:

Yoksa çok ağlamak, **يَقْضِ عَبْرَتَه** etmemiş
Sevgililer ardından, ayrılık gününde mazur mudur?

**وقَضَى** adam **تَقْضِيَةً**: öldü; İbn Berrî, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:

Eğer şahıs içinde serap onu sallarsa, gözlerini kapadı
Üzerine, **المُقَضِّي**’nin göz kapaması gibi, onun ceylanları

Ve denir: **قَضَى عليَّ وقَضَانِي** , cer harfini düşürerek; Kilâbî dedi:

İnler de onda olan tutkunluğu açığa vurur
Ve gizlerim ki, keder olmasaydı, **لقَضانِي**

**وقُضِيَ الأَمْرُ**: yani onların helâki tamamlandı.
Ve her ne sağlamlaştırıldıysa, o **قُضِيَ** olmuştur. Dersin: **قَضَيْتُ** bu elbiseyi kalın; ve **قَضَيْتُ** geniş bir ev: yani onun işini sağlamlaştırdım; bu mecazdır.
Ve adam **قَضُوَ** , **ككَرُمَ** gibi: onun **قَضاؤُه** güzel oldu.
**والقَواضِي**: ölümlerdir.
Cevherî dedi: **قَضَّوا** aralarında ölümler, şeddeli; yani onları yürürlüğe koydular.

**وقَضَّى** **اللُّبانَةَ** da şeddeli; ve **قَضَاها** hafifletmeyle; bir mânada.
**وتَقاضَيْته** hakkımı **فَقَضَانِي**: yani ondan istedim de bana verdi; yahut onunla karşılıklı cezalaştım da o bana cezasını verdi.
**واقْتَضَيْتُ** malımı ondan: yani onu aldım ve kabzettim.
**والقِضَةُ** , **عِدةٍ** gibi: **تحْلاق اللِّمَمِ** vak‘asının olduğu bir yerdir. Musannif onu, İbn Düreyd’e tâbi olarak, **الضَّاد** harfinde şeddeli zikretti. Ve **ذُو قِضِين**: bir yerdir; Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:

Evi tanıdım; yıllarca ıssız kalmış
Zeyneb için, **بذي قِضِينا**’da konakladığı vakit

**وقضى** adam: **القَضاةَ**’ya reis oldu ve onları geçti; bunu İbn Hâlaveyh hikâye etti.
**وقَضَّى** , şeddeli: **القَضَى**’yı yedi; o, kuru üzüm çekirdekleridir; Ebû ‘Amr’dan ve.
**ودارُ القَضاءِ**: emirlik evidir.
Keremin gerektirdiği şeyi **يَقْتَضِيَه** yap ve **الاقْتِضاءَ**yı, yani talebi, kolaylaştır.
Ebû Ali el-Kâlî dedi: **قضياءُ** , **فعلال** misali üzere, **قضييت**’ten bir isimdir.
El-Kisâî dedi: Eğer **القاف**’ı fetha ile okursan, o isimdir; eğer onu kesre ile okursan, o masdardır ve o başka bir misaldir.
İbnü’l-Enbârî dedi: onu tefsir etmedi.
Ebû Ali dedi: **قضييت**’in aslı **قَضَضْت**’tır; iki **الضاد**’dan iki **ياء** bedel kıldılar ve sâkin olan birinci **الضَّاد**’ı bıraktılar; ondan **فعلال** bina edince **قضياياً** oldu; sonra sâkin bir **أَلِف**’ten sonra uçta vâki olduğu için son **ياء**’dan bir **هَمْزة** bedel kıldılar; böylece **قضياء** oldu.
**والقُضْيانُ** , **عُثْمان** gibi: **القَضاءِ** mânasında, avamca bir lügattir.

Ve **القَضائِيُّ** Senkar: bir muhaddistir.
**واقْتَضَى** iş, vücûbu: ona delâlet etti.
Ve onların sözü: “لا **أَقْضى** منه العَجَبَ”; el-Asma‘î dedi: ancak menfî olarak kullanılır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: قضى

قَضَى
1 قَضَى ذ He finished a thing entirely, by word, or by deed. This is the primary meaning. (Bd, ii. 111.) By word, as in وَقَضَى رَبُّكَ (Idem, ibid.) And thy Lord hath commanded decisively. (Idem, xvii. 24.) And by deed, as in فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ [Kur, xli. 11, And he completed them seven heavens]. (Idem, ii. 11.) ― -b2- And He (God) desired a thing so as to necessitate its being. (Idem, ii. 11.) ― -b3- اـِذَا قَضَى أَمْرًا, [Kur, ii. 111,] When He (God) desireth a thing to be. (Bd, Jel.) ― -b4- [Thus it signifies He decreed  a thing; ordained it; pronounced it; or decided it judicially.] ― -b5- قَضَى عَلَيْهِ, aor. قَضِىَ , inf. n. قَضَآءٌ &c., He decided judicially, or judged, against him; and بَيْنَ الخَصْمَيْنِ between the two litigants. (TA.) See قَدْرٌ. ― -b6- [He completed; accomplished; or fully performed; a thing.] ― -b7- قَضَى He attained, or obtained, or accomplished, his want. (Msb.) ― -b8- [He paid, discharged, or satisfied, a debt, due, claim, or demand.] ― -b9- قَضَيْتُهُ حَقَّهُ I gave him [or paid him] his due, (Msb,) fully. (Har, p. 22.) ― -b10- قَضَى عَنْهُ (S, K, in art. جزى, &c.) He, or it, payed; or made, or gave, or rendered, satisfaction; for him. (TK in that art.) And followed by شَيْئًا [He paid a thing for him, or in his stead; gave, or rendered, it as a satisfaction; lit. and fig.] (S, TA in that art., and Bd in ii. 45.) See جَزَى عَنْهُ; and see a verse cited voce دَانَ, in art. دين. ― -b11- He finished doing a thing: he finished his prayer. (TA.) He performed, fulfilled, or accomplished, the pilgrimage, syn. أَدَّى, (Msb,) and the religions rites and ceremonies of the pilgrimage, (Bd, Jel in ii. 196,) syn. قَضَىَ بِهِ. (Jel, ibid, Msb.) ― -b12- You also say, حَكَمَ بِهِ He decreed it; &c.; like حَكَمَ بِهِ: see an ex. voce سُلْطَانٌ. ― -b13- قَوْلُهُ مَمَّا يَقْضِى العَجَبَ [His saying such a thing is of the things that induce wonder in the utmost degree]. (TA in art. جلب.) See Har, p. 22. ― -b14- وَقَضَيْنَا اـِلَى بَنِى اـِسرائِيلَ (Kur, xvii. 4): see اـِلَى. ― -b15- قَضُوَ: see غَزُوَ, and هَيُؤَ, and بُطُآنَ; and see طَمُعَ in the S.

قَاضَاهُ
3 قَاضَاهُ ذ He cited him before a judge. (TA.)

5 تَقَضَّىَ see 7.

تَقاَضَاهُ الدَّيْنَ
6 تَقاَضَاهُ الدَّيْنَ ذ He took, or received, from him the debt. (M, K.) ― -b2- See 10. ― -b3- And see تَشَارَيَا.

انقضى
7 انقضى ذ and ↓ تقضّى It passed away; came to an end, or to nought; became cut off. (K, TA.)

اِقْتَضَى كَذَا
8 اِقْتَضَى كَذَا ذ It required such a thing: it required the inference of such a thing: it necessarily implied, or involved, such a thing as its consequence or concomitant; it required such a thing to be conceded; it necessitated such a thing. ― -b2- اِقْتَضَاهُ حَقَّهُ He demanded of him his due. (MA.) ― -b3- اـِقْتَضَيْتُ مِنْهُ حَقِّى I took, or received, from him my due. (Mgh, Msb.)

اِسْتَقْضَيْتَهُ
10 اِسْتَقْضَيْتَهُ ذ I demanded of him the giving [or payment] of my due, (Msb, K, *) or debt; (K;) and in like manner دَيْنِى ↓ تَقَاضَيْتُهُ and بِدَيْنِى. (Mgh.)

قَضَآءٌ
قَضَآءٌ ذ a term of the law; opposed to أَدَآءٌ, which see: and see an ex. cited voce صَحَّ. ― -b2- A decree; an ordinance; a sentence, or a judicial decision. See عُودٌ, حُكْمٌ and دِينٌ. ― -b3- قَضَآءٌ The exercise of the office of a kلdee. [You say] القَضَآءُ جَمْرٌ [meaning, the exercise of the office of a Kلdee is one that often leads to hell]. (L, art. عود.)

قَضِيَّةٌ
قَضِيَّةٌ ذ A thing; an affair; a matter; a case; an event; an action: significations well known, but not found by me in any classical writing, nor in any lexicon, excepting as implied when the word is used in explanations: syn. أَمْرٌ and شَأْنٌ. ― -b2- A case of law. (L in art. جهد.) ― -b3- قَضِيَّةٌ كُلِّيَّةٌ [A universal or general prescript, rule, or canon]. (Kull, voce قَاعِدَة, p. 290; KT, in explanation of the same word.) ― -b4- قَضِيَّةٌ in logic, A proposition.

مُقْتَضَى
مُقْتَضَى ذ [Exigence.] ― -b2- مُقْتَضَى اللَّفْظِ That which the word, or expression, indicates. (ElFلrلbee, Msb, voce مُعْنًى.)

##### Türkçe

**قَضَى**
1 **قَضَى** ذ Bir şeyi sözle veya fiille bütünüyle bitirdi. Bu, aslî mânadır. (Bd, ii. 111.) Sözle: **وَقَضَى رَبُّكَ**’da olduğu gibi. (Idem, ibid.) “Ve Rabbin kesin olarak emretti.” (Idem, xvii. 24.) Fiille: **فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ**’ta olduğu gibi [Kur, xli. 11, “Ve onları yedi gök olarak tamamladı”]. (Idem, ii. 11.) ― -b2- Ve O (Allah) bir şeyi, onun var olmasını gerekli kılacak şekilde diledi. (Idem, ii. 11.) ― -b3- **اـِذَا قَضَى أَمْرًا**, [Kur, ii. 111,] O (Allah) bir şeyin olmasını dilediği zaman. (Bd, Jel.) ― -b4- [Böylece “bir şeyi takdir etti; onu emretti; onu hükme bağladı; yahut onu kazâen karara bağladı” mânasına gelir.] ― -b5- **قَضَى عَلَيْهِ**, muzârîsi **قَضِىَ**, mastarı **قَضَآءٌ** vb., Ona karşı kazâen karar verdi yahut hükmetti; ve **بَيْنَ الخَصْمَيْنِ** iki davacı arasında. (TA.) **قَدْرٌ**’e bak. ― -b6- [Bir şeyi tamamladı; gerçekleştirdi; yahut bütünüyle yerine getirdi.] ― -b7- **قَضَى** İhtiyacına ulaştı, yahut onu elde etti, yahut onu gerçekleştirdi. (Msb.) ― -b8- [Bir borcu, vadesi gelmiş şeyi, alacağı yahut talebi ödedi, ifa etti yahut karşıladı.] ― -b9- **قَضَيْتُهُ حَقَّهُ** Ona hakkını verdim [yahut ödedim], (Msb,) tam olarak. (Har, p. 22.) ― -b10- **قَضَى عَنْهُ** (S, K, md. **جزى**, vb.) O, yahut o (şey), onun için ödedi; yahut onun için tatmin sağladı; (TK o maddede.) Ve **شَيْئًا** ile geldiğinde: [Onun için yahut onun yerine bir şeyi ödedi; onu bir tatmin olarak verdi yahut yerine getirdi; hakikî ve mecazî.] (S, TA o maddede, ve Bd ii. 45’te.) **جَزَى عَنْهُ**’ye bak; ve md. **دين**’de, **دَانَ** maddesinde zikredilen bir beyte bak. ― -b11- Bir şeyi yapmayı bitirdi: namazını bitirdi. (TA.) Haccı yerine getirdi, eş anlamlısı **أَدَّى**, (Msb,) ve haccın dinî menâsik ve merasimlerini (Bd, Jel ii. 196’da) eş anlamlısı **قَضَىَ بِهِ**. (Jel, ibid, Msb.) ― -b12- Sen ayrıca **حَكَمَ بِهِ** dersin: onu hükme bağladı; vb.; **حَكَمَ بِهِ** gibi: **سُلْطَانٌ** maddesinde bir örneğe bak. ― -b13- **قَوْلُهُ مَمَّا يَقْضِى العَجَبَ** [Onun böyle bir şey söylemesi, hayreti en ileri derecede gerektiren şeylerdendir]. (TA md. **جلب**’de.) Har, p. 22’ye bak. ― -b14- **وَقَضَيْنَا اـِلَى بَنِى اـِسرائِيلَ** (Kur, xvii. 4): **اـِلَى**’ya bak. ― -b15- **قَضُوَ**: **غَزُوَ**’ya ve **هَيُؤَ**’ya ve **بُطُآنَ**’a bak; ve S’de **طَمُعَ**’a bak.

**قَاضَاهُ**
3 **قَاضَاهُ** ذ Onu bir hâkimin huzuruna çağırdı. (TA.)

5 **تَقَضَّىَ** 7’ye bak.

**تَقاَضَاهُ الدَّيْنَ**
6 **تَقاَضَاهُ الدَّيْنَ** ذ Ondan borcu aldı yahut teslim aldı. (M, K.) ― -b2- 10’a bak. ― -b3- Ve **تَشَارَيَا**’ya bak.

**انقضى**
7 **انقضى** ذ ve aşağıdaki **تقضّى** Geçip gitti; sona erdi yahut yok oldu; kesildi. (K, TA.)

**اِقْتَضَى كَذَا**
8 **اِقْتَضَى كَذَا** ذ Böyle bir şeyi gerektirdi: böyle bir şeyin istidlâlini gerektirdi: neticesi yahut lâzımı olarak böyle bir şeyi zorunlu olarak ima etti yahut içerdi; böyle bir şeyin kabul edilmesini gerektirdi; böyle bir şeyi zorunlu kıldı. ― -b2- **اِقْتَضَاهُ حَقَّهُ** Ondan hakkını talep etti. (MA.) ― -b3- **اـِقْتَضَيْتُ مِنْهُ حَقِّى** Ondan hakkımı aldım yahut teslim aldım. (Mgh, Msb.)

**اِسْتَقْضَيْتَهُ**
10 **اِسْتَقْضَيْتَهُ** ذ Ondan hakkımın verilmesini [yahut ödenmesini] talep ettim, (Msb, K, *) yahut borcumu; (K;) ve aynı şekilde **دَيْنِى** ile aşağıdaki **تَقَاضَيْتُهُ** ve **بِدَيْنِى**. (Mgh.)

**قَضَآءٌ**
**قَضَآءٌ** ذ Fıkıh terimi; karşıtı **أَدَآءٌ**’dur; ona bak: ve **صَحَّ** maddesinde zikredilen bir örneğe bak. ― -b2- Bir hüküm; bir nizam; bir hüküm cümlesi yahut kazâî karar. **عُودٌ**, **حُكْمٌ** ve **دِينٌ**’e bak. ― -b3- **قَضَآءٌ** Bir kâdîlik görevini icra etme. [Sen dersin:] **القَضَآءُ جَمْرٌ** [mânası: kâdîlik görevini icra etmek, çoğu kez cehenneme götüren bir şeydir]. (L, md. **عود**.)

**قَضِيَّةٌ**
**قَضِيَّةٌ** ذ Bir şey; bir iş; bir mesele; bir hâdise; bir olay; bir fiil: mânaları meşhur; fakat kelime açıklamalarda kullanıldığında ima edilenler dışında, klasik bir yazıda da, hiçbir sözlükte de benim tarafımdan bulunmadı: eş anlamlısı **أَمْرٌ** ve **شَأْنٌ**. ― -b2- Bir hukuk davası. (L md. **جهد**’de.) ― -b3- **قَضِيَّةٌ كُلِّيَّةٌ** [Küllî yahut genel bir kaide, kural yahut kanun]. (Kull, **قَاعِدَة** maddesi, p. 290; KT, aynı kelimenin açıklamasında.) ― -b4- **قَضِيَّةٌ** mantıkta: Bir önerme.

**مُقْتَضَى**
**مُقْتَضَى** ذ [Gereklilik.] ― -b2- **مُقْتَضَى اللَّفْظِ** Lafzın yahut ifadenin delâlet ettiği şey. (ElFلrلbee, Msb, **مُعْنًى** maddesi.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَضَى
قَضَى I ( n. ac. قَضْي [ 1 ] ,  قَضَآء [ 22A ] ,

قَضِيَّة
قَضِيَّة [ 25t ] )
a.  [ Bain ], Judged, decided between.

b.  [ 'Ala ], Decided against, condemned.

c.  [ La ], Judged, decided, pronounced, gave sentence in favour of.

d.  ( n. ac. قَضَاْي 22A ), Judged, adjudicated, adjudged; decided, settled; disposed of; determined.

e.  [ acc. &  'Ala ], Ordered, prescribed, bade to,

f.  Fulfilled, discharged ( obligation ); paid, settled ( debt ); executed ( order ); satisfied ( need ).

g.  [ acc. &  Ila ], Related, told, communicated to; explained to.

h.  Died.

i.  [ 'Ala ], Killed, slew; exterminated.

j.  [ Min ], Satisfied.

قَضَّيَ
قَضَّيَ II ,
a.  Accomplished, executed, fulfilled; achieved, performed; completed.

b.  Made judge, cadi.

c.  [ acc. &  Bain ], Sent upon ( afflictions: God ).

قَاْضَيَ
قَاْضَيَ III ,
a.  Summoned before the judge.

تَقَضَّيَ
تَقَضَّيَ V ,
a.  Pass. of II ( a ).

b.  Swooped down ( bird ).

تَقَاْضَيَ
تَقَاْضَيَ VI ,
a.  Went to law.

b.  Demanded, claimed payment of.

اِنْقَضَيَ
اِنْقَضَيَ VII ,
a.  Pass. of II ( a ).

اِقْتَضَيَ
اِقْتَضَيَ VIII ,
a.  Exacted, required, necessitated.

b.  see VI (b) .

اِسْتَقْضَيَ
اِسْتَقْضَيَ X ,
a.  Asked to judge, decide.

b.  [ pass. ], Was appointed judge.

قَضًى
قَضًى [ 4 ],
a.  Judgment; sentence; decision.

b.  Decree; command, order.

c.  Fate, destiny; fatality.

d.  Accomplishment, execution, fulfilment; completion, consummation.

قَاضٍ
قَاضٍ ( قَاضِي ) [ 21 ] , ( pl. قُضَاة [ 9tA ] ),
a.  Cadi, judge; arbitrator, umpire.

b.  Accomplisher, fulfiller.

قَاضِيَة
قَاضِيَة [ 21t ],
a.  fem. of قَاْضِي 21 .

b.  Death.

قَضَآء
قَضَآء [ 22A ] , ( pl. أَقْضِيَة [ 15t ] ),
a.  see 4 .

قَضِيّ
قَضِيّ [ 25 ],
a.  Judging, deciding; decisive; decided.

b.  see 21t (b) .

قَضِيَّة
قَضِيَّة [ 25t ] , ( pl. قَضَيَا ),
a.  see 4 (a) , ( b ).

c.  Event; accident.

d.  Case; affair, matter.

e.  Proposition, thesis.

f.  Law-suit.

قَضَّآء
قَضَّآء [ 28A ],
a.  Judge, arbitrator, arbiter.

مَقْضِيّ
مَقْضِيّ [ N. P.
a.  I], Judged, adjudged; settle, decided.

b.  Accomplished, executed, fulfilled; consummated, finished.

اِنْقِضَآء
اِنْقِضَآء [ N. Ac.
a.  VII],  see 4 (d) .

مُقْتَضًى
مُقْتَضًى [ N. P.
a.  VIII], Required; requisite, necessary.

اِقْتِضَآء
اِقْتِضَآء [ N. Ac.
a.  VIII], Claim, demand; requisition, requirement; exigency, exigence.

b.  Suitability, fitness.

بِمُقْتَضَى
بِمُقْتَضَى
a.  Conformably to; in accordance with.

قَاضِي القُضَاة
قَاضِي القُضَاة
a.  Supreme judge; chief justice.

b.  God.

قَضَى أَجَلَهُ
قَضَى أَجَلَهُ قَضَى نَجْبَهُ
a.  He died.

قَضَى مِنْهُ العَجَب
قَضَى مِنْهُ العَجَب
a.  He was astonished, he marvelled at it.

قِضَة
قِضَة ( pl. قِضًى ,  قِضَات ),
a.  A certain bitter plant.

##### Türkçe

**قَضَى**
**قَضَى** I ( n. ac. **قَضْي** [ 1 ] ,  **قَضَآء** [ 22A ] ,

**قَضِيَّة**
**قَضِيَّة** [ 25t ] )
a.  [ Bain ], arasında hükmetti, karar verdi.

b.  [ 'Ala ], aleyhine karar verdi, mahkûm etti.

c.  [ La ], lehine hükmetti, karar verdi, hüküm verdi, lehine hüküm verdi.

d.  ( n. ac. **قَضَاْي** 22A ), hükmetti, yargıladı, hüküm verdi; karar verdi, halletti; bertaraf etti; belirledi.

e.  [ acc. &  'Ala ], (şunu) emretti, farz kıldı, buyurdu.

f.  (yükümlülüğü) yerine getirdi, ifa etti; (borcu) ödedi, kapattı; (emri) icra etti; (ihtiyacı) giderdi.

g.  [ acc. &  Ila ], (şunu) (ona) nakletti, anlattı, iletti; (ona) açıkladı.

h.  öldü.

i.  [ 'Ala ], öldürdü, katletti; kökünü kazıdı.

j.  [ Min ], tatmin oldu.

**قَضَّيَ**
**قَضَّيَ** II ,
a.  gerçekleştirdi, icra etti, yerine getirdi; başardı, yaptı; tamamladı.

b.  kadı, hâkim yaptı.

c.  [ acc. &  Bain ], (belâları: Allah) (üzerine) gönderdi.

**قَاْضَيَ**
**قَاْضَيَ** III ,
a.  hâkimin huzuruna çağırdı.

**تَقَضَّيَ**
**تَقَضَّيَ** V ,
a.  II ( a )’nın meçhûlü.

b.  (kuş) dalış yaptı.

**تَقَاْضَيَ**
**تَقَاْضَيَ** VI ,
a.  dava etti, mahkemeye gitti.

b.  (ödemeyi) talep etti, (ödemeyi) istedi.

**اِنْقَضَيَ**
**اِنْقَضَيَ** VII ,
a.  II ( a )’nın meçhûlü.

**اِقْتَضَيَ**
**اِقْتَضَيَ** VIII ,
a.  (bir şeyi) zorunlu kıldı, gerektirdi, icap ettirdi.

b.  VI (b)’ye bak.

**اِسْتَقْضَيَ**
**اِسْتَقْضَيَ** X ,
a.  hükmetmesini, karar vermesini istedi.

b.  [ pass. ], kadı tayin edildi.

**قَضًى**
**قَضًى** [ 4 ],
a.  hüküm; karar; hüküm cümlesi.

b.  ferman; emir, buyruk.

c.  kader, yazgı; kaçınılmazlık.

d.  gerçekleştirme, icra, yerine getirme; tamamlama, ikmal.

**قَاضٍ**
**قَاضٍ** ( **قَاضِي** ) [ 21 ] , ( pl. **قُضَاة** [ 9tA ] ),
a.  kadı, hâkim; hakem, arabulucu.

b.  yerine getiren, ifa eden.

**قَاضِيَة**
**قَاضِيَة** [ 21t ],
a.  **قَاْضِي** 21’in müennesi.

b.  ölüm.

**قَضَآء**
**قَضَآء** [ 22A ] , ( pl. **أَقْضِيَة** [ 15t ] ),
a.  4’e bak.

**قَضِيّ**
**قَضِيّ** [ 25 ],
a.  hükmeden, karar veren; kesin; karara bağlanmış.

b.  21t (b)’ye bak.

**قَضِيَّة**
**قَضِيَّة** [ 25t ] , ( pl. **قَضَيَا** ),
a.  4 (a) , ( b )’ye bak.

c.  olay; kaza.

d.  dava; iş, mesele.

e.  önerme, tez.

f.  dava (mahkeme davası).

**قَضَّآء**
**قَضَّآء** [ 28A ],
a.  hâkim, hakem, hüküm verici.

**مَقْضِيّ**
**مَقْضِيّ** [ N. P.
a.  I], hükmedilmiş, hakkında hüküm verilmiş; halledilmiş, karara bağlanmış.

b.  gerçekleştirilmiş, icra edilmiş, yerine getirilmiş; tamamlanmış, bitmiş.

**اِنْقِضَآء**
**اِنْقِضَآء** [ N. Ac.
a.  VII],  4 (d)’ye bak.

**مُقْتَضًى**
**مُقْتَضًى** [ N. P.
a.  VIII], gerekli; gerek, zorunlu.

**اِقْتِضَآء**
**اِقْتِضَآء** [ N. Ac.
a.  VIII], talep, istek; requisition, requirement; zorunluluk, ihtiyaç.

b.  uygunluk, elverişlilik.

**بِمُقْتَضَى**
**بِمُقْتَضَى**
a.  -e uygun olarak; -e göre.

**قَاضِي القُضَاة**
**قَاضِي القُضَاة**
a.  başkadı; başyargıç.

b.  Allah.

**قَضَى أَجَلَهُ**
**قَضَى أَجَلَهُ قَضَى نَجْبَهُ**
a.  öldü.

**قَضَى مِنْهُ العَجَب**
**قَضَى مِنْهُ العَجَب**
a.  şaşırdı, ona hayret etti.

**قِضَة**
**قِضَة** ( pl. **قِضًى** ,  **قِضَات** ),
a.  belirli bir acı bitki.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قضي
قَضَى - يَقْضِي، قُضِيَ - يُقْضَى - قَاضِي - قَاضِيَة - مَقْضِيّ
قَضَى - يَقْضِي + كائن + شيئاً أو أمراً أو أجلاً: يُتِمُّ عمله وفعله، ويُنَفِّذه: يضع في التنفيذ أمراً أحكمه واختاره: يضع في التنفيذ برنامج عمل مؤلف من مجموعة أفعال ذات ترتيب زماني مكاني محدد (Excution)
قَضَى + كائن +  أمراً  أو شيئاً: (بالماضي): اختار وفعل ونفذ وانتهى من تنفيذ أمر أو عمل
قَضَى + كائن + أجلاً: نفذ الأجل أو المهلة وانتهت
يَقْضِي + كائن + شيئاً أو أمراً (حاضر): يضع أمراً  اختاره للتنفيذ ويبدأ في تنفيذه  ولكنه لم ينته بعد
قَضَى - يَقْضِي + كائن + شيئاً أو أمراً أو أجلاً + إلى كائن: يُحَوِّل تنفيذ العمل أو الأمر أو الأجل إلى كائن
قضى إليه الأمر: جعل الأمر يتحول إليه لينفذه ويحسب عليه
قضى إليه الأجل: جعل الأجل يتحول إليه ليحسب عليه وينفذ ويمضي
قَضَى - يَقْضِي + كائن + على كائن + شيئاً أو أمراً : نفذ الأمر عليه: جعل الأمر يتنفذ عليه ويصيبه
قضى عليه - قضى عليه الموت: نَفَّذ فيه أمر الموت: أمر الموت لكل بشر مكتوب ويحتاج فقط لمن يضعه في التنفيذ فيقع الموت، وهذا معنى قضى عليه الموت أي نفذ فيه أمر الموت، أي فعل الأفعال التي ستجعله يموت، فأماته
قَضَى - يَقْضِي + كائن + بين كائنين أو أكثر + بالحق أو بالقسط: يضع الفعل لينفذ بين كائنين يشتركان بالتنفيذ، فينسق بينهما لينفذ كل منهما جزءاً دون خلاف أو تعارض أو خصومة: يضع للتنفيذ برنامج عمل مشترك ينسق بين فاعلين أو أكثر، ومؤلف من مجموعة أفعال ذات ترتيب زماني مكاني محدد
قُضِيَ - يُقْضَى: مبني للمجهول من " قَضَى - يَقْضِي "
قاضي: اسم فاعل صفة مشبهة من " قَضَى - يَقْضِي " : الفاعل المنفذ
قاضية: مؤنث "قاضي ": وهي كذلك اسم فاعل مرة: حالة ونوع خاص معلوم من الفاعل
مَقْضِيَ - مقضياَ: اسم مفعول من " قَضَى - يَقْضِي ": أصلها " مقضوي": الذي تم وانتهى قضاؤه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العمل والصنع والإنتاج"، وهي:
عَمِلَ - يَعْمَلُ، فَعَلَ - يَفْعَلُ، أجَلَ - يَأجُلُ، صَنَعَ - يَصْنَع، جَعَلَ - يَجْعَلُ، قَضَى - يَقْضِي
1) قَضى - يَقْضي + كائن + شيئاً أو أمراً أو أجلاً
شيئاً
 	﴿قالوا لن نؤثرك على ما جاءنا من البينات والذي فطرنا فاقض ما أنت قاض إنما تقضي هذه الحياة الدنيا (72)﴾ طه
 	﴿فقضاهن سبع سماوات في يومين وأوحى في كل سماء أمرها وزينا السماء الدنيا بمصابيح وحفظا ذلك تقدير العزيز العليم(12)﴾ فصلت
 	﴿ثم ليقضوا تفثهم وليوفوا نذورهم وليطوفوا بالبيت العتيق(29)﴾ الحج
 	﴿وإذ تقول للذي أنعم الله عليه وأنعمت عليه أمسك عليك زوجك واتق الله وتخفي في نفسك ما الله مبديه وتخشى الناس والله أحق أن تخشاه فلما قضى زيد منها وطرا زوجناكها لكي لا يكون على المؤمنين حرج في أزواج أدعيائهم إذا قضوا منهن وطرا وكان أمر الله مفعولا(37)﴾ الأحزاب
 	﴿ولما دخلوا من حيث أمرهم أبوهم ما كان يغني عنهم من الله من شيء إلا حاجة في نفس يعقوب قضاها وإنه لذو علم لما علمناه ولكن أكثر الناس لا يعلمون(68)﴾ يوسف
 	﴿فإذا قضيتم الصلاة فاذكروا الله قياما وقعودا وعلى جنوبكم فإذا اطمأننتم فأقيموا الصلاة إن الصلاة كانت على المؤمنين كتابا موقوتا(103)﴾ النساء ﴿فإذا قضيت الصلاة فانتشروا في الأرض وابتغوا من فضل الله واذكروا الله كثيرا لعلكم تفلحون(10)﴾ الجمعة
 	وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنْ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ(29) } الأحقاف
 	﴿فإذا قضيتم مناسككم فاذكروا الله كذكركم آباءكم أو أشد ذكرا فمن الناس من يقول ربنا آتنا في الدنيا وما له في الآخرة من خلاق(200)﴾ البقرة
أمراً
إذا قضى أمرا: ( ماضي: الأمر قد قضي وانتهى )
 ﴿هو الذي يحي ويميت فإذا قضى أمرا فإنما يقول له كن فيكون(68)﴾ غافر ﴿بديع السماوات والأرض وإذا قضى أمرا فإنما يقول له كن فيكون(117)﴾ البقرة
 	﴿قالت رب أنى يكون لي ولد ولم يمسسني بشر قال كذلك الله يخلق ما يشاء إذا قضى أمرا فإنما يقول له كن فيكون(47)﴾ آل عمران ﴿ما كان لله أن يتخذ من ولد سبحانه إذا قضى أمرا فإنما يقول له كن فيكون(35)﴾ مريم
 	﴿وما كان لمؤمن ولا مؤمنة إذا قضى الله ورسوله أمرا أن يكون لهم الخيرة من أمرهم ومن يعص الله ورسوله فقد ضل ضلالا مبينا(36)﴾ الأحزاب
 	﴿وقضى ربك ألا تعبدوا إلا إياه وبالوالدين إحسانا إما يبلغن عندك الكبر أحدهما أو كلاهما فلا تقل لهما أف ولا تنهرهما وقل لهما قولا كريما(23)﴾ الإسراء
 	﴿وقضينا إلى بني إسرائيل في الكتاب لتفسدن في الأرض مرتين ولتعلن علوا كبيرا(4)﴾الإسراء
قضي الأمر ( تم وانتهى)
 ﴿وأنذرهم يوم الحسرة إذ قضي الأمر وهم في غفلة وهم لا يؤمنون(39)﴾ مريم ﴿هل ينظرون إلا أن يأتيهم الله في ظلل من الغمام والملائكة وقضي الأمر وإلى الله ترجع الأمور(210)﴾ البقرة
 	﴿وقال الشيطان لما قضي الأمر إن الله وعدكم وعد الحق ووعدتكم فأخلفتكم وما كان لي عليكم من سلطان إلا أن دعوتكم فاستجبتم لي فلا تلوموني ولوموا أنفسكم ما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي إني كفرت بما أشركتموني من قبل إن الظالمين لهم عذاب أليم(22)﴾ إبراهيم
 	﴿ياصاحبي السجن أما أحدكما فيسقي ربه خمرا وأما الآخر فيصلب فتأكل الطير من رأسه قضي الأمر الذي فيه تستفتيان (41)﴾ يوسف
 	﴿وقيل ياأرض ابلعي ماءك وياسماء أقلعي وغيض الماء وقضي الأمر واستوت على الجودي وقيل بعدا للقوم الظالمين(44)﴾ هود
ليقضي الله أمرا ( الأمر لم يقضه بعد، ولكن الحادثة المذكورة شرط قضاء الأمر)
 ﴿إذ أنتم بالعدوة الدنيا وهم بالعدوة القصوى والركب أسفل منكم ولو تواعدتم لاختلفتم في الميعاد ولكن ليقضي الله أمرا كان مفعولا ليهلك من هلك عن بينة ويحيا من حي عن بينة وإن الله لسميع عليم(42)﴾ الأنفال ﴿وإذ يريكموهم إذ التقيتم في أعينكم قليلا ويقللكم في أعينهم ليقضي الله أمرا كان مفعولا وإلى الله ترجع الأمور(44)﴾ الأنفال
لقضي الأمر : ( الأمر  لم يقضه بعد ، ولكن الحادثة المذكورة شرط قضاء الأمر)
 ﴿وقالوا لولا أنزل عليه ملك ولو أنزلنا ملكا لقضي الأمر ثم لا ينظرون(8)﴾ الأنعام ﴿قل لو أن عندي ما تستعجلون به لقضي الأمر بيني وبينكم والله أعلم بالظالمين(58)﴾ الأنعام
 	﴿ولو يعجل الله للناس الشر استعجالهم بالخير لقضي إليهم أجلهم فنذر الذين لا يرجون لقاءنا في طغيانهم يعمهون(11)﴾ يونس
 	{ كلا لما يقض ما أمره (23)  عبس
أجلاَ
 ﴿هو الذي خلقكم من طين ثم قضى أجلا وأجل مسمى عنده ثم أنتم تمترون(2)﴾ الأنعام
 	﴿قال ذلك بيني وبينك أيما الأجلين قضيت فلا عدوان علي والله على ما نقول وكيل(28)﴾ القصص ﴿فلما قضى موسى الأجل وسار بأهله آنس من جانب الطور نارا قال لأهله امكثوا إني آنست نارا لعلي آتيكم منها بخبر أو جذوة من النار لعلكم تصطلون(29)﴾ القصص
 	﴿من المؤمنين رجال صدقوا ما عاهدوا الله عليه فمنهم من قضى نحبه ومنهم من ينتظر وما بدلوا تبديلا(23)﴾ الأحزاب
 	﴿وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جرحتم بالنهار ثم يبعثكم فيه ليقضى أجل مسمى ثم إليه مرجعكم ثم ينبئكم بما كنتم تعملون(60)﴾ الأنعام
2) قَضى - يَقْضي + كائن + شيئاً أو أمراً أو أجلاً + إلى كائن
اقضوا إلي : ( الطلب بتنفيذ الأمر الذي أجمعوا عليه)
شيئاً
 ﴿واتل عليهم نبأ نوح إذ قال لقومه ياقوم إن كان كبر عليكم مقامي وتذكيري بآيات الله فعلى الله توكلت فأجمعوا أمركم وشركاءكم ثم لا يكن أمركم عليكم غمة ثم اقضوا إلي ولا تنظروني(71)﴾ يونس
يقضى مأمور الأمر ( الأمر يأخذ مجراه في التنفيذ  ولم ينته بعد )
 ﴿فتعالى الله الملك الحق ولا تعجل بالقرآن من قبل أن يقضى إليك وحيه وقل رب زدني علما(114)﴾ طه
أجل
لقضي إليهم أجلهم ( الأجل  لم يقضه بعد ، ولكن الحادثة المذكورة شرط قضاء الأجل)
 ﴿ولو يعجل الله للناس الشر استعجالهم بالخير لقضي إليهم أجلهم فنذر الذين لا يرجون لقاءنا في طغيانهم يعمهون(11)﴾ يونس

 ﴿وقضينا إلى بني إسرائيل في الكتاب لتفسدن في الأرض مرتين ولتعلن علوا كبيرا(4)﴾الإسراء
3) قضى + كائن + على كائن + شيئاً أو أمراً: قضينا عليه الموت
 ﴿فلما قضينا عليه الموت ما دلهم على موته إلا دابة الأرض تأكل منسأته فلما خر تبينت الجن أن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا في العذاب المهين(14)﴾ سبأ ﴿الله يتوفى الأنفس حين موتها والتي لم تمت في منامها فيمسك التي قضى عليها الموت ويرسل الأخرى إلى أجل مسمى إن في ذلك لآيات لقوم يتفكرون(42)﴾ الزمر
قضى عليه : بمعنى قضى عليه الموت  	{ والذين كفروا لهم نار جهنم لا يقضى عليهم فيموتوا ولا يخفف عنهم من عذابها كذلك نجزي كل كفور (36) ؤ فاطر ﴿ونادوا يامالك ليقض علينا ربك قال إنكم ماكثون(77)﴾ الزخرف ﴿ودخل المدينة على حين غفلة من أهلها فوجد فيها رجلين يقتتلان هذا من شيعته وهذا من عدوه فاستغاثه الذي من شيعته على الذي من عدوه فوكزه موسى فقضى عليه قال هذا من عمل الشيطان إنه عدو مضل مبين(15)﴾ القصص
4) قضى بين - يقضى بين
 ﴿ولقد بوأنا بني إسرائيل مبوأ صدق ورزقناهم من الطيبات فما اختلفوا حتى جاءهم العلم إن ربك يقضي بينهم يوم القيامة فيما كانوا فيه يختلفون(93)﴾ يونس ﴿وآتيناهم بينات من الأمر فما اختلفوا إلا من بعد ما جاءهم العلم بغيا بينهم إن ربك يقضي بينهم يوم القيامة فيما كانوا فيه يختلفون (17)﴾ الجاثية
 	﴿إن ربك يقضي بينهم بحكمه وهو العزيز العليم(78)﴾ النمل
 	﴿والله يقضي بالحق والذين يدعون من دونه لا يقضون بشيء إن الله هو السميع البصير(20)﴾ غافر
 	﴿فلا وربك لا يؤمنون حتى يحكموك فيما شجر بينهم ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجا مما قضيت ويسلموا تسليما(65)﴾ النساء
لو لا - لقضي  بين ( الأمر  لم يقضه بينهم بعد ، ولكن الحادثة المذكورة شرط قضاء الأمر بينهم )
 ﴿ولقد آتينا موسى الكتاب فاختلف فيه ولولا كلمة سبقت من ربك لقضي بينهم وإنهم لفي شك منه مريب(45)﴾ فصلت ﴿ولقد آتينا موسى الكتاب فاختلف فيه ولولا كلمة سبقت من ربك لقضي بينهموإنهم لفي شك منه مريب (110)﴾ هود
 	﴿وما تفرقوا إلا من بعد ما جاءهم العلم بغيا بينهم ولولا كلمة سبقت من ربك إلى أجل مسمى لقضي بينهم وإن الذين أورثوا الكتاب من بعدهم لفي شك منه مريب(14)﴾ الشورى ﴿وما كان الناس إلا أمة واحدة فاختلفوا ولولا كلمة سبقت من ربك لقضي بينهم فيما فيه يختلفون(19)﴾ يونس
 	﴿أم لهم شركاء شرعوا لهم من الدين ما لم يأذن به الله ولولا كلمة الفصل لقضي بينهم وإن الظالمين لهم عذاب أليم(21)﴾ الشورى
إذا - قضي  بين ( الأمر  لم يقضه بعد ، ولكن الحادثة المذكورة شرط قضاء الأمر)
 ﴿ولقد أرسلنا رسلا من قبلك منهم من قصصنا عليك ومنهم من لم نقصص عليك وما كان لرسول أن يأتي بآية إلا بإذن الله فإذا جاء أمر الله قضي بالحق وخسر هنالك المبطلون (78)﴾ غافر ﴿ولكل أمة رسول فإذا جاء رسولهم قضي بينهم بالقسط وهم لا يظلمون(47)﴾ يونس
قضي بينهم ( تم وانتهى)
 ﴿وأشرقت الأرض بنور ربها ووضع الكتاب وجيء بالنبيين والشهداء وقضي بينهم بالحق وهم لا يظلمون (69)﴾ الزمر ﴿وترى الملائكة حافين من حول العرش يسبحون بحمد ربهم وقضي بينهم بالحق وقيل الحمد لله رب العالمين إلا(75)﴾ الزمر
 	﴿وأشرقت الأرض بنور ربها ووضع الكتاب وجيء بالنبيين والشهداء وقضي بينهم بالحق وهم لا يظلمون (69)﴾ الزمر ﴿ولو أن لكل نفس ظلمت ما في الأرض لافتدت به وأسروا الندامة لما رأوا العذاب وقضي بينهم بالقسط وهم لا يظلمون (54)﴾ يونس
القاضية
 ﴿ياليتها كانت القاضية (27)﴾ الحاقة
 	﴿قالوا لن نؤثرك على ما جاءنا من البينات والذي فطرنا فاقض ما أنت قاض إنما تقضي هذه الحياة الدنيا (72)﴾ طه
مقضيا
 ﴿قال كذلك قال ربك هو علي هين ولنجعله آية للناس ورحمة منا وكان أمرا مقضيا (21)﴾ مريم ﴿وإن منكم إلا واردها كان على ربك حتما مقضيا (71)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [قضي] ق ض ي: القَضَاءُ الحكم والجمع الأقْضِيَةُ و القَضِيَّةُ مثله والدمع القَضَايَا و قَضَى يقضي بالكسر قَضَاءً أي حكم ومنه قوله تعالى ﴿وقضى ربك ألا تعبدوا إلا إياه﴾ وقد يكون بمعنى الفراغ تقول قَضَى حاجته وضربه فَقَضَى عليه أي قتله كأنه فرغ منه و قَضَى نحبه مات وقد يكون بمعنى الداء والنهاء تقول قضى دينه ومنه قوله تعالى ﴿وقضينا إلى بني اسراءيل في الكتاب﴾ وقوله تعالى ﴿وقضينا اليه ذلك الأمر﴾ أي أنهيناه اليه وأبلغناه ذلك وقال الفراء في قوله تعالى ﴿ثم اقضوا الي﴾ يعني امضوا الي كما يقال قضى فلان أي مات ومضى وقد يكون بمعنى الصنع والتقدير يقال قضاه أي صنعه وقدره ومنه قوله تعالى ﴿فقضاهن سبع سماوات في يومين﴾ ومنه القَضاءُ والقدر وباب الجميع ما ذكرناه ويقال اسْتُقْضِيَ فلان أي صير قَاضِياً و قَضَّى الأمير قاضيا بالتشديد مثل أمر أميرا و انْقَضَة الشيء و تَقَضَّى بمعنى و اقْتَضَى دينه و تَقضاضَاهُ بمعنى و قَضَّى لبانته و قَضَاهَا بمعنى و تقَضَّى البازي انقض وأصله تقضض فلما كثرت الضادات أبدلوا من إحداهن ياء
الراغب
قضى
- القضاء: فصل الأمر قولا كان ذلك أو فعلا، وكل واحد منهما على وجهين: إلهي، وبشري. فمن القول الإلهي قوله تعالى: }وقضى ربك أن لا تعبدوا إلا إياه﴿[الإسراء/23] أي: أمر بذلك، وقال:﴾وقضينا إلى بني إسرائيل في الكتاب﴿[الإسراء/4] فهذا قضاء بالإعلام والفصل في الحكم، أي: أعلمناهم وأوحينا إليهم وحيا جزما، وعلى هذا:﴾وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع﴿[الحجر/66]، ومن الفعل الإلهي قوله:﴾والله يقضي بالحق والذين يدعون من دونه لا يقضون بشيء﴿[غافر/20]، وقوله:﴾فقضاهن سبع سموات في يومين﴿[فصلت/12] إشارة إلى إيجاده الإبداعي والفراغ منه نحو:﴾بديع السموات والأرض﴿[البقرة/117]، وقوله:﴾ولولا كلمة سبقت من ربك إلى أجل مسمى لقضي بينهم﴿[الشورى/14] أي: لفصل، ومن القول البشري نحو: قضى الحاكم بكذا، فإن حكم الحاكم يكون بالقول، ومن الفعل البشري:﴾فإذا قضيتم مناسككم﴿[البقرة/200]،﴾ثم ليقضوا تفثهم وليوفوا نذورهم﴿[الحج/29]، وقال تعالى:﴾قال ذلك بيني وبينك أيما الأجلين قضيت فلا عدوان علي﴿[القصص/28]، وقال:﴾فلما قضى زيد منها وطرا﴿[الأحزاب/37]، وقال:﴾ثم اقضوا إلي ولا تنظرون﴿[يونس/71] أي: افرغوا من أمركم، وقوله:﴾فاقض ما أنت قاض﴿[طه/72]،﴾إنما تقضي هذه الحياة الدنيا{ [طه/72]، وقول الشاعر:
- 369 - قضيت أمورا ثم غادرت بعدها
(الشطر للشماخ، وعجزه:
بوائج في أكمامها لم تفتق
وهو من قصيدة له يرثي بها عمر بن الخطاب، ومطلعها:
جزى الله خيرا من أمير وباركت * يد الله في ذاك الأديم الممزق
وهو في ديوانه ص 449؛ والحماسة 1/453؛ وقيل: هي لجزء بن ضرار أخيه)
يحتمل القضاء بالقول والفعل جميعا، ويعبر عن الموت بالقضاء، فيقال: فلان قضى نحبه، كأنه فصل أمره المختص به من دنياه، وقوله: }فمنهم من قضى نحبه ومنهم من ينتظر﴿[الأحزاب/23]. قيل: قضى نذره؛ لأنه كان قد ألزم نفسه أن لا ينكل عن العدى أو يقتل، وقيل: معناه منهم من مات (انظر: أسباب النزول للواحدي ص 202)، وقال تعالى:﴾ثم قضى أجلا وأجل مسمى عنده﴿[الأنعام/2] قيل: عني بالأول: أجل الحياة، وبالثاني: أجل البعث، وقال:﴾يا ليتها كانت القاضية﴿[الحاقة/27]، وقال:﴾ونادوا يا مالك ليقض علينا ربك﴿[الزخرف/77] وذلك كناية عن الموت، وقال:﴾فلما قضينا عليه الموت ما دلهم على موته إلا دابة الأرض﴿[سبأ/14] وقضى الدين: فصل الأمر فيه برده، والاقتضاء: المطالبة بقضائه، ومنه قولهم: هذا يقضي كذا، وقوله:﴾لقضي إليهم أجلهم{ [يونس/11] أي: فرغ من أجلهم ومدتهم المضروبة للحياة، والقضاء من الله تعالى أخص من القدر؛ لأنه الفصل بين التقدير، فالقدر هو التقدير، والقضاء هو الفصل والقطع، وقد ذكر بعض العلماء أن القدر بمنزلة المعد للكيل، والقضاء بمنزلة الكيل (انظر: إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري 9/43 نقلا عن المفردات.
وقال بعضهم: القضاء: الحكم بالكليات على سبيل الإجمال في الأزل، والقدر: الحكم بوقوع الجزئيات التي لتلك الكليات على سبيل التفصيل. انظر: فتح الباري، كتاب الدعوات: التعوذ من جهد البلاء 11/149)، وهذا كما قال أبو عبيدة لعمر رضي الله عنهما لما أراد الفرار من الطاعون بالشام: أتفر من القضاء؟ قال: أفر من قضاء الله إلى قدر الله (انظر: بصائر ذوي التمييز 4/278، وهذا شطر من حديث طويل أخرجه البخاري في الطاعون، وفيه: (فنادى عمر في الناس: إني مصبح على ظهر، فأصبحوا عليه، فقال أبو عبيدة: أفرارا من قدر الله؟ فقال عمر: لو غيرك قالها يا أبا عبيدة، نعم نفر من قدر الله إلى قدر الله... ) الحديث في فتح الباري 10/179) ؛ تنبيها أن القدر ما لم يكن قضاء فمرجو أن يدفعه الله، فإذا قضى فلا مدفع له ويشهد لذلك قوله: }وكان أمرا مقضيا﴿[مريم/21] وقوله:﴾كان على ربك حتما مقضيا﴿[مريم/71]،﴾وقضى الأمر﴿[البقرة/ 210] أي: فصل تنبيها أنه صار بحيث لا يمكن تلافيه. وقوله:﴾إذا قضى أمرا{ [آل عمران/47]. وكل قول مقطوع به من قولك: هو كذا أو ليس بكذا يقال له: قضية، ومن هذا يقال: قضية صادقة، وقضية كاذبة (هذا اصطلاح أهل المنطق، وعند أهل البلاغة تسمى خبرا. قال الأخضري:
ما احتمل الصدق لذاته جرى * بينهم قضية وخبرا)،
وإياها عنى من قال: التجربة خطر والقضاء عسر، أي: الحكم بالشيء أنه كذا وليس بكذا أمر صعب، وقال عليه الصلاة والسلام: (علي أقضاكم) (الحديث عن عمر قال: قال النبي صلى الله عليه وسلم: (إن أرأف أمتي بها أبو بكر، وإن أصلبها في أمر الله لعمر، وإن أشدها حياء لعثمان، وإن أقرأها لأبي، وإن أفرضها لزيد، وإن أقضاها لعلي) أخرجه ابن عدي في الضعفاء 6/2097؛ وعزاه صاحب كشف الخفاء لأحمد، وليس عنده: (أقضاهم علي) وانظر: كشف الخفاء 1/108).
ملخص اللسان:
1.  قَضَى يَقْضِي قَضاء فهو قاضٍ إِذا حَكَم وفَصَلَ. القَضاء: الحُكْم - القاضي معناه في اللغة القاطِع للأُُمور المُحِكم لها. واسْتُقْضِي فلان أَي  جُعِل قاضِياً يحكم بين الناس
2.     وقَضاء الشيء: إِحْكامُه وإِمْضاؤُه  والفراغ منه فيكون بمعنى الخَلْق.
3.   القضاء في اللغة على وجوه  مرجعها إِلى انقطاع الشيء وتمامه. وكلُّ ما أُحْكِم عمله أَو أُتِمَّ أَو  خُتِمَ أَو أُدِّيَ أَداء أَو أُوجِبَ أَو أُعْلِمَ أَو أُنْفِذَ أَو  أُمْضِيَ فقد قُضِيَ
4.  فقَضاهن سبع سموات؛ أَي خلقهن، فالقَضاء والقَدَرُ أَمران مُتَلازمان  لا يَنْفك أَحدهما عن الآخر، لأَن أَحدهما بمنزلة الأَساس وهو القَدر،  والآخر بمنزلة البناء وهو القَضاء
5. والقضاء بمعنى العمل، ويكون بمعنى الصنع والتقدير. وقوله تعالى:  فاقْضِ ما أَنتَ قاضٍ؛ معناه فاعمل ما أَنت عامل
6.      وقَضَى ربُّك أَن  لا تعبدوا إِلاَّ إِياه؛ أَي أَمَر ربك وحَتم، وهو أَمر قاطع حَتْم.  وقال تعالى: فلما قَضَينا عليه الموت؛
7.     وقد يكون بمعنى الفراغ، تقول: قَضَيت  حاجتي. وقَضى عليه عَهْداً: أَوصاه وأَنفذه ، ومعناه الوصية،
8.      وقَضى عليه عَهْداً: أَوصاه وأَنفذه ، ومعناه الوصية، وبه يفسر  قوله عز وجل: وقَضَينا إلى بني إسرائيل في الكتاب؛ أَي عَهِدْنا
9.      وهو بمعنى  الأَداء والإنْهاء . تقول: قَضَيْتُ دَيْني
10.           وقَضَيْنا إليه ذلك الأمر:  أَي أَنْهَيْناه إليه وأَبْلَغْناه ذلك، وقَضى أَي حكم. وقوله تعالى: ولا  تَعْجَلْ بالقُرآن من قبل أَن يُقْضَى إليك وَحْيُه؛ أَي من قبل أَن  يُبَيَّن لك بيانه
11.                         قَضَيْنا عليه الموت؛ أَي  أَتْمَمْنا عليه الموت. وقَضَى فلان صلاته أَي فَرَغَ منها.
12.                         والانْقِضاء: ذَهاب الشيء وفَناؤه ، وكذلك التَّقَضِّى. وانقضى الشيء  وتَقَضَّى بمعنى. وانْقِضاء الشيء وتَقَضِّيه: فَناؤه وانْصِرامُه
لسان العرب
● - قضي: القَضاء: الحُكْم، وأَصله قَضايٌ لأَنه من قَضَيْت، إِلا أَنَّ  الياء لما جاءت بعد الأَلف همزت؛ قال ابن بري: صوابه بعد الأَلف الزائدة  طرفاً همزت، والجمع الأَقْضِيةُ، والقَضِيَّةُ مثله، والجمع القَضايا على  فَعالَى وأَصله فَعائل. وقَضَى عليه يَقْضي قَضاء وقَضِيَّةً، الأَخيرة  مصدر كالأُولى، والاسم القَضِيَّة فقط؛ قال أَبو بكر: قال أَهل الحجاز  القاضي معناه في اللغة القاطِع للأُُمور المُحِكم لها. واسْتُقْضِي فلان أَي  جُعِل قاضِياً يحكم بين الناس. وقَضَّى الأَميرُ قاضِياً: كما تقول أَمرَ  أَميراً. وتقول: قَضى بينهم قَضِيَّة وقَضايا. والقَضايا: الأَحكام،  واحدتها قَضِيَّةٌ. وفي صلح الحُدَيْبِيةِ: هذا ما قاضى عليه محمد، هو  فاعَلَ من القَضاء الفَصْلِ والحُكْم لأَنه كان بينه وبين أَهل مكة، وقد تكرر  في الحديث ذكر القَضاء، وأَصله القَطْع والفصل. يقال: قَضَى يَقْضِي  قَضاء فهو قاضٍ إِذا حَكَم وفَصَلَ. وقَضاء الشيء: إِحْكامُه وإِمْضاؤُه  والفراغ منه فيكون بمعنى الخَلْق. وقال الزهري: القضاء في اللغة على وجوه  مرجعها إِلى انقطاع الشيء وتمامه. وكلُّ ما أُحْكِم عمله أَو أُتِمَّ أَو  خُتِمَ أَو أُدِّيَ أَداء أَو أُوجِبَ أَو أُعْلِمَ أَو أُنْفِذَ أَو  أُمْضِيَ فقد قُضِيَ. قال: وقد جاءت هذه الوجوه كلها في الحديث، ومنه القَضاء  المقرون بالقَدَر، والمراد بالقَدَر التقدير، وبالقَضاء الخَلق كقوله  تعالى: فقَضاهن سبع سموات؛ أَي خلقهن، فالقَضاء والقَدَرُ أَمران مُتَلازمان  لا يَنْفك أَحدهما عن الآخر، لأَن أَحدهما بمنزلة الأَساس وهو القَدر،  والآخر بمنزلة البناء وهو القَضاء، فمن رام الفَصْل بينهما فقد رام هَدْمَ  البناء ونَقْضه. وقَضَى الشيءَ قَضاء: صنَعه وقَدَّره؛ ومنه قوله تعالى:  فقَضاهن سبع سموات في يومين؛ أَي فخلقهن وعَمِلهن وصنعهن وقطَعَهن  وأَحكم خلقهن، والقضاء بمعنى العمل، ويكون بمعنى الصنع والتقدير. وقوله تعالى:  فاقْضِ ما أَنتَ قاضٍ؛ معناه فاعمل ما أَنت عامل؛ قال أَبو ذؤيب:  وعَلَيْهِما مَسْرُودَتانِ قَضاهُما  داودُ، أَو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ  قال ابن السيرافي: قَضاهما فَرغ من عملهما. والقضاء: الحَتْم والأَمْرُ.  وقَضَى أَي حَكَمَ، ومنه القضاء والقَدر. وقوله تعالى: وقَضَى ربُّك أَن  لا تعبدوا إِلاَّ إِياه؛ أَي أَمَر ربك وحَتم، وهو أَمر قاطع حَتْم.  وقال تعالى: فلما قَضَينا عليه الموت؛ وقد يكون بمعنى الفراغ، تقول: قَضَيت  حاجتي. وقَضى عليه عَهْداً: أَوصاه وأَنفذه ، ومعناه الوصية، وبه يفسر  قوله عز وجل: وقَضَينا إلى بني إسرائيل في الكتاب؛ أَي عَهِدْنا وهو بمعنى  الأَداء والإنْهاء . تقول: قَضَيْتُ دَيْني، وهو أَيضاً من قوله تعالى:  وقَضَينا إلي بني إسرائيل في الكتاب، وقوله: وقَضَيْنا إليه ذلك الأمر:  أَي أَنْهَيْناه إليه وأَبْلَغْناه ذلك، وقَضى أَي حكم. وقوله تعالى: ولا  تَعْجَلْ بالقُرآن من قبل أَن يُقْضَى إليك وَحْيُه؛ أَي من قبل أَن  يُبَيَّن لك بيانه. الليث في قوله: فلما قَضَيْنا عليه الموت؛ أَي  أَتْمَمْنا عليه الموت. وقَضَى فلان صلاته أَي فَرَغَ منها. وقَضَى عَبْرَتَه أَي  أَخرج كل ما في رأْسِه؛ قال أَوس :  أَمْ هَل كَثِيرُ بُكىً لم يَقْضِ عَبْرَتَه،  إثرَ الأَحبَّةِ يومَ البَيْنِ ، مَعْذُور؟  أي لم يُخْرِج كلَّ ما في رأْسه.  والقاضِيةُ: المَنِيَّة التي تَقْضِي وَحِيًّا. والقاضيةُ: المَوت، وقد  قَضَى قَضاء وقُضِيَ عليه؛ وقوله:  تَحنُّ فَتُبْدِي ما بها من صَبابةٍ،  وأُخِفي الذي لولا الأَسا لقَضاني  معناه قَضَى عَليَّ ؛ وقوله أَنشده ابن الأعرابي:  سَمَّ ذَرارِيحَ جَهِيزاً بالقَضِي  فسره فقال: القَضِي الموت القاضي، فإما أَن يكون أَراد القَضي،  بالتخفيف، وإما أَن يكون أَراد القَضِيّ فحذف إحدى الياءين كما قال:  أَلم تَكُنْ تَحْلِف باللهِ العَلي،  إنَّ مَطاياكَ لَمِنْ خَيْرِ المَطِي؟  وقَضَى نَحْبَه قَضاء: مات؛ وقوله أَنشده يعقوب للكميت:  وذا رَمَقٍ منها يُقَضِّي وطافِسا  إما أَن يكون في معنى يَقْضِي ، وإما أَن يكون أَن الموت اقتضاه فقضاه  دينه؛ وعليه قول القطامي:  في ذي جُلُولٍ يُقَضِّي الموتَ صاحبُه،  إذا الصَّراريُّ مِنْ أَهْوالِه ارْتَسَما  أَي يَقْضِي الموتَ ما جاءه يَطْلُب منه وهو نفْسُه. وضَرَبَه فَقَضى  عليه أَي قتله كأَنه فَرَغَ منه . وسَمٌّ قاضٍ أَي قاتل . ابن بري: يقال  قَضَى الرجلُ وقَضَّى إذا مات؛ قال ذو الرمة:  إذا الشَّخْصُ فيها هَزَّه الآلُ أَغْمَضَتْ  عليهِ ، كإغْماضِ المُقَضِّي هُجُولُها  ويقال: قَضَى عَليَّ وقَضاني، بإِسقاط حرف الجر؛ قال الكلابي:  فَمَنْ يَكُ لم يَغْرَضْ فإني وناقَتي،  بِحَجْرٍ إلى أَهلِ الحِمَى ، غَرِضان  تَحِنُّ فَتُبْدِي ما بها من صَبابَة،  وأُخْفِي الذي لولا الأَسا لقَضاني  وقوله تعالى: ولو أَنزلنا مَلَكاً لقُضِيَ الأمر ثم لا يُنْظَرون؛ قال  أَبو إسحق : معنى قُضِيَ الأمر أُتِم إهْلاكُهم. قال: وقَضى في اللغة  على ضُروب كلُّها ترجع إلى معنى انْقِطاعِ الشيء وتَمامِه ؛ ومنه قوله  تعالى: ثم قَضَى أَجَلاً؛ معناه حَتَم بذلك وأَتَمَّه ، ومنه الإعْلام؛  ومنه قوله تعالى: وقَضَينا إلى بني إسرائيل في الكتاب ؛ أَي أَعْلَمْناهم  إعلاماً قاطعاً، ومنه القَضاء للفَصْل في الحُكْم وهو قوله: ولَوْلا  أَجَلٌ مُسَمًّى لقُضِيَ بينهم؛ أَي لفُصِلَ الحُكْم بينهم، ومثل ذلك قولهم:  قد قَضَى القاضِي بين الخُصومِ أَي قد قَطَع بينهم في الحكم ، ومن ذلك :  قد قَضَى فلان دَيْنه، تأْويله أَنه قد قَطَع ما لغَريمه عليه وأَدَّاه  إليه وقَطَعَ ما بينه وبينه. واقْتَضَى دَيْنه وتَقاضاه بمعنى. وكلُّ ما  أُحْكِمَ فقد قُضِيَ. تقول: قد قَضَيْتُ هذا الثوبَ، وقد قَضَيْتُ هذه  الدار إذا عَمِلْتها وأَحْكَمْتَ عَمَلَها، وأَما قوله: قم اقْضوا إليَّ  ولا تنظرونِ، فإن أَبا إسحق قال: ثم افْعلُوا ما تُريدون، وقال  الفراء:معناه ثم امْضُوا إليَّ كما يقال قد قَضىَ فلان ، يريد قد مات ومَضى؛ وقال  أَبو إسحق: هذا مثل قوله في هود: فكِيدُوني جميعاً ثم لا تُنْظِرُونِ؛  يقول: اجْهَدُوا جَهْدَكم في مُكايَدَتي والتَّأَلُّب عليَّ، ولا  تُنْظِرُونِ أَي ولا تُمْهِلوني؛ قال: وهذا من أَقوى آيات النبوة أن يقول النبي  لقومه وهم مُتعاوِنون عليه افعلوا بي ما شئتم.  ويقال: اقتتل القوم فقَضَّوْا بينهم قَواضِيَ وهي المَنايا؛ قال زهير:  فقَضَّوا مَنايا بينَهم ثم أَصْدَرُوا  (* عجز البيت: إلى كَلأٍ مُستَوْبلٍ مُتَوَخَّمِ)  الجوهري: قَضَّوا بينهم منايا، بالتشديد ، أَي أَنْفَذوها. وقَضَّى  اللُّبانةَ أَيضاً، بالتشديد، وقَضاها، بالتخفيف بمعنى.  وقَضى الغَريمَ دَيْنَه قَضاء: أَدَّاه إليه . واستَقْضاه: طلَب إليه  أن يَقْضِيَه. وتَقاضاه الدَّيْنَ: قَبَضَه منه؛ قال:  إذا ما تَقاضى المَرْءَ يومٌ ولَيلةٌ،  تَقاضاه شيءٌ لا يَمَلُّ التَّقاضِيا  أَراد: إذا تَقاضى المرءَ نَفْسَه يومٌ وليلة. ويقال: تَقَاضَيْته  حَقِّي فَقضانِيه أَي تَجازَيْتُه فجَزانِيه.ويقال: اقْتَضَيْتُ ما لي عليه  أَي قَبَضْته وأَخذْته. والقاضِيةُ من الإبل: ما يكون جائزاً في الدَّية  والفَريضةِ التي تَجِب في الصَّدقة؛ قال ابن أَحمر:  لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أَبو حَكِيمٍ  بِقاضِيةٍ ، ولا بَكْرٍ نَجِيب  ورجل قَضِيٌّ: سريع القَضاء ، يكون من قَضاء الحكومة ومن قَضَاء  الدَّين. وقَضى وطَرَه: أَتمَّه وبلَغه . وقَضَّاه: كَقَضاه؛ وقوله أَنشده أَبو  زيد:  لقَدْ طالَ ما لَبَّثْتَني عن صَحابَتي  وعَن حِوَجٍ ، قِضَّاؤُها من شِفائِيا  (* قوله «قضاؤها» هذا هو الصواب وضبطه في ح وج بغيره خطأ.)  قال ابن سيده: هو عندي من قَضَّى ككِذّابٍ من كَذَّبَ، قال: ويحتمل أَن  يريد اقتضاؤها فيكون من باب قِتَّالٍ كما حكاه سيبويه في اقْتِتالِ.  والانْقِضاء: ذَهاب الشيء وفَناؤه ، وكذلك التَّقَضِّى. وانقضى الشيء  وتَقَضَّى بمعنى. وانْقِضاء الشيء وتَقَضِّيه: فَناؤه وانْصِرامُه ؛  قال:وقَرَّبُوا للْبَيْن والتَّقَضِّي  من كلِّ عَجَّاجٍ تَرى للغَرْضِ،  خَلْفَ رَحى حَيْزُومِه كالغَمْضِ  أَي كالغمض الذي هو بطن الوادي؛ فيقول ترى للغَرْضِ في جَنْبِه أَثراً  عظيماً كبطن الوادي.  والقَضاة: الجِلدة الرَّقيقةُ التي تكون على وجه الصبيّ حين يولد.  والقِضَةُ، مخففةً: نِبْتةٌ سُهْلِيَّةٌ وهي منقوصة، وهي من الحَمْض،  والهاء عوض ، وجمعها قِضًى؛ قال ابن سيده: وهي من معتلّ الياء، وإنما  قَضَيْنا بأَن لامها ياء لعدم ق ض و ووجود ق ض ي .  الأصمعي: من نبات السهل الرِّمْثُ والقِضةُ، ويقال في جمعه قِضاتٌ  وقِضُون. ابن السكيت: تجمع القِضةُ قِضِينَ؛ وأَنشد أَبو الحجاج:  بِساقَيْنِ ساقَيْ ذي قِضِينَ تَحُشُّه  بأَعْوادِ رَنْدٍ ، أَو أَلاوِيةً شُقْرا  وقال أُمية بن أَبي الصَّـلْت:  عَرَفْتُ الدَّارَ قد أَقْوَتْ سِنينا  لِزَيْنَبَ ، إذْ تَحُلُّ بذي قِضِينا  وقِضةُ أَيضاً: موضع كانت به وقعة تحْلاق اللِّمَمِ، وتَجمع على قِضاة  وقِضين، وفي هذا اليوم أَرسلت بنو حنيفة الفِنْد الزَّمَّانيِّ إلى  أَولاد ثعلبة حين طلبوا نصرهم على بني تَغْلِب ، فقال بنو حنيفة: قد بعثنا  إليكم بأَلف فارس، وكان يقال له عَدِيد الأَلف، فلما قدم على بني ثعلبة  قالوا له: أَين الألف؟ قال أَنا ، أَما تَرضَوْن أَني أَكون لكم فِنْداً؟  فلما كان من الغد وبرزوا للقِتال حمل على فارس كان مُرْدِفاً لآخر  فانتظمهما وقال:  أَيا طَعْنَةَ ما شَيْخٍ  كبِيرٍ يَفَنٍ بالي  أَبو عمرو: قَضَّى الرجل إذا أَكل القَضا وهو عَجَم الزبيب، قال ثعلب :  وهو بالقاف؛ قاله ابن الأعرابي. أَبو عبيد: والقَضَّاء من الدُّروع التي  قد فُرغ من عملها وأُحْكمت ، ويقال الصُّلْبة ؛ قال النابغة:  وكلُّ صَمُوتٍ نَثْلةٍ تُبَّعِيَّةٍ ،  ونَسْجُ سُلَيْمٍ كلَّ قَضَْاءَ ذائِل  قال: والفعل من القَضَّاء قَضَيْتها ؛ قال أَبو منصور: جعل القَضَّاء  فَعَّالاً من قَضى أَي أَتَمَّ، وغيره يجعل القَضّاء فَعْلاء من قَضَّ  يَقَضُّ، وهي الجَديدُ الخَشِنةُ ، من إقْضاضِ المَضْجَع. وتَقَضَّى البازي  أَي انْقَضَّ ، وأَصله تَقَضَّضَ، فلما كثرت الضادات أُبدلت من إحداهن  ياء ؛ قال العجاج:  إذا الكرامُ ابْتَدَرُوا الباعَ بَدَرْ ،  تَقَضِّى البازي إذا البازي كَسَرْ  وفي الحديث ذكر دار القَضاء في المدينة ، قيل: هي دارُ الإمارة ، قال  بعضهم: هو خطأٌ وإنما هي دار كانت لعمر بن الخطاب ، رضي الله عنه، بيعت  بعد وفاته في دَينه ثم صارت لمَرْوان ، وكان أَميراً بالمدينة ، ومن ههنا  دخل الوهم على من جعلها دار الإمارة.
مقاييس اللغة:
(قضي) القاف والضاد والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على إحكام أمرٍ وإتقانهِ وإنفاذه لجهته، قال الله تعالى: ﴿فقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ في يَوْمَيْنِ﴾ [فصلت 12] أي أحكَمَ خَلْقَهنّ. ثم قال أبو ذؤيب:
وعَليهما مَسرودتانِ قَضاهما *** داودُ أو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ([4])
والقضاء: الحُكم. قال الله سبحانه في ذكر من قال: ﴿فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ﴾ [طه 72] أي اصنَعْ واحكُمْ. ولذلك سمِّي القاضي قاضياً، لأنَّه يحكم الأحكامَ ويُنْفِذُها. وسمِّيت المنيَّةُ قضاءً لأنَّه أمر يُنْفَذُ في ابن آدم وغيرهِ من الخَلْق. قال الحارث ابن حِلِّزة:
وثمانونَ من تميمٍ بأيديـ *** ـهِمْ رماحٌ صُدورهنَّ القضاءُ([5])
أي المنيّة. وكلُّ كلمةٍ في الباب فإنَّها تجري على القياس الذي ذكرناه، فإذا هُمِز تغيَّر المعنى. يقولون: القَـُضْأة: العيب، يقال ما عليك منه قُضأةٌ وفي عينه قـَُضْأةٌ، أي فَساد.
القاموس المحيط:
ي القَضاءُ، ويُقْصَرُ الحُكْمُ. قَضَى عليه يَقْضِي قَضْياً وقَضاءً وقَضِيَّةً، وهي الاسمُ أيضاً، والصُّنْع، والحَتْمُ، والبيانُ. والقاضِيَةُ الموتُ، كالقَضِيِّ، كَغَنِيٍّ، و من الإِبِلِ ما يكونُ جائِزاً في الدِّيَةِ وفَرِيضَةِ الصَّدَقَةِ. وقَضَى ماتَ، و عليه قَتَلَهُ، و وَطَرَهُ أتَمَّهُ، وبَلَغَهُ، كقَضَّاهُ تَقْضِيَةً وقِضَّاءً، ككِذَّابٍ، و عليه عَهْداً أوصاهُ، وأنْفَذَهُ، و إليه أنهاهُ، و غَرِيمَهُ دَيْنَهُ أدَّاهُ. اسْتَقْضَى فلاناً طَلَبَ إليه أن يَقْضِيَهُ. وتَقَاضاهُ الدَّينَ قَبَضَهُ. ورجلٌ قَضِيٌّ سَرِيعُ القضاءِ، يكونُ في الدينِ والحُكُومَةِ. والقُضاةُ، بالضمِ جِلْدَةٌ رَقيقَةٌ على وجهِ الصَّبِيِّ حينَ يُولَدُ.
والقِضَةُ، كعِدَةٍ: نَبْتَةٌ ج: قِضىً وقِضاةٌ. وتَقَضَّى: فَنِيَ، وانْصَرَمَ، كانْقَضَى، و البازِي: انْقَضَّ. وسُمٌّ قاضٍ: قاتِلٌ. واسْتُقْضِيَ: صُيِّرَ قَاضِياً، وقَضَّاهُ السلطانُ تَقْضِيَةً.
والقَضَّاءُ، كشَدّادٍ: الدِرْعُ المُحْكَمَةُ. والقَضَى: العُنْجُدُ. وسَمَّوْا: قَضاءً.
تاج العروس:
( ى القضاء ) بالمد ( ويقصر الحكم ) قال الجوهرى أصله قضاى لانه من قضيت الا أن الياء لما جاءت بعد الالف همزت قال ابن برى صوابه بعد الالف الزائدة طرفا همزت ( قضى عليه ) وكذا بين الخصمين ( يقضى
قضيا ) بالفتح ( وقضاء ) بالمد ( وقضية ) كغنية مصدر ( وهى الاسم أيضا ) أي حكم عليه وبينهما فهو قضا وذاك مقضى عليه ويقال القضاء الفصل في الحكم ومنه قوله تعالى ولو لا أجل مسمى لقضى بينهم أي لفصل الحكم بينهم ومنه فضى الفاضى بين الخصوم أي قطع بينهم الحكم ومن ذلك قد قضى فلان دينه تأويله انه قد قطع ما لغر يمه عليه واداه إليه وقطع ما وبينه وشاهد القضاء بالمد قول نابغة بنى شيبان طوال الدهر الا في كتاب * لمقدار يوافقه القضاء ( و ) يكون القضاء بمعنى ( الصنع ) والتقدير يقال قضى الشئ قضاء إذا صنعه وقدره ومنه قوله تعالى فقضاهن سبع سموات في يومين أي خلقهن وعملهن وصنعهن وقدرهن وأحكم خلقهن ومنه الفضاء المقرون بالقدر وهما أمران متلازمان لا ينفك أحدهما عن الا خرلان أحدهما بمنزلة الاساس وهو القدر والاخر بمنزلة البناء وهو القضاء فمن رام الفصل بينهما فقدر ام هدم البناء ونقضه ومنه قول أبى ذويب وعليهما مسرودتان قضاهما * داود أو صنع السوابغ تبع ( و ) بمعنى ( الحتم ) والامر ومنه قوله تعالى وقضى ربك أن لا تعبدوا الا اياه أي حتم وأمر وكذا قوله تعالى ثم قضى أجلا أي حتم بذلك وأتمه ( و ) بمعنى ( البيان ) ومنه قوله تعالى من قبل أن يقضى اليك وحيه أي يبين لك بيانه وقال أبو اسحق الفضاء في اللغة على ضروب كلها ترجع الى معنى انقطاع الشئ وتمامه ( والقضية الموت ) وقيل المنية التى تقضى وحيا ( كالقضى كغنى ) وهو الموت القضى وأنشد ابن الاعرابي * سم ذراريح جهيزا بالقضى * أراد القضى فحذف احدى الياءين ( و ) القضية ( من الابل ما يكون جائزا في الدية وفريضة الصدقة ) قال ابن أحمر لعمرك ما أعان أبو حكيم * بقاضية ولا بكر نجيب نقله الليث ( وقضى ) نحبه قضاء ( مات ) وهو مجاز ( و ) ضربه فقضى ( عليه ) أي ( قتله ) كأنه فرغ منه ( و ) قضى ( وطره اتمه ) ومنه قوله تعالى فلما قضى زيد منها وطرا ( و ) قيل ناله و ( بلغه كقضاه تقضيه وقضاء ككذاب ) أنشد أبو زيد لقد طال ما لبئنى عن صحابتي * وعن حوج قضاؤها من شفائيا قال ابن سيده هو عندي من قضى ككذاب من كذب قال ويحتمل أن يريد اقتضاؤها فيكون باب قتال كما حكاه سيبويه في اقتال ( و ) قضى ( عليه عهدا أوصاه وأنفذه ) ومعناه الوصية وبه يفسر قوله تعالى وقضينا الى بنى اسرائيل في الكتاب أي عهدنا ( و ) قضى ( إليه أنهاه ) ومنه هوله تعالى وقضينا إليه ذلك الامر أي أنهيناه إليه وأبلغناه ذلك ( و ) قضى ( غريمه دينه أداه ) إليه قال صاحب المصباح القضاء بمعنى الاداء لغة ومنه قوله تعالى فإذا قضيتم مناسككم فإذا قضيتم الصلاة واستعمل العلماء القضاء في العبادة التى تفعل خارج وقتها المحدود شرعا والاداء إذا افعلت في الوقت المحدود وهو مخالف للوضع اللغوى ولكنه اصطلاحي للتميز بين الوقتين ( واستقضى فلا ناطلب إليه أن يقضيه ) وفى المصباح طلب قضاءه ( وتقاضاه الدين قبضه ) منه هكذا في المحكم وأنشد إذا ما تقضى المرء يوم وليلة * تقاضاه شئ لا يمل التقاضيا أراد إذا ما تقاضى المرء نفسه يوم وليلة قال الشهاب في شرح الشفاء أصل التقاضى الطلب ومنه قول الحماسي لحى الله دهرا شره قبل خيره * تقاضى فلم يحسن الينا التقاضيا قال شراح الحماسة أي طالبنا ومثله كثير فقول شيخنا المقدسي في الرمز التقاضى معناه لغة القبض لانه تفاعل من قضى يقال تقاضيت دينى واقتضيته بمعنى أخذته وفى العرف الطلب لا وجه له والذى غره قصور كلام القاموس فظنه غير لغوى بل معنى عرفيا وهو غريب منه انتهى قال شيخنا هو كلام ظاهر لا غبار عليه والنور المقدسي كثيرا ما يغتر بكلام المصنف فيي مواد كثيرة والله أعلم * قلت هذا الذى ذكره المصنف هو بعينه نص المحكم كما أسلفناه فلا يتوجه على المقدسي ملام فتأمل ( ورجل قضى ) كغنى ( سريع القضاء يكون في ) قضاء ( الذين ) الذى هو أداؤه ( و ) في قضاء ( الحكومة ) الذى هو احكامها وامضاءها ( والقضاة بالضم جلدة رقيقة ) تكون ( على وجه الصبى حين يولد ) نقله ابن سيده ( والقضة كعدة نبتة ) سهلية وهى من الحمض منقوصة والهاء عوض ( ج قضى ) بالكسر مقصورا وقال الاصبعى من بات السهل الرمث والقضة ( و ) يقال في جمعه ( قضات ) وقال ابن السكيت
جمعه قضون ( وتقضى ) الشئ ( فنى ) وذهب ( وانصرم كانقضى ) قال الراجز وقربو اللبين والتقضى * من كل عجاج ترى للغرض * خلف رحى حيزومه كالعمض ( و ) تقضى ( البازى انقض ) وأصله تقضض فلما كثرت الضادات أبدلت من احداهن ياء قال العجاج إذا الكرام ابتدروا الباع بدر * تقضى البازى إذا البازى كسر هكذا ذكره الجوهرى هنا وتبعه المصنف ووجدت في هامش الصحاح ما نصه صوابه أن يذكر في باب الضاد وذكره هنا وهم ولا اعتبار باللفظ ( وسم قاض ) أي ( قاتل واستقصى ) فلان ( صير قاضيا ) نقله الجوهرى زاد غيره يحكم بين الناس ( وقضاه السلطان
تقضية ) كما تقول أمر أميرا ( والقضاء كشداد الدرع المحكمة ) أو الصلبة سميت لانه قد فرغ من عملها وأحكمت هكذا نقله أبو عبيد وأنشد للنابغة وكل صموت نثلة تبعية * ونسج سليم كل قضاء ذائل قال الازهرى جعل القضاء فعالا من قضى أي أتم وغيره يجعله فعلاء من قض يقض وهى الخشنة من اقضاض المضجع * قلت وهكذا ذكره ابن الانباري ونقل القولين أبو على القالى في كتابه وقد ذكر في الضاد شئ من ذلك ( والقضى ) بالفتح مقصور ( العنجد ) وهم عجم الزبيب قال ثعلب وهو بالقاف قاله ابن الاعرابي ومر أن الفاء لغة فيه ( وسموا فضاء ) بالمد والقصر من ذلك أبو جعفر محمد بن أحمد بن يحيى بن قضاء الجوهرى من شيوخ الظبرانى وعمه عبيد من شيوخ الخراساني وجعفر بن محمد بن قضاء عن أبى مسلم الكجى * ومما يستدرك عليه القضى هو القاطع للامور المحكم لها والجمع قضاة وجمع القضاء أقضية وجمع القضية القضايا على فعالى وأصله فعائل واستقضاه السلطان طلبه للقضاء والمقاضاة مفاعلة من القضاء بمعنى الفصل والحكم وقاضاه رافعه الى القاضى وعلى مال صالحه عليه وكل ما أحكم عمله وأتم أو أوجب أو أعلم أو أنفذ أو أمضى فقد قضى وقد جاءت هذه الوجوه كلها في الاحاديث والقضاء العمل ومنه فاقض ما أنت قاض وقضاه فرغ من عمله ومنه قضيت حاجتى وقضى عليه الموت أي اتمه رقضى فلان صلاته فرغ منها وقضى عبرته أخرج كل ما في رأسه قال أوس أم هل كثير بكى لم بقض عبرته * اثر الاحبة يوم البين معذور وقضى الرجل تقضية مات وأنشد ابن برى لذى الرمة إذا الشخص فيها هزه الال أغمضت * عليه كاغماض المقضى هجولها ويقال قضى على وقضانى باسقاط حرف الجر قال الكلابي تحن فتبدى ما بها من صبابة * وأخفى الذى لو لا الاسى اقضاني وقضى الامر أي أتم هلاكهم وكل ما أحكم فقد قضى تقول قضيت هذا الثوب صفيقا وقضيت دار واسعة أي أحكمت عملها وهو مجاز وقضو الرجل ككرم حسن قضاؤه والقواضي المنايا وقال الجوهرى قضوا بينهم منا يا بالتشديد أي أنفذوها وقضى اليانة أيضا بالتشديد وقضاها بالتخفيف بمعنى وتقاضيته حقى فقضاني أي طالبته فأعطاني أو تجازيته فجزانيه واقتضيت مالى عليه أي أخذته وقبضته والقضة كعدة موضع كانت به وقعة تحلاق اللمم والمصنف ذكره مشددا في حرف الضاد تبعا لابن دريد وذو قضين موضع قال أمية بن أبى الصلت عرفت الدار قد أقوت سنينا * لزينب إذ تحل بذى قضينا وقضى الرجل ساد القضاة وفاقهم حكاه ابن خالويه وقضى التشديد أكل القضى وهو عجم الزبيب عن أبى عمرو ودار القضاء دار الامارة وافعل ما يقتضيه كرمك وسهل الاقتضاء أي الطلب وقال أبو على القالى قضاء على مثال فعلال اسم من قضبيت قال الكسائي إذا فتحت القاف فهو اسم وإذا كسرتها فهو مصدر وهو مثال آخر قال ابن الانباري ولم يفسره قال أبو على وأصل قضييت قضضت أبدلوا من الضادين ياءين وأبقوا الضاد الاولى الساكنه فلما بنوا منه فعلا لا صار قضيا يافأ بدلوا من الياء الاخرة همزة لما وقعت طرفا بعد ألف ساكنه فصارت قضياء والقضيان كعثمان بمعنى القضاء لغة عامية وسنقر القضائى محدث واقتضى الامر الوجوب دل عليه وقولهم لا أقضى منه العجب قال الاصمعي لا يستعمل الا منعيا

##### Türkçe

قضي
**قَضَى** - **يَقْضِي**، **قُضِيَ** - **يُقْضَى** - **قَاضِي** - **قَاضِيَة** - **مَقْضِيّ**
**قَضَى** - **يَقْضِي** + bir varlık + bir şey veya bir iş veya bir süre: işini ve fiilini tamamlar, onu uygular: sağlamlaştırdığı ve seçtiği bir işi uygulamaya koyar: belirli zamansal-mekânsal tertibe sahip bir fiiller grubundan oluşan bir iş programını uygulamaya koyar (Excution)
**قَضَى** + bir varlık + bir iş veya bir şey: (geçmişle): seçti ve yaptı ve uyguladı ve bir işin veya amelin uygulanmasını bitirdi
**قَضَى** + bir varlık + bir süre: süreyi veya mühleti uyguladı ve bitti
**يَقْضِي** + bir varlık + bir şey veya bir iş (şimdiki): uygulama için seçtiği bir işi uygulamaya koyar ve onu uygulamaya başlar fakat henüz bitirmemiştir
**قَضَى** - **يَقْضِي** + bir varlık + bir şey veya bir iş veya bir süre + إلى bir varlığa: işin veya işin veya sürenin uygulanmasını bir varlığa aktarır
ona işi **قضى**: işi ona dönüşür kıldı ki onu uygulasın ve ona hesap edilsin
ona süreyi **قضى**: süre ona dönüşür kıldı ki ona hesap edilsin ve uygulansın ve geçip gitsin
**قَضَى** - **يَقْضِي** + bir varlık + على bir varlık + bir şey veya bir iş: işi onun üzerine uyguladı: işi onun üzerinde uygulanır kıldı ve ona isabet ettirdi
ona **قضى** - ona ölüm **قضى**: onda ölüm emrini uyguladı: ölüm emri her insan için yazılmıştır ve sadece onu uygulamaya koyacak kimseye ihtiyaç duyar; böylece ölüm vuku bulur; bu, “ona ölüm **قضى**”nın mânasıdır; yani onda ölüm emrini uyguladı; yani onu ölecek kılacak fiilleri yaptı; böylece onu öldürdü
**قَضَى** - **يَقْضِي** + bir varlık + iki varlık veya daha fazlası arasında + بالحق veya بالقسط: iki varlık arasında, uygulamada ortak olanlar arasında uygulanmak üzere fiili koyar; böylece aralarında düzenleme yapar ki her biri bir kısmı ihtilafsız veya çelişkisiz veya husumetsiz uygulasın: iki fail veya daha fazlası arasında düzenleyen, ve belirli zamansal-mekânsal tertibe sahip bir fiiller grubundan oluşan ortak bir iş programını uygulamaya koyar
**قُضِيَ** - **يُقْضَى**: “ **قَضَى** - **يَقْضِي** ”nin meçhul bina edileni
**قاضي**: “ **قَضَى** - **يَقْضِي** ”den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: uygulayan fail
**قاضية**: “**قاضي**”nin müennesi: o da ism-i fâil مرة’dir: failden bilinen özel bir hâl ve tür
**مَقْضِيَ** - **مقضياَ**: “ **قَضَى** - **يَقْضِي** ”den ism-i mef‘ûl: aslı “ مقضوي”dir: hükmü tamamlanmış ve bitmiş olan
Ve lafız, “ iş, yapım ve üretim” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**عَمِلَ** - **يَعْمَلُ**، **فَعَلَ** - **يَفْعَلُ**، **أجَلَ** - **يَأجُلُ**، **صَنَعَ** - **يَصْنَع**، **جَعَلَ** - **يَجْعَلُ**، **قَضَى** - **يَقْضِي**

1) **قَضى** - **يَقْضي** + bir varlık + bir şey veya bir iş veya bir süre
bir şey
 	﴿dediler: “Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratana karşı seni asla tercih etmeyiz; öyleyse sen, senin hükmedici olduğun şeyi **فاقض**; sen ancak bu dünya hayatında hükmedersin (72)”﴾ طه
 	﴿sonra onları iki günde yedi gök olarak **فقضاهن**; her gökte onun işini vahyetti; dünya göğünü kandillerle süsledik ve koruma olarak; bu, azîz, alîm olanın takdiridir (12)﴾ فصلت
 	﴿sonra kirlerini **ليقضوا** ve adaklarını yerine getirsinler ve eski evin etrafında tavaf etsinler (29)﴾ الحج
 	﴿ve Allah’ın kendisine nimet verdiği ve senin de kendisine nimet verdiğin kimseye dediğin vakit: “Eşini yanında tut ve Allah’tan sakın”; ve Allah’ın açığa çıkaracağı şeyi nefsinde gizliyordun ve insanlardan korkuyordun; hâlbuki Allah, kendisinden korkmana daha layıktır; Zeyd ondan ihtiyacını **قضى** edince seni onunla evlendirdik ki, müminlere, evlatlıklarının eşleri hakkında, onlardan ihtiyaçlarını **قضوا** ettikleri vakit bir darlık olmasın; ve Allah’ın emri yapılmış oldu (37)﴾ الأحزاب
 	﴿ve babalarının kendilerine emrettiği yerden girdikleri vakit, Allah’tan onlardan hiçbir şeyi gidermiyordu; ancak Yakub’un nefsinde bir ihtiyaç vardı, onu **قضاها** etti; ve o, kendisine öğrettiğimizden dolayı ilim sahibidir; fakat insanların çoğu bilmezler (68)﴾ يوسف
 	﴿namazı **قضيتم** ettiğiniz vakit Allah’ı ayakta, oturarak ve yanlarınız üzerinde zikredin; güvene kavuştuğunuz vakit namazı ikame edin; şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitli bir yazı olmuştur (103)﴾ النساء ﴿namazı **قضيت** ettiğiniz vakit yeryüzüne yayılın ve Allah’ın fazlından isteyin ve Allah’ı çok zikredin; umulur ki felah bulursunuz (10)﴾ الجمعة
 	وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنْ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا **قُضِيَ** وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ(29) } الأحقاف
 	﴿menasikinizi **قضيتم** ettiğiniz vakit Allah’ı, babalarınızı zikreder gibi yahut daha şiddetli bir zikirle zikredin; insanlardan kimi: “Rabbimiz, bize dünyada ver” der; onun için âhirette bir nasip yoktur (200)﴾ البقرة

bir iş
bir işi **قضى** ettiği vakit: (geçmiş: iş **قضي** edilmiş ve bitmiştir)
 ﴿dirilten ve öldüren O’dur; bir işi **قضى** ettiği vakit ona sadece “ol” der, o da olur (68)﴾ غافر ﴿göklerin ve yerin bedî‘idir; bir işi **قضى** ettiği vakit ona sadece “ol” der, o da olur (117)﴾ البقرة
 	﴿dedi: “Rabbim, bana bir çocuk nasıl olur, bana bir beşer dokunmamışken?” dedi: “İşte böyle; Allah dilediğini yaratır; bir işi **قضى** ettiği vakit ona sadece ‘ol’ der, o da olur” (47)﴾ آل عمران ﴿Allah’a bir çocuk edinmek yaraşmaz; O münezzehtir; bir işi **قضى** ettiği vakit ona sadece “ol” der, o da olur (35)﴾ مريم
 	﴿bir mümin erkek ve bir mümin kadın için, Allah ve Resulü bir işi **قضى** ettiği vakit, işlerinden kendileri için seçme hakkı yoktur; kim Allah’a ve Resulüne isyan ederse apaçık bir sapıklıkla sapmıştır (36)﴾ الأحزاب
 	﴿Rabbin **قضى** etti ki: O’ndan başkasına ibadet etmeyesiniz ve anne-babaya ihsanla; onlardan biri yahut ikisi senin yanında yaşlılığa ulaşırsa onlara “öf” deme ve onları azarlama; onlara kerim bir söz söyle (23)﴾ الإسراء
 	﴿ve İsrailoğullarına kitapta **قضينا إلى** ettik ki: “Yeryüzünde iki defa bozgunculuk yapacaksınız ve büyük bir yükselişle yükseleceksiniz” (4)﴾الإسراء

iş **قضي** edildi (tamam oldu ve bitti)
 ﴿ve onları hasret günüyle uyar; hani iş **قضي** edildi; onlar gaflet içindedirler ve onlar iman etmezler (39)﴾ مريم ﴿onlar, Allah’ın bulut gölgeleri içinde ve meleklerle gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar? ve iş **قضي** edildi; işler Allah’a döndürülür (210)﴾ البقرة
 	﴿ve şeytan, iş **قضي** edildiği vakit dedi: “Şüphesiz Allah size hak vaadi vaad etti; ben de size vaad ettim, size muhalefet ettim; benim sizin üzerinizde bir sultanım yoktu; ancak sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz; öyleyse beni kınamayın, nefislerinizi kınayın; ben sizin yardımınıza koşan değilim, siz de benim yardımıma koşan değilsiniz; daha önce beni ortak koştuğunuzu inkâr ettim; şüphesiz zalimler için elem verici bir azap vardır” (22)﴾ إبراهيم
 	﴿ey zindan arkadaşlarım! ikinizden biri efendisine şarap içirir; ötekine gelince asılır da kuşlar onun başından yer; hakkında fetva istediğiniz iş **قضي** edildi (41)﴾ يوسف
 	﴿ve denildi: “Ey yer, suyunu yut; ey gök, tut”; su çekildi; iş **قضي** edildi; ve (gemi) Cûdî üzerine oturdu; ve denildi: “Zalim kavme uzaklık olsun” (44)﴾ هود

Allah bir işi **ليقضي** etsin diye (işi henüz **قضى** etmedi; fakat zikredilen hadise, işin **قضى** edilmesinin şartıdır)
 ﴿hani siz yakın yamaçtaydınız, onlar uzak yamaçtaydı, kervan da sizden aşağıdaydı; eğer sözleşseydiniz buluşma vaktinde ihtilaf ederdiniz; fakat Allah, yapılmış olan bir işi **ليقضي** etsin diye; delil üzere helak olan helak olsun ve delil üzere yaşayan yaşasın diye; şüphesiz Allah işitendir, bilendir (42)﴾ الأنفال ﴿ve hani karşılaştığınız vakit onları gözlerinizde az gösteriyordu ve sizi de onların gözlerinde az gösteriyordu; Allah, yapılmış olan bir işi **ليقضي** etsin diye; işler Allah’a döndürülür (44)﴾ الأنفال

iş **لقضي** edilirdi: (işi henüz **قضى** etmedi; fakat zikredilen hadise, işin **قضى** edilmesinin şartıdır)
 ﴿ve dediler: “Ona bir melek indirilseydi ya”; eğer bir melek indirseydik iş **لقضي** edilirdi; sonra kendilerine mühlet verilmezdi (8)﴾ الأنعام ﴿de ki: “Eğer bende, onunla acele ettiğiniz şey olsaydı, benimle sizin aranızda iş **لقضي** edilirdi; Allah zalimleri daha iyi bilendir” (58)﴾ الأنعام
 	﴿eğer Allah insanlara şerri, hayrı acele istemeleri gibi acele verseydi, süreleri kendilerine **لقضي إليهم** edilirdi; böylece bizimle buluşmayı ummayanları azgınlıkları içinde bocalar halde bırakırız (11)﴾ يونس
 	﴿hayır; ona emrettiğini henüz **يقض** etmedi (23)﴾ عبس

bir süre
 ﴿sizi çamurdan yaratan O’dur; sonra bir süre **قضى** etti; ve O’nun katında belirlenmiş bir süre vardır; sonra siz şüphe ediyorsunuz (2)﴾ الأنعام
 	﴿dedi: “Bu, benimle senin arandadır; iki süreden hangisini **قضيت** edersem bana bir düşmanlık yoktur; Allah söylediklerimize vekildir” (28)﴾ القصص ﴿Musa süreyi **قضى** edince ve ailesiyle yürüyünce, Tur’un yanından bir ateş gördü; ailesine dedi: “Durun; ben bir ateş gördüm; umulur ki size ondan bir haber getiririm yahut ateşten bir kor getiririm; umulur ki ısınırsınız” (29)﴾ القصص
 	﴿müminlerden öyle erkekler vardır ki Allah’a verdikleri ahde sadakat gösterdiler; onlardan kimi adağını **قضى** etti, onlardan kimi bekliyor; ve hiçbir değiştirme ile değiştirmediler (23)﴾ الأحزاب
 	﴿geceleyin sizi vefat ettiren O’dur ve gündüzün ne kazandığınızı bilir; sonra onda sizi diriltir ki belirlenmiş bir süre **ليقضى** edilsin; sonra dönüşünüz O’nadır; sonra size yapmakta olduklarınızı haber verir (60)﴾ الأنعام

2) **قَضى** - **يَقْضي** + bir varlık + bir şey veya bir iş veya bir süre + إلى bir varlığa
bana **اقضوا إلي**: (üzerinde ittifak ettikleri işin uygulanmasını isteme)
bir şey
 ﴿ve onlara Nuh’un haberini oku; hani kavmine dedi: “Ey kavmim! eğer makamım ve Allah’ın âyetleriyle öğüt vermem size ağır geldiyse, ben Allah’a tevekkül ettim; öyleyse işinizi ve ortaklarınızı toplayın; sonra işiniz size bir gam olmasın; sonra bana **اقضوا إلي** ve bana mühlet vermeyin” (71)﴾ يونس

emredilmiş iş **يقضى** (iş, uygulamada seyrini alır ve henüz bitmemiştir)
 ﴿öyleyse yüce Allah, hak melik; ve vahyi sana **يقضى إليك** edilmeden önce Kur’an ile acele etme; ve de ki: “Rabbim, ilmimi artır” (114)﴾ طه

bir süre
onlara süreleri **لقضي إليهم** edilirdi (süreyi henüz **قضى** etmedi; fakat zikredilen hadise, sürenin **قضى** edilmesinin şartıdır)
 ﴿eğer Allah insanlara şerri, hayrı acele istemeleri gibi acele verseydi, süreleri kendilerine **لقضي إليهم** edilirdi; böylece bizimle buluşmayı ummayanları azgınlıkları içinde bocalar halde bırakırız (11)﴾ يونس
