# قض (ق-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ض
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب القاف والضاد
قض : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : قَضَّ اللَّحمُ إذا كان فيه قَضَضٌ يقع في أضراسِ آكلهِ شِبْهُ الحصى الصِّغارِ ، وأرضٌ قَضّةٌ ذاتُ حَصًّى وأنشد :
تُثِيرُ الدَّواجِنَ في قَضَّةٍ
عِرَاقيَّةٍ وسْطَهَا الغَضْوَرُ
قال : ويقال : قَضَّ وأقَضَّ إذا لم يَنمْ نومه وكان في مَضجعهِ خُشْنةٌ .
وقال الليث : يقال : قَضَضْنَا عليهم ، الخيلَ فانقضَّتْ عليهم ، وانقضَّ الحائط أي وقع ، وانقضَّ الطائرُ إذا هَوَى من طَيرانهِ لِيسقط على شيءٍ وأنشد :
قَضُّوا غِضاباً عَليكَ الخَيْلَ من كَثب
وقول الله جل وعز : ( جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ فَأَقَامَهُ ) ( الكهف : 77 ) ، أي : يَنكَسِرَ .
يقال : قَضضْنَا عليهم الخيل فانقضت عليهم ، وقَضضْتُ الشيءَ إذا دَقَقْتهُ ومنه قيل للْحَصَى الصِّغارِ قَضَضٌ .
ويقال : اتَّقِ القِضَّةَ والقضضَ في طعامِكَ يُريدُ الحصى والتُّرابَ .
ويقال : أقَضَّ عَلَى فُلانٍ مَضجَعُهُ إذا لم يَطْمَئِنَّ بِهِ النَّومُ .
وقال الْهُذَلِيُّ :
أم ما لِجَنْبِكَ لا يُلائمُ مَضْجَعاً
إلاّ أَقَضَّ عليه ذاكَ المَضْجَعُ
وقال الفراء : قَضضْتُ السَّويقَ وأقْضضْتُه إذا ألقيتَ فيه سُكَّراً يابساً .
وقال الأصمعي : دِرْعٌ قَضَّاء إذا كانت خَشِنَة المَسِّ لم تَنْسَحِق .
وقال أبو عبيد قال أبو عمرو : القَضَّاء من الدُّروعِ التي فُرِغَ من عَمَلِهَا ، وقد قَضَيْتُها .
وقال أبو ذُؤيْبٍ :
وتَعَاوَرا مَسْرودَتيْنِ قَضاهُما
دَاودُ أو صَنَعُ السّوابغ تُبَّعُ
قلت : جعل أبو عمرو القَضَّاءَ فَعَّالاً من قضى إذا أحكم وفرغَ ، والصوابُ ما قال الأصمعي في تفسيرها ، وقَضَّاء عَلَى قوله فَعْلاء غير منصرف من القَضِّ ، ومنه قول النابغةِ :
ونَسْجُ سُليمٍ كلَّ قَضَّاءَ ذائل
وقال شمر نحوه : القَضَّاءُ من الدروع : الحديثة العهدِ بالجِدّة الخشنة المَسِّ ، من قولك : أقض عليه الفراش .
وقال ابن السكيت في قوله : كل قضاء ذائل ، أراد كل دِرْعٍ حديثة العهد بالعملِ .
قال : ويقال : القضاء الصُّلْبةُ التي لم تملاسّ كأن في مَجَسَّتِهَا قَضّةٌ .
قال : وقَضَّ اللؤلؤة : إذا ثقبها ، ومنه : قِضّة العَذْرَاءِ إذا فُرغَ منها .
وقال الليث يقال : أقَضَّ الرجل إذا تَتَبَّعَ مَداقَّ المطامع .
وقال رؤبةُ :
ما كنتَ من تَكَرُّمِ الأعراضِ
والخُلُقِ العَفِّ عن الإقضاضِ
قال : ولَحْمٌ قَضّ وطعامٌ قَضٌّ وأنشد :
وأَنتمْ أكلتُمْ لَحْمَه ترباً قَضّا
ويقال : جاء بنو فُلانٍ قضَّهُمْ بقضيضهم إذا جاءوا بجماعتهم لم يخلفوا شيئاً ولا أحداً .
ويقال أيضاً : جاءوا بِقضهم وقضيضهم .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب جاء بالْقَضِّ والقضيضِ معناه : جاء بالكبير والصغير فالقَضُّ الحَصَى ، والقضيضُ ما تَكسَّرَ منه وَدَقَّ .
وقال أبو بكر : القضّاء من الإبل ما بين الثلاثين إلى الأربعين ، والقَضَّاء من الناس الجلَّةُ وإن كان لا حَسَبَ لهمْ ، ودِرْعٌ قَضَّاء خَشِنَةُ المَسِّ من جِدَّتِها كالقضيضِ وهو الحَصَى الصِّغارُ .
وقال ابن السكيت : القَضَّاء المَسْمُورَةُ ، ونراه من قولهم : قَضَّ الجوهرة إذا ثَقَبَها وأنشد :
كأن حصاناً قضَّها القين حُرَّة
لدى حيث يلقي بالفناءِ حَصيرها
ويروى فَضَّها القينُ ، والقَيْنُ الغَوّاصُ ، والحصان الدُّرَّةُ .
ويقال : انقضَّ البازي على أثر الصيد وتَقضّضَ إذا أسرع في طَيرَانهِ مُنْكَدراً عليه ، وإنما قالوا تَقَضَّى يَتقضَّى ، والأصل تَقضَّض فلما اجتمعت ثلاثُ ضادَاتٍ قلبت إحْداهنّ ياءً كما قال :
تَقَضِّيَ البازي إذا البازي كسر
وقال شمر : القَضَّانَةُ : الجبل يكون أطباقاً وأنشد :
كأنما قرع ألحيها إذا وَجَفَتْ
قرعُ المعاولِ في قَضَّانةٍ قلعِ
قال : والقلع : المشرف منه كالقلعةِ ، قلت : كأنه من قَضضْتُ الشيءِ إذا دَقَقْتُهُ ، وهو فعلانَة منه .
وفي ( نوادر الأعراب ) : القِضَّةُ : الوسْمُ .
وقال الراجز :
مَعْروفَةٌ قِضَّتها رُعْن الْهامْ
والقضَّة بِفَتْحِ القافِ ، الفضَّةُ وهيَ الحجارَة المجتمعةُ المتَشقّقَةُ .
وقال الليث : القَضقضَةُ كَسْرُ العظام والأعضاء ، وأسدٌ قَضْقاضٌ يُقضقِضُ فريسَتَهُ .
وقال رُؤبة :
كم جاوزتْ من حَيَّةٍ نَضناضٍ
وأَسَدٍ في غِيلهِ قَضقاضِ
وقال أبو عمرو : قَضقضَ الشيءَ إذا كسره ودقَّهُ .
وقال الليث : القِضَةُ أرضٌ منخفضةٌ تُرابُها رملٌ وإلى جَانبها مَتنٌ مرتفعٌ وجمعُها القِضُون .
قلتُ : القِضَة بتخفيفِ الضادِ ليست منْ حدِّ المضاعَفِ ، وهي شَجَرةٌ من شَجَرِ الحمضِ معروفة .
وأخبرني المنذريُّ عن الحراني عن ابن السكيت قال : القِضَة نبْتٌ ، يجمَعُ القضينَ والقِضون ، وإذا جمعتَه على مثال البُرَى قلتَ القِضَى .
وأنشد الفرَّاء :
بسَاقَيْنِ ساقَيْ ذِي قِضِين تحشُّه
بأَعوَادِ رَنْدٍ أَوْ أَلاَوِيَةٍ شَقْرَا
وأما الأرضُ التي تُرابَها رملٌ فهي قِضَّةٌ بتشديد الضاد وجمعُها قِضّاتٌ ، وأما القضقَاضُ فهو من شَجَرِ الحمضِ معروفٌ ويقال : إنه أشنانُ أهلِ الشام .
وقال ابن دُريد : قِضّةُ موضعٌ معروف كانت فيه وَقْعةٌ بين بكرٍ وتغلِبَ تسمّى يومَ قِضّة ، الضاد مشدَّدةٌ .
وقال الليث : القَضيضُ : أن تسمعَ منَ الوَتر أو النِّسْع صوْتاً كأنه قَطعٌ والفعلُ قضَّ يقَضُّ قَضيضاً .
وقال أبو زيد : قِضْ خفيفَةٌ حكاية صوتِ الرُّكبة إذا صاتَتْ ، يقال : قالت ركبتُه قِض ، وأنشد :
وقولُ ركبتِها قِضْ حينَ تثنيها
أبو زيد : انقضّ الجدَارُ انقِضاضاً وانقاض انقِياضاً إذا تَصدَّع من غيرِ أن يَسْقُطَ فإذا سقَط قيل : تقيّضَ تقَيُّضاً .
وقال شمر : يقال : قَضضْتُ جنبَه منْ صُلبه أي : قَطعْتُه ، والذئبُ يُقضقِضُ العظام .
وقال أبو زبيد :
فقَضقَضَ بالنَّابينِ قُلّة رأسِه
ودقَّ صلِيفَ العُنْقِ والعُنقُ أصعَرُ
وقال شمر في الحديث : أن بعضَهم قال : ( لو أنَّ رجلاً انفَضَّ انفضاضاً ممّا صُنِعَ بابن عفان لَحَقَّ له أنْ ينفضّ ) .
قال شمر : انفَضَّ بالفاء : انقطَعَ ، وقد انفضّتْ أوْصالُه إذا انقطعتْ وتفرقتْ .
قال : وقال الفراء : فَضَّ اللَّهُ فالأبعدِ وفضَّضَهُ ، والفضُّ أن تُكسَرَ أسنانَه .
قال : ويُرْوَى بيتُ الكمَيت :
يَفُضُّ أصولَ النَّخْلِ من نجوَاتِه
بالفاء والقافِ أي : يقطعُ ويرمى به .

باب القاف والضاد
قض
( قرضب ) : قال الليث : القَرْضَبَة : شدَّة القَطْع . وسيفٌ قِرْضابٌ ومُقَرضِبٌ : قطَّاع .
وقال لبيد :
ومدجّجِين ترى المغاوِلَ وَسْطَهم
وذبابَ كلِّ مُهَنَّدٍ قِرضابِ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : قرضبتُ الشيء وَلهذَمتُه : قطعتُه ؛ وبه سمِّي اللُّصوص
لهاذِمَةٌ وقَرَاضِبَة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : القِرْضاب : الفقير . والقِرضاب : الرجل الكثيرُ الأكل . والقِرْضاب : اللِّصّ ، وهو القُرْضُوبُ . والقَراضِبة : الصَّعاليك واحدهم قُرْضوب .
وأنشد ابن كيسان :
وعامُنا أعجبَنا مُقَدَّمُه
يُدْعَى أبا السَّمْح وقِرْضابٌ سُمُه
قال : القِرْضابُ : الذي يأكلُ الشيءَ اليابس . قرضَب الرجلُ : إذا أَكلَ شيئاً يابساً . وقُراضبة : موضع .
وقال بشر بن أبي حازم :
وحَلَّ الحيُّ حيُّ بني سُبَيْع
قُراضبةً ونحن لهم إطارُ
( قنبض ) : أبو عبيد عن أبي عمرٍ و : القُنْبُضَة : القصيرةُ من النِّساء .
قال الفرزدق :
إذا القُنْبُضَاتُ السُّودُ طَوَّفْنَ بالضحى
رَقَدْن عليهنّ الحِجال المسجَّفُ
( قرضم ) : عمرو عن أبيه قال : من غريب شجر البَرّ القِرْضِىءْ واحدته قِرْضِئيَّة . وقِرضِم : اسم .
قال ذو الرمة يصف إبلاً :
قهاريسُ مِثل الهَضْب يَنمي فُحُولُها
إلى الشر مِن أولاد رَهْط ابن قِرْضِم
قلت : والميم فيه زائدة . وقرضَمْتُ الشيءَ : قطعتُه . وَالأصلُ قَرَضْتُه .
( قرضف ) : ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : القُرْضُوف : القاطع . والقُرضُوف : الكثيرُ الأكل .

##### Türkçe

**باب القاف والضاد**
قض : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den şöyle dediğini nakletti: **قَضَّ اللَّحمُ**: içinde **قَضَضٌ** bulunduğu zaman; yiyenin azı dişlerine küçük çakıl taşına benzer (şeyler) düşer. Ve **أرضٌ قَضّةٌ**: çakıllı olan (yer). Ve şu beyit okunmuştur:
تُثِيرُ الدَّواجِنَ في قَضَّةٍ
عِرَاقيَّةٍ وسْطَهَا الغَضْوَرُ
Dedi ki: Ve denir ki: **قَضَّ** ve **أقَضَّ**: uykusunu uyumadığı zaman ve yatağında bir pürüzlülük bulunduğu zaman.

Leys dedi ki: Denir ki: **قَضَضْنَا عليهم**; (yani) atları (sürdük), derken (atlar) onların üzerine **انقضَّتْ**. Ve **انقضَّ الحائط** yani düştü. Ve **انقضَّ الطائرُ**: uçuşundan bir şeyin üzerine düşmek için aşağı süzüldüğü zaman. Ve şu beyit okunmuştur:
قَضُّوا غِضاباً عَليكَ الخَيْلَ من كَثب
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **( جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ فَأَقَامَهُ )** (Kehf: 77), yani: kırılsın.

Denir ki: **قَضضْنَا عليهم الخيل فانقضت عليهم**. Ve **قَضضْتُ الشيءَ**: onu incelttiğim/zayıflattığım (ufalayıp ezdiğim) zaman; bundan dolayı küçük çakıl taşlarına **قَضَضٌ** denilmiştir.

Ve denir ki: **اتَّقِ القِضَّةَ والقضضَ في طعامِكَ**; çakılı ve toprağı kasteder.

Ve denir ki: **أقَضَّ عَلَى فُلانٍ مَضجَعُهُ**: uykunun onunla (o yatakta) huzur bulmadığı zaman.

Hüzeli dedi ki:
أم ما لِجَنْبِكَ لا يُلائمُ مَضْجَعاً
إلاّ أَقَضَّ عليه ذاكَ المَضْجَعُ

Ferrâ dedi ki: **قَضضْتُ السَّويقَ** ve **أقْضضْتُه**: içine kuru şeker attığın zaman.

Asma‘î dedi ki: **دِرْعٌ قَضَّاء**: dokunuşu kaba olduğu, ezilip yumuşamadığı zaman.

Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Amr dedi: Zırhlardan **القَضَّاء**: yapımı bitirilmiş olan(lar)dır; ve “onu bitirdim” anlamında **قَضَيْتُها** (derim).

Ebû Züeyb dedi ki:
وتَعَاوَرا مَسْرودَتيْنِ قَضاهُما
دَاودُ أو صَنَعُ السّوابغ تُبَّعُ

Dedim ki: Ebû Amr, **القَضَّاء**’ı, sağlamlaştırıp bitirmek manasındaki **قضى**’dan **فَعَّال** (vezninde) kıldı; doğru olan, Asma‘î’nin onu açıklamasında söylediğidir. Ve onun sözüne göre **قَضَّاء** (vezni) **فَعْلاء**’dır; **القَضِّ**’den (türetilmiş) olup gayr-i munsariftir. Bunun örneği Nâbiga’nın sözü:
ونَسْجُ سُليمٍ كلَّ قَضَّاءَ ذائل

Şemmer de onun benzerini söyledi: Zırhlardan **القَضَّاءُ**: yeniliği sebebiyle dokunuşu kaba, yeni yapılmış olan(lar)dır; “döşeği ona rahatsız etti” anlamındaki **أقض عليه الفراش** sözündendir.

İbnü’s-Sikkît, “**كل قضاء ذائل**” sözünde: her bir yapımı yeni zırhı kastetti.

Dedi ki: Ve denir ki: **القضاء**: henüz yumuşamamış sert (olan); sanki onun yoklamasında/dokunmasında bir **قَضّةٌ** varmış gibi.

Dedi ki: Ve **قَضَّ اللؤلؤة**: onu deldiği zaman; bundan: **قِضّة العَذْرَاءِ**: (işi) bitirildiği zaman.

Leys dedi: Denir ki: **أقَضَّ الرجل**: tamahların giriş yollarını izleyip takip ettiği zaman.

Rü’be dedi ki:
ما كنتَ من تَكَرُّمِ الأعراضِ
والخُلُقِ العَفِّ عن الإقضاضِ

Dedi ki: Ve **لَحْمٌ قَضّ** ve **طعامٌ قَضٌّ**. Ve şu beyit okunmuştur:
وأَنتمْ أكلتُمْ لَحْمَه ترباً قَضّا

Ve denir ki: **جاء بنو فُلانٍ قضَّهُمْ بقضيضهم**: topluluklarıyla geldikleri zaman; hiçbir şeyi ve hiç kimseyi geride bırakmadıkları halde.

Ve ayrıca denir ki: **جاءوا بِقضهم وقضيضهم**.

Münzirî bana Ebû Tâlib’den haber verdi: “**جاء بالْقَضِّ والقضيضِ**”in manası: büyük ve küçükle geldi; çünkü **القَضُّ** çakıldır, **القضيضُ** ise ondan kırılıp ufalanan şeydir.

Ebû Bekr dedi ki: Develerden **القضّاء**: otuz ile kırk arasındakidir. İnsanlardan **القَضَّاء**: soylulukları olmasa bile ileri gelen topluluktur. Ve **دِرْعٌ قَضَّاء**: yeniliğinden dolayı dokunuşu kaba (olan)dır; **القضيضِ** gibi; o da küçük çakıl taşlarıdır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **القَضَّاء**: çivilenmiş (olan)dır; ve biz onu, “cevheri deldi” anlamındaki **قَضَّ الجوهرة** sözünden görürüz. Ve şu beyit okunmuştur:
كأن حصاناً قضَّها القين حُرَّة
لدى حيث يلقي بالفناءِ حَصيرها

Ve “**فَضَّها القينُ**” diye de rivayet edilir. **القَيْنُ**: dalgıçtır. Ve **الحصان**: inci tanesidir.

Ve denir ki: **انقضَّ البازي على أثر الصيد**: avın izine (doğru) atıldığı zaman; ve **تَقضّضَ**: uçuşunda hızlandığı, ona doğru kararıp (dalıp) gittiği zaman. Ancak onlar **تَقَضَّى يَتقضَّى** dediler; aslı **تَقضَّض** idi; üç tane **ضاد** bir araya gelince, onlardan biri **ياء**’ya çevrildi; şu sözde olduğu gibi:
تَقَضِّيَ البازي إذا البازي كسر

Şemmer dedi: **القَضَّانَةُ**: tabakalar halinde olan dağdır. Ve şu beyit okunmuştur:
كأنما قرع ألحيها إذا وَجَفَتْ
قرعُ المعاولِ في قَضَّانةٍ قلعِ
Dedi ki: **والقلع**: ondan yüksekçe olan kısım; kale gibi. Dedim ki: Sanki “şeyi ufalayıp ezdim” anlamındaki **قَضضْتُ الشيءِ**’dendir; ve o, ondan (türetilmiş) **فعلانَة**’dır.

(**نوادر الأعراب**)’da: **القِضَّةُ**: dağlama/nişan (damga)dır.

Râciz dedi ki:
مَعْروفَةٌ قِضَّتها رُعْن الْهامْ

Ve **القضَّة** (kafın fethasıyla): **الفضَّةُ**’dir; o da çatlaklı, bir araya toplanmış taşlardır.

Leys dedi: **القَضقضَةُ**: kemikleri ve uzuvları kırmaktır. Ve **أَسَدٌ قَضْقاضٌ**: avını **يُقضقِضُ** (kırıp ufalar).

Rü’be dedi ki:
كم جاوزتْ من حَيَّةٍ نَضناضٍ
وأَسَدٍ في غِيلهِ قَضقاضِ

Ebû Amr dedi: **قَضقضَ الشيءَ**: onu kırdığı ve ufaladığı zaman.

Leys dedi: **القِضَةُ**: alçak bir yer; toprağı kumdur; yanında da yüksek bir sırt vardır. Çoğulu **القِضُون**’dur.

Dedim ki: **القِضَة** (ضاد hafifletilerek) ikizli (muda‘af) babından değildir; ve o, ekşi otlardan bilinen bir ağaçtır.

Münzirî bana Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: **القِضَة** bir bitkidir; **القضينَ** ve **القِضون** diye çoğul yapılır. Onu **البُرَى** kalıbı üzere çoğul yaptığında **القِضَى** dersin.

Ferrâ’nın şu beyti okunmuştur:
بسَاقَيْنِ ساقَيْ ذِي قِضِين تحشُّه
بأَعوَادِ رَنْدٍ أَوْ أَلاَوِيَةٍ شَقْرَا

Kumu topraklı olan yer ise **قِضَّةٌ**’dir (ضاد şeddeli); çoğulu **قِضّاتٌ**’tır. **القضقَاضُ** ise ekşi otlardan bilinen bir ağaçtır; ve denir ki: Şam ehlinin **أشنانُ**’ıdır.

İbn Düreyd dedi: **قِضّةُ** bilinen bir yerdir; orada Bekr ile Tağlib arasında “**يومَ قِضّة**” diye adlandırılan bir çarpışma olmuştu; **الضاد** şeddelidir.

Leys dedi: **القَضيضُ**: kirişten veya kayıştan, sanki kesilme gibi bir ses işitmen; fiil: **قضَّ يقَضُّ قَضيضاً**.

Ebû Zeyd dedi: **قِضْ** hafiftir; dizin ses çıkardığı zaman onun sesinin taklididir. “Dizi **قِض** dedi” denir. Ve şu beyit okunmuştur:
وقولُ ركبتِها قِضْ حينَ تثنيها

Ebû Zeyd: **انقضّ الجدَارُ انقِضاضاً** ve **انقاض انقِياضاً**: düşmeksizin çatladığı zaman; düşerse: **تقيّضَ تقَيُّضاً** denir.

Şemmer dedi: Denir ki: **قَضضْتُ جنبَه منْ صُلبه** yani: onu kestim. Ve kurt kemikleri **يُقضقِضُ** (kırıp ufalar).

Ebû Zübeyd dedi ki:
فقَضقَضَ بالنَّابينِ قُلّة رأسِه
ودقَّ صلِيفَ العُنْقِ والعُنقُ أصعَرُ

Şemmer hadiste dedi ki: Bazıları şöyle dedi: **( لو أنَّ رجلاً انفَضَّ انفضاضاً ممّا صُنِعَ بابن عفان لَحَقَّ له أنْ ينفضّ )**.

Şemmer dedi: **انفَضَّ** (ف ile): koptu. Ve “eklemleri koptu ve dağıldı” anlamında **انفضّتْ أوْصالُه** (denir).

Dedi ki: Ve Ferrâ dedi: **فَضَّ اللَّهُ فالأبعدِ** ve **فضَّضَهُ**; ve **الفضُّ**: dişlerini kırmandır.

Dedi ki: Kümeyt’in beyti şöyle rivayet edilir:
يَفُضُّ أصولَ النَّخْلِ من نجوَاتِه
**بالفاء والقافِ**; yani: keser ve onunla atar.

باب **القاف** والضاد
قض

( **قرضب** ) : Leys dedi: **القَرْضَبَة**: kesmenin şiddeti. Ve **سيفٌ قِرْضابٌ** ve **مُقَرضِبٌ**: çok kesen.
Lebîd dedi:
ومدجّجِين ترى المغاوِلَ وَسْطَهم
وذبابَ كلِّ مُهَنَّدٍ قِرضابِ

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **قرضبتُ** şeyi ve **لهذَمتُه**: onu kestim; bununla hırsızlara **لهاذِمَةٌ** ve **قَرَاضِبَة** adı verildi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القِرْضاب**: fakir. Ve **القِرضاب**: çok yiyen adam. Ve **القِرْضاب**: hırsız; o **القُرْضُوبُ**’dur. Ve **القَراضِبة**: serseriler; onların bir teki **قُرْضوب**.
İbn Keysân inşâd etti:
وعامُنا أعجبَنا مُقَدَّمُه
يُدْعَى أبا السَّمْح وقِرْضابٌ سُمُه
Dedi: **القِرْضابُ**: kuru şeyi yiyen. **قرضَب** adam: kuru bir şey yediği zaman. Ve **قُراضبة**: bir yer.
Bišr b. Ebî Hâzim dedi:
وحَلَّ الحيُّ حيُّ بني سُبَيْع
قُراضبةً ونحن لهم إطارُ

( **قنبض** ) : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **القُنْبُضَة**: kadınlardan kısa olan.
Ferazdak dedi:
إذا القُنْبُضَاتُ السُّودُ طَوَّفْنَ بالضحى
رَقَدْن عليهنّ الحِجال المسجَّفُ

( **قرضم** ) : Amr, babasından dedi: kara (yaban) ağacının gariplerinden **القِرْضِىءْ**; onun bir tanesi **قِرْضِئيَّة**. Ve **قِرضِم**: bir isim.
Zü’r-Rumme develeri vasfederek dedi:
قهاريسُ مِثل الهَضْب يَنمي فُحُولُها
إلى الشر مِن أولاد رَهْط ابن قِرْضِم
Dedim: ve içindeki **الميم** ziyadedir. Ve **قرضَمْتُ** şeyi: onu kestim. Asıl olan **قَرَضْتُه**’dur.

( **قرضف** ) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **القُرْضُوف**: kesen. Ve **القُرضُوف**: çok yiyen.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف وما بعدها في الثلاثي الذي يقال له المضاعف والمطابق)
(قل)  القاف واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على نَزَارة الشيء، والآخرُ على خلاف الاستقرارِ، وهو الانزعاج.
فالأوَّل قولهم: قلَّ الشَّيءُ يقلُّ قلَّة فهو قليل، والقُلُّ: القِلَّة، وذلك كالذُّل والذِّلّة. وفي الحديثِ في الرِّبا: "إنْ كَثُرَ فإنَّه إلى قُلٍّ". وأمَّا القُلََّة التي جاءت في الحديث([1])، فيقولون: إن القُلَّة ما أقلَّهُ الإنسان من جَرّةٍ أو حُبٍّ، وليس في ذلك عند أهل اللُّغة حدٌّ محدود قال:
فَظَلِلْنا بنَعْمةٍ واتّكأْنا *** وشَرِبْنا الحَلالَ من قُلَلِهْ([2])ويقال: استقلَّ القومُ، إذا مضَوا لمسيرِهم، وذلك من الإقلال أيضاً، كأنهم استخفُّوا السَّير واستقلُّوه. والمعنى في ذلك كلِّه واحد. وقولنا في القُلَّة ما أقلَّه الإنسان فهو من القِلَّة أيضاً، لأنَّه يقلُّ عنده.
وأمّا الأصل الآخَر فقال: تَقَلقلَ الرَّجُل وغيرُه، إذا لم يثبُتْ في مكانٍ. وتقلقَل المِسمارُ: قَلِقَ في موضعه. ومنه فرسٌ قُلقُلٌ: سريع. ومنه قولهم: أخَذَه قِلٌّ من الغضب، وهو شِبه الرِّعْدة.
(قم)  القاف والميم أصلٌ واحد يدلُّ على جَمع الشيء. من ذلك: قَمْقَمَ الله عَصَبه، أي* جَمَعه، والقَمْقام: البحر، لأنَّه مُجتَمَع للماء. والقَمقام: العدد الكثير، ثمَّ يشبَّه به السيِّد الجامع لِلسِّيادة الواسعُ الخير.
ومن ذلك قُمَّ البيتُ، أي كُنِس. والقُمَامة: ما يُكنَس؛ وهو يُجمَع. ويقال من هذا: أقمَّ الفَحلُ الإبلَ، إذا ألقَحَها كلَّها. ومِقَمَّة الشّاة: مِرَمَّتها([3])، وسميِّت بذلك لأنها تقمُّ بها النَّباتَ في فيها. ويقال لأعلى كلِّ شيءٍ: القِمَّة، وذلك لأنَّه مُجتَمعُه الذي به قِوَامُه.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَمقام: صغار القِرْدان.
(قن)  القاف والنون بابٌ لم يُوضَع على قياسٍ، وكلماتُه متباينة. فمن كلماته القِِنُّ، وهو العَبْد الذي مُلِك هو وأبوه. والقُنَّة: أعلَى الجبل. والقُنَان: رِيح الإبِطِ أشَدَّ ما يكون([4]). والقُناقِن: الدليل الهادي، البصيرُ بالماء تحتَ الأرض، والجمع قَنَاقِن([5]).
(قه)  القاف والهاء ليس فيه إلا حكاية القَهْقَهة: الإغراب في الضحك. يقال: قَهٌّ وقهقَهةٌ، وقد يخفَّف. قال:
* فهنَّ في تَهَانُفٍ وفي قَهِ([6]) *
 ويقولون: القَهقهة: قَرَبُ الوِرد([7]).
(قب)  القاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وتجمُّع. من ذلك القُبَّة، وهي معروفة، وسمِّيت لتجمُّعها. والقَبقَب: البطن، لأنَّه مُجتَمع الطَّعام. والقَبُّ في البَكَرة([8]). وأمَّا قولُهم: إنَّ القَبَب: دِقَّة الخَصْرِ فإنما معناه تجمُّعُه حتَّى يُرَى أنّه دقيق. وكذلك الخيلُ القُبّ: هي الضَّوامر، وليس ذلك [إلاَّ] لذهابِ لُحُومِها والصَّلابةِ التي فيها. وأمَّا القابّة فقال ابن السِّكِّيت: القَابّة: القَطْرة من المَطَر. قال: وكان الأصمعيّ يصحِّف ويقول: هي الرَّعد. والذي قاله ابنُ السِّكيت أصحُّ وأقْيَس؛ لأنَّها تَقُبُّ التُّرْبَ أي تجمعه.
ومما شذَّ عن هذا الباب تسميتُهم العام الثالث القُبَاقِب، فيقولون عامٌ، وقابلٌ، وقُبَاقِب([9]).
ومما شذَّ أيضاً قولُهم:   اقتبَّ يدَه، إذا قَطَعها.
(قت)  القاف والتاء فيه كلمتانِ متباينتان، إحداهما القَتُّ، وهو نَمُّ الحديث. وجاء في الأثر: "لا يدخُلُ الجنة قَتَّاتٌ"، وهو النَّمّام. والقَتُّ: نَباتٌ. والقَتُّ والتَّقتِيتُ([10]): تطييبُ الدُّهن بالرَّياحين.
(قث)  القاف والثاء كلمةٌ تدلُّ على الجمع. يقال: جاء فلانٌ يقُثُّ مالاً ودنيا عريضة.
(قح)  القاف والحاء ليس هو عندنا أصلاً، ولكنهم يقولون: القُحّ: الجافي من الناس والأشياء، حتى يقولون للبطِّيخة التي لم تَنْضَج: إنّها لَقحٌّ.
(قد)  القاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعِ الشيء طولاً، ثم يستعار. يقولون: قَدَدْتُ الشَّيء قدَّاً، إذا قطعتَه طولاً أقُدُّه، ويقولون: هو حسَنُ القَدّ، أي التقطيع، في امتدادِ قامته. والقِدُّ: سيرٌ يقَدُّ من جلدٍ غيرِ مدبوغ. واشتقاق القَدِيد منه. والقِدَّة: الطريقةُ والفِرقة من الناس، إذا كان هوَى كلِّ واحدٍ غيرَ هوى صاحِبِه. ثمَّ يستعيرون هذا فيقولون: اقتدَّ فلانٌ الأمورَ، إذا دَبَّرَها ومَيَّزها. وقَدَّ المسافرُ المَفازةَ. والقَيْدُود: النَّاقة الطَّويلة الظَّهر على الأرض. والقَدُّ: جِلد السَّخلة، الماعزة. ويقولون في المثَل: "ما يَجعَلُ قَدَّك إلى أديمك". ويقولون القُدَاد: وجَعٌ في البطن.
(قذ)  القاف والذال قريبٌ من الذي قبلَه، يدلُّ على قطعٍ وتسويةٍ طولاً وغيرَ طُول. من ذلك القُذَذ: ريش السَّهم، الواحدة قُذَّة. قالوا: والقَذُّ: قطعها. يقال: أُذُنٌ([11]) مقذوذة، كأنّها بُرِيَتْ بَرْيا. قال:
* مَقْذُوذةُ الآذانِ صَدْقاتُ الحَدَقْ([12]) *
وزعم بعضهم أن القُذَاذات: قِطَعُ الذَّهب، والجُذَاذات: قِطَع الفِضّة. وأمَّا السهم الأقَذُّ فهو الذي لا قُذَذَ عليه. والمَقَذُّ: ما بين الأذُنين من خَلْف. وسمِّي لأنَّ شعره يُقَذ قَذَّاً.
ومما شذَّ عن الباب قولُهم: إنّ القِذَّانَ: البَرَاغيث.
(قر)  القاف والراء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على *برد، والآخر على تمكُّن.
فالأوَّل القُرُّ، وهو البَرْد، ويومٌ قارٌّ وقَرٌّ. قال امرؤ القيس:
إذا ركِبُوا الخيلَ واستلأَمُوا *** تحَرَّقت الأرضُ واليومُ قَرّْ([13])وليلة قَرَّةٌ وقارَّة. وقد قَرَّ يومُنا يَقَرُّ. والقِرَّة: قِرَّة الحُمَّى حين يجد لها فَترةً([14]) وتكسيراً. يقولون: "حِرَّةٌ تحت قِرَّة"، فالحِرّة: العَطَش، والقِرَّة: قِرَّة الحُمَّى. وقولهم: أقَرَّ اللهُ عينَه، زعم قومٌ أنَّه من هذا الباب، وأنّ للسُّرور دَمعةً باردة، وللغمِّ دمعةً حارّة، ولذلك يقال لمن يُدعَى عليه: أسخَنَ الله عينه. والقَرور: الماء البارد يُغتسَل به؛ يقال منه اقْتَرَرْت.
والأصل الآخَر التمكُّن، يقال قَرَّ وَاستقرَّ. والقَرُّ: مركبٌ من مراكب النِّساء. وقال:
* على حَرَجٍ كالقَرِّ تَخفقُ أكفانِي([15]) *
ومن الباب [القَرُّ([16])]: صَبُّ الماءِ في الشَّيء، يقال قَرَرتُ الماء. والقَرُّ: صبُّ الكلامِ في الأُذُن.
ومن الباب: القَرقَر: القاع الأملس. ومنه القُرارة: ما يلتزِق بأسفلِ القِدْر، كأنَّه شيءٌ استقرَّ في القِدْر.
ومن الباب عندنا - وهو قياسٌ صحيح- الإقرار: ضدُّ الجحود، وذلك أنَّه إذا أقَرَّ بحقٍّ فقد أقرَّهُ قرارَهُ. وقال قومٌ في الدُّعاء: أقرّ الله عينه: أي أعطاه حتى تَقِرَّ عينُه فلا تطمَحَ إلى من هو فوقه. ويوم القَرِّ: يومَ يستقرُّ الناسُ بمنىً، وذلك غداةَ يومِ النَّحر.
قلنا: وهذه مقاييسُ صحيحةٌ كما ترى في البابين معاً، فأمَّا أنْ نتعدَّى ونتحمّل الكلامَ كما بلغنا عن بعضهم أنَّه قال: سمِّيت القارورة لاستقرار الماء فيها وغيرِه، فليس هذا من مذهبنا. وقد قلنا إنَّ كلامَ العرب ضربان: منه ما هو قياسٌ، وقد ذكرناه، ومنها ما وُضِع وضعاً، وقد أثبَتنا ذلك كلَّه. والله أعلم.
فأمَّا الأصواتُ فقد تكون قياساً، وأكثرُها حكاياتٌ. فيقولون: قَرقَرت الحمامةُ قَرقرةً وقَرْقَرِيراً.
(قز)  القاف والزاء كلمةٌ واحدة، تدلُّ على قِلَّةِ سُكونٍ إلى الشّيء([17]). من ذلك القزّ، وهو الوَثْب. ومنه التقزُّز، وهو التنطُّس. ورجلٌ قَزٌّ، وهو لا يسكن إلى كلِّ شيء.
(قس)  القاف والسين مُعظَمُ بابه تتبُّع الشَّيء، وقد يشذُّ عنه ما يقاربُه في اللَّفظ.
قال علماؤنا: القَسُّ: تتَبُّع الشَّيء وطلبُه، قالوا: وقولهم إنَّ القَسَّ النَّميمة، هو من هذا لأنه يتتبَّع الكلامَ ثمَّ ينُمُّه([18]). ويقال للدَّليل الهادِي: القَسْقاس، وسمِّي بذلك لعلمه بالطَّريق وحُسْنِ طلَبِه واتِّباعه له. يقال قَسَّ يَقُسّ. وتَقَسَّسْتُ أصواتَ القومِ بالليل، إذا تتبَّعتَها. وقولهم: قَسَسْتُ القومَ: آذيْتُهم بالكلام القبيح، كلامٌ غير ملخَّص، وإنَّما معناه ما ذكرناه من القَسّ أي النَّميمة([19]). ويقولون: قَرَبٌ قَسقاسٌ، وسيرٌ قَسِيس([20]): دائبٌ. وهو ذلك القياس، لأنَّه يقُسُّ الأرضَ ويتتبَّعُها.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: [ليلةٌ] قسقاسة: مُظْلمة، وربَّما قالوا لِلَّيلةِ الباردة: قَسِيَّة([21]). وقُسَاسٌ: بلدٌ تُنسَب إليه السُّيوف القُسَاسيَّة.
وذكر ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ القَسْقَاس: الجُوع. وأنشَدُوا عنه:
أتانَا به القَسقاسُ ليلاً ودُونَه *** جراثيمُ رَمْلٍ بينهنَّ نفانِفُ([22])
وإنْ صحَّ هذا فهو شاذٌّ، وإن كان على القياس فإنما أراد به الشّاعِرُ القَسقاس([23])، وما أدري ما الجُوعُ هاهنا. وأمّا قولهم: دِرهمٌ قَسِيٌّ، أي رديء، فقال قومٌ: هو إعراب قاس([24])، وهي فارسيَّة. والثِّياب القَسِّيَّة يقال إنَّها ثيابٌ يؤتى [بها] من اليَمَن. ويقولون: قَسْقَسْتُ([25]) بالكلب: صحتُ به([26]).
(قش)  القاف والشين كلماتٌ على غير قياس. فالقَشُّ: القشْر([27]). يقال تقشقش الشَّيء، إذا تقشَّر. وكان يقال لسورتي: "قُلْ يا أيُّهَا الكَافِرُونَ" و"قُلْ هُوَ اللهُ أحَدٌ": المقَشْقِشَتان، لأنَّهما يُخرِجان قارئهما مُؤمناً بهما من الكُفر.
ومما ليس من هذا الجِنْس: القِشَّة: القِرْدَة، والصَّبِيَّة الصغيرة. ويقولون: التَّقشقُش: تطلُّب الأكلِ من هاهنا وهنا، وهذا إنْ صحَّ فلعلَّهُ من باب الإبدال* والأصلُ فيه السين، وقد مضى ذكره. ويقال: قَشَّ القَوْمُ: إذا أحْيَوْا بعدَ هُزَال.
(قص)  القاف والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تتبُّع الشَّيء. من ذلك قولهم: اقتصَصْتُ الأثَر، إذا تتبَّعتَه([28]). ومن ذلك اشتقاقُ القِصاص في الجِراح، وذلك أنَّه يُفعَل بهِ مثلُ فِعلهِ بالأوّل، فكأنَّه اقتصَّ أثره. ومن الباب القِصَّة والقَصَص، كلُّ ذلك يُتَتَبَّع فيذكر. وأمَّا الصَّدر فهو القَصُّ، وهو عندنا قياسُ الباب، لأنَّه متساوي العِظام، كأنَّ كلَّ عظم منها يُتْبع للآخَر.
ومن الباب: قَصَصت الشّعر، وذلك أنَّك إذا قَصَصْتَه فقد سوَّيتَ بينَ كلِّ شعرةٍ وأُخْتِها، فصارت الواحدةُ كأنَّها تابعةٌ للأخرى مُسَاويةٌ لها في طريقها. وقُصَاص الشَّعر: نهايةُ مَنْبِته من قُدُمٍ([29])، وقياسُه صحيح. والقُصَّة: النَّاصية.
[و] القَصِيصية من الإبل: البعير يقُصُّ أثَرَ الرِّكاب. وقولهم: ضربَ فلانٌ فلاناً فأقَصَّه، أي أدناه من الموت. وهذا معناه أنَّه يقُصُّ أثَرَ المنيَّة. وأقصَّ فلاناً السُّلطانُ [من فلان([30])]، إذا قتله قَوَدا.
وأمَّا قولُهم: أقَصَّت الشّاةُ: استبانَ حَمْلُها، فليس من ذلك. وكذلك القَصْقاص، يقولون: إنَّه الأسد، والقُصقُصَة: الرَّجل القصير، والقَصِيص: نبتٌ. كلُّ هذه شاذَّة عن القياس المذكور([31]).
(قض)  القاف والضاد أصول ثلاثة: أحدُها هُوِيُّ الشَّيء، والآخَر خُشونةٌ في الشَّيء، والآخِر ثَقْبٌ في الشَّيء.
فالأوّل قولُهم: انقَضَّ الحائطُ: وقع، ومنه انقضاضُ الطّائر: هُوِيُّه في طَيَرانه.
والثاني قولهم: دِرع قَضّاءُ: خشِنة المَسِّ لم تنسَحِقْ بعدُ. وأصلُه القِضّة، وهي أرضٌ منخفضةٌ ترابُها رملٌ، وإلى جانبها مَتْن. والقَضَضُ: كِسَرُ الحِجارة. ومنه القَضْقَضة: كَسْرُ العِظام. يقال أسدٌ قضقاضٌ. والقَضُّ([32]): ترابٌ يعلو الفِراش. يقال أقضَّ عليه مضجَعُه، قال أبو ذُؤيب:
أم ما لِجسمِكَ لا يلائمُ مَضجعاً *** إلا أَقَضَّ عليكَ ذاك المضجع([33])ويقال لحمٌ قَضٌّ، إذا تَرِبَ عند الشَّيِّ. ومن الباب عندي قولُهم: جاؤوا بقَضِّهم وقضيضهم([34])، أي بالجماعة الكثيرة الخشِنة، قال أوس:
وجاءت جِحاشٌ قَضَّها بقَضِيضها *** كأكثَرِ ما كانوا عديداً وأوكَعُوا([35])والأصل الثالث قولهم: قَضَضت اللُّؤلؤةَ أقُضُّها قَضَّاً، إذا ثقَبْتَها. ومنه اقتِضاض البِكْر. قاله الشّيباني.
(قط)  القاف والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْع الشّيء بسُرعةٍ عَرْضاً. يقال: قَطَطت الشّيءَ أَقُطُّه قَطَّاً. والقَطَّاط: الخَرّاط الذي يَعمل الحُقَق، كأنه يقْطَعها. قال:
* مِثْلَ تقطِيط الحُقَق([36]) *
والقِطْقِط: الرَّذَاذ من المطر، لأنّه من قِلّتهِ كأنّه متقطِّع. ومن الباب الشعَْر القَطَط([37])، وهو الذي ينْزَوي، خلافُ السَّبْط، كأنَّه قُطّ قَطَّاً. يقال: قَطِطَ شَعْرُه، وهو من الكلمات النَّادرة في إظهار تضعيفها.
وأمَّا القِطُّ فيقال إنّه الصَّكُّ بِالجائزة. فإنْ كان من قياس الباب فلعلّه من جهة التقطيع الذي في المكتوب عليه. قال الأعشى:
ولا الملكُ النُّعمان يومَ لقيتُه *** بِغبْطَتِه يُعطِي القُطوطَ ويأفِقُ([38])وعلى هذا يفسَّر قولُه تعالى: ﴿وقالُوا ربَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِسَابِ﴾ [ص 16] كأنَّهم أرادوا كُتُبَهم التي يُعطَوْنها من الأجْر في الآخرة.
ومما شذّ عن هذا الباب القِطّةُ: السِّنّورة: يقال [هو] نعتٌ لها دونَ الذَّكَر.
فأمَّا قَطْ بمعنى حَسْب فليس من هذا الباب، إنما ذاك من الإبدال، والأصل قدْ، قال طَرَفَة:
أخِي ثِقةٍ لا ينثني عن ضريبةٍ *** إذا قِيلَ مهلاً قال صاحبهُ قَدِ([39])
لكنَّهم أبدَلُوا الدّال طاءً فيقال: قَطِي وقَطْكَ وقَطْني. وأنشدوا:
امتلأ الحَوْضُ وقال قَطني *** حَسْبي رويداً قد ملأْتَ بَطْنِي([40])ويقولون قَطَاطِ، بمعنى حسبي([41]). وقولهم: ما رأيتُ مثلَه قطّ، أي أقطع الكلامَ في هذا([42])، بقوله على جهة الإمكان. ولا يقال ذلك* إلا في الشَّيء الماضي.
(قع)  القاف والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على حكاياتِ صوتٍ. من ذلك القَعقعة: حكايةُ أصوات التِّرَسةِ وغيرها. والمُقَعقِع: الذي يُجيل القِداح، ويكون للقِداح عند ذلك أدنى صوت. ويقال رجلٌ قَعقعانيٌّ، إذا مَشَى سمِعتَ لمفاصله قَعقَعةً. قال:
* قَعْقَعةُ المِحوَرِ خُطَّافَ العَلَقْ([43]) *
وحِمارٌ قَعقعانيٌّ، وهو الذي إذا حَمَلَ على العانة صَكَّ لَحْييه. ويقال: قَرَبٌ قَعْقاعٌ: حثيث، سمِّي بذلك لما يكون عندهُ من حركات السَّير وقَعْقَعته. وطريقٌ قعقاعٌ: لا يُسلَك إلاَّ بمشقَّة. فأمَّا القُعَاعُ فالماء المُرُّ الغليظ. قال: أَقَعُّوا، إذا أنْبَطُوا قُعَاعاً. فهذا ممكنٌ أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، وممكن أن يكون مقلوباً من عَقَّ، وقد مضى ذِكره، ويقولون: قَعْقَع في الأرض: ذَهَب.
وهذا من قياس الباب، لما يكون له عند سيَرِه من حركةٍ وقَعقعة.
(قف)  القاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جَمْع وتجمُّع وتقبُّض. من ذلك القُفَّة: شيءٌ كهيئة اليقطينة تتَّخَذ من خُوط أو خُوص. يقال للشَّيخ([44]) إذا تقبَّضَ من هَرَمه: كأنَّه قُفَّة. وقد استَقفّ، إذا تشنَّج. ومنه أقَفَّتِ الدَّجاجةُ، إذا كَفَّت عن البَيض. والقَفُّ: جنسٌ من الاعتراض للسَّرَق، وقيل ذلك لأنّه يقفُّ الشَّيءَ إلى نفسه. فأمَّا قولُهم: قَفْقَف الصَّرِدُ، إذا ارتَعَد، فذلك عندنا من التقبُّض الذي يأخذُه عند البرد. قال:
نِعْمَ شِعارُ الفَتَى إذا بَرَدَ الـ	*** ـليلُ سُحيْراً وقَفْقَفَ الصَّرِدُ([45])ولا يكون هذا من الارتعاد وحدَه.
ومن الباب القُفّ، وهو شيءٌ يرتفع من مَتْن الأرض كأنّه متجمِّع، والجمع قِفاف. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) منه: "إذا بلغ الماء قلتين لم يحمل نجساً" ومنه في ذكر الجنة وصفة سدرة المنتهى: "ونبقها مثل قلال هجر".
([2]) لجميل بن معمر، كما في اللسان (قلل).
([3]) المقمة والمرمة، كلاهما بكسر الميم وفتحها.
([4]) في الأصل: "أشط ما يكون"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) في اللسان: "وأصلها بالفارسية، وهو معرب مشتق من الحفر، من قولهم بالفارسية كِنْ كِنْ، أي احفر احفر".
([6]) قبله في اللسان: * نشأن في ظل النعيم الأرفه *
([7]) زاد في اللسان: "مشتق من اصطدام الأحمال لعجلة السير، كأنهم توهموا لجرس ذلك جرس نغمة فضاعفوه".
([8]) هو الثقب الذي في وسط البكرة.
([9]) في المجمل: "وتقول: لا آتيك العام، ولا قابلاً، ولا قباقبا".
([10]) اقتصر في المجمل على "القت"، وفي اللسان والقاموس على "التقتيت".
([11]) في الأصل: "إذا"، صوابه في المجمل.
([12]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 وأراجيز العرب للسيد البكري 25.
([13]) ديوان امرئ القيس 5.
([14]) في الأصل: "قرة".
([15]) لامرئ القيس في ديوانه 126: واللسان (حرج، قرر). وقد سبق في (حرج). وصدره: * فإما تريني في رحالة جابر *
([16]) التكملة من المجمل.
([17]) في الأصل: "قلة وسكون إلى الشيء".
([18]) ينمه، أي ينقله على جهة الإفساد والشر. وفي الأصل: "ينميه"، تحريف.
([19]) في الأصل: "إلى النميمة".
([20]) وكذا في المجمل. ولم تذكر الكلمة في المعاجم المتداولة. وبدلها في اللسان: "قِسْقيس".
([21]) الحق أنها من المعتل، وقد تنبه لذلك في المجمل، قال: "ودرهم قسي: رديء، وليلة قسية باردة، ولعل هاتين من كلمات المعتل".
([22]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. والبيت لأبي جهيمة الذهلي، كما في اللسان (قسس). وصواب إنشاده: "بينهن قفاف"، كما نص ابن بري، وبعده:
فأطعمته حتى غدا وكأنه *** أسير يداني منكبيه كتاف
([23]) كذا ولعله يريد "القرب القسقاس".
([24]) في المعرب للجواليقي 257: "قاش"، وفي اللسان: "قاشي".
([25]) في الأصل: "قسست" صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([26]) زاد في اللسان: "وقلت له: قُوس قُوس".
([27]) كذا. ولعل صوابها: "فالتقشقش: التقشر".
([28]) في الأصل: "إذا تبعد".
([29]) من قُدم أي قدام، وكذا وردت في المجمل، وفي الأصل: "قدوم"، تحريف.
([30]) تكملة ضرورية ليستقيم الكلام. والعبارة في المجمل محرفة كعبارة الأصل، ففيه: "وأقاد فلان فلاناً وأقصه، إذا قتله قوداً"، صوابه "أقاد فلان فلاناً من فلان".
([31]) في اللسان عند الكلام على القصيص: "قال أبو حنيفة: زعم بعض الناس أنه إنما سمي قصيصاً لدلالته على الكمأة كما يقتصُّ الأثر".
([32]) وكذا ورد في المجمل. وفي القاموس: "والقضض، محركة: التراب يعلو الفراش"، ونحوه في اللسان.
([33]) ديوان الهذليين (1 : 2) والمفضليات (2: 221) واللسان (قضض).
([34]) ويقال أيضاً "قضُّهم بقضيضهم"، و "قضَّهم بقضيضهم".
([35]) ديوان أوس بن حجر 11 واللسان (قضض). وانظر لمثله الخزانة (1: 525) وسيبويه (1: 188). ورواية الديوان واللسان: "بأكثر ما كانوا".
([36]) كذا.وإنشاد البيت كما في ديوان رؤبة 106 واللسان (قطط) والمخصص(12: 133/ 15: 101): * سوى مساحيهن تقطيط الحقق *
([37]) يقال شعر قطط وقط أيضاً بفتح القاف فيهما.
([38]) ديوان الأعشى 146 واللسان (قطط، أفق). وقد سبق في (أفق). فوجه التكملة هناك: "بغبطته" لا "بإمته".
([39]) من معلقته. والرواية المشهورة "قال حاجزه".
([40]) كذا ورد البيت، والرواية المشهورة: "سلا رويداً"، أو "مهلاً رويداً" انظر اللسان (قطط، قطن)، والمخصص (14: 62) ومجالس ثعلب 189 والإنصاف 83 وإصلاح للمنطق 67، 377.
([41]) وشاهده قول عمرو بن معد يكرب، في اللسان:
أطلت فراطهم حتى إذا ما *** قتلت سراتهم قالت قطاط
([42]) في الأصل: "فيه هذا".
([43]) لرؤبة في ديوانه 106 واللسان (قعع).
([44]) في الأصل: "قال الشيخ".
([45]) سبق إنشاد البيت في (صرد)، ونسب إلى عمر بن أبي ربيعة في تهذيب الألفاظ 121،212 والجمهرة (1: 161). وقد أثبت في ملحقات ديوان عمر طبع ليبسك ص 333. وهو بدون نسبة في المخصص (5: 71) وأمالي المرتضى (4: 81). وأنشده في الكامل 136 ليبسك واللسان (قفف) وعيون الأخبار (3: 95): "نعم ضجيع الفتى". وفي اللسان: "فقفقف الصرد"، وفي الكامل: "وقرقف".

ـ

##### Türkçe

(**باب القاف وما بعدها في الثلاثي الذي يقال له المضاعف والمطابق**)

(**قل**)  **القاف** ve **اللام** iki sahih asıldır; bunlardan biri şeyin azlığına delâlet eder, diğeri ise yerleşikliğin zıddına delâlet eder; o da huzursuzluktur.

Birincisi onların sözü: **قلَّ الشَّيءُ يقلُّ قلَّة فهو قليل**, yani şey azaldı, azalır; azlık (vardır), o hâlde o azdır. Ve **القُلُّ**: **القِلَّة** (azlık)tır; bu da **الذُّل** ve **الذِّلّة** gibidir. Ve ribâ hakkında hadiste: “**إنْ كَثُرَ فإنَّه إلى قُلٍّ**”. Ama hadiste gelen **القُلَّة**’ye gelince([1]), derler ki: **القُلَّة** insanın bir küpten yahut bir testiden azalttığı şeydir; bunda dil ehli yanında sınırlandırılmış bir sınır yoktur. Şair dedi ki:

فَظَلِلْنا بنَعْمةٍ واتّكأْنا *** وشَرِبْنا الحَلالَ من قُلَلِهْ([2])

Ve denir: **استقلَّ القومُ**, yani yürüyüşlerine gittiler; bu da **الإقلال**’dandır da; sanki yürüyüşü hafif gördüler ve onu az saydılar. Bu bütününde mânâ birdir. Ve bizim **القُلَّة** hakkında “insanın azalttığı şey” dememiz de **القِلَّة**’dandır; çünkü onun yanında azalır.

Ama diğer asla gelince, dedi ki: **تَقَلقلَ الرَّجُل** ve başkası, bir yerde sabit kalmadığı zaman. Ve **تقلقَل المِسمارُ**: yerinde **قَلِقَ** oldu. Ondandır: **فرسٌ قُلقُلٌ**: hızlı. Ve ondandır onların sözü: **أخَذَه قِلٌّ من الغضب**; bu, titremeye benzer bir şeydir.

(**قم**)  **القاف** ve **الميم** tek bir asıldır; şeyin toplanmasına delâlet eder. Bundan: **قَمْقَمَ الله عَصَبه**; yani onu topladı. Ve **القَمْقام**: deniz; çünkü suyun toplanma yeridir. Ve **القَمقام**: çok sayı; sonra bununla, efendilikte toplayıcı, hayrı geniş olan efendi benzetilir.

Ve bundan: **قُمَّ البيتُ**, yani süpürüldü. Ve **القُمَامة**: süpürülen şey; o toplanır. Ve bundan denir: **أقمَّ الفَحلُ الإبلَ**, yani hepsini döllediği zaman. Ve **مِقَمَّة الشّاة**: **مِرَمَّتها**([3]); bununla adlandırıldı, çünkü ağzında onunla bitkiyi toplar. Ve her şeyin en üstüne: **القِمَّة** denir; bu, onun toplandığı, onunla ayakta durduğu şey olduğu içindir.

Ve bu bâbdan şâz olan: **القَمقام**: küçük keneler.

(**قن**)  **القاف** ve **النون** kıyasa göre konulmamış bir bâbdır; kelimeleri birbirinden ayrıdır. Kelimelerinden: **القِِنُّ**; o, kendisi ve babası mülk edinilmiş olan köledir. Ve **القُنَّة**: dağın en üstü. Ve **القُنَان**: koltuk altı kokusu, en şiddetli olduğu hâl([4]). Ve **القُناقِن**: yol gösteren kılavuz; yerin altında suyu bilen; çoğulu **قَنَاقِن**’dir([5]).

(**قه**)  **القاف** ve **الهاء**’da, **القَهْقَهة**’nin hikâyesinden başka bir şey yoktur: gülmede aşırılık. Denir: **قَهٌّ** ve **قهقَهةٌ**; bazen hafifletilir. Dedi ki:

* فهنَّ في تَهَانُفٍ وفي قَهِ([6]) *

Ve derler: **القَهقهة**: **قَرَبُ الوِرد**([7]).

(**قب**)  **القاف** ve **الباء** sahih bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder. Bundan: **القُبَّة**; o bilinir; toplanmışlığı için adlandırıldı. Ve **القَبقَب**: karın; çünkü yemeğin toplandığı yerdir. Ve **القَبُّ**: makaradadır([8]). Ama onların “**القَبَب**: bel inceliğidir” sözüne gelince, mânâsı ancak onun toplanmasıdır; ta ki ince görülür. Ve aynı şekilde **الخيلُ القُبّ**: zayıf atlar; bu da ancak etlerinin gitmesi ve içlerindeki sertlik sebebiyledir. Ama **القابّة**’ye gelince, İbnü’s-Sikkît dedi: **القَابّة**: yağmurdan bir damladır. Dedi ki: el-Asma‘î tashîf eder ve “o gök gürültüsüdür” derdi. İbnü’s-Sikkît’in dediği daha sahih ve daha kıyasîdir; çünkü o toprağı **تَقُبُّ** eder, yani onu toplar.

Ve bu bâbdan şâz olan: onların üçüncü yıla **القُبَاقِب** adını vermeleri; derler ki: **عامٌ** ve **قابلٌ** ve **قُبَاقِب**([9]).

Ve yine şâz olan: onların sözü: **اقتبَّ يدَه**, yani onu kestiği zaman.

(**قت**)  **القاف** ve **التاء**’da birbirinden ayrı iki kelime vardır: birisi **القَتُّ**; o, söz taşımadır. Eserde geldi: “**لا يدخُلُ الجنة قَتَّاتٌ**”; o, söz taşıyandır. Ve **القَتُّ**: bir bitkidir. Ve **القَتُّ** ve **التَّقتِيتُ**([10]): yağı reyhanlarla güzel kokulandırmaktır.

(**قث**)  **القاف** ve **الثاء** topluluğa delâlet eden bir kelimedir. Denir: falan, mal ve geniş dünya **يقُثُّ** ederek geldi.

(**قح**)  **القاف** ve **الحاء** bizce bir asıl değildir; fakat derler: **القُحّ**: insanlardan ve şeylerden kaba olan; hatta olgunlaşmamış karpuza: “o gerçekten **قحٌّ**dur” derler.

(**قد**)  **القاف** ve **الدال** sahih bir asıldır; şeyin boyuna kesilmesine delâlet eder; sonra mecaz yapılır. Derler: **قَدَدْتُ الشَّيء قدَّاً**, yani onu boyuna kestiğin zaman; onu **أقُدُّه**. Ve derler: o, **حسَنُ القَدّ**’dır; yani kesim (ölçü), boyunun uzanışında. Ve **القِدُّ**: tabaklanmamış deriden boyuna kesilen kayıştır. **القَدِيد**’in iştikakı ondandır. Ve **القِدَّة**: yol ve insanlardan fırka; her birinin hevesi arkadaşının hevesi olmadığı zaman. Sonra bunu mecaz yaparlar da derler: falan işleri **اقتدَّ** etti; yani onları düzenledi ve ayırdı. Ve yolcu çölü **قَدَّ** etti. Ve **القَيْدُود**: sırtı yere yakın uzun deve. Ve **القَدُّ**: oğlak derisi, keçi yavrusu. Ve meselde derler: “**ما يَجعَلُ قَدَّك إلى أديمك**”. Ve derler: **القُدَاد**: karında ağrı.

(**قذ**)  **القاف** ve **الذال** bir öncekine yakındır; boyuna ve boyuna olmayan kesme ve düzeltmeye delâlet eder. Bundan: **القُذَذ**: okun tüyleri; bir tanesi **قُذَّة**. Dediler ki: **القَذُّ**: onları kesmektir. Denir: **أُذُنٌ**([11]) **مقذوذة**; sanki yontulmuş gibi. Dedi ki:

* مَقْذُوذةُ الآذانِ صَدْقاتُ الحَدَقْ([12]) *

Ve bazısı zannetti ki: **القُذَاذات**: altın parçalarıdır; **الجُذَاذات**: gümüş parçalarıdır. Ama **السهم الأقَذُّ**: üzerinde **قُذَذ** olmayan oktur. Ve **المَقَذُّ**: iki kulağın arkasından arasıdır. Saçı **يُقَذ** yani kesildiği için böyle adlandırıldı.

Ve bâbdan şâz olan: onların sözü: **القِذَّانَ**: pirelerdir.

(**قر**)  **القاف** ve **الراء** iki sahih asıldır; bunlardan biri soğuğa, diğeri yerleşmeye delâlet eder.

Birincisi **القُرُّ**’dur; o soğuktur. Ve gün **قارٌّ** ve **قَرٌّ**. İmru’ul-Kays dedi ki:

إذا ركِبُوا الخيلَ واستلأَمُوا *** تحَرَّقت الأرضُ واليومُ قَرّْ([13])

Ve gece **قَرَّةٌ** ve **قارَّة**. Ve günümüz **قَرَّ** eder, **يَقَرُّ**. Ve **القِرَّة**: hummanın **قِرَّة**si; ona bir gevşeme([14]) ve kırılma geldiği zaman. Derler: “**حِرَّةٌ تحت قِرَّة**”; **الحِرّة**: susuzluktur; **القِرَّة**: hummanın **قِرَّة**sidir. Ve onların sözü: **أقَرَّ اللهُ عينَه**; bir topluluk bunun bu bâbdan olduğunu zannetti; sevinç için soğuk bir gözyaşı, keder için sıcak bir gözyaşı vardır; bu yüzden beddua edilene: “Allah gözünü ısıtsın” denir. Ve **القَرور**: onunla yıkanılan soğuk sudur; ondan **اقْتَرَرْت** denir.

Diğer asıl yerleşmedir; denir: **قَرَّ** ve **استقرَّ**. Ve **القَرُّ**: kadınların bineklerinden bir binektir. Dedi ki:

* على حَرَجٍ كالقَرِّ تَخفقُ أكفانِي([15]) *

Ve bâbdandır [**القَرُّ**([16])]: suyu bir şeye dökmek; denir: **قَرَرتُ الماء**. Ve **القَرُّ**: sözü kulağa dökmektir.

Ve bâbdandır: **القَرقَر**: düz taban. Ondandır **القُرارة**: tencerenin altına yapışan şey; sanki tencerede yerleşmiş bir şeydir.

Ve bizce bâbdandır –ki sahih bir kıyastır– **الإقرار**: inkârın zıddı; çünkü bir hakka **أقَرَّ** ettiği zaman, onu yerleşik kılmış olur. Ve bir topluluk duada dedi: **أقرّ الله عينه**; yani ona verdi, ta ki gözü yerleşsin de kendisinden üstün olana göz dikmesin. Ve **يوم القَرِّ**: insanların Minâ’da yerleştiği gündür; o, kurban gününün sabahıdır.

Biz dedik: bunlar, iki bâbda birlikte gördüğün gibi sahih kıyaslardır. Ama aşmak ve sözü yüklenmek; bazılarınca bize ulaştığı üzere “şişe, içindeki suyun ve başkasının yerleşmesi için adlandırıldı” denmesi, bu bizim mezhebimizden değildir. Biz dedik ki Arapların sözü iki kısımdır: ondan kıyas olan vardır, onu zikrettik; ondan da vaz‘an konulmuş olan vardır, onun hepsini de tesbit ettik. Allah daha iyi bilir.

Seslere gelince, kıyas olabilir; çoğu hikâyelerdir. Derler: güvercin **قَرقَرت** etti; **قَرقرةً** ve **قَرْقَرِيراً**.

(**قز**)  **القاف** ve **الزاء** tek bir kelimedir; şeye karşı sükûnun azlığına delâlet eder([17]). Bundan **القزّ**: o, sıçramadır. Ondandır **التقزُّز**; o, tiksinmedir. Ve **رجلٌ قَزٌّ**: o, her şeye sükûn bulmaz.

(**قس**)  **القاف** ve **السين**’in bâbının çoğu şeyin izini sürmektir; ondan lafızca ona yaklaşan şey şâz olabilir.

Âlimlerimiz dedi: **القَسُّ**: şeyin izini sürmek ve onu istemektir. Dediler ki: onların “**القَسَّ** söz taşımadır” sözü de bundandır; çünkü sözü izler, sonra onu taşır([18]). Ve yol gösteren kılavuza **القَسْقاس** denir; yola vukufu, onu güzel istemesi ve ona uyması sebebiyle böyle adlandırıldı. Denir: **قَسَّ يَقُسّ**. Ve geceleyin kavmin seslerini **تَقَسَّسْتُ**, yani onları izlediğin zaman. Ve onların sözü: **قَسَسْتُ القومَ**: onları çirkin sözle incittim; bu, özetlenmiş bir söz değildir; mânâsı ancak bizim zikrettiğimiz **القَسّ** yani söz taşımadır([19]). Ve derler: **قَرَبٌ قَسقاسٌ** ve **سيرٌ قَسِيس**([20]): durmadan (sürekli). Bu kıyastır; çünkü o yeri **يقُسُّ** eder ve onu izler.

Ve bâbdan şâz olan: onların sözü: [**ليلةٌ**] **قسقاسة**: karanlık; bazen soğuk geceye **قَسِيَّة** derler([21]). Ve **قُسَاسٌ**: kendisine **السُّيوف القُسَاسيَّة** nisbet edilen bir beldedir.

Bir topluluk eş-Şeybânî’den nakletti ki: **القَسْقَاس**: açlıktır. Ve ondan şu beyti rivayet ettiler:

أتانَا به القَسقاسُ ليلاً ودُونَه *** جراثيمُ رَمْلٍ بينهنَّ نفانِفُ([22])

Eğer bu sahihse, şâzdır; kıyas üzere olsa bile şair bununla ancak **القَسقاس**’ı kastetmiştir([23]); burada açlığın ne olduğunu bilmiyorum. Ama onların sözü: **دِرهمٌ قَسِيٌّ**, yani kötü; bir topluluk dedi ki: bu, Farsça olan **قاس**’ın i‘râbıdır([24]). Ve **الثِّياب القَسِّيَّة**’nin Yemen’den getirilen elbiseler olduğu söylenir. Ve derler: köpeğe **قَسْقَسْتُ**([25]) ettim: ona bağırdım([26]).

(**قش**)  **القاف** ve **الشين** kıyas dışı kelimelerdir. **القَشُّ**: kabuktur([27]). Denir: **تقشقش الشَّيء**, yani kabuklandığı zaman. Ve “**قُلْ يا أيُّهَا الكَافِرُونَ**” ve “**قُلْ هُوَ اللهُ أحَدٌ**” sûrelerine **المَشْقِشَتان** denirdi; çünkü ikisi, onları okuyanı, onlarla iman etmiş olarak küfürden çıkarır.

Ve bu cinsten olmayanlardan: **القِشَّة**: maymun; ve küçük kız çocuğu. Ve derler: **التَّقشقُش**: buradan buraya yemeyi aramaktır; bu sahihse, belki **الإبدال** bâbındandır; aslı onda **السين**’dir; onun zikri geçti. Ve denir: **قَشَّ القَوْمُ**, yani zayıflıktan sonra dirildikleri zaman.

(**قص**)  **القاف** ve **الصاد** sahih bir asıldır; şeyin izini sürmeye delâlet eder. Bundan onların sözü: **اقتصَصْتُ الأثَر**, yani onu izlediğin zaman([28]). Ve bundan yaralarda **القِصاص**’ın iştikakı; çünkü birincide yaptığı gibi onunla yapılır; sanki onun izini sürmüş gibidir. Ve bâbdandır **القِصَّة** ve **القَصَص**; bunların hepsi izlenir de anlatılır. Ama göğüs ise **القَصُّ**’tur; bu bizce bâbın kıyasıdır; çünkü kemikleri eşittir; sanki her kemik ötekine tâbi kılınmıştır.

Ve bâbdandır: **قَصَصت الشّعر**; çünkü onu kestiğin zaman her bir kıl ile kardeşi arasında eşitledin; böylece biri, yolunda ötekine tâbi, ona eşit gibi oldu. Ve **قُصَاص الشَّعر**: önden([29]) bitişinin sonudur; kıyası sahihdir. Ve **القُصَّة**: perçemdir.

Ve develerden **القَصِيصية**: bineklerin izini süren devedir. Ve onların sözü: falan falanı vurdu da onu **فأقَصَّه** etti; yani onu ölüme yaklaştırdı. Bunun mânâsı: ölümün izini sürer. Ve sultan falanı [falandan([30])] **أقصَّ** etti; yani onu kısas olarak öldürdüğü zaman.

Ama onların sözü: **أقَصَّت الشّاةُ**: gebeliği belli oldu; bu ondan değildir. Ve aynı şekilde **القَصْقاص**; derler ki o aslandır. Ve **القُصقُصَة**: kısa adam. Ve **القَصِيص**: bir bitkidir. Bunların hepsi zikredilen kıyastan şâzdır([31]).

(**قض**)  **القاف** ve **الضاد** üç asıldır: birincisi şeyin düşüşü; diğeri şeyde pürüzlülük; diğeri şeyde deliktir.

Birincisi onların sözü: **انقَضَّ الحائطُ**: düştü. Ondandır kuşun **انقضاض**’ı: uçuşunda düşüşü.

İkincisi onların sözü: **دِرع قَضّاءُ**: dokunuşu pürüzlü; henüz yumuşamamış. Aslı **القِضّة**’dir; o, toprağı kum olan alçak bir yerdir; yanında da bir yükselti vardır. Ve **القَضَضُ**: taş kırıklarıdır. Ondandır **القَضْقَضة**: kemikleri kırmaktır. Denir: **أسدٌ قضقاضٌ**. Ve **القَضُّ**([32]): döşeğin üstüne çıkan topraktır. Denir: yatağı ona **أقضَّ** etti. Ebû Züeyb dedi ki:

أم ما لِجسمِكَ لا يلائمُ مَضجعاً *** إلا أَقَضَّ عليكَ ذاك المضجع([33])

Ve denir: **لحمٌ قَضٌّ**, yani kızartma sırasında topraklandıysa. Ve bence bâbdandır onların sözü: **جاؤوا بقَضِّهم وقضيضهم**([34]); yani pürüzlü büyük kalabalıkla. Evs dedi ki:

وجاءت جِحاشٌ قَضَّها بقَضِيضها *** كأكثَرِ ما كانوا عديداً وأوكَعُوا([35])

Üçüncü asıl onların sözü: **قَضَضت اللُّؤلؤةَ أقُضُّها قَضَّاً**, yani onu deldiğin zaman. Ondandır **اقتِضاض البِكْر**. Bunu eş-Şeybânî söyledi.

(**قط**)  **القاف** ve **الطاء** sahih bir asıldır; şeyin enlemesine, süratle kesilmesine delâlet eder. Denir: **قَطَطت الشّيءَ أَقُطُّه قَطَّاً**. Ve **القَطَّاط**: kutular yapan tornacı; sanki onları keser. Dedi ki:

* مِثْلَ تقطِيط الحُقَق([36]) *

Ve **القِطْقِط**: yağmurun çisintisi; çünkü azlığından sanki parçalanmış gibidir. Ve bâbdandır **الشعَْر القَطَط**([37]); o, büzülen saçtır; **السَّبْط**’ın zıddı; sanki **قُطّ** edilerek kesilmiş gibi. Denir: **قَطِطَ شَعْرُه**; bu, ikizlemesini açıkça gösteren nadir kelimelerdendir.

Ama **القِطُّ** için denir ki: ödül belgesidir. Eğer bâbın kıyasındansa, belki yazılı olanda bulunan kesip ayırma yönündendir. el-A‘şâ dedi ki:

ولا الملكُ النُّعمان يومَ لقيتُه *** بِغبْطَتِه يُعطِي القُطوطَ ويأفِقُ([38])

Ve buna göre Yüce Allah’ın sözü şöyle tefsir edilir: ﴿**وقالُوا ربَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِسَابِ**﴾ [ص 16]; sanki onlar, âhirette ecirden kendilerine verilecek kitaplarını kastettiler.

Ve bu bâbdan şâz olan: **القِطّةُ**: kedi; denir ki bu, erkeğe değil dişiye sıfattır.

Ama **قَطْ** “yeter” mânâsında bu bâbdan değildir; o ancak **الإبدال**’dandır; aslı **قدْ**’dır. Tarafe dedi ki:

أخِي ثِقةٍ لا ينثني عن ضريبةٍ *** إذا قِيلَ مهلاً قال صاحبهُ قَدِ([39])

Fakat onlar **الدال**’ı **طاء** ile değiştirdiler; **قَطِي** ve **قَطْكَ** ve **قَطْني** denir. Şu beyti okudular:

امتلأ الحَوْضُ وقال قَطني *** حَسْبي رويداً قد ملأْتَ بَطْنِي([40])

Ve derler: **قَطَاطِ**, “yeter” mânâsında([41]). Ve onların sözü: **ما رأيتُ مثلَه قطّ**, yani “bu hususta sözü keserim”([42]); bunu imkân yönüyle söyler. Bu ancak geçmiş şeyde söylenir.

(**قع**)  **القاف** ve **العين** sahih bir asıldır; ses taklitlerine delâlet eder. Bundan **القَعقعة**: kalkanların ve başkalarının seslerinin taklididir. Ve **المُقَعقِع**: okları çevirip sallayan; o sırada okların en az bir sesi olur. Ve denir: **رجلٌ قَعقعانيٌّ**, yani yürüdüğünde eklemlerinden **قَعقَعة** işitirsin. Dedi ki:

* قَعْقَعةُ المِحوَرِ خُطَّافَ العَلَقْ([43]) *

Ve **حِمارٌ قَعقعانيٌّ**: kasığa yüklendiğinde iki çenesini çarpandır. Ve denir: **قَرَبٌ قَعْقاعٌ**: hızlı; yürüyüş hareketleri ve **قَعْقَعته** sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **طريقٌ قعقاعٌ**: ancak meşakkatle gidilen yol. Ama **القُعَاعُ**: acı, koyu sudur. Dedi ki: **أَقَعُّوا**, yani **قُعَاعاً** çıkardıkları zaman. Bu, zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve **عَقَّ**’dan kalb edilmiş olabilir; onun zikri geçti. Ve derler: **قَعْقَع في الأرض**: gitti.

Bu, bâbın kıyasındandır; yürüyüşünde bulunan hareket ve **قَعقعة** sebebiyle.

(**قف**)  **القاف** ve **الفاء** sahih bir asıldır; toplama, toplanma ve büzülmeye delâlet eder. Bundan **القُفَّة**: kabak biçiminde bir şey; hurma dalı lifinden yahut yaprağından yapılır. Yaşlıya([44]) ihtiyarlığından büzüldüğünde: sanki o bir **قُفَّة** derler. Ve **استَقفّ** etti; yani kasıldı. Ondandır: tavuk **أقَفَّت**; yani yumurtlamayı kestiği zaman. Ve **القَفُّ**: hırsızlık için bir tür engellemedir; denildi ki bu, şeyi kendine **يقفُّ** ettiği (çektiği) içindir. Ama onların sözü: **قَفْقَف الصَّرِدُ**, yani titrediği zaman; bu bizce soğukta onu alan büzülmedendir. Dedi ki:

نِعْمَ شِعارُ الفَتَى إذا بَرَدَ الـ	*** ـليلُ سُحيْراً وقَفْقَفَ الصَّرِدُ([45])

Bu, yalnız titremeden olmaz.

Ve bâbdandır **القُفّ**; o, yerin sırtından yükselen, sanki toplanmış bir şeydir; çoğulu **قِفاف**. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قضضته فانقض، وانقض الحائط: وقع. قال تعالى: ﴿يريد أن ينقض فأقامه﴾ [الكهف/77] وأقض عليه مضجعه: صار فيه قضض، أي: حجارة صغار.

##### Türkçe

- **قضضته** de **فانقض**; ve **انقض الحائط**: düştü. Yüce Allah dedi ki: ﴿**يريد أن ينقض فأقامه**﴾ [el-Kehf/77]. Ve **أقض عليه مضجعه**: onda **قضض** oldu; yani: küçük taşlar.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَٰضَّ
1 قَٰضَّ ذ , (S, M, A, &c.,) aor. يَقُضُّ, (S, M, Msb,) inf. n. قَضٌّ, (M, Msb,) He bored, or perforated, a pearl, (S, M, A, K,) or a piece of wood. (Msb.) قَضَّ دُرَّةً is also used as signifying قَضَّ عَنْهَا صَدَفَهَا فَاسْتَخْرَجَهَا [app. meaning He broke through the shell of the pearl so as to disclose it, and extracted it.] (TA.) ― -b2- Also, (M, A, K,) aor. and inf. n. as above, (M,) He broke a thing: (M:) or he broke a stone with the مِقَضّ, q. v.: (A:) or he broke, brayed, crushed, or broke in pieces by beating, a thing; syn. دَقّ; (K;) as also ↓ قَضْقَضَ: (TA:) which latter also signifies he broke a thing in pieces [in any manner]. (M, TA.) You say also, قَضَّ الحَائِطَ, (A,) or الجِدَارَ, (TA,) meaning He threw down, pulled down, pulled to pieces, demolished, or destroyed, with violence, the wall. (A, TA.) And ↓ الأَسَدُ يُقَضْقِضُ فَرِيسَتَهُ (S, A) The lion breaks the limbs and bones of his prey. (A.) And جَنْبَهُ مِنْ صُلْبِهِ ↓ قَضْقَضْتُ I severed his side from his back-bone. (Sh.) ― -b3- [Hence,] قَضَّ عَلَيْهِمُ الخَيْلَ, (S, M, A [in the first and last قَضَضْنَا]) aor. as above, (M, A,) and so the inf. n., (M,) (tropical:) He sent, or sent forth, (M, TA,) or impelled, (TA,) [or dispersed, (see 7,)] the horses, or horsemen, against them, or upon them. (M, TA.) ― -b4- قَضَّ الوَتِدَ, (JK, O, K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) He pulled out (قَلَعَ, in some copies of the K قَطَعَ,) the wooden pin or peg or stake. (JK, O, K, TA.) -A2- قَضَّ السَّوِيقَ, (Zj, K,) aor. and inf. n. as above, (Zj,) (tropical:) He put into the سويق [i. e. meal of parched barley, or gruel made thereof,] something dry, or hard, such as sugar, or قَنْد [i. e. sugar-candy]; (Zj, K;) as also ↓ أَقَضَّهُ: (A, Sgh, K:) and ↓ قَضْقَضَ signifies (tropical:) he put much sugar into his سويق. (IAar.) -A3- قَضِضْتُ الطَّعَامَ, (TA,) and قَضِضْتُ مِنْهُ, (S, M, K,) [aor. أَقَضُّ,] inf. n. قَضَضٌ, (M, TA,) I found pebbles, (S, M, K,) or dust, (M, K,) between my teeth in eating the food. (S, M, K.) ― -b2- قَضّ الطَّعَامُ, aor. يَقَضُّ, (S, A, K,) inf. n. قَضَضٌ, (A, TA,) The food had in it pebbles, (S, * A, * K, * TA,) or dust, (K, * TA,) which got between the teeth of the eater: (S, * K, * TA:) from قَضَضٌ [q. v.]: (S:) the verb is like عَلِمَ, in this sense as well as in that next preceding; intrans. as well as trans.: (TA:) and ↓ أَقَضَّ signifies [in like manner] it (food) had in it pebbles and dust. (TA.) And قَضَّ اللَّحْمُ, (IAar, M,) second pers. قَضِضْتَ, [aor. يَقَضُّ,] inf. n. قَضَضٌ, (M,) The flesh-meat had in it قَضَض [q. v.], which got between the teeth of its eater, like small pebbles: (IAar:) or fell upon pebbles, or dust, which one consequently found in the eating of it. (M.) And قَضَّتِ البَضْعَةُ بِالتُّرَابِ The piece of flesh-meat had some dust upon it; as also ↓ أَقَضَّت. (M, K.) An Arab of the desert, describing the effect of rains, said, لَوْ أَلْقَيْتَ بَضْعَةً مَا قَضَّتْ, i. e. [If thou wert to throw down a piece of flesh-meat,] it would not become dusty; meaning, by reason of the abundance of the herbage. (M.) You say also, قَضَّ المَكَانُ, aor. يَقَضُّ, inf. n. قَضَضٌ, The place had in it, or upon it, قَضَض [or small pebbles, or dust]; as also ↓ أَقَضَّ; (M, K;) and ↓ استقضّ. (K.) And قَضَّ الفِرَاشُ, aor. and inf. n. as in the next preceding instance, The bed became overspread with dust. (M.) And عَلَيْهِ المَضْجَعُ ↓ أَقَضَّ (S, M, A, K *) The bed, or place where he lay upon his side, was, or became, rough to him, and dusty: (S, K: *) or had قَضَض, or small pebbles, upon it: (TA:) or was, or became, uneasy to him; as also قَضَّ عليه: (M, TA:) or both signify he did not sleep: or his sleep was uneasy. (TA.) And [hence] عَلَيْهِ الهَمُّ ↓ أَقَضَّ (assumed tropical:) [Grief, or anxiety, disquieted him]. (A, TA.)

4 أَقْضَ٣َ see 1, in six places; from قَضَّ السَّوِيقَ to the end of the paragraph. -A2- اقضّ اللّٰهُ عَلَيْهِ المَضْجَعَ God rendered the bed, or the place where he lay upon his side, rough to him, and dusty: thus the verb is trans. as well as intrans. (S, K. *) And اقضّ الشَّىْءَ He left the thing [consisting of, or overspread with,] small pebbles. (K, * TA.)

٥
5 تَقَضَّضَ ذ and تَقَضَّى : see 7.

انقضّ
7 انقضّ ذ It (a thing) broke, or became broken. (Msb.) Said of a wall, it signifies the same: (T, Msb, TA:) or it became thrown down, pulled down, pulled to pieces, demolished, or destroyed, with violence: (A:) or it fell down: (S:) or it cracked, without falling down; (M, K;) as also اِنْقَاضَّ [from نَقَضَ]; inf. n. [of the former] اِنْقِضَاضٌ; (K;) [and اِنْقَاضَ, inf. n. اِنْقِيَاضٌ;] but if it fall, you say, تَقَيَّضَ, inf. n. تَقَيُّضٌ: so says AZ: (TA:) A 'Obeyd and others reckon it a biliteral-radical word, belonging to this art.; (M;) or AZ reckons it as such; (TA;) but Aboo- 'Alee makes it a triliteral-radical, [like its syn. اِنْقَاضَّ,] from نَقَضَ, holding its measure to be اِفْعَلَّ. (M, TA.) ― -b2- It became cut in pieces. (TA.) ― -b3- [And hence,] انقضّت أَوْصَالُهُ (assumed tropical:) His connections became sundered, or separated. (TA.) [See also انفضّ.] ― -b4- [And from انقضّ as explained above on the authority of the S, or of the A, is derived the phrase] انقضّ الطَّائِرُ (S, M, A, &c.) (tropical:) The bird dropped down (S, M, Mgh, Msb, K) swiftly from the air, (Mgh,) in its flight, (S, Msb,) to alight (M, K, TA) upon a thing; (TA;) [i. e. pounced down, darted down, or made a stoop;] as also ↓ تَقَضَّضَ and ↓ تَقَضَّى, (M, K,) the latter of which is formed by permutation; (M;) or only the latter of these two is used; (S;) or the latter of them is the more chaste; (TA;) for the three dلds are found difficult of pronunciation, and therefore one of them is changed into yé, like as is the case in تَظَنَّى [for تَظَنَّنَ], from الظَّنٌّ, (S, TA,) and تَمَطَّى for تَمَطَّطَ. (TA.) You say, انقضّ البَازِى عَلَى الصَّيْدِ The hawk [made a stoop, or] flew down swiftly upon the prey, or quarry. (TA.) ― -b5- Hence, (S,) انقضّ said of a star, or an asterism, (S, A,) (tropical:) [It darted down: or] it dropped down. (TA.) ― -b6- Hence also, (TA,) انقضّت عَلَيْهِمْ الخَيْلُ (tropical:) The horses, or horsemen, rushed, or went swiftly, upon them, or against them: (S, * TA:) or dispersed themselves, or became dispersed, against them, or upon them. (M, K.)

اقتضّها
8 اقتضّها ذ (tropical:) He devirginated her; (S, M, A, Mgh, Msb, K;) namely a girl, (S, A, Mgh,) or a woman; (M;) or either, i. e. before and after puberty; whereas ابتكرها and ابتسرها and اختضرها are only used as meaning before puberty: (Msb:) and افتضّها, with ف, signifies the same as اقتضّها. (TA.) ― -b2- [Hence,] اقتضّ الاـِدَاوَةَ (assumed tropical:) He opened the head [or mouth] of the اداوة [or water-skin]. (TA.)

10 اـِسْتَقْضَ٣َ see 1, near the end. -A2- استقضّ مَضْجَعَهُ He found his bed, or the place where he lay upon his side, to be rough. (S, K.) ― -b2- [And hence,] استقضّ الهَمَّ (assumed tropical:) [He found grief, or anxiety, to be disquieting to him]. (A, TA.)

قَضْقَضَ
R. Q. 1 قَضْقَضَ ذ : see 1, first half, in four places: and see قَضْقَضَةٌ, below.

تَقَضْقَضَ
R. Q. 2 تَقَضْقَضَ ذ It broke, or became broken, into pieces: (M:) it separated, or dispersed; or became separated, or dispersed; (K, TA;) said of a company of men, in a trad. (TA.)

قَضٌّ
قَضٌّ ذ A place in which are قَضَض, (M, K,) meaning small pebbles, or dust; (M;) as also ↓ قَضِضٌ. (M, K.) And أَرْضٌ قَضَّةٌ, (M,) or ↓ قَضَّةٌ [alone, as though a subst.], (K,) and ↓ قِضَّةٌ, (S, K,) Land in which are pebbles: (S, M, K:) and land abounding with stones: (M:) or low, or depressed, land, the ground of which is sand, and by the side of which is plain, or hard, and elevated land: (Lth in explanation of the last of these words, and K:) pl. of the last, قِضَضٌ. (Lth.) Also, Food in which are pebbles and dust: (TA:) and flesh-meat that has fallen upon pebbles, or dust, (M,) or upon stones, or pebbles, (TA,) which one consequently finds in eating it: (M, TA:) and anything having dust in it, or upon it; as food, or a garment, &c.: (M, TA:) and [in like manner] ↓ قَضِضٌ, (S,) or ↓ قَضَضٌ, (K,) but when applied to a place, the author of the K writes it قَضِضٌ, (TA,) food containing pebbles, (S, K,) or dust, (K,) getting between the teeth of the eater. (S, K.) -A2- See also قَضَضٌ, in two places.

قَضَّةٌ
قَضَّةٌ ذ : see قِضَّةٌ, in four places. -A2- Also, of a star, or an asterism, (tropical:) i. q. نَوْءٌ [here signifying The dawn-setting thereof; for it is] from اـِنْقَضَّ said of a star, or asterism. (TA.) So in the saying (TA) أَتَيْنَا عِنْدَ قَضَّةِ النَّجْمِ (tropical:) [We came at the dawnsetting of the asterism, meaning the Pleiades]. (A, * TA.) And مُطِرْنَا بِقَضَّةِ الأَسَدِ (tropical:) [We were rained upon, or we had rain at, lit. by means of, the dawn-setting of the Lion]. (A, TA.) -A3- See also قَضَضٌ, in three places. -A4- And see قَضٌّ.

قِضَّةٌ
قِضَّةٌ ذ , (M, K,) or ↓ قَضَّةٌ, (A,) (tropical:) [Devirgination]; a subst. from اـِقْتَضّ in the former of the two senses assigned to it above. (M, K.) You say, لَيْلَةَ عُرْسِهَا ↓ كَانَ ذٰلِكَ عِنْدَ قَضَّتِهَا (tropical:) [That was on the occasion of her devirgination, on the night of her being conducted to her husband]. (A, TA.) -A2- Also the former, (S, M, Msb,) or ↓ latter, (A, Mgh,) or both, (K,) (tropical:) The virginity, or maidenhead, (S, M, Mgh, Msb, K,) of a girl, (S, Mgh, K,) or of a woman, (M,) or of both. (Msb.) You say, أَخَذَ قِضَّتَهَا, (Lh, M,) and ↓ ذَهَبَ بِقَضَّتِهَا, (A, Mgh,) (tropical:) He took her virginity. (Lh, M, Mgh.) -A3- See also قَضَضٌ. -A4- And see قَضُّ.

قَضَضٌ
قَضَضٌ ذ A thing broken, brayed, crushed, or broken in pieces by beating: (TA:) pebbles broken in pieces and crushed: (TA:) or, as also ↓ قَضَّةٌ, pebbles broken into small pieces: (K:) or small pebbles broken in pieces: (A:) or, accord. to some, the former is pl. [or rather a quasi-pl. n.] of the latter: (TA:) or both signify pebbles, and dust: (TA:) or the former signifies small pebbles; (S, M;) as also ↓ قِضَّةٌ, (S, K,) and ↓ قَضَّةٌ, (K,) and ↓ قَضِيضٌ, accord. to IAar, as is said by IAth and Sgh and the author of the L, not ↓ قَضٌّ, as is said in the K, for this signifies large pebbles, accord. to IAar, as is said by the three authors mentioned above as citing him, and the author of the K has erred in assigning this last meaning to ↓ قَضِيضٌ: (TA:) or ↓ قَضٌّ signifies pebbles; and ↓ قَضِيضٌ is a pl. [or rather a quasi-pl. n.] thereof: (AHeyth, L:) and قَضَضٌ also signifies dust that overspreads a bed. (M, K.) You say, اـِتَّقِ القَضَضَ فِى طَعَامِكَ, and ↓ القَضَّةَ, Beware thou of the pebbles and dust in thy food. (TA.) -A2- See also قَضٌّ.

قَضِضٌ
قَضِضٌ ذ : see قَضٌّ, in two places.

قَضِيضٌ
قَضِيضٌ ذ : see قَضَضٌ, in three places. ― -b2- Also, (tropical:) Small pieces of food; as being likened to small pebbles. (Kt.)

قَضْقَضَةٌ
قَضْقَضَةٌ ذ The sound of the breaking of bones. (S.) ― -b2- [See also R. Q. 1., of which it is the inf. n.]

مِقَضٌّ
مِقَضٌّ ذ An instrument with which stones are broken, (JK, A, TA,) resembling a قَدُوم, q. v. (JK.)

قَضْقَاضٌ
قَضْقَاضٌ ذ , (K,) and some say قَصْقَاصٌ, (TA,) The أُشْنَان of Syria: (K, TA:) or the green, and lank (سَبْط), thereof: (Ibn-'Abbلd, TA:) or a species of trees of the [kind called] حَمْض, (AHn, K, TA,) slender and yellow. (AHn, TA.) See فِرْسٌ.

##### Türkçe

قَٰضَّ
1 **قَٰضَّ** **ذ** , (S, M, A, &c.,) muzâri‘i **يَقُضُّ**, (S, M, Msb,) mastarı **قَضٌّ**, (M, Msb,) O, bir inciyi deldi yahut delik açtı, (S, M, A, K,) yahut bir tahta parçasını. (Msb.) **قَضَّ دُرَّةً** ayrıca **قَضَّ عَنْهَا صَدَفَهَا فَاسْتَخْرَجَهَا** [görünüşe göre mânâsı: İnciyi ortaya çıkarmak için onun kabuğunu yarıp onu çıkardı] mânâsında da kullanılır. (TA.) ― -b2- Yine, (M, A, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (M,) O, bir şeyi kırdı: (M:) yahut **مِقَضّ** ile bir taşı kırdı, bk. o: (A:) yahut bir şeyi vurarak kırdı, ezdi, ufaladı, yahut parça parça kırdı; eş anlamlısı **دَقّ**; (K;) bunun gibi ↓ **قَضْقَضَ**: (TA:) ki bu sonuncusu ayrıca bir şeyi parça parça kırdı [herhangi bir tarzla] mânâsına da gelir. (M, TA.) Sen ayrıca, **قَضَّ الحَائِطَ**, (A,) yahut **الجِدَارَ**, (TA,) dersin; mânâsı: O, duvarı şiddetle devirdi, yıktı, parçaladı, harap etti yahut tahrip etti. (A, TA.) Ve ↓ **الأَسَدُ يُقَضْقِضُ فَرِيسَتَهُ** (S, A) Aslan, avının uzuvlarını ve kemiklerini kırar. (A.) Ve **جَنْبَهُ مِنْ صُلْبِهِ** ↓ **قَضْقَضْتُ** Ben onun yanını belkemiğinden ayırdım. (Sh.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **قَضَّ عَلَيْهِمُ الخَيْلَ**, (S, M, A [ilk ve son **قَضَضْنَا**’da]) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (M, A,) ve mastarı da öyle, (M,) (mecaz:) O, atları yahut süvarileri onların üzerine/karşılarına gönderdi, (M, TA,) yahut sevk etti, (TA,) [yahut dağıttı, (bk. 7,)] onların üzerine/karşılarına. (M, TA.) ― -b4- **قَضَّ الوَتِدَ**, (JK, O, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) O, tahta kazığı/çiviyi/mandalı/sırığı söküp çıkardı (**قَلَعَ**, K’nin bazı nüshalarında **قَطَعَ**,). (JK, O, K, TA.) -A2- **قَضَّ السَّوِيقَ**, (Zj, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (Zj,) (mecaz:) O, **سويق**’in içine [yani kavrulmuş arpa ununu yahut ondan yapılan bulamacı] şeker gibi yahut **قَنْد** [yani şekerleme] gibi kuru yahut sert bir şey koydu; (Zj, K;) bunun gibi ↓ **أَقَضَّهُ**: (A, Sgh, K:) ve ↓ **قَضْقَضَ** (mecaz:) onun **سويق**’ine çok şeker koydu mânâsına gelir. (IAar.) -A3- **قَضِضْتُ الطَّعَامَ**, (TA,) ve **قَضِضْتُ مِنْهُ**, (S, M, K,) [muzâri‘i **أَقَضُّ**,] mastarı **قَضَضٌ**, (M, TA,) Ben, yemeği yerken dişlerimin arasında çakıl taşları, (S, M, K,) yahut toz, (M, K,) buldum. (S, M, K.) ― -b2- **قَضّ الطَّعَامُ**, muzâri‘i **يَقَضُّ**, (S, A, K,) mastarı **قَضَضٌ**, (A, TA,) Yemeğin içinde, yiyenin dişleri arasına giren çakıl taşları, (S, * A, * K, * TA,) yahut toz, (K, * TA,) vardı: (S, * K, * TA:) **قَضَضٌ**’dan [bk. o]: (S:) fiil, bu mânâda da bir önceki mânâda da **عَلِمَ** gibidir; lâzım olduğu gibi müteaddîdir de: (TA:) ve ↓ **أَقَضَّ** [benzer şekilde] onun (yemeğin) içinde çakıl taşları ve toz vardı mânâsına gelir. (TA.) Ve **قَضَّ اللَّحْمُ**, (IAar, M,) ikinci şahıs **قَضِضْتَ**, [muzâri‘i **يَقَضُّ**,] mastarı **قَضَضٌ**, (M,) Etin içinde, yiyenin dişleri arasına küçük çakıl taşları gibi giren **قَضَض** [bk. o] vardı: (IAar:) yahut çakıl taşlarının yahut tozun üzerine düştü; bunun sonucu olarak kişi onu yerken (dişleri arasında) bulur. (M.) Ve **قَضَّتِ البَضْعَةُ بِالتُّرَابِ** Et parçasının üzerinde biraz toz vardı; bunun gibi ↓ **أَقَضَّت**. (M, K.) Bir bedevî, yağmurların etkisini tasvir ederek dedi ki: **لَوْ أَلْقَيْتَ بَضْعَةً مَا قَضَّتْ**, yani [Eğer bir et parçası atsan,] tozlanmazdı; mânâsı: otun çokluğundan dolayı. (M.) Sen ayrıca, **قَضَّ المَكَانُ**, muzâri‘i **يَقَضُّ**, mastarı **قَضَضٌ**, dersin; mânâsı: Mekânda, içinde yahut üzerinde, **قَضَض** [yahut küçük çakıl taşları yahut toz] vardı; bunun gibi ↓ **أَقَضَّ**; (M, K;) ve ↓ **استقضّ**. (K.) Ve **قَضَّ الفِرَاشُ**, muzâri‘i ve mastarı bir önceki örnekteki gibi, Döşek tozla kaplandı. (M.) Ve **عَلَيْهِ المَضْجَعُ** ↓ **أَقَضَّ** (S, M, A, K *) Döşek yahut onun yan üstü yattığı yer, ona karşı sert ve tozlu idi yahut oldu: (S, K: *) yahut üzerinde **قَضَض**, yani küçük çakıl taşları, vardı: (TA:) yahut ona sıkıntılı idi yahut oldu; bunun gibi **قَضَّ عليه**: (M, TA:) yahut ikisi de, onun uyumadığını; yahut uykusunun huzursuz olduğunu ifade eder. (TA.) Ve [bundan] **عَلَيْهِ الهَمُّ** ↓ **أَقَضَّ** (farazî mecaz:) [Keder yahut kaygı onu huzursuz etti]. (A, TA.)

4 **أَقْضَ٣َ** bk. 1, altı yerde; **قَضَّ السَّوِيقَ**’ten paragrafın sonuna kadar. -A2- **اقضّ اللّٰهُ عَلَيْهِ المَضْجَعَ** Allah, döşeği yahut onun yan üstü yattığı yeri ona karşı sert ve tozlu kıldı: böylece fiil, lâzım olduğu gibi müteaddîdir de. (S, K. *) Ve **اقضّ الشَّىْءَ** O, küçük çakıl taşlarından [oluşan yahut onlarla kaplı] şeyi bıraktı. (K, * TA.)

٥
5 **تَقَضَّضَ** **ذ** ve **تَقَضَّى** : bk. 7.

انقضّ
7 **انقضّ** **ذ** O (bir şey) kırıldı yahut kırık hâle geldi. (Msb.) Duvar hakkında söylendiğinde de aynı mânâyı ifade eder: (T, Msb, TA:) yahut şiddetle devrilir, yıkılır, parçalara ayrılır, harap edilir yahut tahrip edilir hâle geldi: (A:) yahut düştü: (S:) yahut düşmeden çatladı; (M, K;) bunun gibi **اِنْقَاضَّ** [**نَقَضَ**’dan]; mastarı [birincisinin] **اِنْقِضَاضٌ**; (K;) [ve **اِنْقَاضَ**, mastarı **اِنْقِيَاضٌ**;] fakat eğer düşerse, **تَقَيَّضَ**, mastarı **تَقَيُّضٌ**, dersin: AZ böyle söyler: (TA:) ‘Ubeyd ve başkaları onu, bu bâba ait iki harfli kök bir kelime sayarlar; (M;) yahut AZ onu böyle sayar; (TA;) fakat Ebû- ‘Alî onu, **نَقَضَ**’dan, [eş anlamlısı **اِنْقَاضَّ** gibi] üç harfli kök yapar; vezninin **اِفْعَلَّ** olduğunu kabul eder. (M, TA.) ― -b2- Parça parça kesildi. (TA.) ― -b3- [Ve bundan,] **انقضّت أَوْصَالُهُ** (farazî mecaz:) Onun bağları kopuk hâle geldi yahut ayrıldı. (TA.) [Ayrıca bk. **انفضّ**.] ― -b4- [Ve **انقضّ**’dan, S’nin yahut A’nın rivayetine göre yukarıda açıklanan mânâdan türetilmiştir şu ibare:] **انقضّ الطَّائِرُ** (S, M, A, &c.) (mecaz:) Kuş, havadan, (S, M, Mgh, Msb, K) süratle, (Mgh,) uçuşunda, (S, Msb,) bir şeyin üzerine konmak için (M, K, TA) aşağı indi; (TA;) [yani aşağı atıldı, aşağı daldı, yahut dalış yaptı;] bunun gibi ↓ **تَقَضَّضَ** ve ↓ **تَقَضَّى**, (M, K,) ki bunların ikincisi yer değiştirme ile yapılmıştır; (M;) yahut bu ikisinden yalnız ikincisi kullanılır; (S;) yahut onların ikincisi daha fasîhtir; (TA;) çünkü üç **د**’nin telaffuzu zor bulunmuştur; bu yüzden onlardan biri **ي**’ye çevrilmiştir; tıpkı **الظَّنٌّ**’dan, **تَظَنَّى**’da [**تَظَنَّنَ** yerine], (S, TA,) ve **تَمَطَّى**’da **تَمَطَّطَ** yerine olduğu gibi. (TA.) Sen, **انقضّ البَازِى عَلَى الصَّيْدِ** dersin: Doğan, avın üzerine [dalış yaptı yahut] süratle indi. (TA.) ― -b5- Bundan dolayı, (S,) yıldız yahut yıldız kümesi hakkında **انقضّ**, (S, A,) (mecaz:) [Aşağı fırladı: yahut] aşağı indi. (TA.) ― -b6- Bundan dolayı ayrıca, (TA,) **انقضّت عَلَيْهِمْ الخَيْلُ** (mecaz:) Atlar yahut süvariler onların üzerine/karşılarına hücum etti yahut süratle gitti: (S, * TA:) yahut onların üzerine/karşılarına dağıldı yahut dağılmış oldu. (M, K.)

اقتضّها
8 **اقتضّها** **ذ** (mecaz:) O, onun bekâretini giderdi; (S, M, A, Mgh, Msb, K;) yani bir kızın, (S, A, Mgh,) yahut bir kadının; (M;) yahut ikisinin de, yani bulûğdan önce ve sonra; hâlbuki **ابتكرها** ve **ابتسرها** ve **اختضرها** yalnız bulûğdan önce mânâsında kullanılır: (Msb:) ve **افتضّها**, **ف** ile, **اقتضّها** ile aynı mânâyı ifade eder. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **اقتضّ الاـِدَاوَةَ** (farazî mecaz:) O, **اداوة**’nin [yahut su tulumunun] başını [yahut ağzını] açtı. (TA.)

10 **اـِسْتَقْضَ٣َ** bk. 1, sona yakın. -A2- **استقضّ مَضْجَعَهُ** O, döşeğini yahut yan üstü yattığı yeri sert buldu. (S, K.) ― -b2- [Ve bundan,] **استقضّ الهَمَّ** (farazî mecaz:) [O, kederi yahut kaygıyı kendisine huzursuz edici buldu]. (A, TA.)

قَضْقَضَ
R. Q. 1 **قَضْقَضَ** **ذ** : bk. 1, ilk yarı, dört yerde: ve aşağıda **قَضْقَضَةٌ**’ye bk.

تَقَضْقَضَ
R. Q. 2 **تَقَضْقَضَ** **ذ** O, parça parça kırıldı yahut kırık hâle geldi: (M:) ayrıldı yahut dağıldı; yahut ayrılmış yahut dağılmış oldu; (K, TA;) bir erkekler topluluğu hakkında, bir hadiste. (TA.)

قَضٌّ
**قَضٌّ** **ذ** İçinde **قَضَض** bulunan bir yer; (M, K,) mânâsı küçük çakıl taşları yahut toz; (M;) bunun gibi ↓ **قَضِضٌ**. (M, K.) Ve **أَرْضٌ قَضَّةٌ**, (M,) yahut ↓ **قَضَّةٌ** [tek başına, sanki bir isim gibi], (K,) ve ↓ **قِضَّةٌ**, (S, K,) İçinde çakıl taşları bulunan arazi: (S, M, K:) ve taşça çok arazi: (M:) yahut alçak yahut çukur arazi; zemini kumdur ve yanında düz yahut sert ve yüksek arazi vardır: (Lth, bu son kelimenin açıklamasında, ve K:) sonuncunun çoğulu **قِضَضٌ**. (Lth.) Yine, içinde çakıl taşları ve toz bulunan yiyecek: (TA:) ve çakıl taşlarının yahut tozun üzerine düşmüş et, (M,) yahut taşların yahut çakıl taşlarının üzerine, (TA,) bunun sonucu olarak kişi onu yerken (dişleri arasında) bulur: (M, TA:) ve içinde yahut üzerinde toz bulunan her şey; yiyecek yahut elbise vb. gibi: (M, TA:) ve [benzer şekilde] ↓ **قَضِضٌ**, (S,) yahut ↓ **قَضَضٌ**, (K,) fakat mekân hakkında kullanıldığında K’nin müellifi onu **قَضِضٌ** yazar, (TA,) yiyenin dişleri arasına giren çakıl taşları, (S, K,) yahut toz, (K,) içeren yiyecek. (S, K.) -A2- Ayrıca **قَضَضٌ**’a bk., iki yerde.

قَضَّةٌ
**قَضَّةٌ** **ذ** : bk. **قِضَّةٌ**, dört yerde. -A2- Yine, yıldız yahut yıldız kümesi hakkında, (mecaz:) **نَوْءٌ** ile aynı mânâda [burada onun tan yeri batışı mânâsında; çünkü o], yıldız yahut yıldız kümesi hakkında söylenen **اـِنْقَضَّ**’dan gelir. (TA.) Şu sözde böyle: (TA) **أَتَيْنَا عِنْدَ قَضَّةِ النَّجْمِ** (mecaz:) [Biz, yıldız kümesinin tan yeri batışı vaktinde geldik; mânâsı Süreyya]. (A, * TA.) Ve **مُطِرْنَا بِقَضَّةِ الأَسَدِ** (mecaz:) [Biz, Aslan’ın tan yeri batışı vaktinde yağmura uğradık; yahut bize yağmur yağdı; lafzen: Aslan’ın tan yeri batışı ile]. (A, TA.) -A3- Ayrıca **قَضَضٌ**’a bk., üç yerde. -A4- Ve **قَضٌّ**’a bk.

قِضَّةٌ
**قِضَّةٌ** **ذ** , (M, K,) yahut ↓ **قَضَّةٌ**, (A,) (mecaz:) [Bekâretin giderilmesi]; yukarıda ona verilen iki mânâdan birincisinde **اـِقْتَضّ**’dan bir isimdir. (M, K.) Sen, **لَيْلَةَ عُرْسِهَا** ↓ **كَانَ ذٰلِكَ عِنْدَ قَضَّتِهَا** (mecaz:) dersin: [Bu, onun bekâretinin giderilmesi sırasında, kocasına götürüldüğü gece idi]. (A, TA.) -A2- Yine birincisi, (S, M, Msb,) yahut ↓ ikincisi, (A, Mgh,) yahut ikisi de, (K,) (mecaz:) Bir kızın, (S, Mgh, K,) yahut bir kadının, (M,) yahut ikisinin de, (Msb,) bekâreti yahut kızlığı. (S, M, Mgh, Msb, K.) Sen, **أَخَذَ قِضَّتَهَا**, (Lh, M,) ve ↓ **ذَهَبَ بِقَضَّتِهَا**, (A, Mgh,) (mecaz:) dersin: O, onun bekâretini aldı. (Lh, M, Mgh.) -A3- Ayrıca **قَضَضٌ**’a bk. -A4- Ve **قَضُّ**’a bk.

قَضَضٌ
**قَضَضٌ** **ذ** Vurarak kırılmış, ezilmiş, ufalanmış yahut parça parça kırılmış bir şey: (TA:) parça parça kırılmış ve ezilmiş çakıl taşları: (TA:) yahut, bunun gibi ↓ **قَضَّةٌ**, küçük parçalara kırılmış çakıl taşları: (K:) yahut parça parça kırılmış küçük çakıl taşları: (A:) yahut bazılarına göre birincisi ikincinin çoğuludur [daha doğrusu çoğul-isim gibidir]: (TA:) yahut ikisi de çakıl taşları ve toz mânâsına gelir: (TA:) yahut birincisi küçük çakıl taşları mânâsına gelir; (S, M;) bunun gibi ↓ **قِضَّةٌ**, (S, K,) ve ↓ **قَضَّةٌ**, (K,) ve ↓ **قَضِيضٌ**, IAar’a göre; IAth ve Sgh ve L’nin müellifinin IAar’dan naklen söylediği üzere; K’de söylendiği gibi ↓ **قَضٌّ** değil; çünkü bu, IAar’a göre büyük çakıl taşları mânâsına gelir; adı geçen üç müellifin onu naklen söylediği üzere; K’nin müellifi ise bu son mânâyı ↓ **قَضِيضٌ**’a vermekte hata etmiştir: (TA:) yahut ↓ **قَضٌّ** çakıl taşları mânâsına gelir; ↓ **قَضِيضٌ** ise onun çoğuludur [daha doğrusu çoğul-isim gibidir]: (AHeyth, L:) ve **قَضَضٌ** ayrıca döşeği kaplayan toz mânâsına gelir. (M, K.) Sen, **اـِتَّقِ القَضَضَ فِى طَعَامِكَ**, ve ↓ **القَضَّةَ**, dersin: Yemeğindeki çakıl taşlarından ve tozdan sakın. (TA.) -A2- Ayrıca **قَضٌّ**’a bk.

قَضِضٌ
**قَضِضٌ** **ذ** : bk. **قَضٌّ**, iki yerde.

قَضِيضٌ
**قَضِيضٌ** **ذ** : bk. **قَضَضٌ**, üç yerde. ― -b2- Yine, (mecaz:) Yemeğin küçük parçaları; küçük çakıl taşlarına benzetilmesi sebebiyle. (Kt.)

قَضْقَضَةٌ
**قَضْقَضَةٌ** **ذ** Kemiklerin kırılmasının sesi. (S.) ― -b2- [Ayrıca bk. R. Q. 1.; bunun mastarıdır.]

مِقَضٌّ
**مِقَضٌّ** **ذ** Taşların kırıldığı bir âlet; (JK, A, TA,) **قَدُوم**’a benzeyen, bk. o. (JK.)

قَضْقَاضٌ

**قَضْقَاضٌ** **ذ** , (K,) ve bazıları **قَصْقَاصٌ** der, (TA,) Suriye’nin **أُشْنَان**’ı: (K, TA:) yahut onun yeşil ve uzun, sarkık (**سَبْط**) olanı: (İbn-‘Abbād, TA:) yahut **حَمْض** [denilen tür]den ağaçların bir türü, (AHn, K, TA,) ince ve sarı. (AHn, TA.) **فِرْسٌ**’e bak.
