# قطب (ق-ط-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B7%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ط - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والطاء والباء معهما
ق ط ب، ط ب ق، ق ب ط مستعملات قطب: القُطبُ: نبات.
والقُطُوبُ والقَطبُ: تزوي ما بين العينين عند العبوس، وقَطَبَ يقطِبُ قَطْباً وقَطَّبَ يُقطَّبُ تقطيباً.
وقاطِبةٌ: اسم يحمل كل جيل من الناس، تقول: جاءت العرب قاطِبةً.
والقِطابُ: المزاج لما يشرب وما لا يشرب.
قال أبو فروة: قدم فريغون بجارية قد اشتراها من الطائف، فصيحة، قال: فدخلت عليها وهي تعالج شيئاً.
فقلت: ما هذا? فقالت: هذه غِسلةٌ.
فقلت: وما أخلاطها? فقالت: آخذ الزبيب الجيد فألقي لزجه وألجنه وأعثنه بالوخيف وأقطِبُه. والتعثن: التدخن، وقال:
يشرب الطرم والصريف قِطاباً
والطِّرمُ: العسل، والصريف: اللبن الحازر الحامض، وقِطاباً أي مِزاجاً، والقاطِبُ هو المازج، قال الكميت:
ولا أعد كـأنـي كـنـت شـاربـه		ما صرف الشاربون الخمر أو قَطَبُوا
أي مَزَجُوا.
والقُطبُ: كوكب بين الجدي والفرقدين، صغير أبيض لا يبرح موضعه، شبه بقطب الرحى.
وقُطبُ الرحى: الحديدة التي في الطبق الأسفل من الرحيين يدور عليها الطبق الأعلى. وتدور الكواكب على هذا الكوكب.
والقُطبةُ: نصل صغير مربع في السهم ترمى به الأغراض.
طبق: الطَّبَقُ: عظيم رقيق يفصل بين الفقارين، وطَبِّقَ بالسيف عنقه أي أبانه.
والطَبَقُ: كل غطاء لازم، ويقال: أطبقت الحقة وشبهها.
ويقال: أطبَقَ الرحيين أي طابق بين حجريها، ومثله إِطباقُ الحنكين.
والسموات طباقٌ بعضها فوق بعض، الواحدة طبقةٌ، ويذكر فيقال: طَبَقٌ واحد.
والطَّبَقَةُ: الحال، ويقال: كان فلان على طبقات شتى من الدنيا، أي حالات.
وقوله تعالى: "لتركبن طَبَقاً عن طبق" أي حالاً عن حال يوم القيامة.
والطَّبَقُ: جماعة من الناس يعدلون طبقاً مثل جماعة.
وفي المثل: "وافق شن طَبَقهُ"، وشن قبيلة من عبد القيس أبروا على من حولهم فصادفوا قوماً قهروهم فقيل ذلك. ومن جعل الشن من القرب استحال لأن الشن لا طبق له.
وأطبَقَ القوم على هذا الأمر أي اجتمعوا وصارت كلمتهم واحدة.
وطابَقَتِ المرأة زوجها إذا واتته على كل الأمور كما قالت، فتلكم طابقت واستقرت، "شبه النوق بالنساء".
والمُطابَقَةُ في المشي كمشي المقيد، قال عدي:
وطابَقتُ في الحجلين مشي المقيد
وطابَقْتُ بين الشيئين: جعلتهما على حدو واحد وألزقتهما فيسمى هذا المُطابَقَ، والمُطَبَّقُ: شبه اللؤلؤ إذا قشر اللؤلؤ أخذ قشره فألزق بالغراء ونحوه بعضه على بعض فيصير لؤلؤاً أو شبهه.
وانطَبَقَ فعل لازم.
وتقول: لو تَطَبَّقَتِ السماء على الأرض ما فعلت.
وفي الحديث: "لله مائة رحمة، كل رحمة منه كطِباق الأرض" أي تغشى الأرض كلها.
قبط: القِبْط أهل مصر وبنكها، والنسبة إليهم قِبْطيُّ وقِبْطيّةٌ، ويجمع على قَباطيّ، وهو ثياب بيض من كتان يتخذ بمصر فلما ألزمت هذا الاسم غيروا اللفظ ليعرف، قالوا: إنسان قبطي، وثوب قُبْطِيٌّ.
والقُبَّيْطَى: الناطف، وإذا ذكروا قالوا: قُبَّيْطٌ وناطف، وإذا أنثوا قالوا قُبَّيْطَى.

##### Türkçe

**القاف** ve **الطاء** ve **الباء** onlarla birlikte

ق ط ب، ط ب ق، ق ب ط kullanımdadır. **قطب**: **القُطبُ**: bir bitki.
Ve **القُطُوبُ** ve **القَطبُ**: kaş çatmada iki göz arasının büzülmesidir; ve **قَطَبَ** **يقطِبُ** **قَطْباً** ve **قَطَّبَ** **يُقطَّبُ** **تقطيباً**.
Ve **قاطِبةٌ**: insanlardan her nesli kapsayan bir isim; dersin ki: Araplar **قاطِبةً** geldi.
Ve **القِطابُ**: içilen ve içilmeyen şey için karışım (mizaç).

Ebû Furve dedi: Tâif’ten satın aldığı bir câriye ile Ferîgûn geldi; fasih (dili düzgün). Dedi ki: Yanına girdim; o bir şeyi işliyordu.
Dedim: Bu nedir? Dedi ki: Bu bir **غِسلةٌ**.
Dedim: Karışımları nedir? Dedi ki: İyi kuru üzümü alırım; yapışkanını atarım; onu yoğururum; onu **الوخيف** ile mayalandırırım ve onu **أقطِبُه**. Ve **التعثن**: **التدخن**’dir. Ve dedi ki:
يشرب الطرم والصريف قِطاباً
Ve **الطِّرمُ**: baldır; ve **الصريف**: ekşi, keskin (yoğun) süt; ve **قِطاباً** yani bir karışım (mizaç). Ve **القاطِبُ** karıştırandır. Kümeyt dedi ki:
ولا أعد كـأنـي كـنـت شـاربـه		ما صرف الشاربون الخمر أو قَطَبُوا
Yani: karıştırdılar.

Ve **القُطبُ**: Oğlak ile iki **الفرقدين** arasında bir yıldızdır; küçük, beyaz; yerinden ayrılmaz; değirmen miline benzetilmiştir.
Ve **قُطبُ الرحى**: iki değirmen taşından alt tabaktaki demir; üst tabak onun üzerinde döner. Ve yıldızlar bu yıldızın üzerinde döner.
Ve **القُطبةُ**: okta hedeflere atılan, küçük kare bir temren.

**طبق**: **الطَّبَقُ**: iki omur arasında ayıran büyük, ince (bir şey); ve “kılıçla boynunu **طَبِّقَ** etti” yani onu ayırdı.
Ve **الطَبَقُ**: gerekli (sıkı) her örtüdür; ve denir: **أطبقت** sandığı ve benzerini.
Ve denir: **أطبَقَ** iki değirmen taşını; yani iki taşının arasında uygunluk yaptı; bunun benzeri: iki çenenin **إِطباقُ**’ı.
Ve gökler **طباقٌ**dur; bir kısmı bir kısmının üstündedir; birine **طبقةٌ** denir; ve müzekker olarak da zikredilir, denir ki: tek bir **طَبَقٌ**.
Ve **الطَّبَقَةُ**: hâldir; ve denir: falan kimse dünyanın çeşitli **طبقات**ı üzerindeydi; yani hâller.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “لتركبن **طَبَقاً** عن **طبق**” yani kıyamet gününde bir hâlden bir hâle.
Ve **الطَّبَقُ**: insanlardan bir topluluktur; bir topluluk gibi bir **طبق**a denk olurlar.
Ve meselde: “وافق شن **طَبَقهُ**”; ve **شن** Abdülkays’tan bir kabiledir; çevrelerindekilere üstün geldiler; bir kavme rastladılar, onları yendiler; bunun üzerine bu denildi. Ve **الشن**’i kırbalardan yapan kimse için bu imkânsız olur; çünkü **الشن**’in **طبق**ı yoktur.
Ve kavim bu iş üzerine **أطبَقَ** etti; yani toplandılar ve sözleri bir oldu.
Ve kadın kocasına **طابَقَت** ettiğinde: her işte ona uyduğunda—dediği gibi—işte o, **طابقت** etti ve yerleşti; “dişi develeri kadınlara benzetti”.
Ve yürüyüşte **المُطابَقَةُ**, bağlı kimsenin yürüyüşü gibidir. Adî dedi ki:
وطابَقتُ في الحجلين مشي المقيد
Ve iki şey arasında **طابَقْتُ**: ikisini tek bir hizaya getirdim ve ikisini yapıştırdım; buna **المُطابَقَ** denir. Ve **المُطَبَّقُ**: inci kabuğu gibidir; inci soyulduğunda kabuğu alınır; tutkal ve benzeriyle bir kısmı bir kısmına yapıştırılır; böylece inci veya onun benzeri olur.
Ve **انطَبَقَ** lâzım bir fiildir.
Ve dersin: gök yerin üzerine **تَطَبَّقَت** olsaydı, yapmazdı.
Ve hadiste: “Allah’a yüz rahmet vardır; O’ndan her bir rahmet yerin **طِباق**ı gibidir” yani yerin tamamını kaplar.

**قبط**: **القِبْط** Mısır halkı ve **بنكها**’sıdır; onlara nisbet **قِبْطيُّ** ve **قِبْطيّةٌ**’dir; **قَباطيّ** üzerine cem edilir; o, Mısır’da yapılan ketenden beyaz elbiselerdir. Bu ismi (bu adlandırmayı) gerekli kıldıklarında, bilinsin diye lafzı değiştirdiler; dediler ki: **إنسان قبطي** ve **ثوب قُبْطِيٌّ**.
Ve **القُبَّيْطَى**: **الناطف**’tır; zikrettiklerinde “**قُبَّيْطٌ** ve **ناطف**” derler; müennes yaptıklarında “**قُبَّيْطَى**” derler.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قُطْبُ الرَّحى فيه ثلاث لغات: قُطْبُ وقَطْبُ وقِطابُ. والقُطْبُ: كوكبٌ بين الجدي والفرقدين يدور عليه الفَلَك. وفلانٌ قُطْبُ بني فلانٍ، أي سيِّدهم الذي يدور عليه أمرُهم. وصاحب الجيش قُطْبُ رحَى الحرب. والقُطْبَةُ: نَصْلُ الهدف. وتقول: جاء القومُ قاطبةً، أي جميعاً؛ وهو اسمٌ يدل على العموم. ابن الأعرابيّ: القَطيبَةُ: ألبان الإبل والغنم يُخْلطان. وقَطَبَ الشرابَ وأقْطَبَهُ بمعنًى، أي مزَجه؛ والاسم القِطابُ. والقَطْبُ أيضاً: القطع، ومنه قطابُ الجَيْبُ. والقَطْبُ: أن تُدْخل إحدى عُرْوَتَي الجُوالق في الأخرى ثم تَثْنيها مرَّةً أخرى، فإن لم تَثْنها فهو السَلْق. وتقول أيضاً: قَطَبَ بين عينيه، أي جمع، فهو رجلٌ قَطوبٌ. وقَطَّبَ وجهَه تقطيباً، أي عبس.

##### Türkçe

**قُطْبُ الرَّحى**’da üç lugat vardır: **قُطْبُ** ve **قَطْبُ** ve **قِطابُ**. Ve **القُطْبُ**: **الجدي** ile **الفرقدين** arasında bir yıldızdır; felek onun üzerinde döner. Ve falan, falan oğullarının **قُطْبُ**’udur; yani işleri onun üzerinde dönen efendileridir. Ve ordunun sahibi, savaş değirmeninin **قُطْبُ**’udur. Ve **القُطْبَةُ**: hedefin ucu (ok ucu). Ve dersin: kavim **قاطبةً** geldi; yani hep birlikte; ve o, umumiliğe delalet eden bir isimdir. İbnü’l-A‘râbî: **القَطيبَةُ**: develerin ve koyunların sütleri karıştırılır. Ve içeceği **قَطَبَ** ve onu **أقْطَبَهُ** bir manada; yani onu karıştırdı; isim **القِطابُ**’dur. Ve **القَطْبُ** ayrıca: kesmedir; ondan **قطابُ الجَيْبُ**. Ve **القَطْبُ**: **الجُوالق**’ın iki halkasından birini ötekine sokman, sonra onu bir kere daha katlamandır; eğer onu katlamazsan o **السَلْق**’tır. Ve yine dersin: iki gözünün arasını **قَطَبَ**; yani topladı; o hâlde o, **قَطوبٌ** bir adamdır. Ve yüzünü **قَطَّبَ** **تقطيباً**; yani surat astı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ط ب
قطب ، قبط ، طبق ، بقط ، بطق : مستعملة .
قطب : قال الليث : القطب : نبات . قلت : القطْبة : هَنَة من الشّوك كأنّها حَسَكة مثلّثة ، وجمعها قطَبٌ ، وورق أصلها يشبه ورق النّفَل والذُّرَق ؛ والقطْب ثمرُها .
وقال الليث : القطوب : تزوِّي ما بين العينين عند العبوس . يقال : رأيته غضبانَ قاطباً ، وهو يَقطِب ما بين عينيه قطباً وقطوباً ، ويقطّب ما بين عينيه تقطيباً .
قال : والقطْب : كوكب بين الجدي والفرقدَين ، وهو صغير أبيض لا يبرح مكانَه أبداً ؛ وإنما شبِّه بقطب الرّحى ، وهو الحديدة التي في الطبق الأسفل من
الرّحَيَين يدور عليها الطبَق الأعلى ، ويدور الكواكب على هذا الكوكب الذي يقال له القطب .
أبو عمرو : شمِر عن أبي عدنان : القطب أبداً وسطَ الأربع من بنات نعش ، وهو كوبٌ صغير لا يزول الدَّهرَ ، والجدي والفرقدان تدور عليه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : القطبة من نصال الأهداف .
وقال الليث : القطْبة : نصل صغير قصير مربّع في السّهم يُرمَى به الأغراض .
وقال النّضر : القطبة لا تعدُّ سهماً .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : السّلْق : إدخال الشِّظاظ مرّةً في عُرى الجوالق عند العَكْم ، فإذا ثنيتَه فهو القطْب . قال : ومنه يقال : قطب الرجلُ ، إذا أثنَى جلدةَ ما بين عينيه .
قال : والقطْب : المزْج أيضاً ، وذلك لِلخَلْط . وكذلك إذا اجتمع القومُ وكانوا أصنافاً فاختلطوا قيل : قطَبوا فهم قاطبون . ومن هذا يقال : جاء القومُ قاطبةً ، أي : جميعاً مختلطاً بعضُهم ببعض .
أبو عبيد عن أبي عمرو : قَطبت الشّرابَ وأَقطبته ، أي : مزجته .
قال ابن مُقبِل :
يقطِّبُه بالعنبرِ الوَردِ مقطِبُ
قال : وقال الكسائي : القطب : القائم الذي تدور عليه الرّحى . وفيه ثلاث لغات : قُطْب ، وقَطْب ، وقُطُب .
وقال شمِر : وقِطْبٌ أيضاً .
وقال الليث : قاطبة : اسمٌ يجمع كلّ جيلٍ من الناس ، كقولك : جاءت العرب قاطبة .
قال : والقطاب : المِزاج الذي يُشرَب ولا يشرب ، كقول الطائفيّة في صفة غِسْلة .
قال أبو فروة : قدم فَرِيغونُ بجاريةٍ قد اشتراها من الطائف فصيحة .
قال : فدخلت عليها وهي تعالج شيئاً .
فقلت : ما هذا ؟ .
فقالت : هذه غِسْلة .
فقلت : وما أخلاطها ؟ .
فقالت : آخُذ الزبيب الجيّد فأُلقي لَزِجَه وأُلَجِّنُه وأَعبِثُه بالوخِيف ، وأقطّبه .
وأنشد غيرُه :
يَشرَب الطِّرْم والصَريفَ قطابَا
قال : الطِّرْم : العَسَل . والصَّريف : اللبن الحارّ . قِطاباً ، أي : مِزاجاً .
ابن السكيت عن ابن الأعرابي قال : القطيبة : أَلْبان الإبل والغَنم يُخلَطان .
وقال ابن شُمَيل : القطيبة : اللبن الحليب والحقين يُخلط بالإهالة . وقد قطبتُ له قطيبةً فشربَها .
وقال أبو زيد : القطِيبة : أن يخلط لبن الضأن والمِعزَى ، وهي النَّخيسة . وكل
ُّ ممزوج قطيبةٌ . والقطاب : المزاج . قطّبَ بين عينيه ، أي : جمعَ الغضون .
وقال أبو عبيدة : القطيبة : الرثيئة .
أبو زيد : في الجبينِ المقطَّبُ ، وهو ما بين الحاجبَين .
وقُطَيبَ : من أسماء العرب ، تصغير قطب .
طبق : قال الليث : الطَّبقُ : عُظَيم رقيق يفصل بين الفَقَارين .
وقال غيره : الطَبَق : فَقار الصلب أجمع . وكلّ فَقارة طبَقة .
وفي حديث ابن مسعود : ( وتبقى أصلابُ المنافقين طَبقاً واحداً ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : الطَبَق : فَقَار الظهر ، واحدتُه طَبقة .
يقول : فصار فقارهم كلّه فَقَارةً واحدة ، فلا يقدرون على السُّجود .
ويقال : يد فلانٍ طبقةٌ واحدة ، إذا لم تَكن منبسطةً ذاتَ مفاصل .
والطبقة من الأرض : شبه المشَارة ، والجميع الطبقات .
ثعلب عن سَلمة عن الفراء ، يقال : لقيت منه بناتِ طبَقٍ ، وهي الداهية .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : يقال : جاء بإحدى بناتِ طَبَق ، قال : وأصلها من الحيّات . ولمّا نُعي المنصورُ إلى خلفٍ الأخمر أنشأ يقول :
قد طرَّقتْ ببِكرِها أمَّ طبَقْ
فَذَمَّروها وَهْمةً ضخمَ العُنُق
موت الإمام فِلقةٌ من الفِلَق
وقال غيره : قيل للحَية أم طبق وبنت طَبَق لَتَرحِّيها وتَحوِّيها . وأكثر الترحّي للأفعى .
وقال غيره : قيل للحيّات بناتُ طبق لإطباقها على مَن تَلسعه . وقيل : إنَّما قيل لها بناتُ طَبَق لأنّ الْحواء يُمسكها تحت أطباق الأسفاط المجلّدة .
ويقال : مضى طَبقٌ من النهار ، أي : ساعة . ومِثله مضت طائفة من الليل .
وطِباق الأرض وطِلاعُها سواء ، معناهما مِلْؤها .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : هذا الشيء وَفْق هذا ووِفاقُه ، وطِبْقُه وطَبقه ، وطَابَقُه ، وطَبيقُه ومُطبَقُه ، وقالَبُه وقَالِبُه ، بمعنًى واحد .
ومنه قولهم : ( وافَق شنٌّ طَبقة ) .
أبو عبيد : شنٌّ وطبق : حيّانِ من العرب .
وقال ابن السكّيت : طَبق : حيّ مِن إياد ، وشَنّ : ابن أفْصَى بن عبد القيس ، وكانت شَنٌّ لا يقام لها ، فواقعتْها طَبق فانتصفتْ منها فقيل :
وافَق شَنٌ طبَقة وافَقه فاعتَنَقهُ
وأنشد :
لَقيتْ شَنٌّ إياداً بالقَنا
طَبقاً وافَق شَنٌّ طَبقه
أبو عبيد عن الأصمعي في هذا المَثل :
الشّنُّ : الوِعاء المعمول من الأدَم ، فإذا يبس فهو شَنٌّ ، فكان قوم لهم مِثلُه فتَشَنَنَ ، فجعلوا له غِطاءً ، فوافَقه .
أبو عبيد عن أبي زيد : المطابَقة المشيُ في القيد . وهو الرَّسْف .
وقال ابن الأعرابي : المطابقة أن يضع الفرسُ رجلَه في موضع يدِه ؛ وهو الأحَق من الخيل .
ويقال : طابَق فلان لي بحَقي وأَذْعَن ، إذا أقَرّ وبَخَع .
وقال الجعديّ :
وخَيلٍ تُطابِق بالدَّارعين
طِباقَ الكلاب يَطأن الهَرَاسا
ويقال : طابَق فلان فلاناً ، إذا وافَقه وعاوَنَه .
أخبرني المنذري عن الحرّاني قال التطبيق في حديث ابن مسعود : أن يضع كفّه اليمنى على اليسرى . يقال : طابقت وطبّقت .
قال : وقولهم : ( رحمة الله طِباقُ الأرض ) ، أي : تغشَى الأرض كلّها .
وفي حديث عمران بن حُصين أنَّ غلاماً له أبَق فقال : لئن قدَرتُ عليه لأقطعنّ منه طابقاً ، قال : يريد عُضواً .
والتطبيق في الركوع كان مِن فِعل المسلمين أوّل ما أُمِروا بالصلاة ، وهو مُطابَقة الكفَّين مبسوطتين بين الرُّكبتين في الركوع . ثم أمروا بإِلقام الكفيْن داغِصَتَيِ الرُّكْبَتين ، كما يَفعل الناس اليوم .
وكان ابنُ مسعودٍ استمرَّ على التطبيق لأنّه لم يكن سَمِع من النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الأمر الآخَر .
وقال الأصمعي : التطبيق أن يثب البعيرُ فتقعَ قوائمُه بالأرض معاً .
وقال الراعي يصف ناقة :
حتّى إذا ما استوى طَبَّقت
كما طبّق المِسحَلُ الأغبرُ
يقول : لمّا استوى الراكبُ عليها طبَّقت .
قال الأصمعي : وأحسن الراعي في قوله :
وهي إذا قام في غَرزِها
كمِثلِ السَّفينة أو أوْقَرُ
لأنَّ هذا من صفة النجائب ، ثم أساء في قوله : ( لأنَّ النجيبة يُستحبّ لها أن تُقدِّم يداً ثم تقدِّم الأخرى ، فإذا طبَّقتْ لم تُحْمد . قال : وهو مثل قوله :
حتى إذا ما استوى في غَرْزِها تَثِبُ
وفي حديث ابن عباس أنه سأل أبا هريرة عن امرأةٍ غير مدخول بها طُلقت ثلاثاً ؛ فقال : لا تَحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره .
فقال ابن عبّاس : ( طبَّقَت ) . قال أبو عبيد : قوله : طبّقت أراد أصبْتَ وَجهَ الفُتْيا وأصلُه إصابة المفْصِل ، ولهذا قيل لأعضاء
الشاة طوابق ، واحدها طابَق ، فإذا فصَّلها الرجل فلَم يخطىء المفاصل قيل : قد طبَّق .
وقال الشاعر :
يصمّم أحياناً وحِيناً يُطبِّق
يصف السيف : فالتصميم أن يَمضي في العَظْم . والتطبيق : إصابة المَفصِل .
قال الراعي يصف إبلاً :
وطبّقن عَرْضَ القُفِّ لمّا عَلَوْنَه
كما طبّقتْ في العَظْم مُدْيةُ جازِرِ
وقال ذو الرُّمة :
لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زَعَماتِهِ
لعُتبة خَطّاً لم تُطبَّق مَفاصِلُهْ
وقال الفراء في قول الله جل وعز : ( اتَّسَقَ لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَن ) ( الانشقاق : 19 ) .
حدثني ابن عيينة عن عمرو عن ابن عباس أنه قرأ ( لتركَبَنّ ) .
وفسّر : لتصيرنّ الأمورُ حالاً بعد حال للشدّة .
قال : والعرب تقول : وقع فلانٌ في بنات طَبَق إذا وقعَ في الأمر الشديد .
وقال ابن مسعود : لَتركَبنَّ السماءُ حالاً بعد حال .
وقرأ أهل المدينة : ( لَتَرَكَبُنَّ طَبقاً ) يعني الناسَ عامة .
والتفسير الشِّدّة .
وقال الزجاج : لتركبنَّ حالاً بعد حال حتى تصيروا إلى الله من إحياء وإماتة وبَعْث .
قال : ومَن قرأ : ( لتركبَنّ ) أراد لتركبَنّ يا محمدُ طبَقاً عن طبق من أطباق السماء وقرئت : ( ليركَبَنَّ طبقاً عن طبق ) .
وفي حديث الاستسقاء : ( أسقِنا غيثاً مُغِيثاً طبقاً ) .
يقال : هذا غيثٌ طَبق الأرضِ إذا طبّقها .
وقال امرؤ القيس :
طَبق الأرضِ تحرَّى وتدُرَّ
ومن نَصَب طَبَق أراد : تحرَّى طَبَق الأرضِ ، وهو وجهها .
أخبرني المنذري عن الحَرَّاني عن أبي نصر عن الأصمعي في قوله : ( غَيثاً طَبَقاً ) ، الغيث : الطَبَق : العامّ .
وقال الأصمعي في حديث رواه : ( قريشٌ الكَتَبَةُ الحَسَبة ، مِلحُ هذه الأمّة ، عِلم عالِمِهم طِباق الأرض ) كأنه يُعمّ الأرضَ فيكون طبقاً لها .
وأما قول العباس بن عبد المطلب في امتداحِه رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم )
إذا مضى عالمٌ بدا طَبَق
فمعناه : إذا مضَى قَرْن ظهر قَرْن آخر .
وإنّما قيل للقَرْن طَبَق لأنهم طَبَق للأرض ثم ينقرضون ويأتي طبق للأرض آخرُ .
وكذلك طبقات الناس كلُّ طبقةٍ طَبّقت زمانَها .
وروي عن محمد بن علي أنه وصف مَن يلي الأمر بعد السُّفيانيّ فقال : ( يكون بين شَثَ وطُبّاق ) .
والشث الطبّاق : شجرتان معروفتان بناحية تِهامة ، وقد ذكرهما تأبّط شراً فقال :
كأنما حَثحَثوا حُصّاً قَوَادِمُه
أو أُمَّ خِشفٍ بذي شَثَ وطُبّاق
ويقال : طبّقت النجومُ : إذا ظهرت كلُّها .
وفلان يَرعَى طَبَق النجوم .
وقال الراعي :
أَرَى إبلِي تَكالأ راعياها
مَخافةَ جارِها طَبَق النجوم
وفي حديث أمّ زرع ، أن إحدى النساء وصفتْ زوجَها فقالت : ( زوجي عَياياء طَبَاقاء ، كلُّ داءٍ له داء ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : الطَّباقاء : الأحمق الفَدْم .
وقال جَمِيل :
طَباقاء لم يَشهد خُصوماً ولم يَقُد
رِكاباً إلى أكوارِها حين تُعكَف
وقال ابن الأعرابي في قول المرأة : ( زوجي عَيَاياء طباقاء ) .
قال : هو المطبَق عليه حُمْقاً .
ابن شميل : يقال : تجَلّبوا على ذلك الإنسان طَباقاءَ بالمدّ ، أي : تَجمّعوا كلُّهم عليه .
وقال الله جل وعز : ( ( أَطْوَاراً أَلَمْ تَرَوْاْ كَيْفَ ) ( نوح : 15 ) .
قال أبو إسحاق : معنى طباقاً مطبَق بعضها على بعض .
قال : وطِباقاً مصدر طُوبقت طِباقاً .
قال : ونصب طباقاً على وجهين : أحدهما مطابقةً طباقاً .
والآخر من نعت سَبْع ، أي : خلق سبعاً ذات طِباق .
وقال الليث : السموات طباق بعضها على بعض ، وكلّ واحد من الطباق طَبقة ، ويذكر فيقال : طَبَق .
قال : والطبَقة : الحال .
يقال : كان فلانٌ من الدنيا على طبقات شتّى ، أي : حالات .
والطَبَق : جماعةٌ من الناس يَعْدِلُون جماعةً مِثلَهم .
قال : وأطبق القومُ على الأمر ، إذا أجمَعوا عليه .
وطابَقتِ المرأة زوجَها ، إذا واتَتْه .
ويقال : طابَقتُ بين شيئين ، إذا جعلتَهما على حَذْوٍ واحد .
قال : والمطبّق : شبه اللؤلؤ إذا قُشِر اللؤلؤ أخِذ قِشره ذلك فألزق بالغراء بعض ببعض فيصير لؤلؤاً وشِبهه .
الانطباق : مطاوعة ما أطبقتَ .
وفي الحديث : ( لله مائة رحْمة ، كل رحمة منها كطباق الأرض ) ، أي : تَغْشَى الأرضَ كلّها .
وقيل : طِباق الأرض مِلْؤها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الطَبَق : الحال على اختلافها .
والطَبَق : الأُمّة بعد الأمّة .
والطبَق : سَدُّ الجراد عَينَ الشّمس .
والطَبَق : انطباق الغيم في الهواء .
والطَبَق : الدَّرَك من أدراك جهنّم .
ابن نجدة عن أبي زيد : يقال للبليغ من الرجال : قد طبّق المفصِل ، ورَدَّ قالَب الكلام ، ووضع الهِناء مَوضع النُّقب .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الطِّبْق : الدِّبق ، والطَّبْق بفتح الطاء . الظُّلم بالباطل . والطِّبْق : الخَلْق الكثير .
وقال الأصمعيّ : الطِّبق الجماعة من الناس . وكلُّ مفصل طِبق وجمعه أطباق . ولذلك قيل للذي يصيب المفصل مطبَّق . وقال :
ويحميك باللين الحسامُ المطبِّق
قال : وجاء فلان مقتعطاً ، إذا جاء متعمّماً طابقيّاً ، وقد نهى عنها .
وأخبِرَ الحسنُ بأمر فقال : إحدى المُطْبقات .
قال أبو عمرو : يريد إحدى الدواهي والشدائد التي تُطْبِق عليهم . ويقال للسنة الشديدة : المُطبقة .
وقال الكميت :
وأهل السَّماحةِ في المُطْبِقات
وأهل السكينة في المَحفِلِ
قال : ويكون المطبِّق بمعنى المُطبِق .
وطبَّق فلانٌ ، إذا أصاب فَصّ الحديث . وطبَّق السيفُ ، إذا وقع بين عَظْمَين .
بطق : يروى عن عبد الله بن عَمرٍ و أنّه قال : يؤتى برجلٍ يوم القيامة وتُخرَج له تسعةٌ وتسعون سجلاً فيها خطاياه ، وتُخرَج له بطاقة فيها شهادة أن لا إله إلاّ الله فتَرَجح بها .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : البطاقة : الورقة . وقال غيره : البطاقةُ رقعة صغيرةٌ ، وهي كلمة مبتذلة بمصر وما والاها ، يَدْعُون الرُّقعة التي تكون في الثوب وفيها رَفْم ثمنِه بِطاقة . وكأنها سمِّيت بطاقةً لأنّها تشدّ بِطاقةٍ من الثَّوب . رواها بعضهم : ( نِطاقة ) ومعناها الرُّقعة أيضاً .
قبط : قال الليث : القبْط هم أهل مصرَ بُنْكُهَا . والنسبة إليهم قِبْطيّ .
قال : والقُبطيَّة ، وجمعها القَباطيّ ، وهي ثيابٌ بيض مِن كتَّان تُعمل بمصر . فلمَّا ألزمتْ هذا الاسمَ غيَّروا اللفظ ، فالإنسان قِبطيّ والثوب قُبْطيّ .
وقال أبو عبيد : يقال للناطف القُبَّيطَى
مقصورة ، والقُبَيطاء ممدود ، إذا قصرت شدّدت الباء ، وإذا مددت خفَّفتها .
وقال شمر : القَباطيّ : ثيابٌ إلى الرقَّة والدقَّة والبياض .
وقال الكميت يصف ثوراً :
لياحٌ كأنْ بالأتحميّة مُسبِغٌ
إزاراً وفي قُبْطِيَّةٍ متجلبِبُ
بقط : البُقَّاط : ثُفْل الهبيد وقِشْره .
وقال الشاعر :
إذا لَم يَنَلْ مِنْهُنَّ شيئاً فقَصْرُه
لدَى حِفْشِه من الهبيدِ جَريمُ
ترَى حولَه البُقّاط مُلْقى كأنه
غَرانيقُ نخل يَعْتَلِين جُثُومُ
يصف القانِصَ وكِلابَه ومَطعَمه من الهبيد إذا لم يَنَل صَيْداً .
وروى شمرٌ بإسنادٍ له عن ابن المسيّب أنه قال : ( لا يَصلح بَقْطُ الجِنَان ) .
قال شمر : سمعت أبا محمدٍ يروي عن ابن المظفر أنه قال : البَقْط أن تُعطَى الجِنانُ على الثُّلث والربع .
قال : وبلغنا عن أبي مُعاذٍ النحوي أنه قال : البَقْط ما يسقُط من التمر إذا قطِعَ يخطئه المِخلَب .
قال : وبقَطُ البيت قُماشُه ، ومِن أمثالهم : ( بقِّطيه بطِبِّك ) يقال : ذلك للرجل يُؤمر بإحكام العمل بعِلمه ومعرفته ، وأصله أنّ رجلاً أتى امرأة في بيتها فأخَذَه بطنُه فأحدَثَ فقال لها : ( بَقَّطيه بطبّك ) ، أي : فرِّقيه برفْقِكَ لا يُفْطَن له ، وكان الرجل أحمَق .
وأنشد بعضهم :
رأيت تميماً قد أضاعت أمورَها
فَهمْ بَقَطٌ في الأرض فرْثٌ طوائف
فأما بنو سعد فبالخَطِّ دارُها
فبابانُ منها مألفٌ فالمَزَالفُ
( فهم بَقط ) ، أي : فِرَق .
وقال اللِّحيانيّ : بقَّط متاعَه : إذ فرَّقه .
عمرو عن أبيه : بقَّط في الجَبل وبَرْقط وتقَذْقذ في الجبل ، إذا صَعَّد .
أبو سعيد ، قال بعض بني سُليم : تبقّطتُ الخبر وتسقطتُه وتذَقَّطته ، إذا أخذتَه شيئاً بعد شيء .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَبط : الجمع ، والبَقط : التَّفرقة .
قال : وفي حديث عليّ أنه حَمَل على عسكر المشركين ، فما زالوا يُبقِّطون ، أي : يتعادَون إلى الجبال .
وقال شمر : روى بعضُ الرواة حديثَ عائشة ، فواللَّهِ ما اختلفوا في بُقْطةٍ إلا طارَ أبي بحَظِّها .
قال : البقْطة : البقْعة من بقاع الأرض . تقول : ما اختلفوا في بُقعة من البقاع .
يقال : أَمْسينا في بُقطةٍ مُعشِبة ، أي : في
رُقعة من كَلأٍ .
قال : ويقع قول عائشة على البُقطة من الناس ، وعلى البُقطة من الأرض : والبقطة من الناس : الفِرقة .

##### Türkçe

ق ط ب
**قطب** ، **قبط** ، **طبق** ، **بقط** ، **بطق** : kullanımdadır.

**قطب** : **الليث** dedi ki: **القطب**: bir bitkidir. Ben dedim: **القطْبة**: dikenden bir şeydir; sanki üçgen bir **حَسَكة** gibidir; çoğulu **قطَبٌ**’dur. Kökünün yaprağı **النّفَل** ve **الذُّرَق** yaprağına benzer; **القطْب** ise onun meyvesidir.

**الليث** dedi ki: **القطوب**: kaş çatmada iki göz arasını büzüştürmektir. Denir ki: Onu öfkeli, **قاطباً** gördüm; o, iki gözünün arasını **قطباً** ve **قطوباً** olarak büzüştürür; iki gözünün arasını **تقطيباً** olarak da büzüştürür.

Dedi ki: **القطْب**: **الجدي** ile **الفرقدَين** arasında bir yıldızdır; küçük, beyazdır; yerinden asla ayrılmaz. Ancak değirmen miline benzetilmiştir; o, iki değirmen taşından alt tabaktaki demirdir; üst tabak onun üzerinde döner. Yıldızlar da, kendisine **القطب** denilen bu yıldızın üzerinde döner.

**أبو عمرو**: **شمِر**’den, **أبي عدنان**’dan: **القطب** daima **بنات نعش**’tan dördünün ortasıdır; küçük bir yıldızdır, zaman boyunca yerinden ayrılmaz; **الجدي** ve **الفرقدان** onun etrafında döner.

**أبو عبيد**’in **الأصمعيّ**’den rivayeti: **القطبة** hedeflerin ok uçlarındandır.

**الليث** dedi ki: **القطْبة**: okta bulunan, hedeflere onunla atılan, küçük, kısa, kare bir uçtur.

**النّضر** dedi ki: **القطبة** ok sayılmaz.

**المنذري** bana **أبي الهيثم**’den haber verdi; dedi ki: **السّلْق**: **العَكْم** sırasında **الجوالق**’ın halkalarına **الشِّظاظ**’ı bir defa sokmaktır; onu ikiye katlarsan o **القطْب**’tur. Dedi ki: Bundan dolayı “adam **قطب** etti” denir; yani iki gözünün arasındaki deriyi ikiye katladı.

Dedi ki: **القطْب**: **المزْج** (karıştırma) da demektir; bu, karıştırma içindir. Aynı şekilde, kavim toplandığında ve tür tür olup karıştıklarında “**قطَبوا**” denir; onlar **قاطبون**’dur. Bundan “kavim **قاطبةً** geldi” denir; yani hepsi, birbirine karışmış olarak.

**أبو عبيد**’in **أبي عمرو**’dan rivayeti: **قَطبت** içeceği ve **أَقطبته**; yani onu karıştırdım.

**ابن مُقبِل** dedi ki:
يقطِّبُه بالعنبرِ الوَردِ مقطِبُ

Dedi ki: **الكسائي** dedi: **القطب**: değirmenin üzerinde döndüğü dikmedir. Onda üç lehçe vardır: **قُطْب** ve **قَطْب** ve **قُطُب**.

**شمِر** dedi ki: **قِطْبٌ** da (vardır).

**الليث** dedi ki: **قاطبة**: insanlardan her nesli toplayan bir isimdir; senin “Araplar **قاطبة** geldi” demen gibi.

Dedi ki: **القطاب**: içilen ve içilmeyen **المِزاج** (karışım)dır; **الطائفيّة**’nin bir **غِسْلة** vasfında söylediği gibi.

**أبو فروة** dedi: **فَرِيغونُ** Tâif’ten satın aldığı, fasih konuşan bir cariye ile geldi.

Dedi ki: Onun yanına girdim; bir şeyi işliyordu.

Dedim: Bu nedir?

Dedi: Bu bir **غِسْلة**’dir.

Dedim: Karışımları nedir?

Dedi: İyi kuru üzümü alırım; yapışkanını atarım; onu hamur ederim; **الوخِيف** ile karıştırıp oynatırım; ve onu **أقطّبه** (karıştırırım).

Başkası inşad etti:
يَشرَب الطِّرْم والصَريفَ قطابَا

Dedi ki: **الطِّرْم**: baldır. **الصَّريف**: sıcak süttür. **قِطاباً**: yani **مِزاجاً** (karışım olarak).

**ابن السكيت**’in **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **القطيبة**: deve ve koyun sütleridir; karıştırılır.

**ابن شُمَيل** dedi ki: **القطيبة**: sağılmış süt ve **الحقين**’dir; **الإهالة** ile karıştırılır. Ona bir **قطيبة** karıştırdım; onu içti.

**أبو زيد** dedi ki: **القطِيبة**: koyun sütünü ve keçi sütünü karıştırmandır; o **النَّخيسة**’dir. Her karıştırılmış şey **قطيبةٌ**’dir. **القطاب**: karışımdır. İki gözünün arasını **قطّبَ** etti; yani kırışıkları topladı.

**أبو عبيدة** dedi ki: **القطيبة**: **الرثيئة**’dir.

**أبو زيد**: alında **المقطَّبُ** (vardır); o, iki kaş arasındadır.

**قُطَيبَ**: Arapların isimlerindendir; **قطب**’un küçültmesidir.

**طبق** : **الليث** dedi ki: **الطَّبقُ**: iki omur arasında ayıran, büyük, ince (bir şey)dir.

Başkası dedi ki: **الطَبَق**: omurganın bütün omurlarıdır. Her omur bir **طبَقة**’dır.

**ابن مسعود** hadîsinde: “(Münafıkların omurgaları tek bir **طَبقاً** olarak kalır.)”

**أبو عبيد** dedi ki: **الأصمعي** dedi: **الطَبَق**: sırt omurlarıdır; tekili **طَبقة**’dır.

Der ki: Omurlarının hepsi tek bir omur oldu; secdeye güç yetiremezler.

Ve denir ki: Falanın eli tek bir **طبقةٌ**’dır; eğer açılmış, eklemli değilse.

Yerden **الطبقة**: **المشَارة** benzeri (bir şey)dir; çoğulu **الطبقات**’tır.

**ثعلب**’in **سَلمة**’den, onun da **الفراء**’dan rivayeti: Denir ki: Ondan **بناتِ طبَقٍ** ile karşılaştım; o, musibettir.

**أبو عبيد**’in **الأصمعيّ**’den rivayeti: Denir ki: **إحدى بناتِ طَبَق** ile geldi. Dedi ki: Aslı yılanlardandır. **المنصور**’un ölümü **خلفٍ الأخمر**’e haber verilince söylemeye başladı:
قد طرَّقتْ ببِكرِها أمَّ طبَقْ
فَذَمَّروها وَهْمةً ضخمَ العُنُق
موت الإمام فِلقةٌ من الفِلَق

Başkası dedi ki: Yılana **أم طبق** ve **بنت طَبَق** denildi; onun **تَرحِّي** etmesi ve **تَحوِّي** etmesi sebebiyle. **الترحّي** daha çok engerek içindir.

Başkası dedi ki: Yılanlara, soktuğu kimsenin üzerine kapanmaları sebebiyle **بناتُ طبق** denildi. Ve denildi ki: Ancak onlara **بناتُ طَبَق** denildi; çünkü yılan oynatıcısı onu, derili sepetlerin kapakları altında tutar.

Ve denir ki: Gündüzden bir **طَبقٌ** geçti; yani bir saat. Benzeri: Geceden bir topluluk geçti.

**طِباق** yer ile onun **طِلاعُها**’sı aynıdır; ikisinin manası onun doluluğudur.

**ثعلب**’in **ابن الأعرابي**’den rivayeti: Bu şey bunun **وَفْق**’udur ve onun **وِفاقُه**’ıdır; onun **طِبْقُه**’udur ve **طَبقه**’udur; ve onun **طَابَقُه**’udur; ve onun **طَبيقُه**’udur ve onun **مُطبَقُه**’udur; ve onun **قالَبُه**’udur ve onun **قَالِبُه**’udur; tek bir manadadır.

Bundan onların sözü: “(**وافَق شنٌّ طَبقة**)”.

**أبو عبيد**: **شنٌّ** ve **طبق**: Araplardan iki kabiledir.

**ابن السكّيت** dedi ki: **طَبق**: **إياد**’dan bir kabiledir; **شَنّ**: **أفْصَى بن عبد القيس**’in oğludur. **شَنّ**’e karşı durulmazdı; **طَبق** onunla çarpıştı, ondan hakkını aldı; şöyle denildi:
وافَق شَنٌ طبَقة وافَقه فاعتَنَقهُ
Ve inşad etti:
لَقيتْ شَنٌّ إياداً بالقَنا
طَبقاً وافَق شَنٌّ طَبقه

**أبو عبيد**’in bu mesel hakkında **الأصمعي**’den rivayeti: **الشّنُّ**: deriden yapılmış kaptır; kuruyunca o **شَنٌّ** olur. Bir kavmin onun benzeri vardı; o **تَشَنَنَ** etti; ona bir örtü yaptılar; o da ona uydu.

**أبو عبيد**’in **أبي زيد**’den rivayeti: **المطابَقة**: bağda yürümektir; o **الرَّسْف**’tir.

**ابن الأعرابي** dedi ki: **المطابقة**: atın ayağını elinin yerine koymasıdır; o, atların en haklısıdır.

Ve denir ki: Falan bana hakkımda **طابَق** etti ve boyun eğdi; yani ikrar etti ve tam teslim oldu.

**الجعديّ** dedi ki:
وخَيلٍ تُطابِق بالدَّارعين
طِباقَ الكلاب يَطأن الهَرَاسا

Ve denir ki: Falan falana **طابَق** etti; yani ona uydu ve ona yardım etti.

**المنذري** bana **الحرّاني**’den haber verdi; dedi ki: **ابن مسعود** hadîsinde **التطبيق**: sağ avucunu solun üzerine koymandır. Denir ki: **طابقت** ve **طبّقت**.

Dedi ki: Onların sözü: “(Allah’ın rahmeti yerin **طِباقُ**’ıdır)”; yani yerin tamamını kaplar.

**عمران بن حُصين** hadîsinde: Bir kölesi kaçtı; dedi ki: Ona gücüm yeterse ondan bir **طابقاً** keseceğim. Dedi ki: Bir uzuv kasteder.

Ve rükûda **التطبيق**, Müslümanların namazla ilk emrolundukları vakitteki fiillerindendi; o, rükûda iki avucun, iki diz arasında açık olarak birbirine **مُطابَقة** edilmesidir. Sonra, bugün insanların yaptığı gibi, iki avucun dizlerin iki yanına sokulması emredildi.

**ابن مسعود** **التطبيق** üzerinde devam etti; çünkü Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) diğer emri işitmemişti.

**الأصمعي** dedi ki: **التطبيق**: devenin sıçrayıp ayaklarının yere birlikte düşmesidir.

**الراعي** bir dişi deveyi vasfederek dedi:
حتّى إذا ما استوى طَبَّقت
كما طبّق المِسحَلُ الأغبرُ
Der ki: Üzerine binen doğrulunca **طبَّقت** etti.

**الأصمعي** dedi ki: **الراعي** şu sözünde güzel yaptı:
وهي إذا قام في غَرزِها
كمِثلِ السَّفينة أو أوْقَرُ
Çünkü bu, seçkin develerin sıfatındandır; sonra şu sözünde kötü yaptı: “(Çünkü seçkin deve için bir eli öne alması, sonra ötekini öne alması sevilir; **طبَّقت** ederse övülmez.)” Dedi ki: Bu, onun şu sözü gibidir:
حتى إذا ما استوى في غَرْزِها تَثِبُ

**ابن عباس** hadîsinde: **أبو هريرة**’ye, kendisiyle zifafa girilmemiş bir kadın hakkında, üç talakla boşanmış (kadın)ı sordu; o da dedi ki: Başka bir kocayla nikâhlanmadıkça ona helal olmaz.

Bunun üzerine **ابن عبّاس** dedi: “(**طبَّقَت**)”. **أبو عبيد** dedi ki: Onun “**طبّقت**” sözüyle kastı: fetvanın yüzünü tuttun (doğruyu isabet ettin). Aslı, eklemi isabet ettirmektir. Bu yüzden koyunun uzuvlarına **طوابق** denildi; tekili **طابَق**’tır. Adam onları parçaladığında eklemleri şaşırmazsa “**طبَّق** etti” denilir.

Şair dedi ki:
يصمّم أحياناً وحِيناً يُطبِّق
Kılıcı vasfeder: **التصميم** kemiğe geçip gitmektir. **التطبيق**: eklemi isabet ettirmektir.

**الراعي** develeri vasfederek dedi:
وطبّقن عَرْضَ القُفِّ لمّا عَلَوْنَه
كما طبّقتْ في العَظْم مُدْيةُ جازِرِ

**ذو الرُّمة** dedi ki:
لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زَعَماتِهِ
لعُتبة خَطّاً لم تُطبَّق مَفاصِلُهْ

**الفراء** Allah’ın عز وجل sözünde: “(اتَّسَقَ لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَن) (الانشقاق: 19)” hakkında (dedi).

**ابن عيينة** bana **عمرو**’dan, o da **ابن عباس**’tan haber verdi: O, “(**لتركَبَنّ**)” okudu.

Ve tefsir etti: Şiddetten dolayı işlerin hâl hâl olacağını.

Dedi ki: Araplar “falan **بنات طَبَق** içine düştü” der; yani şiddetli işe düştü.

**ابن مسعود** dedi ki: Gök, hâl hâl binecektir.

Medine ehli “(**لَتَرَكَبُنَّ طَبقاً**)” okudu; yani genel olarak insanları (kasteder).

Tefsir: şiddettir.

**الزجاج** dedi ki: Diriltme, öldürme ve diriltip kaldırma ile Allah’a varıncaya kadar hâl hâl bineceksiniz.

Dedi ki: Kim “(**لتركبَنّ**)” okursa, “Ey Muhammed, göğün tabakalarından tabaka üstüne tabaka bineceksin”i kastetti. Ve “(**ليركَبَنَّ طبقاً عن طبق**)” diye de okunmuştur.

İstiska hadîsinde: “(Bize, yeri kaplayan, yardım edici bir yağmur ver; **طبقاً**)”.

Denir ki: Bu, yeri **طَبق** eden yağmurdur; eğer onu kaplarsa.

**امرؤ القيس** dedi ki:
طَبق الأرضِ تحرَّى وتدُرَّ
Kim **طَبَق**’ı nasb ederse kastı: yerin **طَبَق**’ını, yani yüzünü aradı.

**المنذري** bana **الحَرَّاني**’den, o da **أبي نصر**’dan, o da **الأصمعي**’den “(**غَيثاً طَبَقاً**)” hakkında haber verdi: **الغيث**: **الطَبَق**: genel olandır.

**الأصمعي** rivayet ettiği bir hadîste dedi ki: “(Kureyş, yazıcılar, soylular; bu ümmetin tuzu; âlimlerinin ilmi yerin **طِباق**’ıdır)”; sanki yeri geneller de ona bir **طبق** olur.

**العباس بن عبد المطلب**’in, رسول الله ( صلى الله عليه وسلم )’i övmesinde söylediği şu söze gelince:
إذا مضى عالمٌ بدا طَبَق
Manası: Bir nesil geçince başka bir nesil ortaya çıkar.

Nesle **طَبَق** denilmesi ancak şundandır: Onlar yer için bir **طَبَق**tır; sonra tükenirler ve yer için başka bir **طَبَق** gelir.

Aynı şekilde insanların **طبقات**’ı: her **طبقة** kendi zamanını **طَبّقت** etmiştir.

**محمد بن علي**’den rivayet edildi: **السُّفيانيّ**’den sonra işi üstlenecek olanı vasfetti; dedi ki: “(**يكون بين شَثَ وطُبّاق**)”.

**الشث** ve **الطبّاق**: Tihâme tarafında bilinen iki ağaçtır. **تأبّط شراً** onları zikretti; dedi ki:
كأنما حَثحَثوا حُصّاً قَوَادِمُه
أو أُمَّ خِشفٍ بذي شَثَ وطُبّاق

Ve denir ki: Yıldızlar **طبّقت** etti; yani hepsi göründü.

Falan, yıldızların **طَبَق**’ını güder.

**الراعي** dedi ki:
أَرَى إبلِي تَكالأ راعياها
مَخافةَ جارِها طَبَق النجوم

**أمّ زرع** hadîsinde: Kadınlardan biri kocasını vasfetti; dedi ki: “(Kocam **عَياياء طَبَاقاء**; her dert onun için bir derttir.)”

**أبو عبيد** dedi ki: **الأصمعي** dedi: **الطَّباقاء**: budala, kaba ahmaktır.

**جَمِيل** dedi ki:
طَباقاء لم يَشهد خُصوماً ولم يَقُد
رِكاباً إلى أكوارِها حين تُعكَف

**ابن الأعرابي** kadının “(kocam **عَيَاياء طباقاء**)” sözü hakkında dedi ki: O, ahmaklıkla üzerine kapatılmış olandır.

**ابن شميل**: Denir ki: O insanın üzerine **طَباقاءَ** (med ile) toplandılar; yani hepsi onun üzerine toplandı.

Allah جل وعز dedi ki: “((أَطْوَاراً أَلَمْ تَرَوْاْ كَيْفَ) (نوح: 15))”.

**أبو إسحاق** dedi ki: **طباقاً**’ın manası: bazısı bazısının üzerine kapatılmıştır.

Dedi ki: **طِباقاً**: “**طُوبقت**”in masdarıdır; **طِباقاً** olarak.

Dedi ki: **طباقاً**’ın nasbı iki vecih üzeredir: birincisi “**مطابقةً طباقاً**”.

İkincisi, **سَبْع**’ın sıfatındandır; yani **طِباق** sahibi yedi (gök) yarattı.

**الليث** dedi ki: Gökler **طباق**tır; bazısı bazısının üzerindedir. **الطباق**’tan her biri bir **طَبقة**’dır; müzekker de zikredilir, “**طَبَق**” denir.

Dedi ki: **الطبَقة**: hâldir.

Denir ki: Falan, dünyadan türlü **طبقات** üzerindeydi; yani haller.

**الطَبَق**: insanlardan bir topluluktur; kendilerine denk bir topluluğa denktir.

Dedi ki: Kavim işe **أطبق** etti; yani onun üzerinde icmâ etti.

Kadın kocasına **طابَقت** etti; yani ona uydu.

Ve denir ki: İki şey arasında **طابَقتُ**; yani ikisini tek bir hizaya getirdin.

Dedi ki: **المطبّق**: inci kabuğu soyulunca onun kabuğu alınır; tutkal ile bazısı bazısına yapıştırılır; inci ve benzeri olur.

**الانطباق**: senin **أطبقتَ** ettiğine uyma (mutâvaat)tır.

Hadîste: “(Allah’ın yüz rahmeti vardır; her bir rahmet yerin **طباق**’ı gibidir)”; yani yerin tamamını kaplar.

Ve denildi ki: yerin **طِباق**’ı onun doluluğudur.

**ثعلب**’in **ابن الأعرابيّ**’den rivayeti: **الطَبَق**: çeşitliliği üzere hâldir.

**الطَبَق**: ümmetten sonra ümmettir.

**الطبَق**: çekirgenin güneş gözünü kapatmasıdır.

**الطَبَق**: bulutun havada kapanmasıdır.

**الطَبَق**: cehennemin dereklerinden bir derektir.

**ابن نجدة**’nin **أبي زيد**’den rivayeti: Erkeklerden beliğ olana denir ki: Eklemi **طبّق** etti; sözün kalıbını geri çevirdi; merhemi deliklerin yerine koydu.

**ثعلب**’in **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **الطِّبْق**: yapışkandır; **الطَّبْق** (طاء fethasıyla): batıl ile zulümdür. **الطِّبْق**: çok yaratılıştır (kalabalık).

**الأصمعيّ** dedi ki: **الطِّبق** insanlardan topluluktur. Her eklem bir **طِبق**tır; çoğulu **أطباق**’tır. Bu yüzden eklemi isabet ettirene **مطبَّق** denildi. Ve dedi ki:
ويحميك باللين الحسامُ المطبِّق

Dedi ki: Falan **مقتعطاً** geldi; yani sarıklı, **طابقيّاً** geldi; ondan nehyedilmiştir.

**الحسن**’e bir iş haber verildi; dedi ki: **إحدى المُطْبقات**.

**أبو عمرو** dedi ki: Onların üzerine kapanan musibet ve şiddetlerden birini kasteder. Şiddetli seneye **المُطبقة** denir.

**الكميت** dedi ki:
وأهل السَّماحةِ في المُطْبِقات
وأهل السكينة في المَحفِلِ

Dedi ki: **المطبِّق** bazen **المُطبِق** manasında olur.

Falan **طبَّق** etti; yani sözün faslını isabet ettirdi. Kılıç **طبَّق** etti; yani iki kemik arasına düştü.

**بطق** : **عبد الله بن عَمرٍ**’dan rivayet olunur: Dedi ki: Kıyamet günü bir adam getirilir; içinde günahları bulunan doksan dokuz sicil çıkarılır; ve içinde “Allah’tan başka ilah yoktur” şehadeti bulunan bir **بطاقة** çıkarılır; onunla ağır basar.

**ثعلب**’in **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **البطاقة**: kâğıttır. Başkası dedi ki: **البطاقةُ** küçük bir yamadır; Mısır’da ve ona yakın yerlerde bayağı bir kelimedir; elbisede bulunan ve içinde fiyatının dikimi olan yamaya **بِطاقة** derler. Sanki ona **بطاقةً** denilmiştir; çünkü o, elbiseden bir **بطاقةٍ** ile bağlanır. Bazıları onu “(**نِطاقة**)” diye rivayet etti; manası da yamadır.

**قبط** : **الليث** dedi ki: **القبْط** Mısır halkıdır; onun özü (aslı)dır. Onlara nisbet **قِبْطيّ**’dir.

Dedi ki: **القُبطيَّة** ve çoğulu **القَباطيّ**: Mısır’da yapılan, ketenden beyaz elbiselerdir. Bu ismi zorunlu kılınca lafzı değiştirdiler; insan **قِبطيّ**’dir, elbise **قُبْطيّ**’dir.

**أبو عبيد** dedi ki: **الناطف**’a **القُبَّيطَى** denir; maksûre (sonu elif maksûreli)dir. **القُبَيطاء** ise memdûd (sonu hemzeli)dir. Kısaltırsan **الباء**’yı şeddelersin; uzatırsan onu hafifletirsin.

**شمر** dedi ki: **القَباطيّ**: incelik, narinlik ve beyazlığa (yakın) elbiselerdir.

**الكميت** bir boğayı vasfederek dedi ki:
لياحٌ كأنْ بالأتحميّة مُسبِغٌ
إزاراً وفي قُبْطِيَّةٍ متجلبِبُ

**بقط** : **البُقَّاط**: **الهبيد**’in posası ve kabuğudur.

Şair dedi ki:
إذا لَم يَنَلْ مِنْهُنَّ شيئاً فقَصْرُه
لدَى حِفْشِه من الهبيدِ جَريمُ
ترَى حولَه البُقّاط مُلْقى كأنه
غَرانيقُ نخل يَعْتَلِين جُثُومُ
Avcıyı, köpeklerini ve av elde edemezse **الهبيد**’den yiyeceğini vasfeder.

**شمر** kendi isnadıyla **ابن المسيّب**’den rivayet etti: “(**لا يَصلح بَقْطُ الجِنَان**)”.

**شمر** dedi ki: **أبو محمدٍ**’un **ابن المظفر**’den rivayet ettiğini işittim; dedi ki: **البَقْط**: bahçelerin üçte bir ve dörtte bir üzerine verilmesidir.

Dedi ki: **أبي مُعاذٍ النحوي**’den bize ulaştı; dedi ki: **البَقْط**: hurma kesildiğinde, **المِخلَب**’in ıskaladığı hurmadan düşen şeydir.

Dedi ki: Evin **بقَطُ**’u onun eşyasıdır. Mesellerindendir: “(**بقِّطيه بطِبِّك**)”; bu, bir adama işi ilmi ve bilgisiyle sağlam yapması emredildiğinde söylenir. Aslı: Bir adam evinde bir kadına geldi; karnı onu tuttu; dışkıladı; ona dedi ki: “(**بَقَّطيه بطبّك**)”; yani ona fark ettirmeden, yumuşaklığınla onu dağıt. Adam ahmaktı.

Bazısı inşad etti:
رأيت تميماً قد أضاعت أمورَها
فَهمْ بَقَطٌ في الأرض فرْثٌ طوائف
فأما بنو سعد فبالخَطِّ دارُها
فبابانُ منها مألفٌ فالمَزَالفُ
“(**فهم بَقط**)”: yani fırkalar.

**اللِّحيانيّ** dedi ki: Eşyasını **بقَّط** etti; yani onu dağıttı.

**عمرو**’nun babasından: Dağda **بقَّط** etti ve **بَرْقط** etti ve dağda **تقَذْقذ** etti; yani yukarı tırmandı.

**أبو سعيد**: **بني سُليم**’den bazısı dedi ki: Haberi **تبقّطتُ** ettim ve onu **تسقطتُه** ettim ve onu **تذَقَّطته** ettim; yani onu parça parça aldım.

**ثعلب**’in **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **القَبط**: toplamadır; **البَقط**: dağıtmadır.

Dedi ki: **عليّ** hadîsinde: Müşriklerin ordusuna hücum etti; onlar durmadan **يُبقِّطون** oldular; yani dağlara doğru kaçışıyorlardı.

**شمر** dedi ki: Bazı râviler **عائشة** hadîsini rivayet etti: “Vallahi, bir **بُقْطةٍ** üzerinde ihtilaf etmediler ki babam onun payıyla uçup gitmiş olmasın.”

Dedi ki: **البقْطة**: yerin parçalarından bir parçadır; dersin ki: Onlar yer parçalarından bir **بُقعة** üzerinde ihtilaf etmediler.

Denir ki: Otlu bir **بُقطةٍ**’da akşamladık; yani ottan bir yama içinde.

Dedi ki: **عائشة**’nin sözü, insanlardan bir **بُقطة** üzerine de, yerden bir **بُقطة** üzerine de vaki olur. İnsanlardan **البقطة**: fırkadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والطاء وما يثلثهما)
(قطع)  القاف والطاء والعين أصلٌ صحيحٌ واحد، يدل على صَرْمٍ وإبانة شيءٍ من شيء. يقال: قطعتُ الشيءَ أقطعه قَطْعاً. والقطيعة: الهِجران.
يقال: تقاطَعَ الرّجُلان، إذا تصارما. وبعثَتْ فلانةُ إلى فلانةَ بأُقطوعةٍ، وهي شيءٌ تبعثُه إليها علامةً للصَّريمة. والقِطْع، بكسر القاف، الطَّائفة من اللَّيل، كأنَّه قِطعةٌ. ويقال: قطعت قَطْعاً.*وقطعتِ الطير قُطوعاً، إذا خَرَجَتْ من بلاد [البرد إلى بلاد([1])] الحرِّ، أو من تلك إلى هذه. والقَطِيع: السَّوط. قال الأعشى:
* تراقِبُ كفِّي والقَطِيعَ المحرَّما([2]) *
وأقطعتُ الرّجُلَ إقطاعاً، كأنَّه طائفةٌ قد قُطِعت من بلَد. ويقولون لليائس من الشيء: قد قُطِعَ به، كأنَّه أملٌ أمّله فانقطع. وقَطعتُ النهرَ قُطوعاً([3])، إذا عبرتَه. وأقطعتُ فلاناً قُضباناً من الكَرْم، إذا أذِنْتَ له في قطعها. والقضيب: القطيع من الشجرة تُبْرَى منه السِّهام، والجمع أقْطُع. قال الهُذليّ([4]):
ونميمةً من قانصٍ متلبِّبٍ *** في كفِّه جَشْءٌ أجشُّ وأقْطُعُ
وهذا الثَّوبُ يُقطِعُك قميصاً. ويقال: إنَّ مقطِّعة النِّياط: الأرنب، فيقال إنما سمِّيت بذلك لأنَّها تَقطَع نِياطَ ما يتْبعها من الجوارح في طلبها. ويقال: النِّياط: بُعْد المفازة. ومن الباب: قطَّع الفرسُ الخيلَ تقطيعاً: خلّفها ومضَى، وهو تفسير الذي ذكرناه في مقطِّعة النِّياط، إذا أُريد نياط الجارح.
ويُزاد في بنائه فيقال: جاءت الخيل مُقْطَوْطِعاتٍ، أي سراعاً. ويقولون: جاريةٌ قطيعُ القِيام. كأنَّها من سِمَنها تنقطع عنه. وفلانٌ منقطِعُ القَرين في سَخاءٍ أو غيره. وفي بعض التَّفسير في قوله تعالى: ﴿فَلْيَمْدُدْ بسَبَبٍ إلى السَّماءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ﴾ [الحج 15]. إنَّه الاختناق، والقياس فيه صحيح. ومُنْقَطَع الرَّمل ومَقْطَعُه: حيثُ ينقطع. والقَطِيع: القِطعة من الغَنَم. والمقطَّعات: الثِّيَاب([5]) القِصار. وفي الحديث: "أنَّ رجلاً أتاه وعليه مقطَّعات له"، وكذلك مقطَّعات أبيات الشِّعر. والقُطْع: البُهرْ. ومقاطع الأودية: مآخيرها. وأصاب بئرَ فُلانٍ قُطْع، إذا نَقَص ماؤُها. والقِطع بكسر القاف: الطِّنْفِسَة تُلقى على الرَّحل؛ وكأنَّها سمِّيت بذلك لأنَّ ناسجَها يقطعُها من غيرها عند الفَرَاغ، كما يسمَّى الثَّوب جديداً كأنَّ ناسجَه جَدَّه الآن. والجمع قُطُوع. قال:
أتَتْكَ العِيسُ تنفُخُ في بُراها *** تَكشَّفُ عن مَناكبها القطوعُ([6])والقِطْع: النَّصل من السِّهام العَريض، كأنَّه لما بُرِيَ قُطِع.
ومما شَذَّ عن هذا الباب القُطَيعاء: [ضربٌ من التَّمر. قال([7])]:
[باتوا يعشُّون القُطيعاءَ] ضيفَهم *** وعندهم البَرْنِيُّ في جُلَل ثُجْلِ([8]) (قطف)  القاف والطاء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على أخْذِ ثمرةٍ من شجرة، ثم يستعار ذلك، فتقول: قَطَفت الثمرة أقْطِفُها قَطْفاً. والقِطْف: العُنقود. ويقال: أقطَفَ الكَرْم: دنا قِطافُه. والقُطَافة: ما يسقُط من القُطوف. ويستعار ذلك فيقال: قَطَف الدّابَّةُ يَقطِف قَطْفاً، وهو قَطوفٌ، كأنَّه من سرعة نَقْلهِ قوائمَه يقطِفُ من الأرض شيئاً. وقد يقال للخَدْشِ: قَطْف؛ والمعنى قريب. [قال]:
* ولكن وجْهَ مولاك تقطِفُ([9]) *
(قطل)  القاف والطاء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قطع الشّيء. يقال: قَطَله قَطْلاً، وهو قَطِيلٌ ومقطول. ونخلةٌ قطيل، إذا قُطعت من أصلها فسقطَتْ. ويقال: إنَّ القَطِيلة: القطعة من الكساء والثَّوبِ يُنْشف بها الماء. والمِقْطَلة: حديدة يُقطَعُ بها، والجمع مَقاطل، ويقال إنَّ أبا ذؤيبٍ الهذليَّ كان يلقَّب "القطيل".
(قطم)  القاف والطاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على قطع الشيء، وعلى شهوة. فالقَطْع يعبَّر عنه بالقَطْم. يقولون: قَطَم الفصيلُ الحشيشَ بأدنى فمه يَقطِمه. وقطَامِ: اسمٌ معدول، يقولون إنَّه من القَطْم. وهو القَطْع.
وأمَّا الشَّهوةُ فالقَطَم. والرَّجُل الشَّهوانُ اللَّحم قَطِم. والقُطَامِيُّ: الصَّقر، ولعلَّه سمِّي بذلك لحِرصه على اللحم. وفحلٌ قَطِم: مشتَهٍ للضِّرابِ.
(قطن)  القاف والطاء والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على استقرارٍ بمكان وسكون. يقال: قَطَن بالمكان: أقام به. وسَكَنُ الدّارِ: قطينُهُ. ومن الباب قَطِينُ المَلِك، يقال هم تُبّاعه، وذلك أنّهم يسكنون حيثُ يسكن. وحَشَمُ الرّجل: قَطِينُه أيضاً*. والقُطْن عندنا مشتقٌّ من هذا لأنَّه لأهل المَدَرِ والقاطنين بالقُرى. وكذلك القِطْنيَّة واحدة القَطَانيّ كالعَدَس وشبهِه، لا تكون إلاَّ لقُطّان الدُّور. ويقال للكَرْم إذا بدَتْ زَمَعاتُه: قد قَطَّن؛ كأنَّ زَمَعَاتهِ شُبِّهَتْ بالقُطْن. ويقال إنَّ القَطِنة، والجمع القَطِن: لحمة بين الوَرِكين. قال:
* حتَّى أتى عارِي الجآجِي والقَطِنْ([10]) *
وسُمِّيت قَطِنة للزومها ذلك الموضع، وكذلك القَطِنة، وهي شِبْه الرُّمَّانة في جَوْفِ البقرة.
(قطو)  القاف والطاء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على مقاربَةٍ في المشي. يقال: القَطْو: مُقارَبَة الخطو، وبه سمِّيت القطاة، وجمعها قطاً.
والعرب تقول: "ليس قَطَاً مثلَ قُطَيّ"، أي ليس الأكابرُ مثل الأصاغر. قال:
ليسَ قَطاً مثلَ قُطَيٍّ ولا الـ ***ـمَرْعيُّ في الأقوام كالرَّاعي([11])وسمِّيت قطاةً لأنَّها تَقْطُو في المِشْية. ويقولون: اقطَوْطَى الرَّجلُ في مشيته؛ استدار.
ومما استُعير من هذا الباب القطاة: مَقعَد الرَّدِيف من ظَهْر الفَرَس.
(قطب)  القاف والطاء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على الجمع. يقال: جاءت العربُ قاطبةً، إذا جاءت بأجمعِها. ويقال قطَبْتُ الكأسَ أقطِبُها قطباً، إذا مزجتَها. والقِطَاب: المِزاج. ومنه قولهم: قَطَب الرّجُلُ ما بين عينَيه. والقطِيبة: ألوان الإبل والغنم يُخلَطان.
ومن الباب القُطب: قُطب الرَّحَى، لأنَّه يجمع أمرَها إذْ كان دَوْرُه عليها. ومنه قُطْبُ السَّماء، ويقال إنَّه نجمٌ يدور عليه الفَلَك. ويستعار هذا فيقال: فلانٌ قطبُ بني فلانٍ، أي سيِّدُهم الذي يلوذون به.
ومما شذَّ عن هذا الباب القُطْبة: نَصْلٌ صغير تُرمَى به الأغراض، فأمَّا قولُهم: قَطَبت الشَّيءَ، إذا قطعتَه، فليس من هذا، إنَّما هو من باب الإبدال، والأصل الضّادُ قضبت، وقد فسّرناه.
(قطر)  القاف والطاء والراء هذا بابٌ غير موضوع على قياس، وكلمهُ متباينةُ الأصول، وقد كتبناها. فالقُطر: النّاحية. والأقطار: الجوانب، ويقال: طعَنَه فقطَّره، أي ألقاه على أحد قُطْرَيه، وهما جانباه. قال:
قد علِمَتْ سلمى وجاراتُها *** ما قَطَّرَ الفارسَ إلاَّ أنا([12])والقُطُرْ: العُود. قال طَرفة:
وتنادَى القومُ في نادِيهمُ *** أقُتارٌ ذاك أم ريح قُطُرْ([13])والقَطْر: قَطْر الماءِ وغيرهِ. وهذا بابٌ ينقاس في هذا الموضع، لأنَّ معناه التتابُع. ومن ذلك قِطَار الإبل. وَتَقاطرَ القومُ، إذا جاؤوا أرسالاً، مأخوذٌ من قِطار الإبل. والبعيرُ القاطرُ: الذي لا يزالُ بَوْلُه يقطُر. ومن أمثالهم: "الإنْفاض يُقَطِّر الجَلَبَ([14])"، يقول: إذا أنْفَضَ القومُ أي قلّت أزوادهم وما عِندَهم قَطَّرُوا الإبلَ فجلبوها للبيع. والقَطِرانُ، ممكنٌ أنْ يسمَّى بذلك لأنَّه مما يَقطُر، وهو فَعِلان. ويقال: قَطَرت البعيرَ بالهِناء أقطُرُهُ. قال:
* كما قَطَر المَهْنُوءةَ الرّجلُ الطَّالي([15]) *
ومما ليس من هذا القياس، القِطْر: النُّحاس. وقولهم: قَطَرَ في الأرض، أي ذهَبَ. واقطَارَّ النَّباتُ، إذا قاربَ اليُبْس.
--------------ـــ
([1]) تكملة يقتضيها الكلام. وفي المجمل: "إذا خرجت من بلد البرد إلى بلد الحر".
([2]) سبق في (حرم). وصدره كما في ديوان الأعشى 201 واللسان (حرم، قطع):
* ترى عينها صغواء في جنب مؤقها *
([3]) وقطعا كذلك.
([4]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوان الهذليين (1: 7) والمفضليات (2: 244) واللسان (قطع، نمم، جشأ، جشش). وقد سبق في (جشأ).
([5]) في الأصل: "النياط" تحريف.
([6]) البيت لعبد الرحمن بن الحكم بن أبي العاصي، وقيل لزياد الأعجم، وينسب كذلك للأعشى. اللسان (قطع) وتهذيب إصلاح المنطق، وإصلاح المنطق 10.
([7]) الكلمة الأخيرة مما اقترحته للتكملة. وما قبلها تفسير من المجمل.
([8]) تكملة صدر البيت مما سبق في (ثجل).
([9]) قطعة من بيت لحاتم الطائي ليس في ديوانه. وهو في اللسان (قطف) وإصلاح المنطق 457. وهو:
سلاحك مرقي فما أنت ضائر *** عدواً ولكن وجه مولاك تقطف
 ([10]) في اللسان (قطن) أن البيت من حديث سطيح، ولعله من كلام عبد المسيح. انظر أوائل سيرة ابن هشام وحياة الحيوان للدميري في رسم (شق) وبلوغ الأرب (3: 282).
([11]) البيت لأبي قيس بن الأسلت في المفضليات (2: 85) واللسان (رعى، قطا). وقد سبق في (رعى).
([12]) أنشده في اللسان (قطر).
([13]) سبق إنشاده وتخريجه في (قتر).
([14]) ويروى أيضاً: "النفاض" بالنون المضمومة.
([15]) لامرئ القيس في ديوانه 61 واللسان (قطر). وصدره:
* أيقتلني أني شغفت فؤادها * ويروى: "وقد قطرت"، ويروى: "وقد شغفت".

ـ

##### Türkçe

(قاف, طاء ve ikisinin üçlü kılındığı şeyler babı)

(**قطع**)  **القاف** ve **الطاء** ve **العين** tek bir sahih asıldır; bir şeyi bir şeyden koparma ve ayırmaya delâlet eder. Denir: **قطعتُ الشيءَ أقطعه قَطْعاً**. Ve **القطيعة**: terk ediştir.

Denir: **تقاطَعَ الرّجُلان**; birbirlerini koparıp kestilerse (ilişkiyi kestilerse). Ve falanca kadın falanca kadına **بأُقطوعةٍ** gönderdi; o, kopuşa alâmet olarak ona gönderdiği bir şeydir. Ve **القِطْع**, **القاف**’ın kesresiyle: geceden bir taife (parça); sanki o bir parçadır. Ve denir: **قطعت قَطْعاً**. *Ve **قطعتِ الطير قُطوعاً**; [soğuk] memleketinden sıcak memleketine, yahut ondan buna çıktığında. Ve **القَطِيع**: kamçı. A‘şâ dedi ki:

* **تراقِبُ كفِّي والقَطِيعَ المحرَّما**([2]) *

Ve **أقطعتُ الرّجُلَ إقطاعاً**; sanki bir beldeden kesilip ayrılmış bir taifedir. Ve bir şeyden ümidini kesmiş olana derler: **قد قُطِعَ به**; sanki ümit ettiği bir ümitti de kesildi. Ve **قَطعتُ النهرَ قُطوعاً**([3]); onu geçtiğinde. Ve falancaya asmanın çubuklarını **أقطعتُ**; onları kesmesine izin verdiğinde. Ve **القضيب**: ağaçtan bir **قطيع**; ondan oklar yontulur; çoğulu **أقْطُع**. Hüzeli([4]) dedi ki:

ونميمةً من قانصٍ متلبِّبٍ *** في كفِّه جَشْءٌ أجشُّ وأقْطُعُ

Ve bu elbise sana bir gömlek **يُقطِعُك**. Ve denir: **مقطِّعة النِّياط**: tavşandır; denir ki ancak bununla adlandırıldı, çünkü onu talep ederek peşinden giden yırtıcıların **نِياط**’ını keser. Ve denir: **النِّياط**: çölün uzaklığıdır. Ve babdandır: **قطَّع الفرسُ الخيلَ تقطيعاً**: onları geride bıraktı ve geçti; bu, **مقطِّعة النِّياط**’ta zikrettiğimizin tefsiridir; eğer yırtıcının **نياط**’ı kastedilirse.

Ve binasında artırılır da denir: atlar **مُقْطَوْطِعاتٍ** geldi; yani hızlı. Ve derler: bir cariye **قطيعُ القِيام**; sanki semizliğinden dolayı ondan (kalkmaktan) kesilir. Ve falanca, cömertlikte yahut başka şeyde **منقطِعُ القَرين**’dir. Ve bazı tefsirde, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: ﴿فَلْيَمْدُدْ بسَبَبٍ إلى السَّماءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ﴾ [Hac 15]; onun boğulma (kendini boğma) olduğu (söylenmiştir); ve onda kıyas sahihdir. Ve **مُنْقَطَع الرَّمل** ve **مَقْطَعُه**: kesildiği yer. Ve **القَطِيع**: koyundan bir parça. Ve **المقطَّعات**: kısa elbiseler([5]). Hadiste: “Bir adam ona geldi; üzerinde ona ait **مقطَّعات** vardı”; şiir beyitlerinin **مقطَّعات**’ı da böyledir. Ve **القُطْع**: **البُهرْ**. Ve **مقاطع الأودية**: vadilerin sonları. Ve falancanın kuyusuna **قُطْع** isabet etti; suyu azaldığında. Ve **القِطع** (**القاف**’ın kesresiyle): semerin üzerine atılan **الطِّنْفِسَة**; sanki bununla adlandırıldı, çünkü dokuyucusu bitirdiğinde onu başkasından keser; tıpkı elbisenin “yeni” diye adlandırılması gibi; sanki dokuyucusu onu şimdi yeniledi. Çoğulu **قُطُوع**. Dedi ki:

أتَتْكَ العِيسُ تنفُخُ في بُراها *** تَكشَّفُ عن مَناكبها القطوعُ([6])

Ve **القِطْع**: okların geniş temreni; sanki yontulduğunda kesilmiş gibidir.

Ve bu babdan şâz olan şeylerdendir: **القُطَيعاء**: [hurmanın bir türü. Dedi([7])]:

[باتوا يعشُّون القُطيعاءَ] ضيفَهم *** وعندهم البَرْنِيُّ في جُلَل ثُجْلِ([8])

(**قطف**)  **القاف** ve **الطاء** ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir ağaçtan meyve almayı gösterir; sonra bu ödünç alınır; şöyle dersin: **قَطَفت الثمرة أقْطِفُها قَطْفاً**. Ve **القِطْف**: salkım. Ve denir: **أقطَفَ الكَرْم**: onun toplanma vakti yaklaştı. Ve **القُطَافة**: salkımlardan düşen şey. Ve bu ödünç alınır da denir: binek hayvanı **قَطَف** eder, **يَقطِف قَطْفاً**; o **قَطوفٌ**’dur; sanki ayaklarını hızlı nakletmesinden dolayı yerden bir şey koparıyormuş gibidir. Ve çizik için de denebilir: **قَطْف**; mânâ yakındır. [Dedi]:

* ولكن وجْهَ مولاك تقطِفُ([9]) *

(**قطل**)  **القاف** ve **الطاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir şeyi kesmeye delâlet eder. Denir: **قَطَله قَطْلاً**; o **قَطِيلٌ** ve **مقطول**’dür. Ve bir hurma ağacı **قطيل**’dir; kökünden kesilip düştüğünde. Ve denir: **القَطِيلة**: örtü ve elbiseden bir parça; onunla su kurulanır. Ve **المِقْطَلة**: kendisiyle kesilen demir; çoğulu **مَقاطل**. Ve denir ki Hüzeli Ebû Züeyb’e “**القطيل**” lakabı verilirdi.

(**قطم**)  **القاف** ve **الطاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyi kesmeye ve iştaha delâlet eder. Kesme, **القَطْم** ile ifade edilir. Derler: sütten kesilmemiş deve yavrusu otu ağzının ucu ile **قَطَم** etti; onu **يَقطِمه**. Ve **قطَامِ**: çevrilmiş bir isimdir; derler ki o **القَطْم**’dandır; o kesmedir.

İştaha gelince: o **القَطَم**’dır. Eti şehvetle isteyen adam **قَطِم**’dir. Ve **القُطَامِيُّ**: doğandır; belki et üzerine hırsından dolayı bununla adlandırılmıştır. Ve bir aygır **قَطِم**: çiftleşmeye iştahlı.

(**قطن**)  **القاف** ve **الطاء** ve **النون** sahih bir asıldır; bir yerde yerleşmeye ve sükûna delâlet eder. Denir: **قَطَن بالمكان**: orada ikamet etti. Ve evin sakinleri: onun **قطينُهُ**’dur. Ve babdandır: **قَطِينُ المَلِك**; denir ki onlar onun tâbileridir; bu, onların onun oturduğu yerde oturmalarındandır. Ve adamın hizmetkârları: onun **قَطِينُه**’dur da*. Ve **القُطْن** bize göre bundan türemiştir; çünkü o, kerpiç ehline ve köylerde oturanlara göredir. Ve **القِطْنيَّة**—**القَطَانيّ**’nin teki—mercimek ve benzeri gibi; ancak evlerde oturanlar içindir. Ve asma, tomurcukları göründüğünde denir: **قد قَطَّن**; sanki tomurcukları **القُطْن**’a benzetilmiştir. Ve denir ki **القَطِنة**—çoğulu **القَطِن**—iki kalça arasındaki ettir. Dedi ki:

* حتَّى أتى عارِي الجآجِي والقَطِنْ([10]) *

Ve o yere yapışıp kalmasından dolayı **قَطِنة** diye adlandırıldı; ve yine **القَطِنة** böyledir; o, ineğin karnında nar benzeri bir şeydir.

(**قطو**)  **القاف** ve **الطاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; yürüyüşte yakınlaştırmaya delâlet eder. Denir: **القَطْو**: adımı yakınlaştırmaktır; bununla **القطاة** adlandırıldı; çoğulu **قطاً**.

Araplar der: “**ليس قَطَاً مثلَ قُطَيّ**”; yani büyükler küçükler gibi değildir. Dedi ki:

ليسَ قَطاً مثلَ قُطَيٍّ ولا الـ ***ـمَرْعيُّ في الأقوام كالرَّاعي([11])

Ve **قطاة** diye adlandırıldı; çünkü yürüyüşte **تَقْطُو** eder. Ve derler: adam yürüyüşünde **اقطَوْطَى** etti; yuvarlaklaştı (dönerek yürüdü).

Ve bu babdan ödünç alınanlardandır: **القطاة**: atın sırtında artçının oturduğu yer.

(**قطب**)  **القاف** ve **الطاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; toplamaya delâlet eder. Denir: Araplar **قاطبةً** geldi; hepsi birden geldiğinde. Ve denir: **قطَبْتُ الكأسَ أقطِبُها قطباً**; onu karıştırdığında. Ve **القِطَاب**: karışım. Ondandır onların sözü: adam iki gözü arasını **قَطَب** etti. Ve **القطِيبة**: deve ve koyunun renkleri; karıştırılır.

Ve babdandır: **القُطب**: değirmen taşının mili; çünkü onun işini toplar; zira onun dönüşü onun üzerinedir. Ondandır: **قُطْبُ السَّماء**; denir ki o, feleğin üzerinde döndüğü bir yıldızdır. Ve bu ödünç alınır da denir: falanca, falanca oğullarının **قطبُ**’udur; yani onların sığındıkları efendileridir.

Ve bu babdan şâz olanlardandır: **القُطْبة**: hedeflere atılan küçük bir temren. Ama onların sözü: **قَطَبت الشَّيءَ**; onu kestiğinde; bu bundan değildir; ancak o, ibdâl babındandır; aslı **الضّاد**’dır: **قضبت**; onu açıkladık.

(**قطر**)  **القاف** ve **الطاء** ve **الراء**: bu, kıyas üzere konulmuş olmayan bir babdır; kelimeleri asılları bakımından birbirinden ayrıdır; biz onları yazdık. Şöyle ki: **القُطر**: taraf. Ve **الأقطار**: yanlar. Ve denir: onu mızrakladı da onu **قطَّره**; yani onu iki **قُطْر**’ünden birinin üzerine attı; onlar onun iki yanıdır. Dedi ki:

قد علِمَتْ سلمى وجاراتُها *** ما قَطَّرَ الفارسَ إلاَّ أنا([12])

Ve **القُطُرْ**: ağaç (odun). Tarafe dedi ki:

وتنادَى القومُ في نادِيهمُ *** أقُتارٌ ذاك أم ريح قُطُرْ([13])

Ve **القَطْر**: suyun ve başkasının damlaması. Bu, bu yerde kıyaslanan bir babdır; çünkü mânâsı ard arda gelmedir. Ondandır: develerin **قِطَار**’ı. Ve kavim **تَقاطرَ** etti; bölük bölük geldiklerinde; develerin **قِطار**’ından alınmıştır. Ve **البعيرُ القاطرُ**: idrarı durmadan damlayan. Onların mesellerindendir: “**الإنْفاض يُقَطِّر الجَلَبَ**([14])”; der ki: kavim **أنْفَضَ** ettiğinde, yani azıkları ve yanlarındaki şey azaldığında, develeri **قَطَّرُوا** da onları satış için getirdiler. Ve **القَطِرانُ**: onunla adlandırılması mümkündür; çünkü o, damlayan şeylerdendir; o **فَعِلان**’dır. Ve denir: deveyi katranla **قَطَرت**; onu **أقطُرُهُ**. Dedi ki:

* كما قَطَر المَهْنُوءةَ الرّجلُ الطَّالي([15]) *

Ve bu kıyastan olmayanlardandır: **القِطْر**: bakır. Ve onların sözü: **قَطَرَ في الأرض**; yani gitti. Ve bitki **اقطَارَّ** etti; kuruluğa yaklaştığında.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ط ب
دارت الرّحى على قطبها والأرحاء على أقطابها‏.‏
وأصابت الغرض القطبة وهي سهم النّضال‏.‏
وقطب الشراب قطباً وقطاباً وشراب كثير القطاب وهو مزاجه‏.‏
وراح قطيب‏.‏
قال طيّب الرّيقة والنك - هة كالراح القطيب وقطب ما بين عينيه قطوباً وقطّب‏.‏
ورأيته غضبان قاطباً ومقطّباً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو قطب قومه‏:‏ لسيدّهم وهم أقطاب بني فلان‏.‏
وجاءت تميم قاطبة‏.‏
وقطب الحمار عانته‏:‏ جمعها‏.‏
وأدخلت يدي في قطاب جيبه‏.‏
قال طرفة‏:‏ رحيب قطاب الجيب منها رفيقة بجسّ الندامى بضّة المتجر

##### Türkçe

ق ط ب
Değirmen taşı kendi **قطبها**’sı üzerinde döndü; değirmen taşları da kendi **أقطابها**’ları üzerinde.
Ve hedefe **القطبة** isabet etti; o, ok atma okudur.
Ve içeceği **قطب** etti; **قطباً** ve **قطاباً** (olarak); ve **كثير القطاب** içecek: o, onun karışımıdır.
Ve **قطيب** şarap.
(Tayyib) dedi: tükürüğü ve kokusu hoş; **الراح القطيب** gibi. Ve iki gözünün arasını **قطب** etti; **قطوباً** (olarak); ve **قطّب**.
Ve onu öfkeli, **قاطباً** ve **مقطّباً** gördüm.
Mecazdandır: O, kavminin **قطب**’udur: onların efendisi için; ve onlar, falan oğullarının **أقطاب**’ıdır.
Ve Temîm **قاطبة** geldi.
Ve eşeğin **عانته**’sini **قطب** etti: onu topladı.
Ve elimi cebinin **قطاب**’ına soktum.
Tarafe dedi:
Onun (kadının) **قطاب الجيب**’i geniştir; (bu) yoldaşça, içki arkadaşlarının yoklamasıyla, ticaret malının bir parçasıyla.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قَطَبَ الشيءَ يَقْطِـبُهُ قَطْباً: جَمَعه. وقَطَبَ يَقْطِبُ قَطْباً وقُطوباً، فهو قاطِبٌ وقَطُوبٌ.
والقُطوبُ: تَزَوِّي ما بين العينين، عند العُبوس؛ يقال: رأَيتُه غَضْبانَ قاطِـباً، وهو يَقْطِبُ ما بين عينيه قَطْباً وقُطوباً، ويُقَطِّبُ ما بين عينيه تقطيباً. وقَطَبَ يَقْطِبُ: زَوَى ما بين عينيه، وعَبَس، وكَلَح من شَرابٍ وغيره، وامرأَة قَطُوبٌ. وقَطَّبَ ما بين عينيه أَي جَمعَ كذلك. والـمُقَطَّبُ والـمُقَطِّبُ والـمُقْطِبُ ما بين الحاجبين. وقَطَّبَ وجهَه تَقْطيباً أَي عَبَسَ وغَضِبَ. وقَطَّب بين عينيه أَي جَمعَ الغُضُونَ. أَبو زيد في الجَبِـينِ: الـمُقَطِّبُ وهو ما بين الحاجبين. وفي الحديث: أَنه أُتِـيَ بنَبيذٍ فشَمَّه فقَطَّبَ أَي قَبَضَ ما بين عينيه، كما يفعله العَبُوسُ، ويخفف ويثقل. وفي حديث العباس: ما بالُ قريش يَلْقَوْننا بوُجُوهٍ قاطبةٍ؟ أَي مُقَطَّبة. قال: وقد يجيءُ فاعل بمعنى مفعول، كعيشة راضية؛ قال: والأَحسن أَن يكون فاعل، على بابه، مِنْ \<ص:681>
 قَطَبَ، المخففة. وفي حديث المغيرة: دائمةُ القُطوب أَي العُبُوس. يقال: قَطَبَ يَقْطِبُ قُطوباً، وقَطَبَ الشرابَ يَقْطِـبُه قَطْباً وقَطَّبه وأَقْطَبه: كلُّه مَزَجه؛ قال ابن مُقْبِل: أَناةٌ، كأَنَّ الـمِسْكَ تحت ثيابِها، *  يُقَطِّبُه، بالعَنْبَرِ الوَرْدِ، مُقْطِبُ(1) (1 قوله «تحت ثيابها» رواه في التكملة دون ثيابها. وقال: ويروى يبكله أي بدل يقطبه.) وشَرابٌ قَطِـيبٌ: مَقْطُوبٌ.
والقِطابُ: الـمِزاجُ، وكل ذلك من الجمع.
التهذيب: القَطْبُ الـمَزْجُ، وذلك الخَلْطُ، وكذلك إِذا اجتمع القومُ وكانوا أَضيافاً، فاختلَطوا، قيل: قَطبوا، فهم قاطِـبون؛ ومن هذا يقال: جاءَ القومُ قاطِـبَةً أَي جميعاً، مُخْتَلِطٌ بعضُهم ببعض. الليث: القِطابُ الـمِزاجُ فيما يُشْرَبُ ولا يُشْرَبُ، كقول الطائفية في صَنْعَةِ غِسْلَة؛ قال أَبو فَرْوة: قَدِمَ فَرِيغُونُ بجارية، قد اشتراها من الطائف، فصيحةٍ، قال: فدخلتُ عليها وهي تُعالِـجُ شيئاً، فقلتُ: ما هذا؟ فقالت: هذه غِسْلة. فقلتُ: وما أَخلاطُها؟ فقالت: آخُذُ الزبيبَ الجَيِّدَ، فأُلْقِـي لَزَجَه، وأُلَجِّنُه وأُعَبِّيه بالوَخِـيف، وأَقْطِـبه؛ وأَنشد غيره: يَشرَبُ الطِّرْمَ والصَّريفَ قِطابا
قال: الطِّرْم العَسل، والصَّريفُ اللَّبن الحارُّ، قِطاباً: مِزاجاً. والقَطْبُ: القَطْع، ومنه قِطابُ الجَيب؛ وقِطابُ الجَيْب: مَجمَعُه؛ قال طرفة:
رَحِـيبُ قِطابِ الجَيبِ منها، رَقيقَةٌ *  بجَسِّ النَّدامى، بَضَّةُ الـمُتَجَرَّدِ يعني ما يَتَضامُّ من جانبي الجَيب، وهي استعارة؛ وكلُّ ذلك من القَطْبِ الذي هو الجمع بين الشيئين؛ قال الفارسي: قِطابُ الجَيبِ أَسفلُه. والقَطِـيبَةُ: لَبَنُ الـمِعْزى والضأْن يُقْطَبانِ أَي يُخلَطانِ، وهي النَّخِـيسَةُ؛ وقيل: لبنُ الناقة والشاة يُخلَطان ويُجمَعان؛ وقيل اللبنُ الحليب أَو الـحَقِـينُ، يُخلَطُ بالإِهالة. وقد قَطَبْتُ له قَطِـيبةً فشَرِبَها؛ وكلُّ مَمْزوج قَطِـيبَةٌ. والقَطِـيبة: الرَّثِـيئَةُ.وجاءَ القومُ بقَطِـيبِهم أَي بجَماعَتهم. وجاؤُوا قاطِـبةً أَي جميعاً؛ قال سيبويه: لا يُستعمل إِلاَّ حالاً، وهو اسم يَدُلُّ على العموم. الليث: قاطبة اسم يجمع كلَّ جِـيل من الناس، كقولك: جاءَت العربُ قاطبةً. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: لما قُبِضَ سيدنا رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، ارْتَدَّتِ العَرَبُ قاطبةً أَي جميعُهم؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاءَ في الحديث، نكرة منصوبة، غير مضافة، ونصبها على المصدر أَو الحال. والقَطْبُ أَن تُدْخَلَ إِحْدى عُرْوَتي الجُوالِقِ في الأُخرى عند العَكْم، ثم تُثْنى، ثم يُجمَع بينهما، فإِن لم تُثْنَ، فهو السَّلْقُ؛ قال جَنْدَلٌ الطُّهَويّ:
وحَوْقَلٍ ساعِدُه قد انْمَلَقْ، *  يقول: قَطْباً ونِعِمّا، إِنْ سَلَقْ ومنه يقال: قَطَبَ الرجلُ إِذا ثَنَى جِلْدةَ ما بين عينيه. وقَطَبَ الشيءَ يَقْطِـبُه قَطْباً: قَطَعه. والقُطَابة: القِطْعة من اللحم، عن كُراع.
وقِرْبة مَقْطُوبة أَي مملوءة، عن اللحياني.
والقُطْبُ والقَطْبُ والقِطْبُ والقُطُبُ: الحديدة
\<ص:682>
القائمة التي تدور عليها الرَّحَى. وفي التهذيب: القُطْبُ القائم الذي تَدُور عليه الرَّحَى، فلم يذكر الحديدة. وفي الصحاح: قُطْبُ الرَّحى التي تَدُورُ حَوْلَـها العُلْيا. وفي حديث فاطمة، عليها السلام: وفي يدها أَثَرُ قُطْبِ الرَّحَى؛ قال ابن الأَثير: هي الحديدة المركبة في وسط حجَر الرَّحَى السُّفْلى، والجمع أَقْطابٌ وقُطُوبٌ. قال ابن سيده: وأُرَى أَنَّ أَقْطاباً جمع قُطْبٍ وقُطُبٍ وقِطْبٍ، وأَنَّ قُطُوباً جمعُ قَطْبٍ. والقَطْبة: لُغة في القُطْب، حكاها ثعلب.
وقُطْبُ الفَلَك وقَطْبُه وقِطْبُه: مَدَاره؛ وقيل القُطْبُ: كوكبٌ بين الجَدْيِ والفَرْقَدَيْن يَدُورُ عليه الفَلَكُ، صغير أَبيضُ، لا يَبْرَحُ مكانه أَبداً، وإِنما شُبِّه بقُطْبِ الرَّحَى، وهي الحديدة التي في الطَّبَقِ الأَسْفَل من الرَّحَيَيْنِ، يدور عليها الطَّبَقُ الأَعْلى، وتَدُور الكواكبُ على هذا الكوكب الذي يقال له: القُطْبُ. أَبو عَدْنان: القُطْب أَبداً وَسَطُ الأَربع من بَنَات نَعْش، وهو كوكب صغير لا يزول الدَّهْرَ، والجَدْيُ والفَرْقدانِ تَدُور عليه. ورأَيت حاشية في نسخة الشيخ ابن الصلاح المحدّث، رحمه اللّه، قال: القَطْبُ ليس كوكباً، وإِنما هو بقعة من السماءِ قريبة من الجَدْي. والجَدْيُ: الكوكب الذي يُعْرَفُ به القِـبلة في البلاد الشَّمالية. ابن سيده: القُطْبُ الذي تُبْنَى عليه القِـبْلَة. وقُطْبُ كل شيء: مِلاكُه. وصاحبُ الجيش قُطْبُ رَحَى الـحَرْب. وقُطْبُ القوم: سيدُهم. وفلان قُطْبُ بني فلان أَي سيدُهم الذي يدور عليه أَمرهم. والقُطْبُ: من نِصالِ الأَهْداف. والقُطْبةُ: نَصْلُ الـهَدَفِ. ابن سيده: القُطْبةُ نَصْلٌ صغير، قصير،مُرَبَّع في طَرَف سهم، يُغْلى به في الأَهْداف؛ قال أَبو حنيفة: وهو من الـمَرامي. قال ثعلب: هو طَرَفُ السهم الذي يُرْمى به في الغَرَض. النضر: القُطْبةُ لا تُعَدُّ سَهْماً. وفي الحديث: أَنه قال لرافع بن خَديج، ورُمِـيَ بسهم في ثَنْدُوَتِه: إِن شِئْتَ نَزَعْتُ السهم، وتركتُ القُطْبة، وشَهِدْتُ لك يوم القيامة أَنك شهيدُ القُطْبة. والقُطْبُ: نصلُ السهم؛ ومنه الحديث: فيأْخذ سهمَه، فينظر إِلى قُطْبه، فلا يَرَى عليه دَماً. والقُطْبة والقُطْبُ: ضربان من النبات؛ قيل: هي عُشْبة، لها ثمرة وحَبٌّ مثل حَبِّ الـهَراسِ. وقال اللحياني: هو ضربٌ من الشَّوْك يَتَشَعَّبُ منها ثلاثُ شَوْكات، كأَنها حَسَكٌ. وقال أَبو حنيفة: القُطْبُ يذهب حِـبالاً على الأَرض طولاً، وله زهرة صفراء وشَوْكةٌ إِذا أَحْصَدَ ويَبِسَ، يَشُقُّ على الناس أَن يطؤُوها مُدَحْرَجة، كأَنها حَصاةٌ؛ وأَنشد: أَنْشَيْتُ بالدَّلْوِ أَمْشِـي نحوَ آجنةٍ، *  من دونِ أَرْجائِها، العُلاَّمُ والقُطَبُ واحدتُه قُطْبةٌ، وجمعها قُطَبٌ، وورَقُ أَصلِها يشبه ورق النَّفَل والذُّرَقِ؛ والقُطْبُ ثَمَرُها. وأَرض قَطِـبةٌ: يَنْبُتُ فيها ذلك النَّوْعُ من النبات. والقِطِبَّـى: ضَرْبٌ من النبات يُصْنَعُ منه حَبْل كحبل النارَجيلِ، فَيَنْتَهي ثمنُه مائةَ دينار عَيْناً، وهو أَفضل من الكِنْبارِ. والقَطَبُ المنهيُّ عنه: هو أَن يأْخذَ الرجلُ الشيء، ثم يأْخذ ما بقي من المتاع، على حسب ذلك بغير وزن، يُعْتَبر فيه بالأَول؛ عن كراع. والقَطِـيبُ: فرس معروف لبعض العرب.
\<ص:683>
والقُطَيبُ: فرسُ سابقِ بن صُرَدَ.
وقُطْبَة وقُطَيْبة: اسمان.
والقُطَيْبِـيَّةُ: ماءٌ بعينه؛ فأَما قول عَبيدٍ في الشعر الذي كَسَّرَ بعضَه:
أَقْفَرَ، من أَهْلِه، مَلْحُوبُ، *  فالقُطَبِـيَّاتُ، فالذَّنُوبُ إِنما أَراد القُطَبِـيَّة هذا الماءَ، فجمعه بما حَوْلَه. وهَرمُ بنُ قُطْبَةَ الفَزاريّ: الذي نافَرَ إِليه عامِرُ ابنُ الطُّفيل وعَلْقَمةُ بنُ عُلاثَةَ.

##### Türkçe

**قَطَبَ** şeyi **يَقْطِـبُهُ** **قَطْباً**: onu topladı. Ve **قَطَبَ** **يَقْطِبُ** **قَطْباً** ve **قُطوباً**; o hâlde o **قاطِبٌ** ve **قَطُوبٌ**dur.

Ve **القُطوبُ**: kaş çatma sırasında iki göz arasının büzülmesidir; denilir ki: Onu öfkeli, **قاطِـباً** gördüm; o, iki gözünün arasını **قَطْباً** ve **قُطوباً** **يَقْطِبُ**; iki gözünün arasını **تقطيباً** **يُقَطِّبُ**. Ve **قَطَبَ يَقْطِبُ**: iki gözünün arasını büktü ve kaş çattı; içkiden ve başkasından dolayı yüzünü ekşitti; ve **امرأَة قَطُوبٌ**. Ve iki gözünün arasını **قَطَّبَ**; yani bunun gibi topladı. Ve **الـمُقَطَّبُ** ve **الـمُقَطِّبُ** ve **الـمُقْطِبُ**: iki kaşın arasıdır. Ve yüzünü **تَقْطيباً** **قَطَّبَ**; yani kaş çattı ve öfkelendi. Ve iki gözünün arasını **قَطَّبَ**; yani kırışıklıkları topladı. Ebû Zeyd, alın hakkında: **الـمُقَطِّبُ**; o da iki kaşın arasıdır. Ve hadiste: Ona nebîz getirildi; onu kokladı da **فَقَطَّبَ**; yani iki gözünün arasını, kaş çatık kimsenin yaptığı gibi, sıktı; (fiil) hafifletilerek de ağırlaştırılarak da (okunur). Ve Abbas hadîsinde: Kureyş’e ne oluyor da bizi **بوُجُوهٍ قاطبةٍ** ile karşılıyorlar? yani **مُقَطَّبة** (yüzlerle).

Dedi: Ve bazen **فاعل** mânası **مفعول** olarak gelir; **كعيشة راضية** gibi; dedi: ve en güzeli, **فاعل** olmasıdır, kendi babı üzere, **قَطَبَ**’dan, muhaffefe (şeddessiz) olanından. Ve Muğîre hadîsinde: **دائمةُ القُطوب**; yani sürekli kaş çatma. Denilir ki: **قَطَبَ يَقْطِبُ قُطوباً**. Ve içkiyi **قَطَبَ**; onu **قَطْباً** **يَقْطِـبُه**; ve onu **قَطَّبه** ve **أَقْطَبه**: hepsi onu karıştırdı; İbn Mukbil dedi:
أَناةٌ، كأَنَّ الـمِسْكَ تحت ثيابِها، *  يُقَطِّبُه، بالعَنْبَرِ الوَرْدِ، مُقْطِبُ(1)
(1 “**تحت ثيابها**” sözü: onu Tekmile’de “**دون ثيابها**” diye rivayet etti. Ve dedi: “**يبكله**” diye de rivayet edilir; yani “**يقطبه**” yerine.)

Ve **شَرابٌ قَطِـيبٌ**: **مَقْطُوبٌ** (karıştırılmış).

Ve **القِطابُ**: karışımdır; bütün bunlar toplamadandır.

**التهذيب**: **القَطْبُ** karıştırmadır; o da harmanlamadır; ve yine böyledir: kavim toplandığında ve misafir olduklarında, karıştıklarında, “**قَطبوا**” denir; o hâlde onlar **قاطِـبون**dur; ve bundan denilir ki: Kavim **قاطِـبَةً** geldi; yani hep birlikte, bazısı bazısına karışmış olarak.

**الليث**: **القِطابُ** içilen ve içilmeyen şeyde karışımdır; Tâifli kadının “**غِسْلَة**” yapımındaki sözü gibi; Ebû Ferve dedi: Ferîgûn bir câriye ile geldi; onu Tâif’ten satın almıştı, fasih (dilli) idi; dedi: Yanına girdim, bir şeyle uğraşıyordu; dedim: Bu nedir? Dedi: Bu bir **غِسْلة**dir. Dedim: Onun karışımları nedir? Dedi: İyi kuru üzümü alırım; yapışkanını atarım; onu yoğururum ve onu **الوَخِـيف** ile kaplara doldururum; ve onu **أَقْطِـبه** (karıştırırım). Ve başkası (şu beyti) inşad etti:
يَشرَبُ الطِّرْمَ والصَّريفَ قِطابا
Dedi: **الطِّرْم** baldır; **الصَّريفُ** sıcak süttür; **قِطاباً**: karışım olarak.

Ve **القَطْبُ**: kesmedir; ondan **قِطابُ الجَيب** (yaka/cep yırtmacının kesimi) (gelir). Ve **قِطابُ الجَيْب**: onun birleşme yeridir; Tarafe dedi:
رَحِـيبُ قِطابِ الجَيبِ منها، رَقيقَةٌ *  بجَسِّ النَّدامى، بَضَّةُ الـمُتَجَرَّدِ
Yani yırtmacın iki yanından birbirine sokulan (kısım); bu bir istiaredir. Bütün bunlar, iki şey arasında toplama olan **القَطْب**tandır. Fârisî dedi: **قِطابُ الجَيبِ** onun alt kısmıdır.

Ve **القَطِـيبَةُ**: keçi ve koyun sütüdür; ikisi **يُقْطَبانِ**; yani karıştırılır; o da **النَّخِـيسَةُ**dir. Ve denildi ki: deve ve koyun sütü karıştırılır ve toplanır. Ve denildi ki: sağılmış süt yahut **الـحَقِـينُ**, iç yağıyla karıştırılır. Ona bir **قَطِـيبةً** yaptım da onu içti. Ve her karıştırılmış şey **قَطِـيبَةٌ**dir. Ve **القَطِـيبة**: **الرَّثِـيئَةُ**dir. Ve kavim **بقَطِـيبِهم** geldi; yani cemaatleriyle. Ve **قاطِـبةً** geldiler; yani hep birlikte. Sîbeveyh dedi: Ancak hâl olarak kullanılır; ve o, umumiliğe delâlet eden bir isimdir.

**الليث**: **قاطبة** insanlardan her nesli toplayan bir isimdir; senin “Araplar **قاطبةً** geldi” sözün gibi. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Efendimiz Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, vefat ettirilince Araplar **قاطبةً** irtidat etti; yani hepsi. İbnü’l-Esîr dedi: Hadîste böyle geldi; izafesiz, mansup nekre; onu masdar yahut hâl üzere nasbetti.

Ve **القَطْبُ**: bağlama sırasında çuvalın iki halkasından birinin ötekine sokulmasıdır; sonra katlanır; sonra ikisi bir araya getirilir; eğer katlanmazsa o **السَّلْقُ**tur; Cendel et-Tuhavî dedi:
وحَوْقَلٍ ساعِدُه قد انْمَلَقْ، *  يقول: قَطْباً ونِعِمّا، إِنْ سَلَقْ
Ve ondan denilir ki: Adam **قَطَبَ**; iki gözünün arasındaki deriyi katladı (büzdü)ğinde. Ve **قَطَبَ** şeyi **يَقْطِـبُه قَطْباً**: onu kesti. Ve **القُطَابة**: etten bir parçadır; Kurâ‘dan (rivayetle).

Ve **قِرْبة مَقْطُوبة**: yani doldurulmuş; Lihyânî’den.

Ve **القُطْبُ** ve **القَطْبُ** ve **القِطْبُ** ve **القُطُبُ**: değirmenin üzerinde döndüğü dik duran demirdir. Ve **التهذيب**’de: **القُطْبُ** değirmenin üzerinde döndüğü dik olandır; demiri zikretmedi. Ve **الصحاح**’ta: Üstteki taşın etrafında döndüğü değirmen **قُطْبُ**udur. Ve Fâtıma hadîsinde, aleyhâ’s-selâm: Elinde değirmen **قُطْبِ**ünün izi vardı. İbnü’l-Esîr dedi: O, alt değirmen taşının ortasına yerleştirilmiş demirdir; çoğulu **أَقْطابٌ** ve **قُطُوبٌ**dur. İbn Sîde dedi: Ben, **أَقْطاباً**ın **قُطْبٍ** ve **قُطُبٍ** ve **قِطْبٍ**ün cemi olduğunu; **قُطُوباً**ın da **قَطْبٍ**ün cemi olduğunu görüyorum.

Ve **القَطْبة**: **القُطْب** hakkında bir lugattır; Sa‘leb onu nakletti.

Ve feleğin **قُطْبُ**u ve **قَطْبُ**u ve **قِطْبُ**u: onun medarıdır. Ve denildi ki: **القُطْبُ**: **الجَدْيِ** ile **الفَرْقَدَيْن** arasında bir yıldızdır; felek onun üzerinde döner; küçük, beyazdır; yerinden asla ayrılmaz; ancak değirmen **قُطْبِ**üne benzetilmiştir; o da iki değirmen taşından alt tabakadaki demirdir; üst tabaka onun üzerinde döner; yıldızlar da, kendisine **القُطْبُ** denilen bu yıldızın üzerinde döner. Ebû Adnân: **القُطْب** daima **بَنَات نَعْش**’tan dört (yıldızın) ortasıdır; küçük bir yıldızdır, zaman boyunca yerinden oynamaz; **الجَدْيُ** ve **الفَرْقدانِ** onun üzerinde döner. Ve muhaddis Şeyh İbnü’s-Salâh nüshasında bir hâşiye gördüm, Allah ona rahmet etsin; dedi: **القَطْبُ** bir yıldız değildir; ancak gökte **الجَدْي**e yakın bir bölgedir. Ve **الجَدْيُ**: kuzey beldelerinde kıblenin onunla bilindiği yıldızdır. İbn Sîde: Kıblenin üzerine bina edildiği **القُطْبُ**tur. Ve her şeyin **قُطْبُ**u: onun dayanağıdır. Ve ordunun sahibi, savaş değirmeninin **قُطْبُ**udur.

Ve kavmin **قُطْبُ**u: onların efendisidir. Ve falan, falan oğullarının **قُطْبُ**udur; yani işlerinin onun etrafında döndüğü efendileridir. Ve **القُطْبُ**: hedeflerin uç demirlerindendir.

Ve **القُطْبةُ**: hedefin uç demiridir. İbn Sîde: **القُطْبةُ** küçük bir uç demirdir; kısa, dört köşe; okun ucunda; hedeflerde onunla kaynatılır (sağlamlaştırılır); Ebû Hanîfe dedi: O, atış yerlerindendir. Sa‘leb dedi: O, okun ucudur; onunla nişana atılır. Nadr: **القُطْبةُ** ok sayılmaz. Ve hadiste: Râfi‘ b. Hadîc’e dedi; o, göğsünün alt kısmından bir okla vurulmuştu: İstersen oku çıkarırım, **القُطْبة**yi bırakırım; ve kıyamet günü sana, senin **شهيدُ القُطْبة** olduğuna şahitlik ederim.

Ve **القُطْبُ**: okun uç demiridir; ondan hadîs: Okunu alır; **قُطْب**una bakar; üzerinde kan görmez.

Ve **القُطْبة** ve **القُطْبُ**: bitkiden iki türdür; denildi ki: O bir ottur; onun meyvesi ve tanesi vardır; **الـهَراس** tanesi gibidir. Lihyânî dedi: O, bir diken türüdür; ondan üç diken dallanır; sanki o **حَسَكٌ**tır. Ebû Hanîfe dedi: **القُطْبُ** yerde uzunlamasına ipler gibi gider; onun sarı bir çiçeği ve bir dikeni vardır; biçildiğinde ve kuruduğunda, yuvarlanmış olarak, sanki bir çakıl taşıymış gibi, insanların ona basması zor gelir. Ve (şu beyti) inşad etti:
أَنْشَيْتُ بالدَّلْوِ أَمْشِـي نحوَ آجنةٍ، *  من دونِ أَرْجائِها، العُلاَّمُ والقُطَبُ
Onun teki **قُطْبةٌ**dir; çoğulu **قُطَبٌ**dur. Kökünün yaprağı **النَّفَل** ve **الذُّرَق** yaprağına benzer; ve **القُطْبُ** onun meyvesidir. Ve **أَرض قَطِـبةٌ**: o bitki türünün içinde bittiği (arazi).

Ve **القِطِبَّـى**: bir bitki türüdür; ondan, hindistancevizi ipi gibi bir ip yapılır; onun fiyatı nakit olarak yüz dinara varır; ve o, **الكِنْبار**’dan daha üstündür. Ve yasaklanan **القَطَبُ**: erkeğin bir şeyi alması, sonra kalan metadan, tartı olmaksızın, buna göre almasıdır; onda ilkine göre itibar edilir; Kurâ‘dan (rivayetle).

Ve **القَطِـيبُ**: bazı Araplara ait meşhur bir attır.

Ve **القُطَيبُ**: Sâbık b. Surad’ın atıdır.

Ve **قُطْبَة** ve **قُطَيْبة**: iki isimdir.

Ve **القُطَيْبِـيَّةُ**: bizzat bir sudur. Ama Ubeyd’in, bir kısmını kırdığı şiirdeki sözü:
أَقْفَرَ، من أَهْلِه، مَلْحُوبُ، *  فالقُطَبِـيَّاتُ، فالذَّنُوبُ
Ancak **القُطَبِـيَّة** ile bu suyu kastetti; onu, çevresindekilerle birlikte çoğul yaptı.

Ve **هَرمُ بنُ قُطْبَةَ الفَزاريّ**: Âmir b. Tufeyl ile Alkame b. Ulâse’nin, (hakemlik için) kendisine başvurduğu kimsedir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ط ب * * ِقُطْبُ * الرحى بضم القاف وفتحها وكسرها و * القُطْبُ * كوكب بين الجدي والفرقدين يدور عليه الفلك قلت قال الزهري وهو صغيرا أبيض لا يبرح مكانه أبدا وإنما شبه بقطب الرحى وهي الحديدة التي في الطبق الأسفل من الرحيين يدور عليها الطبق الأعلى فكذا تدور الكواكب على هذا الكواكب الذي يقال له القطب قلت وكلام الأزهري يدل على جريان اللغات الثلاث فيه أيضا وإن لم أجده نصا و * قُطْبُ * القوم سيدهم الذي يدور عليه أمرهم وصاحب الجيش قطب رحى الحرب وجاء القوم * قاطِبَةً * أي جميعا وهو اسم يدل على العموم و * قَطَبَ * بين عينيه جمع وبابه ضرب وجلس فهو * قَطُوبٌ * و * قَطَّبَ * وجهه * تَقْطيباً * عبس

##### Türkçe

* ق ط ب * **قُطْبُ** değirmen taşıdır; **القاف**’ın zammesiyle, fethasıyla ve kesresiyle. Ve **القُطْبُ**: **الجدي** ile **الفرقدين** arasında bir yıldızdır; felek onun üzerinde döner. Ben dedim: **الزهري** dedi ki: “O, küçük, beyazdır; yerinden asla ayrılmaz.” Ancak o, değirmen taşının **قُطْبُ**’una benzetildi; o da iki değirmen taşından alt tabakta bulunan demirdir; üst tabak onun üzerinde döner. İşte böylece yıldızlar, kendisine **القُطْبُ** denilen bu yıldızın üzerinde döner. Ben dedim: **الأزهري**’nin sözü, onda üç lugatin de cereyan ettiğine delalet eder; her ne kadar onu nass olarak bulmadıysam da. Ve **قُطْبُ** kavim: onların efendisi; işleri onun üzerinde döner. Ve ordunun sahibi, savaş değirmeninin **قُطْبُ**’udur. Ve kavim **قاطِبَةً** geldi; yani hep birlikte. O, umumiliğe delalet eden bir isimdir. Ve **قَطَبَ** iki gözünün arasını: topladı; babı **ضرب** ve **جلس**’tir; artık o **قَطُوبٌ**’dur. Ve **قَطَّبَ** yüzünü **تَقْطيباً**: surat astı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قطب الشيء، يقطب، من باب ضرب، قطبا، وقطوبا، الأخير بالضم، فهو قاطب، وقطوب كصبور. والقطوب: تزوى ما بين العينين عند العبوس، يقال: رأيته غضبان قاطبا، وهو يقطب ما بين عينيه قطبا وقطوبا: زوى ما بين عينيه، وعبس، وكلح من شراب وغيره، كقطب تقطيبا. والمقطب، كمعظم، وكمحدث، ومحسن: ما بين الحاجبين، وقال أبو زيد: في الجبين المقطب، وهو ما بين الحاجبين. وفي الحديث: أنه أتى بنبيذ فشمه، فقطب  أي قبض ما بين عينيه كما يفعله العبوس، ويخفف، ويثقل. وفي حديث العباس:  ما بال قريش يلقوننا بوجوه قاطبة  ، أي مقطبة. قال: وقد يجيء فاعل بمعنى مفعول، كعيشة راضية. قال الأزهري والأحسن أن يكون فاعل على بابه، من قطب المخففة. وفي حديث المغيرة:  دائمة القطوب  ، أي: العبوس. والقطب: القطع، يقال: قطب الشيء، يقطبه، قطبا قطعه. قطب الشيء، يقطبه، قطبا: جمعه. وقطب ما بين عينيه. أي جمع كذلك، وقطب بين عينيه: أي جمع الغضون. قطب الشراب، يقطبه، قطبا: مزجه، كقطبه تقطيبا، وأقطبه، كل ذلك بمعنى واحد، قال ابن مقبل:
  أناة كأن المسك تحت ثيابها                      يقطبه بالعنبر الورد مقطب منه: شراب قطيب، ومقطوب، أي: ممزوج.
 وقطب فلانا: أغضبه.

  وقطب الإناء: ملأه، وقربة مقطوبة: أي مملوءة، عن اللحياني. قطب الجوالق: ادخل إحدى عروتيه في الأخرى عند العكم، ثم ثنى وجمع بينهما، فإن لم يثن، فهو السلق، قال جندل الطهوي:
  وحوقل ساعده قد انملـق                      يقول قطبا ونعما إن سلق

  ومنه يقال: قطب الرجل: إذا ثنى جلدة ما بين عينيه. في التهذيب: القطب: المزج، وذلك الخلط. وقطب القوم: اجتمعوا، وكانوا أضيافا فاختلطوا كأقطبوا، وهم قاطبون. والقطب، مثلثة، والمعروف هو الضم، ولذا اقتصر عليه في المصباح، وصحح جماعة التثليث، وأنكره آخرون ؛ والقصب، كعنق: حديدة قائمة تدور عليها الرحى، كالقطبة بالفتح لغة في القطب، حكاها ثعلب. وفي التهذيب: القطب القائم الذي تدور عليه الرحى، فلم يذكر الحديدة. وفي الصحاح: قطب الرحى التي تدور حولها العليا وفي حديث فاطمة، رضي الله عنها:  وفي يدها أثر قطب الرحى  . قال ابن الأثير هي الحديدة المركبة في وسط حجر الرحى السفلي، والجمع: أقطاب وقطوب. قال ابن سيده: وأرى أن أقطابا جمع قطب: أي كعنق، وقطب كقفل، وقطب بالكسر ؛ وأن قطوبا جمع قطب، أي بالفتح. من المجاز: القطب،بالضم فقط ؛ وجوز بعض فيه التثليث أيضا، قال شيخنا: نجم صغير تبني عليه القبلة، قاله ابن سيده. وقيل: هو كوكب بين الجدي والفرقدين، يدور عليه الفلك، صغير، أبيض، لا يبرح مكانه أبدا، وإنما شبه بقطب الرحي. وهي الحديدة التي في الطبق الأسفل من الرحيين، يدور عليها الطبق الأعلى، وتدور الكواكب على هذا الكوكب. وعن أبي عدنان: القطب أبدا وسط الأربع من بنات نعش، وهو كوكب صغير لا يزول الدهر، والجدي والفرقدان تدور عليه. وفي لسان العرب: ورأيت حاشية في نسخة الشيخ ابن الصلاح المحدث، رحمه الله تعالى: قال: القطب ليس كوكبا، وإنما هو بقعة من السماء قريبة من الجدي. والجدي: الكوكب الذي تعرف به القبلة في البلاد الشمالية. من المجاز: القطب بمعنى سيد القوم، حسا ومعنى. والقطب: ملاك الشيء. وصاحب الجيش: قطب رحى الحرب. قطب الشيء: مداره، يقال: هو قطب بني فلان، أي سيدهم الذي يدور عليه أمرهم، وكل ذلك مجاز.ج:أقطاب،كقفل وأقفال، وقطوب بالضم وقطبة بالكسر كفيلة، وهذه عن الصاغاني. وقطب:ع بالعقيق من أودية المدينة المشرفة على، ساكنها أفضل الصلاة والسلام ؛أو هو أي الموضع ذو القطب. والقطب من نصال الأهداف.والقطبة: نصل الهدف، وعن ابن سيده: القطبة نصل صغير، قصير، مربع، في طرف سهم، يغلى به في الأهداف. قال أبو حنيفة: وهو من المرامى. قال ثعلب: هو طرف السهم الذي يرمى به في الغرض. وعن النضر: القطبة لا يعد سهما ؛ وفي الحديث أنه قال لرافع بن خديج، ورمى بسهم في ثندوته:  إن شئت نزعت السهم، وتركت القطبة، وشهدت لك يوم القيامة أنك شهيد القطبة  . القطب: نصل السهم، ومنه الحديث:  فيأخذ سهمه، فينظر إلى قطبه، فلا يرى عليه دما  . ومثله قال السهيلي والزمخشري. والقطب والقطبة: ضربان من نبات، وقيل: هي عشبة، لها ثمرة، وحب مثل حب الهراس. وقال اللحياني: هو ضرب من الشوك، تتشعب منها ثلاث شوكات كأنها حسك. وقال أبو حنيفة: القطب يذهب حبالا على الأرض طولا، وله زهرة صفراء، وشوكة تكون إذا حصد ويبس مدحرجة، كأنها حصاة. ج: قطب ؛ أنشد:
  أنشبت بالدلو أمشي نحـو آجـنة                      من دون أرجائها القلام والقطب

  وورق أصلها يشبه ورق النفل والذرق، والقطب ثمرها. وأرض قطبة: ينبت فيها ذلك النوع من النبات. وهرم، ككتف، ابن قطبة، ويقال:قطنة، بالنون، الفزاري الصحابي، رضي الله عنه، الذي ثبت عيينة بن حصن وقت الردة، وهو أيضا نافر إليه أي: تحاكم عامر بن الطفيل، سيد بني عامر في الجاهلية ؛ وعلقمة بن علاثة بن عوف العامري من الأشراف ومن المؤلفة قلوبهم. والقطابة، بالضم: القطعة من اللحم عن كراع، من: قطب الشيء يقطبه قطبا: قطعه.
 وبلالام: ة بمصر، سكنها محمد بن سنجر الجرجاني بعد أن كتب بالعراق وتوفي سنة 258. والقطاب، ككتاب: المزاج فيما يشرب ولا يشرب، قاله الليث، كقول الطائفية في صنعة غسلة، قال أبو فروة: قدم فريغون بجارية، قد اشتراها من الطائف، فصيحة، قال: فدخلت عليها، وهي تعالج شيئا، فقلت: ما هذا ? فقالت: هذه غسلة فقلت: وما أخلاطها ? فقالت: آخذ الزبيب الجيد، فألقى لزجه وألجنه، وأعبيه بالوخيف، وأقطبه. وأنشد غيره:
  يشرب الطرم والصريف قطابا قال الطرم: العسل. والصريف: اللبن الحار. قطابا: مزاجا، كذا في لسان العرب. والقطب: القطع، ومنه: قطاب الجيب. وهو أيضا: مجمع الجيب، يقال: أدخلت يدي في قطاب جيبه: أي مجمعه ؛ قال طرفة:
  رحيب قطاب الجيب منها رفيقة                      بجس الندامى بضة المتجـرد يعني ما يتضام من جانبي الجيب، وهو استعارة. وكل ذلك من القطب الذي هو الجمع بين الشيئين. وقال الفارسي: وقطاب الجيب: أرضه. والقطاب: ع، نقله الصاغاني. والقاطب، والقطوب، كصبور: الأسد، نقله الصاغاني، وكأنه لتعبسه. والقطيب، كأمير: فرس صرد بن حمزة اليربوعي، نقله الصاغاني. والقطيب: كزبير فرس سابق بن صرد. والقطبية، كعرنية، أي بضم ففتح فتشديد التحتية: ماء لبني زنباع،و منه قول عبيد، كأمير ابن الأبرص.

  أقفر من أهله ملحوب                      فالقطبيات فالذنـوب إنما أراد بالقطبية هذا الماء جمعها بما حولها، أو القطبيات بالضم مشددة الطاء: جبل، خففه الشاعر والأول هو الصواب. والقطبان كعثمان:نبت.

  والقطبي بكسر وتشديد الثالث، كالزمكي: نبت آخر، يصنع منه حبل مبرم كحبل النار جيل، فينتهي ثمنه مائة دينار عينا، وهو خير من الكنبار، بالكسر، وسيأتي في الراء. والقطب، محركة، المنهى عنه: هو أن يأخذ الرجل الشيء، ثم يأخذ ما بقي من المتاع على حسب ذلك جزافا، بغير وزن، يعتبر فيه بالأول، عن كراع. ومن المجاز: جاؤوا قاطبة، أي جميعا قال سيبويه: لا يستعمل إلا حالا، وهو اسم يدل على العموم: قال شيخنا: أي إلا منصوبا على الحالية، هو الذي جزم به أئمة العربية. وصرح به الشيخ ابن هشام في المغنى، وغيره، ومنعوا خلافه، وصرحوا بأنه لحن عامى غير جائز، وإن حاول الخفاجي رده، وجواز استعماله غير حال، فلا دليل له عليه. انتهى. وعن الليث: قاطبة: اسم يجمع كل جيل من الناس كقولك جاءت العرب قاطبة. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها:  لما قبض سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، ارتدت العرب قاطبة  ، أي: جميعهم. قال ابن الأثير: هكذا جاء في الحديث، نكرة منصوبة، غير مضافة، ونصبها على المصدر أو الحال. وفي التهذيب: القطب: المزج، وذلك الخلط، ومن هذا يقال: جاء القوم قاطبة، أي: جميعا مختلطا بعضهم ببعض. وجاؤوا بقطيبتهم، أي: بجماعتهم، من ذلك. والقطيبة: لبن المعزي والضأن يقطبان، أي يخلطان، وهي النخيسة، أو لبن الناقة والشاة، يخلطان ويجمعان. وقيل: اللبن الحليب، أو الحقين، يخلط بالإهالة. وقد قطبت له قطيبة فشربها. وكل ممزوج: قطيبة والقطيبة الرثيئة. وقطبة، وقطيبة: اسمان.

##### Türkçe

**قطب** şeyi, **يقطب**, **ضرب** bâbından, **قطبا** ve **قطوبا** (sonuncusu zamme iledir); o hâlde o **قاطب**tır; ve **قطوب** ( **صبور** gibi). Ve **القطوب**: surat asmada iki göz arasının büzülmesidir; “Onu öfkeli, **قاطبا** gördüm” denir; ve o, iki gözünün arasını **قطبا** ve **قطوبا** **يقطب**: iki gözünün arasını büktü ve surat astı; ve içkiden ve başkasından yüzünü ekşitti; **قطب** ( **تقطيبا** olarak) gibi. Ve **المقطب** ( **معظم** gibi), ve ( **محدث** gibi), ( **محسن** gibi): iki kaş arasıdır. Ebû Zeyd dedi: alında **المقطب** vardır; o da iki kaş arasıdır. Ve hadiste: ona **نبيذ** getirildi de onu kokladı, sonra **قطب**; yani, surat asanın yaptığı gibi iki gözünün arasını sıktı; ve hafifletilir, ağırlaştırılır. Ve **العباس** hadîsinde: “**ما بال قريش يلقوننا بوجوه قاطبة**”; yani **مقطبة**. Dedi: **فاعل** bazen **مفعول** mânâsıyla gelir; **عيشة راضية** gibi. **الأزهري** dedi: daha güzeli, **فاعل**ın kendi bâbı üzere olmasıdır; **قطب**’un muhaffefinden. Ve **المغيرة** hadîsinde: “**دائمة القطوب**”; yani: surat asma. Ve **القطب**: kesmedir; “**قطب** şeyi, **يقطبه**, **قطبا**: onu kesti” denir. **قطب** şeyi, **يقطبه**, **قطبا**: onu topladı. Ve iki gözünün arasını **قطب**; yani, öylece topladı; ve iki gözünün arasında **قطب**: yani kırışıklıkları topladı. **قطب** içkiyi, **يقطبه**, **قطبا**: onu karıştırdı; **قطبه**’nun **تقطيبا**sı gibi; ve **أقطبه**; bunların hepsi tek mânâdadır. İbn Mukbil dedi:

  أناة كأن المسك تحت ثيابها                      يقطبه بالعنبر الورد مقطب

Bundan: **شراب قطيب** ve **مقطوب**; yani: karıştırılmış.
Ve “**قطب** falancayı”: onu öfkelendirdi.

Ve **قطب** kabı: onu doldurdu; ve **قربة مقطوبة**: yani doldurulmuş; **اللحياني**’den. **قطب** **الجوالق**’ı: bağlama sırasında iki kulpundan birini ötekine soktu, sonra ikisini katladı ve ikisini bir araya topladı; eğer katlamazsa, o **السلق**tır. **جندل الطهوي** dedi:

  وحوقل ساعده قد انملـق                      يقول قطبا ونعما إن سلق

Bundan dolayı “adam **قطب** etti” denir: iki gözünün arasındaki deriyi katladığı zaman. **التهذيب**’de: **القطب**: karıştırmadır; o da harmanlamadır. Ve **قطب** kavim: toplandılar; misafir idiler de birbirine karıştılar; **أقطبوا** gibi; ve onlar **قاطبون**dur. Ve **القطب**, üç türlü harekeli gelir; bilinen zammedir; bu yüzden **المصباح**’ta onunla yetinildi. Bir topluluk üçlü harekeyi sahih gördü; başkaları inkâr etti. Ve **القصب** ( **عنق** gibi): değirmenin üzerinde döndüğü dik duran demirdir; **القطبة** (fetha ile) **القطب** için bir lehçedir; bunu **ثعلب** nakletti. Ve **التهذيب**’de: değirmenin üzerinde döndüğü dik duran **القطب**; demiri zikretmedi. Ve **الصحاح**’ta: üst taşın etrafında döndüğü değirmenin **قطب**’u. Ve **فاطمة** hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**وفي يدها أثر قطب الرحى**”. İbnü’l-Esîr dedi: o, alt değirmen taşının ortasına yerleştirilmiş demirdir; çoğulu: **أقطاب** ve **قطوب**. İbn Sîde dedi: ben **أقطاب**’ın **قطب**’un cem‘i olduğunu görüyorum; yani ( **عنق** gibi), ve **قطب** ( **قفل** gibi), ve **قطب** kesre ile; ve **قطوب**’un **قطب**’un cem‘i olduğunu; yani fetha ile. Mecazdan: **القطب**, yalnız zamme ile; bazıları onda üçlü harekeyi de câiz gördü. Şeyhimiz dedi: kıble üzerine bina edilen küçük bir yıldızdır; bunu İbn Sîde söyledi. Ve denildi: o, **الجدي** ile **الفرقدين** arasında bir yıldızdır; felek onun üzerinde döner; küçük, beyazdır; asla yerinden ayrılmaz; ancak değirmenin **قطب**’una benzetildi. O da iki değirmen taşının alt tabakasındaki demirdir; üst tabaka onun üzerinde döner; yıldızlar da bu yıldızın üzerinde döner. Ebû Adnân’dan: **القطب** daima **بنات نعش**’tan dördünün ortasıdır; o, küçük bir yıldızdır, zaman boyunca kaymaz; **الجدي** ve **الفرقدان** onun üzerinde döner. **لسان العرب**’da: şeyh İbnü’s-Salâh el-muhaddis nüshasında bir hâşiye gördüm, Allah Teâlâ ona rahmet etsin: dedi ki: **القطب** bir yıldız değildir; ancak **الجدي**’ye yakın gökte bir noktadır. Ve **الجدي**: kuzey beldelerinde kıblenin onunla bilindiği yıldızdır. Mecazdan: **القطب**, kavmin efendisi mânâsında; hissî ve mânevî. Ve **القطب**: şeyin dayanağıdır. Ve ordunun sahibi: savaş değirmeninin **قطب**’udur. **قطب** şey: onun medarıdır; “o, falan oğullarının **قطب**’udur” denir; yani işlerinin onun üzerinde döndüğü efendileridir; bunların hepsi mecazdır. Çoğulu: **أقطاب** ( **قفل** ve **أقفال** gibi), ve **قطوب** zamme ile; ve **قطبة** kesre ile ( **فيلة** gibi); bu, **الصاغاني**’dendir. Ve **قطب**: Medîne-i müşerrefenin vadilerinden **العقيق**’te bir yer adıdır; sâkini, en faziletli salât ve selâm onun üzerine olsun; yahut o, yani yer, **القطب** sahibi olan yerdir. Ve **القطب** hedeflerin ok uçlarındandır. Ve **القطبة**: hedefin ok ucudur. İbn Sîde’den: **القطبة** küçük bir uçtur; kısa, kare; okun ucunda; hedeflerde onunla kaynatılır. Ebû Hanîfe dedi: o, atış yerlerindendir. **ثعلب** dedi: o, hedefe atılan okun ucudur. **النضر**’dan: **القطبة** ok sayılmaz. Ve hadiste: **رافع بن خديج**’e dedi; ve onun göğsüne bir ok attı: “**إن شئت نزعت السهم، وتركت القطبة، وشهدت لك يوم القيامة أنك شهيد القطبة**”. **القطب**: okun ucudur; ve ondan hadîs: “**فيأخذ سهمه، فينظر إلى قطبه، فلا يرى عليه دما**”. **السهيلي** ve **الزمخشري** de bunun benzerini söyledi. Ve **القطب** ve **القطبة**: bitkiden iki türdür; ve denildi: o bir ottur; onun bir meyvesi vardır; ve taneleri **الهراس** tanesi gibidir. **اللحياني** dedi: o, dikenden bir türdür; ondan üç diken dallanır; sanki o **حسك**tır. Ebû Hanîfe dedi: **القطب** yerde uzunlamasına ipler gibi gider; onun sarı bir çiçeği vardır; ve biçildiği ve kuruduğu zaman yuvarlanıp giden bir dikeni olur; sanki o bir çakıl taşıdır. Çoğulu: **قطب**. Şu beyit okunmuştur:

  أنشبت بالدلو أمشي نحـو آجـنة                      من دون أرجائها القلام والقطب

Ve kökünün yaprağı **النفل** ve **الذرق** yaprağına benzer; ve **القطب** onun meyvesidir. Ve **أرض قطبة**: o bitki türünün bittiği yer. Ve **هرم** ( **كتف** gibi), **ابن قطبة**; ve “**قطنة**” ( **النون** ile) de denilir; **الفزاري** sahâbî, Allah ondan razı olsun; ridde vaktinde **عيينة بن حصن**’u sabit kılan odur; ve o, ona doğru **نافر** olan da idi; yani, câhiliyede **بني عامر**’in efendisi **عامر بن الطفيل** ile; eşraftan ve kalpleri ısındırılanlardan olan **علقمة بن علاثة بن عوف العامري** ona muhakeme oldu. Ve **القطابة** (zamme ile): **كراع**dan bir et parçası; “**قطب** şeyi **يقطبه** **قطبا**: onu kesti”den.
Ve **بلالام**: Mısır’da bir yer; **محمد بن سنجر الجرجاني** orada oturdu; Irak’ta yazdıktan sonra; ve 258 yılında vefat etti. Ve **القطاب** ( **كتاب** gibi): içilende ve içilmeyende karışım; bunu **الليث** söyledi; **الطائفية**’nin **غسلة** yapımındaki sözü gibi. Ebû Furve dedi: **فريغون** bir câriye ile geldi; onu Tâif’ten satın almıştı; fasih idi. Dedi: onun yanına girdim; o bir şeyi işliyordu; dedim: bu nedir? Dedi: bu bir **غسلة**. Dedim: onun karışımları nedir? Dedi: iyi kuru üzümü alırım; yapışkanını atarım ve onu yoğururum; ve onu **الوخيف** ile doldururum; ve onu **أقطبه** ederim. Başkası şu beyiti okudu:

  يشرب الطرم والصريف قطابا

**الطرم** dedi: baldır. Ve **الصريف**: sıcak süttür. **قطابا**: karışım olarak; **لسان العرب**’da böyledir. Ve **القطب**: kesmedir; ondan: **قطاب الجيب**. Ve o ayrıca: yakanın birleşim yeridir; “elimi onun yakasının **قطاب**’ına soktum” denir; yani birleşim yerine. **طرفة** dedi:

  رحيب قطاب الجيب منها رفيقة                      بجس الندامى بضة المتجـرد

Yani yakanın iki yanından birbirine bitişen şey; o bir istiâredir. Bunların hepsi, iki şeyi bir araya toplamak olan **القطب**tandır. **الفارسي** dedi: ve **قطاب الجيب**: onun dibi. Ve **القطاب**: bir yer adıdır; **الصاغاني** nakletti. Ve **القاطب** ve **القطوب** ( **صبور** gibi): aslan; **الصاغاني** nakletti; sanki surat asmasından dolayı. Ve **القطيب** ( **أمير** gibi): **صرد بن حمزة اليربوعي**’nin atı; **الصاغاني** nakletti. Ve **القطيب**: ( **زبير** gibi) **سابق بن صرد**’un yarışçı atı. Ve **القطبية** ( **عرنية** gibi); yani zamme sonra fetha sonra alttaki harfin şeddelenmesiyle: **بني زنباع** için bir sudur; ve ondan **عبيد**’in sözü ( **أمير** gibi) **ابن الأبرص**’tan:

  أقفر من أهله ملحوب                      فالقطبيات فالذنـوب

O, **القطبية** ile bu suyu kastetti; onu çevresindekilerle birlikte cem‘ etti; yahut **القطبيات** zamme ile, **الطاء** şeddeli: bir dağdır; şair onu hafifletti; ve birincisi doğrudur. Ve **القطبان** ( **عثمان** gibi): bir bitkidir.

Ve **القطبي** (üçüncünün kesri ve şeddelenmesiyle), **الزمكي** gibi: başka bir bitkidir; ondan, **النار جيل** ipi gibi bükülmüş bir ip yapılır; böylece onun fiyatı, ayn olarak yüz dinara varır; ve o, kesr ile **الكنبار**’dan daha hayırlıdır; ve **الراء**’da gelecektir.

Ve **القطب** (harekeli): menhî olan: erkeğin bir şeyi alması, sonra metadan kalanını buna göre gelişigüzel, tartısız almasıdır; onda birincisiyle itibar edilir; **كراع**’dan.

Ve mecazdan: **قاطبة** geldiler; yani hep birlikte. **سيبويه** dedi: ancak hâl olarak kullanılır; ve o, umum ifade eden bir isimdir. Şeyhimiz dedi: yani ancak hâliyye üzere mansup olarak; Arapça imamlarının kesinleştirdiği budur. Ve bunu şeyh **ابن هشام** **المغنى**’de ve başkaları açıkça söyledi; ve bunun hilafını men ettiler; ve onun, câiz olmayan bir âmmi lahn olduğunu açıkça söylediler; her ne kadar **الخفاجي** onu geri çevirmeye ve onu hâl olmayan olarak kullanmanın cevazına çalıştıysa da, onun üzerine delili yoktur. Bitti.

Ve **الليث**’ten: **قاطبة**: insanların her neslini toplayan bir isimdir; senin “Araplar **قاطبة** geldi” demen gibi.

Ve **عائشة**’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Efendimiz Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, kabzolununca, Araplar **قاطبة** irtidat etti”; yani: hepsi. **ابن الأثير** dedi: hadiste böyle geldi: izafesiz, mansup nekre; ve onun nasbı masdar veya hâl üzerinedir.

Ve **التهذيب**’de: **القطب**: karıştırmadır; o da harmanlamadır; ve bundan dolayı “kavim **قاطبة** geldi” denir; yani: birbirine karışmış olarak, hepsi. Ve “**بقطيبتهم** ile geldiler”; yani: cemaatleriyle; bundan.

Ve **القطيبة**: keçi ve koyun sütüdür; **يقطبان**; yani karıştırılırlar; ve o **النخيسة**’dir; yahut deve ve koyun sütüdür; karıştırılır ve bir araya getirilir. Ve denildi: sağılmış süt; yahut **الحقين**; **بالإهالة** ile karıştırılır. Ve ona bir **قطيبة** karıştırdım da onu içti. Ve her karıştırılmış: **قطيبة**. Ve **القطيبة**: **الرثيئة**’dir. Ve **قطبة** ve **قطيبة**: iki isimdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَطَبَ
1 قَطَبَ ذ , (K, TA,) aor. قَطِبَ , inf. n. قَطْبٌ, (TA,) He collected a thing, brought it, gathered it, or drew it, together: (K, TA:) this is the primary signification. (O.) ― -b2- [Hence] one says, قَطَبَ الحِمَارُ عَانَتَهُ i. e. (tropical:) [The wild ass] collected [his herd of wild she-asses]. (A: there distinguished as tropical.) ― -b3- And قَطَبَ القَوْمُ, [أَنْفُسَهُمْ being app. understood,] and ↓ اقطب, (assumed tropical:) The people, or party, assembled themselves together, or congregated, (O, K, TA,) and were guests, and mixed together. (TA.) ― -b4- And قَطَبَ, (A, K,) aor. قَطِبَ , inf. n. قَطْبٌ and قُطُوبٌ; (K, TA;) and ↓ قطّب, (K,) inf. n. تَقْطِيبٌ; (TA;) He contracted the part between his eyes; (A, K;) and grinned, or displayed his teeth, frowning, or contracting his face, and looking sternly, austerely, or morosely; (K, TA;) by reason of drink, &c.: (TA:) or قَطَبَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ, (S, O, Msb,) aor. قَطِبَ , inf. n. قَطْبٌ, (Msb,) he contracted the part between his eyes: (S, O, Msb:) and وَجْهَهُ ↓ قطّب, inf. n. تَقْطِيبٌ, he contracted his face; (S, O;) or did so much. (So accord. to a copy of the S.) ― -b5- And قَطَبَ الشَّرَابَ, (S, A, O, Msb, K,) aor. قَطِبَ , inf. n. قَطْبٌ, (Msb,) He mixed the wine, or beverage; (S, A, O, Msb, K;) as also ↓ اقطبهُ; (S, O, K;) and ↓ قطّبهُ, (O, K, TA,) inf. n. تَقْطِيبٌ. (TA.) ― -b6- And قَطَبَ الاـِنَآءَ He filled the vessel. (K.) ― -b7- قَطَبَ الجُوَالِقَ, (K, TA,) inf. n. قَطْبٌ, (S, O,) He inserted one of the two loops of the [sack called] جوالق into the other, (S, O, K, TA,) on the occasion of making up a load, (TA,) then bent it (S, O, K *) again, (S, O,) [this time, app., back and down,] and put them together [in order, it seems, to insert a stick, so that the middle of one loop should be above the stick and the middle of the other should be beneath it]: (K, TA:) when he does not bend the loop, [app. meaning through the other and then a second time as described above,] the action is termed سَلْقٌ. (S, O, [See سَلَقَ الجُوَالِقَ, in art. سلق.]) -A2- قَطَبَهُ signifies also He angered him; (O, K;) aor. as above [and so, app., the inf. n.]. (O.) -A3- And also, (K, TA,) aor. قَطِبَ , (TA,) inf. n. قَطْبٌ, (S, O,) He cut it, or cut it off: (S, O, K:) but in this instance the ط is substituted for ض. (O.)

2 قَطَّبَ see above, in three places.

4 أَقْطَبَ see the first paragraph, in two places.

قَطْبٌ
قَطْبٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

قُطْبٌ
قُطْبٌ ذ (S, A, O, Msb, K) and ↓ قَطْبٌ and ↓ قِطْبٌ (S, A, O, K, but some reject the second and third of these, TA) and ↓ قُطُبٌ (A, K) and ↓ قُطْبَةٌ, (so in some copies of the K,) or ↓ قَطْبَةٌ, (so in other copies of the K, and thus accord. to the TA, as on the authority of Th,) The axis, or pivot, (T, A, Msb, K,) of iron, (A, K,) of a mill; (T, S, A, O, Msb, K;) the iron thing that is fixed in the middle of the nether stone of a mill; (IAth, TA;) the iron in the nether stone, around which revolves the upper stone, of a mill: (Ham p. 54:) pl. أَقْطَابٌ (A, IAth, O, TA) and قُطُوبٌ (IAth, TA) and قِطَبَةٌ. (O.) ― -b2- Hence, (TA,) القُطْبُ, (S, O, Msb, K,) and accord. to some ↓ القَطْبُ and ↓ القِطْبُ, (MF,) (tropical:) [The pole-star: or the pole of the celestial sphere:] a certain star, (K,) a small star, (ISd, TA,) according to which the kibleh is constructed: (ISd, K, TA:) a star between the جَدْى and the فَرْقَدَانِ, around which the celestial sphere, or firmament, revolves, (S, O, TA,) small and white, and never moving from its place: [but it seems that nebula should be here substituted for star:] Aboo-'Adnلn says that the قظب is a small star always in the midst of the four [stars] of بَنَاتُ نَعْشٍ, [which is evidently a mistake,] never quitting its place, around which revolve the جدى and the فرقدان: but accord. to Ibn-Es-Salلh El-Mohaddith, it is not a star, but a بُقْعَة [meaning a spot, or a nebula,] in the sky, near the جدى, which latter is the [pole-] star whereby the kibleh is known in the northern countries. (TA.) ― -b3- And [hence likewise,] القُطْبُ signifies also (tropical:) The cause, or means, of the subsistence of a thing: and (tropical:) the thing, or point, [or person,] upon which [or upon whom] a thing [such as an affair, and a question,] turns: pl. [as above, i. e.] أَقْطَابٌ and قُطُوبٌ and قِطَبَةٌ. (K, TA.) ― -b4- And (tropical:) The chief, or lord, of a people or tribe; (S, A, O, K;) قُطْبُ بَنِى فُلَانٍ meaning (tropical:) the chief, or lord, of the sons of such a one, upon whom their state of affairs turns [i. e. depends, and by whose government their affairs are regulated]. (S, O, TA.) And قُطْبُ رَحَى الحَرْبِ [lit. The axis, or pivot, of the mill of war, or of the mill of the war,] means (tropical:) the commander of the army. (S, O, TA.) ― -b5- [In the conventional language of the mystics, it is applied to (assumed tropical:) The hierarch of the saints of his generation, who is also called الغَوْثُ, and is supposed to be pre-eminently endued with sanctity, and with thaumaturgic faculties, and to be known as the قُطْب to none but his agents unless he make himself known: at his death, his place is believed to be filled by another.] -A2- [قُطْبٌ also signifies A species of plant:] accord. to AHn, the قُطْب [is a species of plant that] extends upon the ground like ropes, and has a yellow, thorny, or prickly, blossom; when fit to be reaped, and dry, it hurts men to tread upon it; and is round like a pebble: n. un. ↓ قُطْبَةٌ: (O:) [it is said in the K that ↓ القُطْبَةُ is said to signify a certain plant: and the pl. is قُطْبٌ or قُطَبٌ: (thus accord. to different copies: in my MS. copy, the former; and in the CK, the latter, and there said to be like صُرَدٌ: if the former be right, it is a coll. gen. n.:)] or قُطْبٌ and ↓ قُطْبَةٌ signify two species of plants: and the latter is said to be a certain herb, having a fruit, or produce, and berries (حَبّ) like those of the هَرَاس [a tree that bears a kind of drupe]: Lh says that it [app. the قُطْب, the pronoun being masc.,] is a species of thorn, from which diverge three thorns, resembling a حَسَك [here meaning caltrop: the leaves of its stem resemble those of the [species of trefoil called] نَفَل and ذُرق, and قطب is the name of the fruit: and أَرْضٌ قطبة [i. e., accord. to general analogy, ↓ قَطِبَةٌ, like قَصِبَةٌ &c.,] signifies Land in which this kind of plant grows. (TA.) -A3- See also قُطْبَةٌ.

قِطْبٌ
قِطْبٌ ذ : see قُطْبٌ, first and second sentences.

قَطَبٌ
قَطَبٌ ذ , [app. an inf. n. of which the verb is not mentioned, (in the CK قَطْب, but, as is said in the TA, it is مُحَرَّكَة,)] which is forbidden, is One's taking a thing [by measure or weight], and then taking the rest of the commodity by comparing it with the former portion, without measure or weight. (Kr, K, * TA.)

قَطِبٌ
قَطِبٌ ذ : see قَطُوبٌ: -A2- and أَرْضٌ قَطِبَةٌ: see قُطْبٌ, last sentence but one.

قُطُبٌ
قُطُبٌ ذ : see قُطْبٌ, first sentence.

قَطْبَةٌ
قَطْبَةٌ ذ : see قُطْبٌ, first sentence.

قُطْبَةٌ
قُطْبَةٌ ذ : see قُطْبٌ, first sentence: -A2- and again, in the last quarter of the paragraph, in three places. -A3- Also An arrow-head (S, O, K) of small size (O) with which one shoots at a butt: (S, O, K:) accord. to ISd, a small, short, foursided head at the end of an arrow with which one shoots, to the utmost possible distance, at the butts: accord. to Th, the end of an arrow with which one shoots at the butt: accord. to AHn, it is of what are called المَرَامِى [pl. of مِرْمَاةٌ, q. v.]: (TA:) or an arrow with which one contends for superiority in shooting: (A:) [but] accord. to En-Nadr, it is not accounted an arrow: and ↓ قُطْبٌ signifies an arrow-head; occurring in a trad. in this sense. (TA.)

قُطْبَانٌ
قُطْبَانٌ ذ A certain plant. (K.)

قِطِبَّى
قِطِبَّى ذ A certain plant, of which is made rope of twisted strands, or well-twisted rope, (K, TA,) resembling that of the cocoa-nut, the price of which mounts to a hundred deenلrs of ready money, (TA,) and which is better than that made of the fibres of the cocoa-nut. (K, TA.)

قِطَابٌ
قِطَابٌ ذ An admixture (Lth, S, * O, K, TA) in what is drunk and what is not drunk. (Lth, TA.) ― -b2- And قِطَابُ الجَيْبِ, (S, A, O, K, *) from القَطْبُ meaning “ the act of cutting, ” (S, TA,) or from the same as meaning “ the act of bringing, or drawing, together ” two things, (TA,) The opening that is cut out at the neck and bosom of a shirt or the like, for the head to enter into it: (O:) or (tropical:) the part where the two sides of that opening unite: (A, * K, * TA:) or, as AAF says, the lower, or lowest, part of that opening. (TA.)

قَطُوبٌ
قَطُوبٌ ذ (S, O, K) and ↓ قَاطِبٌ (K) [and ↓ قَطِبٌ (occurring in the A in art. دعب, as opposed to دَعِبٌ and لَعِبٌ, to which it seems to be therefore assimilated in form,)] Who contracts the part between his eyes; (S, O, K;) and grins, or displays his teeth, frowning, or contracting his face, and looking sternly, austerely, or morosely; (K;) [or rather the first signifies one who does so much;] applied to a man. (S.) ― -b2- Hence, (TA,) القَطُوبُ and ↓ القَاطِبُ signify The lion. (O, K, TA.)

قَطِيبٌ
قَطِيبٌ ذ Mixed wine or beverage [&c.]; as also ↓ مَقْطُوبٌ. (K.)

قُطَابَةٌ
قُطَابَةٌ ذ A piece of flesh: (Kr, K:) from قَطَبَ signifying “ he cut ” a thing. (TA.)

قَطِيبَةٌ
قَطِيبَةٌ ذ Anything mixed. (TA.) And [particularly] (TA) Camels' milk and sheeps' or goats' milk mixed together: (IAar, S, O, K:) or goats' milk and sheeps' milk mixed together; (K;) which is also called نَخِيسَةٌ: (TA:) or fresh milk, or milk such as is termed حَقِين [q. v.], mixed with اـِهَالَة [or melted fat, &c.]: and i. q. رَثِيئَةٌ [q. v.]. (TA.) ― -b2- See also قَاطِبَة.

قَاطِبٌ
قَاطِبٌ ذ : see قَطُوبٌ, in two places.

جَاؤُوا قَاطِبَةً
جَاؤُوا قَاطِبَةً ذ (tropical:) They came all together: (S, A, * O, Msb, K:) قاطبة being a noun denoting generality, (Sb, S, O,) not used but as a word descriptive of state, in the accus. case: (Sb, S, O, K:) its use otherwise is a vulgar corruption, though allowed by El-Khafلjee: (MF:) or it may be regarded in a phrase such as that above as being in the accus. case as an inf. n.: (IAth, TA:) it is expl. in the T as meaning all together; mixed, one with another. (TA.) And ↓ جَاؤُوا بِقَطِيبَتِهِم means (assumed tropical:) They came with their [whole] company. (K.)

المُقَطَّبُ
المُقَطَّبُ ذ and المُقَطِّبُ and المَقْطِبُ The part between the eyebrows. (TA.)

مَقْطُوٰٰبٌ
مَقْطُوٰٰبٌ ذ : see قَطِيبٌ. ― -b2- قِرْبَةٌ مَقْطُوبَةٌ A water-skin filled. (Lh, O, TA.)

وَجْهٌ مُتَقَطِّبٌ
وَجْهٌ مُتَقَطِّبٌ ذ [A contracted face]. (K in art. بسر.)

##### Türkçe

قَطَبَ
1 **قَطَبَ** ذ , (K, TA,) muzâri‘ı **قَطِبَ** , mastarı **قَطْبٌ**, (TA,) Bir şeyi topladı, getirdi, bir araya topladı yahut bir araya çekti: (K, TA:) bu, aslî anlamdır. (O.) ― -b2- [Bundan dolayı] denir ki: **قَطَبَ الحِمَارُ عَانَتَهُ** yani (mecaz:) [yaban eşeği] [yaban dişi eşeklerden oluşan] sürüsünü topladı. (A: orada mecaz olarak ayrılmıştır.) ― -b3- Ve **قَطَبَ القَوْمُ**, [**أَنْفُسَهُمْ**’in anlaşıldığı görünür,] ve ↓ **اقطب**, (mecaz kabul edilen:) Kavim yahut topluluk, kendi kendilerini bir araya topladılar yahut toplandılar, (O, K, TA,) ve misafir oldular ve birbirine karıştılar. (TA.) ― -b4- Ve **قَطَبَ**, (A, K,) muzâri‘ı **قَطِبَ** , mastarı **قَطْبٌ** ve **قُطُوبٌ**; (K, TA;) ve ↓ **قطّب**, (K,) mastarı **تَقْطِيبٌ**; (TA;) iki gözünün arasındaki kısmı büktü; (A, K;) ve içki vb. sebebiyle, yüzünü buruşturarak yahut yüzünü büzerek ve sert, katı, yahut somurtkan bakarak, sırıttı yahut dişlerini gösterdi; (K, TA:) yahut **قَطَبَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ**, (S, O, Msb,) muzâri‘ı **قَطِبَ** , mastarı **قَطْبٌ**, (Msb,) iki gözünün arasındaki kısmı büktü: (S, O, Msb:) ve **وَجْهَهُ** ↓ **قطّب**, mastarı **تَقْطِيبٌ**, yüzünü büktü; (S, O;) yahut bunu çokça yaptı. (S’nin bir nüshasına göre böyle.) ― -b5- Ve **قَطَبَ الشَّرَابَ**, (S, A, O, Msb, K,) muzâri‘ı **قَطِبَ** , mastarı **قَطْبٌ**, (Msb,) şarabı yahut içeceği karıştırdı; (S, A, O, Msb, K;) bunun gibi ↓ **اقطبهُ**; (S, O, K;) ve ↓ **قطّبهُ**, (O, K, TA,) mastarı **تَقْطِيبٌ**. (TA.) ― -b6- Ve **قَطَبَ الاـِنَآءَ** Kabı doldurdu. (K.) ― -b7- **قَطَبَ الجُوَالِقَ**, (K, TA,) mastarı **قَطْبٌ**, (S, O,) yük hazırlama sırasında, (TA,) [**جُوَالِق** denilen] çuvalın iki halkasından birini ötekine soktu, (S, O, K, TA,) sonra onu (S, O, K *) tekrar, (S, O,) [bu defa, görünüşe göre, geriye ve aşağıya doğru,] büktü ve onları bir araya getirdi [görünüşe göre, bir çubuğu sokmak için; öyle ki bir halkanın ortası çubuğun üstünde ve ötekinin ortası çubuğun altında olsun]: (K, TA:) halkayı bükmediği zaman, [görünüşe göre, ötekinin içinden geçirip sonra yukarıda anlatıldığı üzere ikinci defa yapma anlamında,] bu fiile **سَلْقٌ** denir. (S, O, [**سَلَقَ الجُوَالِقَ**’a bak, **سلق** maddesinde.]) -A2- **قَطَبَهُ** ayrıca “onu öfkelendirdi” demektir; (O, K;) muzâri‘ı yukarıdaki gibidir [ve böylece, görünüşe göre, mastar da]. (O.) -A3- Ve ayrıca, (K, TA,) muzâri‘ı **قَطِبَ** , (TA,) mastarı **قَطْبٌ**, (S, O,) onu kesti yahut ondan kesti: (S, O, K:) fakat bu durumda **ط**, **ض** yerine konmuştur. (O.)

2 **قَطَّبَ**: yukarıya bak, üç yerde.

4 **أَقْطَبَ**: birinci paragrafa bak, iki yerde.

**قَطْبٌ**
**قَطْبٌ** ذ : sonraki paragrafa bak, iki yerde.

**قُطْبٌ**
**قُطْبٌ** ذ (S, A, O, Msb, K) ve ↓ **قَطْبٌ** ve ↓ **قِطْبٌ** (S, A, O, K, fakat bazıları bunların ikincisini ve üçüncüsünü reddeder, TA) ve ↓ **قُطُبٌ** (A, K) ve ↓ **قُطْبَةٌ**, (K’nın bazı nüshalarında böyle,) yahut ↓ **قَطْبَةٌ**, (K’nın diğer nüshalarında böyle, ve TA’ya göre de böyledir, Th’nin rivayetine dayanarak,) Değirmenin demirden ekseni yahut mili; (T, A, Msb, K,) (A, K,) değirmenin; (T, S, A, O, Msb, K;) değirmenin alt taşının ortasına sabitlenen demir şey; (IAth, TA;) değirmenin üst taşının etrafında döndüğü, alt taştaki demir: (Ham s. 54:) çoğulu **أَقْطَابٌ** (A, IAth, O, TA) ve **قُطُوبٌ** (IAth, TA) ve **قِطَبَةٌ**. (O.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) **القُطْبُ**, (S, O, Msb, K,) ve bazılarına göre ↓ **القَطْبُ** ve ↓ **القِطْبُ**, (MF,) (mecaz:) [kutup yıldızı: yahut gök küresinin kutbu:] belli bir yıldız, (K,) küçük bir yıldız, (ISd, TA,) kıblenin kendisine göre kurulduğu: (ISd, K, TA:) **جَدْى** ile **فَرْقَدَانِ** arasında bir yıldız; gök küresinin yahut feleğin etrafında döndüğü, (S, O, TA,) küçük ve beyaz, ve yerinden hiç ayrılmayan: [fakat burada yıldız yerine bulutsu konulması gerekir gibi:] Aboo-’Adnلn der ki **قظب**, dört **بَنَاتُ نَعْشٍ** [yıldızının] daima ortasında olan küçük bir yıldızdır, [bu açıkça bir hatadır,] yerinden hiç ayrılmayan; etrafında **جدى** ve **فرقدان** döner: fakat İbn-Es-Salلh El-Mohaddith’e göre, o bir yıldız değil, gökte **جدى**’ye yakın bir **بُقْعَة**’dir [yani bir leke yahut bulutsu]; **جدى** ise kuzey ülkelerinde kıblenin kendisiyle bilindiği [kutup-] yıldızıdır. (TA.) ― -b3- Ve [bundan yine,] **القُطْبُ** ayrıca (mecaz:) bir şeyin geçiminin sebebi yahut vasıtası demektir: ve (mecaz:) bir şeyin [bir iş ve bir mesele gibi] üzerinde döndüğü şey yahut nokta [yahut kişi]: çoğulu [yukarıdaki gibi, yani] **أَقْطَابٌ** ve **قُطُوبٌ** ve **قِطَبَةٌ**. (K, TA.) ― -b4- Ve (mecaz:) bir kavmin yahut kabilenin reisi yahut efendisi; (S, A, O, K;) **قُطْبُ بَنِى فُلَانٍ** demek (mecaz:) falanın oğullarının, işlerinin kendisine dayandığı [yani bağlı olduğu ve yönetimiyle işlerinin düzenlendiği] reisidir yahut efendisidir. (S, O, TA.) Ve **قُطْبُ رَحَى الحَرْبِ** [lafzen: savaş değirmeninin ekseni yahut mili] demek (mecaz:) ordunun kumandanıdır. (S, O, TA.) ― -b5- [Sûfîlerin ıstılahında, (mecaz kabul edilen:) kendi devrinin velîlerinin hiyerarşi başına uygulanır; ona **الغَوْثُ** da denir; üstün derecede velâyetle ve harikulâde fiil kudretleriyle donatılmış olduğu varsayılır; kendisini tanıtmadıkça, vekilleri dışında kimseye **قُطْب** olarak bilinmediği kabul edilir; ölümünde yerinin bir başkasıyla doldurulduğuna inanılır.] -A2- [**قُطْبٌ** ayrıca bir bitki türü demektir:] AHn’a göre **قُطْب**, yerde ipler gibi uzanan, sarı, dikenli yahut batıcı bir çiçeği olan [bir bitki türüdür]; biçilmeye elverişli olup kuruduğunda, üzerine basan insanlara zarar verir; çakıl taşı gibi yuvarlaktır: tekili ↓ **قُطْبَةٌ**: (O:) [K’da ↓ **القُطْبَةُ**’nin belli bir bitkiyi ifade ettiği söylenir: ve çoğulunun **قُطْبٌ** yahut **قُطَبٌ** olduğu: (farklı nüshalara göre böyle; benim yazma nüshamda birincisi; CK’da ikincisi; ve orada **صُرَدٌ** gibi olduğu söylenir: birincisi doğruysa, bu bir cins topluluk ismidir:)] yahut **قُطْبٌ** ve ↓ **قُطْبَةٌ** iki bitki türünü ifade eder: ve ikincisinin, meyvesi yahut ürünü ve **حَبّ** (tane)leri **هَرَاس**’ınkine benzeyen belli bir ot olduğu söylenir [**هَرَاس** bir tür çekirdekli meyve veren ağaçtır]: Lh der ki o [zamir müzekker olduğundan görünüşe göre **قُطْب**], üç dikenin ayrıldığı, **حَسَك**’e benzeyen bir diken türüdür [burada **حَسَك** “çivili kapan” anlamındadır]; gövdesinin yaprakları **نَفَل** ve **ذُرق** denilen [üçgül türünün] yapraklarına benzer; ve **قطب** meyvenin adıdır: ve **أَرْضٌ قطبة** [yani genel kıyasa göre ↓ **قَطِبَةٌ**, **قَصِبَةٌ** vb. gibi,] bu bitki türünün yetiştiği arazi demektir. (TA.) -A3- **قُطْبَةٌ**’ye de bak.

**قِطْبٌ**
**قِطْبٌ** ذ : **قُطْبٌ**’a bak, birinci ve ikinci cümle.

**قَطَبٌ**
**قَطَبٌ** ذ , [görünüşe göre fiili zikredilmeyen bir mastar; (CK’da **قَطْب**, fakat TA’da söylendiği üzere o **مُحَرَّكَة**’dir,)] ki yasaklanmıştır; bir şeyi [ölçü yahut tartı ile] alıp sonra malın geri kalanını, ölçü yahut tartı olmaksızın, önceki kısma kıyas ederek almak demektir. (Kr, K, * TA.)

**قَطِبٌ**
**قَطِبٌ** ذ : **قَطُوبٌ**’a bak: -A2- ve **أَرْضٌ قَطِبَةٌ**: **قُطْبٌ**’a bak, sondan bir önceki cümle.

**قُطُبٌ**
**قُطُبٌ** ذ : **قُطْبٌ**’a bak, birinci cümle.

**قَطْبَةٌ**
**قَطْبَةٌ** ذ : **قُطْبٌ**’a bak, birinci cümle.

**قُطْبَةٌ**
**قُطْبَةٌ** ذ : **قُطْبٌ**’a bak, birinci cümle: -A2- ve yine, paragrafın son çeyreğinde, üç yerde. -A3- Ayrıca, hedefe atışta kullanılan küçük boy bir ok ucu; (S, O, K) (O) onunla bir hedefe atılır: (S, O, K:) ISd’ye göre, hedeflere mümkün olan en uzak mesafeye atışta kullanılan, okun ucundaki küçük, kısa, dört köşeli bir başlıktır: Th’ye göre, hedefe atışta kullanılan okun ucudur: AHn’a göre, **المَرَامِى** denilenlerdendir [**مِرْمَاةٌ**’nın çoğulu; bkz.]: (TA:) yahut atışta üstünlük için yarışılan bir oktur: (A:) [fakat] En-Nadr’a göre, ok sayılmaz: ve ↓ **قُطْبٌ** bir ok ucu demektir; bir rivayette bu anlamda vârid olmuştur. (TA.)

**قُطْبَانٌ**
**قُطْبَانٌ** ذ Belli bir bitki. (K.)

**قِطِبَّى**
**قِطِبَّى** ذ Belli bir bitki; ondan bükümlü liflerden ip yahut iyi bükülmüş ip yapılır, (K, TA,) Hindistan cevizi lifinden olana benzeyen; bunun fiyatı peşin nakit yüz dinara kadar çıkar, (TA,) ve Hindistan cevizi liflerinden yapılan ipten daha iyidir. (K, TA.)

**قِطَابٌ**
**قِطَابٌ** ذ İçilen ve içilmeyen şeyde bir karışım. (Lth, S, * O, K, TA) (Lth, TA.) ― -b2- Ve **قِطَابُ الجَيْبِ**, (S, A, O, K, *) **القَطْبُ**’tan “kesme fiili” anlamıyla, (S, TA,) yahut iki şeyi “bir araya getirme yahut çekme fiili” anlamıyla aynı kökten, (TA,) gömlek yahut benzerinin boyun ve göğüs kısmında, başın girmesi için kesilip açılan açıklık: (O:) yahut (mecaz:) o açıklığın iki yanının birleştiği yer: (A, * K, * TA:) yahut AAF’nin dediği gibi, o açıklığın alt kısmı yahut en alt kısmı. (TA.)

**قَطُوبٌ**
**قَطُوبٌ** ذ (S, O, K) ve ↓ **قَاطِبٌ** (K) [ve ↓ **قَطِبٌ** (A’da **دعب** maddesinde geçer; **دَعِبٌ** ve **لَعِبٌ**’e karşıt olarak; bu sebeple şekilce ona benzetilmiş görünür,)] iki gözünün arasındaki kısmı büken; (S, O, K;) ve yüzünü buruşturarak yahut yüzünü büzerek ve sert, katı, yahut somurtkan bakarak, sırıtan yahut dişlerini gösteren; (K;) [yahut daha doğrusu birincisi bunu çokça yapan kimseyi ifade eder;] erkeğe uygulanır. (S.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) **القَطُوبُ** ve ↓ **القَاطِبُ** aslan demektir. (O, K, TA.)

**قَطِيبٌ**
**قَطِيبٌ** ذ Karıştırılmış şarap yahut içecek [&c.]; bunun gibi ↓ **مَقْطُوبٌ**. (K.)

**قُطَابَةٌ**
**قُطَابَةٌ** ذ Bir parça et: (Kr, K:) **قَطَبَ**’ın “kesti” anlamından. (TA.)

**قَطِيبَةٌ**
**قَطِيبَةٌ** ذ Karıştırılmış olan herhangi bir şey. (TA.) Ve [özellikle] (TA) deve sütü ile koyun yahut keçi sütünün birbirine karıştırılması: (IAar, S, O, K:) yahut keçi sütü ile koyun sütünün karıştırılması; (K;) buna ayrıca **نَخِيسَةٌ** denir: (TA:) yahut taze süt, yahut **حَقِين** denilen süt [bkz.], **اـِهَالَة** ile [yahut eritilmiş yağ vb. ile] karıştırılmış: ve **رَثِيئَةٌ** ile aynı anlamdadır [bkz.]. (TA.) ― -b2- **قَاطِبَة**’ye de bak.

**قَاطِبٌ**
**قَاطِبٌ** ذ : **قَطُوبٌ**’a bak, iki yerde.

**جَاؤُوا قَاطِبَةً**
**جَاؤُوا قَاطِبَةً** ذ (mecaz:) Hepsi bir arada geldiler: (S, A, * O, Msb, K:) **قاطبة** genelliği bildiren bir isimdir, (Sb, S, O,) ancak mansûb hâlde hâl olarak kullanılır: (Sb, S, O, K:) bunun dışındaki kullanımı, El-Khafلjee’nin cevaz vermesine rağmen, avamca bir bozulmadır: (MF:) yahut yukarıdaki gibi bir ibarede, mastar olarak mansûb sayılabilir: (IAth, TA:) T’de “hep bir arada; birbirine karışmış” diye açıklanır. (TA.) Ve ↓ **جَاؤُوا بِقَطِيبَتِهِم** demek (mecaz kabul edilen:) bütün cemaatleriyle geldiler. (K.)

**المُقَطَّبُ**
**المُقَطَّبُ** ذ ve **المُقَطِّبُ** ve **المَقْطِبُ** Kaşların arasındaki kısım. (TA.)

**مَقْطُوٰٰبٌ**
**مَقْطُوٰٰبٌ** ذ : **قَطِيبٌ**’e bak. ― -b2- **قِرْبَةٌ مَقْطُوبَةٌ** Doldurulmuş su tulumu. (Lh, O, TA.)

**وَجْهٌ مُتَقَطِّبٌ**
**وَجْهٌ مُتَقَطِّبٌ** ذ [Büzülmüş bir yüz]. (K, **بسر** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَطَبَ
قَطَبَ I ( n. ac. قَطْب 1 ),
a.  Gathered, assembled together.

b.  Assembled themselves.

c.  Mixed.

d.  Filled.

e.  Closed the mouth of ( sack ).

f.  Cut, cut off.

g.  Angered.

h.  ( n. ac. قَطْب 1 ,  قُطُوْب 27 ), Frowned, scowled, knit his brows.

i.  [ coll. ], Mended, repaired.

j.  [ coll. ], Extended from wall to wall ( cross-beam ).

قَطَّبَ
قَطَّبَ II ,
a.  see I (c) , ( h ), ( i ).

أَقْطَبَ
أَقْطَبَ IV ,
a.  see I (b) , ( c ).

اِنْقَطَبَ
اِنْقَطَبَ VII
a.  [ coll. ], Was contracted, frowning ( face ).

b.  [ coll. ], Was mended, repaired.

c.  [ coll. ], Failed, ran short ( provisions ).

قَطْب
قَطْب 1 ,
a.  see 3 (a) , ( b ).

قَطْبَة
قَطْبَة 1t ,
a.  see 3 , ( a ).

قِطْب
قِطْب 2 ,
a.  see 3 (a) , ( b ).

قُطْب
قُطْب 3 , ( pl. قِطَبَة 7t ,  قُطُوْب 27 ,  أَقْطَاْب 38 ),
a.  Axis, pivot.

b.  [ art. ], Pole; pole-star.

c.  Chief, lord.

d.  Support, main-stay.

e.  see 3t (c) .

قُطْبَة
قُطْبَة 3t ,
a.  Pole ( of the earth ).

b.  ( pl. قُطَب 9 ), Arrow-head.

c.  A certain plant.

d.  [ coll. ], Stitch.

قُطْبِيّ
قُطْبِيّ 3yi ,
a.  Polar.

قَطِب
قَطِب 5 ,
a.  see 26 (a) .

قُطُب
قُطُب 10 ,
a.  see 3 (a) .

مَقْطِب
مَقْطِب 18
a.  [ art. ], The part between the eyebrows.

قَاْطِب
قَاْطِب 21 ,
a.  see 26 (a) , ( b ).

قِطَاْب
قِطَاْب 23 ,
a.  Mixture, admixture.

b.  Lower part of the opening of a dress.

قُطَاْبَة
قُطَاْبَة 24t ,
a.  Piece of meat.

قَطِيْب
قَطِيْب 25 ,
a.  Mixed.

b.  see 25t (b) .

قَطِيْبَة
قَطِيْبَة 25t ,
a.  Mixture.

b.  Mixture of two sorts of milk.

قَطُوْب
قَطُوْب 26 ,
a.  Frowning; morose, forbidding; grim.

b.  [ art. ], The Lion.

قَطڤبَ
N. P. قَطڤبَ I ,
a.  see 25 (a) .

b.  Filled.

c.  [ coll. ], Stitched.

قَطَّبَ
N. Ag. قَطَّبَ II ,
a.  see 18 .

قَطَّبَ
N. P. قَطَّبَ II ,
a.  see 18 &  N. P. قَطڤبَ I ( c ).

تَقَطَّبَ
N. Ag. تَقَطَّبَ V ,
a.  Contracted, frowning ( face ).

قَطَبًا
قَطَبًا
a.  In the lump.

قِطِبَّى
قِطِبَّى
a.  A certain fibrous plant.

قَاطِبَةً
قَاطِبَةً
a.  All, all together.

نَجْمَة الْقُطْب
نَجْمَة الْقُطْب
a.  The polar star.

##### Türkçe

**قَطَبَ**
**قَطَبَ** I ( n. ac. **قَطْب** 1 ),
a. Topladı, bir araya getirdi.

b. Kendi kendilerine toplandılar.

c. Karıştırdı.

d. Doldurdu.

e. (Çuvalın) ağzını kapattı.

f. Kesti, kesti kopardı.

g. Öfkelendirdi.

h. ( n. ac. **قَطْب** 1 ,  **قُطُوْب** 27 ), Kaşlarını çattı, surat astı, kaşlarını büktü.

i. [ coll. ], Onardı, tamir etti.

j. [ coll. ], Duvardan duvara uzattı (enine kiriş).

**قَطَّبَ**
**قَطَّبَ** II ,
a. I (c) , ( h ), ( i )’ye bak.

**أَقْطَبَ**
**أَقْطَبَ** IV ,
a. I (b) , ( c )’ye bak.

**اِنْقَطَبَ**
**اِنْقَطَبَ** VII
a. [ coll. ], Büzüldü, kaş çatma hâlinde oldu (yüz).

b. [ coll. ], Onarıldı, tamir edildi.

c. [ coll. ], Başarısız oldu, tükendi (erzak).

**قَطْب**
**قَطْب** 1 ,
a. 3 (a) , ( b )’ye bak.

**قَطْبَة**
**قَطْبَة** 1t ,
a. 3 , ( a )’ya bak.

**قِطْب**
**قِطْب** 2 ,
a. 3 (a) , ( b )’ye bak.

**قُطْب**
**قُطْب** 3 , ( pl. **قِطَبَة** 7t ,  **قُطُوْب** 27 ,  **أَقْطَاْب** 38 ),
a. Eksen, mihver.

b. [ art. ], Kutup; kutup yıldızı.

c. Reis, efendi.

d. Dayanak, ana direk.

e. 3t (c)’ye bak.

**قُطْبَة**
**قُطْبَة** 3t ,
a. (Yerin) kutbu.

b. ( pl. **قُطَب** 9 ), Ok ucu.

c. Belli bir bitki.

d. [ coll. ], Dikiş.

**قُطْبِيّ**
**قُطْبِيّ** 3yi ,
a. Kutupsal.

**قَطِب**
**قَطِب** 5 ,
a. 26 (a)’ya bak.

**قُطُب**
**قُطُب** 10 ,
a. 3 (a)’ya bak.

**مَقْطِب**
**مَقْطِب** 18
a. [ art. ], Kaşların arasındaki kısım.

**قَاْطِب**
**قَاْطِب** 21 ,
a. 26 (a) , ( b )’ye bak.

**قِطَاْب**
**قِطَاْب** 23 ,
a. Karışım, katışım.

b. Elbise yakasının açıklığının alt kısmı.

**قُطَاْبَة**
**قُطَاْبَة** 24t ,
a. Et parçası.

**قَطِيْب**
**قَطِيْب** 25 ,
a. Karışmış.

b. 25t (b)’ye bak.

**قَطِيْبَة**
**قَطِيْبَة** 25t ,
a. Karışım.

b. İki çeşit sütün karışımı.

**قَطُوْب**
**قَطُوْب** 26 ,
a. Kaş çatmış; asık suratlı, sert; kasvetli.

b. [ art. ], Aslan.

**قَطڤبَ**
N. P. **قَطڤبَ** I ,
a. 25 (a)’ya bak.

b. Doldurdu.

c. [ coll. ], Dikti.

**قَطَّبَ**
N. Ag. **قَطَّبَ** II ,
a. 18’e bak.

**قَطَّبَ**
N. P. **قَطَّبَ** II ,
a. 18’e ve  N. P. **قَطڤبَ** I ( c )’ye bak.

**تَقَطَّبَ**
N. Ag. **تَقَطَّبَ** V ,
a. Büzüldü, kaş çatma hâlinde oldu (yüz).

**قَطَبًا**
**قَطَبًا**
a. Topak hâlinde.

**قِطِبَّى**
**قِطِبَّى**
a. Belli bir lifli bitki.

**قَاطِبَةً**
**قَاطِبَةً**
a. Hepsi, hep birlikte.

**نَجْمَة الْقُطْب**
**نَجْمَة الْقُطْب**
a. Kutup yıldızı.
