# قطب — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B7%D8%A8/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%A8.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قطب

القاف والطاء والباء معهما
ق ط ب، ط ب ق، ق ب ط مستعملات قطب: القُطبُ: نبات.
والقُطُوبُ والقَطبُ: تزوي ما بين العينين عند العبوس، وقَطَبَ يقطِبُ قَطْباً وقَطَّبَ يُقطَّبُ تقطيباً.
وقاطِبةٌ: اسم يحمل كل جيل من الناس، تقول: جاءت العرب قاطِبةً.
والقِطابُ: المزاج لما يشرب وما لا يشرب.
قال أبو فروة: قدم فريغون بجارية قد اشتراها من الطائف، فصيحة، قال: فدخلت عليها وهي تعالج شيئاً.
فقلت: ما هذا? فقالت: هذه غِسلةٌ.
فقلت: وما أخلاطها? فقالت: آخذ الزبيب الجيد فألقي لزجه وألجنه وأعثنه بالوخيف وأقطِبُه. والتعثن: التدخن، وقال:
يشرب الطرم والصريف قِطاباً
والطِّرمُ: العسل، والصريف: اللبن الحازر الحامض، وقِطاباً أي مِزاجاً، والقاطِبُ هو المازج، قال الكميت:
ولا أعد كـأنـي كـنـت شـاربـه		ما صرف الشاربون الخمر أو قَطَبُوا
أي مَزَجُوا.
والقُطبُ: كوكب بين الجدي والفرقدين، صغير أبيض لا يبرح موضعه، شبه بقطب الرحى.
وقُطبُ الرحى: الحديدة التي في الطبق الأسفل من الرحيين يدور عليها الطبق الأعلى. وتدور الكواكب على هذا الكوكب.
والقُطبةُ: نصل صغير مربع في السهم ترمى به الأغراض.
طبق: الطَّبَقُ: عظيم رقيق يفصل بين الفقارين، وطَبِّقَ بالسيف عنقه أي أبانه.
والطَبَقُ: كل غطاء لازم، ويقال: أطبقت الحقة وشبهها.
ويقال: أطبَقَ الرحيين أي طابق بين حجريها، ومثله إِطباقُ الحنكين.
والسموات طباقٌ بعضها فوق بعض، الواحدة طبقةٌ، ويذكر فيقال: طَبَقٌ واحد.
والطَّبَقَةُ: الحال، ويقال: كان فلان على طبقات شتى من الدنيا، أي حالات.
وقوله تعالى: "لتركبن طَبَقاً عن طبق" أي حالاً عن حال يوم القيامة.
والطَّبَقُ: جماعة من الناس يعدلون طبقاً مثل جماعة.
وفي المثل: "وافق شن طَبَقهُ"، وشن قبيلة من عبد القيس أبروا على من حولهم فصادفوا قوماً قهروهم فقيل ذلك. ومن جعل الشن من القرب استحال لأن الشن لا طبق له.
وأطبَقَ القوم على هذا الأمر أي اجتمعوا وصارت كلمتهم واحدة.
وطابَقَتِ المرأة زوجها إذا واتته على كل الأمور كما قالت، فتلكم طابقت واستقرت، "شبه النوق بالنساء".
والمُطابَقَةُ في المشي كمشي المقيد، قال عدي:
وطابَقتُ في الحجلين مشي المقيد
وطابَقْتُ بين الشيئين: جعلتهما على حدو واحد وألزقتهما فيسمى هذا المُطابَقَ، والمُطَبَّقُ: شبه اللؤلؤ إذا قشر اللؤلؤ أخذ قشره فألزق بالغراء ونحوه بعضه على بعض فيصير لؤلؤاً أو شبهه.
وانطَبَقَ فعل لازم.
وتقول: لو تَطَبَّقَتِ السماء على الأرض ما فعلت.
وفي الحديث: "لله مائة رحمة، كل رحمة منه كطِباق الأرض" أي تغشى الأرض كلها.
قبط: القِبْط أهل مصر وبنكها، والنسبة إليهم قِبْطيُّ وقِبْطيّةٌ، ويجمع على قَباطيّ، وهو ثياب بيض من كتان يتخذ بمصر فلما ألزمت هذا الاسم غيروا اللفظ ليعرف، قالوا: إنسان قبطي، وثوب قُبْطِيٌّ.
والقُبَّيْطَى: الناطف، وإذا ذكروا قالوا: قُبَّيْطٌ وناطف، وإذا أنثوا قالوا قُبَّيْطَى.

### Türkçe

**القاف** ve **الطاء** ve **الباء** onlarla birlikte

ق ط ب، ط ب ق، ق ب ط kullanımdadır. **قطب**: **القُطبُ**: bir bitki.
Ve **القُطُوبُ** ve **القَطبُ**: kaş çatmada iki göz arasının büzülmesidir; ve **قَطَبَ** **يقطِبُ** **قَطْباً** ve **قَطَّبَ** **يُقطَّبُ** **تقطيباً**.
Ve **قاطِبةٌ**: insanlardan her nesli kapsayan bir isim; dersin ki: Araplar **قاطِبةً** geldi.
Ve **القِطابُ**: içilen ve içilmeyen şey için karışım (mizaç).

Ebû Furve dedi: Tâif’ten satın aldığı bir câriye ile Ferîgûn geldi; fasih (dili düzgün). Dedi ki: Yanına girdim; o bir şeyi işliyordu.
Dedim: Bu nedir? Dedi ki: Bu bir **غِسلةٌ**.
Dedim: Karışımları nedir? Dedi ki: İyi kuru üzümü alırım; yapışkanını atarım; onu yoğururum; onu **الوخيف** ile mayalandırırım ve onu **أقطِبُه**. Ve **التعثن**: **التدخن**’dir. Ve dedi ki:
يشرب الطرم والصريف قِطاباً
Ve **الطِّرمُ**: baldır; ve **الصريف**: ekşi, keskin (yoğun) süt; ve **قِطاباً** yani bir karışım (mizaç). Ve **القاطِبُ** karıştırandır. Kümeyt dedi ki:
ولا أعد كـأنـي كـنـت شـاربـه		ما صرف الشاربون الخمر أو قَطَبُوا
Yani: karıştırdılar.

Ve **القُطبُ**: Oğlak ile iki **الفرقدين** arasında bir yıldızdır; küçük, beyaz; yerinden ayrılmaz; değirmen miline benzetilmiştir.
Ve **قُطبُ الرحى**: iki değirmen taşından alt tabaktaki demir; üst tabak onun üzerinde döner. Ve yıldızlar bu yıldızın üzerinde döner.
Ve **القُطبةُ**: okta hedeflere atılan, küçük kare bir temren.

**طبق**: **الطَّبَقُ**: iki omur arasında ayıran büyük, ince (bir şey); ve “kılıçla boynunu **طَبِّقَ** etti” yani onu ayırdı.
Ve **الطَبَقُ**: gerekli (sıkı) her örtüdür; ve denir: **أطبقت** sandığı ve benzerini.
Ve denir: **أطبَقَ** iki değirmen taşını; yani iki taşının arasında uygunluk yaptı; bunun benzeri: iki çenenin **إِطباقُ**’ı.
Ve gökler **طباقٌ**dur; bir kısmı bir kısmının üstündedir; birine **طبقةٌ** denir; ve müzekker olarak da zikredilir, denir ki: tek bir **طَبَقٌ**.
Ve **الطَّبَقَةُ**: hâldir; ve denir: falan kimse dünyanın çeşitli **طبقات**ı üzerindeydi; yani hâller.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “لتركبن **طَبَقاً** عن **طبق**” yani kıyamet gününde bir hâlden bir hâle.
Ve **الطَّبَقُ**: insanlardan bir topluluktur; bir topluluk gibi bir **طبق**a denk olurlar.
Ve meselde: “وافق شن **طَبَقهُ**”; ve **شن** Abdülkays’tan bir kabiledir; çevrelerindekilere üstün geldiler; bir kavme rastladılar, onları yendiler; bunun üzerine bu denildi. Ve **الشن**’i kırbalardan yapan kimse için bu imkânsız olur; çünkü **الشن**’in **طبق**ı yoktur.
Ve kavim bu iş üzerine **أطبَقَ** etti; yani toplandılar ve sözleri bir oldu.
Ve kadın kocasına **طابَقَت** ettiğinde: her işte ona uyduğunda—dediği gibi—işte o, **طابقت** etti ve yerleşti; “dişi develeri kadınlara benzetti”.
Ve yürüyüşte **المُطابَقَةُ**, bağlı kimsenin yürüyüşü gibidir. Adî dedi ki:
وطابَقتُ في الحجلين مشي المقيد
Ve iki şey arasında **طابَقْتُ**: ikisini tek bir hizaya getirdim ve ikisini yapıştırdım; buna **المُطابَقَ** denir. Ve **المُطَبَّقُ**: inci kabuğu gibidir; inci soyulduğunda kabuğu alınır; tutkal ve benzeriyle bir kısmı bir kısmına yapıştırılır; böylece inci veya onun benzeri olur.
Ve **انطَبَقَ** lâzım bir fiildir.
Ve dersin: gök yerin üzerine **تَطَبَّقَت** olsaydı, yapmazdı.
Ve hadiste: “Allah’a yüz rahmet vardır; O’ndan her bir rahmet yerin **طِباق**ı gibidir” yani yerin tamamını kaplar.

**قبط**: **القِبْط** Mısır halkı ve **بنكها**’sıdır; onlara nisbet **قِبْطيُّ** ve **قِبْطيّةٌ**’dir; **قَباطيّ** üzerine cem edilir; o, Mısır’da yapılan ketenden beyaz elbiselerdir. Bu ismi (bu adlandırmayı) gerekli kıldıklarında, bilinsin diye lafzı değiştirdiler; dediler ki: **إنسان قبطي** ve **ثوب قُبْطِيٌّ**.
Ve **القُبَّيْطَى**: **الناطف**’tır; zikrettiklerinde “**قُبَّيْطٌ** ve **ناطف**” derler; müennes yaptıklarında “**قُبَّيْطَى**” derler.
