# قطر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B7%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قطر

القاف والطاء والراء معهما
ق ط ر، ق ر ط، ط ر ق، ر ق ط مستعملات قطر: القَطْر والقَطَرانُ مصدر قَطرَ الماء.
والقِطارُ: قِطارُ الإبل بعضها إلى بعض على نسق واحد.
والقِطارُ: جماعة القَطْر.
واشتق اسم المِقْطَرةِ منه لان من حبس فيها صار على قِطارٍ واحد، مضموم بعضها إلى بعض، ويقال لها: الفلق، تجعل أرجلهم في خروق، وكل خرق على قدر ساق الرجل والقِطْرُ: النحاس الذائب.
والقُطْرُ: الشق، قال ابن مسعود: "لا يعجبنك ما ترى من الرجل حتى ترى على أي قُطْرَيْهِ يقع" أي على جنبيه يقع في خاتمة عمله.
والأقطارُ: النواحي.
والقُطْرُ: عود يتبخر به.
وأقطارُ الفرس: ما أشرف منه مثل كائبته وعجزه ورأسه.
وأقطار الجبل: أعاليه.
وقَطور: اسم نبات، سوادية.
والَقطِرانُ، ويخفف في لغة، ما يتحلب من شجر الأبهل، يطبخ فيتحلب منه.
وقَطَّرْتُ فلاناً تقطيراً: صرعته صرعة شديدة، قال:
قد علمتْ سلمَى وجاراتُها		ما قَطَّرَ الفارسَ إلا أنـا
وقال:
.... ... ... ... كـأنـمـا		تَقَطَّرَ من أعلى يفاعٍ مُقَطَّعُ
أي كأنما خر.
وبعير قاطِرٌ لا يزال يقطر بوله.
وأقطارّ النبت اقطيراراً واقطَرَّ اقطِراراً أي أخذ في الانثناء والإعوجاج قبل الهيج ثم يهيج فيصفر.
قرط: القِرَطةُ: جماعة القرط في شحمة الأذن، وجارية مُقَرَّطةٌ.
والقِراطُ: شعلة السراج، والجميع أقرِطةٌ.
والقُرْطةُ: شبه حبة في المعزى، ويقال: في أولاد المعزى، وهو أن يكون للعنز أو التيس زنمتان معلقتان من أذنيها، فهي قَرطاءُ، والذكر أقرَطُ، مُقَرَّطٌ، يستحب في التيس لأنه يكون مئناثاً، والفعل: قَرِطَ يَقرَطُ قَرَطاً.
طرق: طرَقتُ منزلاً أي جئته ليلاً.
والطَّرْقُ: نتف الصوف بالمطرقة.
والمِطْرَقة للحدادين. وهي دون الفطيس وفي مثل ضربك بالفطيس خير من المطرقة.
والطرِّاقُ: الحديد يعرض ثم يدار فيجعل بيضة أو ساعداً أو نحوه، فكل صنعة على حدة طِراقٌ.
وجلد البغل إذا عزل عنه الشراك، وكل خصفة تخصف بها النعل فيكون حذوها سواء فهو طِراقٌ، قال الشماخ يصف الحمير حين صلبت حوافرها:
كساها من الصيداء نعلاً طِراقها		حَوامي الكُراعِ والقنانُ النواشزُ
الصَّيْداءُ: أرض حجارتها الحصى. وطِراقُ الترس: أن يقور جلد على مقدار الترس فتلزق به ترس مُطْرَقٌ.
والطَّريقُ مؤنث، وكل أخدود من أرض أو صنفة من ثوب أو شيء ملزق بعضه ببعض فهو طريقة.
والسماوات والأرضون طَرائقُ بعضها فوق بعض.
وفلان على طريقة حسنة أو سيئة أي على حال.
والطريقةُ من خلق الإنسان: لين وانقياد، وتقول: إن في طريقةِ فلان لعندأوة أي في لينه أحياناً بعض العسر.
والطُّرْقةُ بمنزلة الطريقة من طرائقِ الأشياء المُطارَق، بعضها على بعض ممن وشي أو بناء أو غير ذلك، وإذا نضد فهو مُطارَقٌ، وطارَقتُ بعضه على بعض، والفعل اللازم أطرق أي أطرَقَتْ طَرائِقُه بمنزلة قدامى الجناح مُطْرَقٌ بعضه على بعض.
وطَرْقُ الفحل: ضرابه لسنة.
واستَطْرَقَ فلان فلاناً فحلاً أي أعطاه فحلاً ليضرب في إبله.
وكل امرأة طَروقةُ زوجها، ويقال للمتزوج: كيف طروقتُكَ.
وكل ناقة طَروقةُ فحلها، نعت لها من غير فعل.
والعالي من الكلام أن الطَّروقة للقلوص التي بلغت الضراب، والتي يرب بها الفحل فيختارها من الشول فهي طروقته.
والطّارقةُ: ضرب من القلائد.
وقوله تعالى: "والسماء والطّارق"، يقال: الطارق كوكب الصبح.
والإِطراقُ: السكوت، قال:
فأطْرَقَ إطراقَ الشجاعِ ولو يرَى		مساغاً لِنابيهِ الشُّجاع لصَمَّـمـا
وأم طريق: الضبع إذا دخل الرجل عليها وجارها قال: أَطرِقي أم طريق ليست الضبع هاهنا.
ورجل طِرِّيقٌ: كثير الإطراقِ. والكروان الذكر اسمه طِرَّيقٌ، لأنه إذا رأى أحداً سقط على الأرض فأطرَقَ، يقال هذا إذا صادوه، فإذا رأوه من بعيد أطافوا به، ويقول بعضهم: أطرِقْ كرى فإنك لا ترى ما أرى هاهنا كرى، حتى يكون قريباً منه فيضربه بعصا، أو يلقي عليه ثوباً فيأخذه.
والطَّرْقُ: خط بالأصابع في الكهانة، تقول: طَرَقَ يطرُقُ طَرْقاً، قال:
من تحزى عاطساً أو طَرَقا
والطَّرْقُ: كل صوت من العود ونحوه طَرْقٌ على حدة، تقول: تضرب هذه الجارية كذا وكذا طرْقاً.
والطِّرْقُ: الشحم، قال:
إني وأتي ابن غـلاقٍ لـيقـرينـي		كغابط الكلب يبغي الطِّرقَ في الذنب
والطِّرقُ: حبالة يصاد بها الوحش تتخذ كالفخ.
والطَّرقُ: من مناقع الماء يكون في بحائر الأرض، قال رؤبة:
للعد إذ أخلفه ماء الطَّرق
ويقال: بل هو موضع.
والطَّرقُ: ماء بالت فيه الدواب فاصفر، وطرقته الإبل تطرقه طرقاً. وماء طَرقٌ، قال:
وقال الذي يرجوا العلالة وزعـوا		عن الماء لا يطرق وهن طَوارقُهُ
فما زلن حتى عاد طَرْقاً وشبـنـه		بأصفر تذريه سـجـالاً أيانـقـه
وطَرَّقَتِ المرأة، وكل حامل، تَطريقاً إذا خرج من الولد نصفه ثم احتبس بعض الاحتباس فيقال: طرقت ثم تخلصت.
ورِجلٌ طَرْقاءُ: معوجة الساق، ومن غير فحج: في عقبها ميل.
والطَّرْق: الضرب بالحصى، قال الشاعر:
لعمركَ ما تدري الطَّوارِقُ بالحصى		ولا زاجرات الطير ما الله صانـع
رقط: دجاجة رَقْطاءُ: مبرقشة.

### Türkçe

القاف والطاء والراء معهما
ق ط ر، ق ر ط، ط ر ق، ر ق ط kullanımdadır. **قطر**: **القَطْر** ve **القَطَرانُ**; **قَطرَ الماء**’ın mastarıdır.
Ve **القِطارُ**: develerin, bir düzen üzere, bazısının bazısına (bağlanması).
Ve **القِطارُ**: **القَطْر**’ün topluluğu.
Ve ondan **المِقْطَرةِ** ismi türetilmiştir; çünkü içine hapsedilen kimse, bir tek **قِطارٍ** üzere olur; bazısı bazısına bitiştirilmiş (halde). Ve ona **الفلق** denilir; ayaklarını deliklere koyarlar; her delik, adamın baldırı ölçüsüncedir. Ve **القِطْرُ**: erimiş bakırdır.
Ve **القُطْرُ**: yarık; İbn Mesud dedi ki: “Erkekten gördüğün şey seni hayran bırakmasın; ta ki onun hangi iki **قُطْرَيْهِ** üzerine düştüğünü görene kadar”; yani işinin sonu itibarıyla iki yanından hangisi üzerine düşer.
Ve **الأقطارُ**: taraflar.
Ve **القُطْرُ**: onunla buhur yapılan bir çubuk.
Ve **أقطارُ الفرس**: ondan yüksek olan şeyler; küreği, sağrısı ve başı gibi.
Ve **أقطار الجبل**: onun yükseklikleri.
Ve **قَطور**: bir bitkinin adıdır; karalığı (siyahlığı) vardır.
Ve **الَقطِرانُ**—bir dilde hafifletilir—**الأبهل** ağacından sızan şeydir; pişirilir de ondan sızar.
Ve **قَطَّرْتُ** falanı **تقطيراً**: onu şiddetli bir devirmeyle devirdim; dedi ki:
قد علمتْ سلمَى وجاراتُها		ما قَطَّرَ الفارسَ إلا أنـا
Ve dedi ki:
.... ... ... ... كـأنـمـا		تَقَطَّرَ من أعلى يفاعٍ مُقَطَّعُ
Yani sanki düşmüş gibi.
Ve **بعير قاطِرٌ**: bevli damlamaya devam eden (deve).
Ve bitki **أقطارّ** oldu, **اقطيراراً**; ve **اقطَرَّ** oldu, **اقطِراراً**; yani heyecandan (kurumadan) önce bükülmeye ve eğriliğe yöneldi; sonra heyecanlanır da sararır.

**قرط**: **القِرَطةُ**: kulağın yumuşağında **القرط**’un topluluğu; ve **جارية مُقَرَّطةٌ**.
Ve **القِراطُ**: kandilin alevi; hepsi **أقرِطةٌ**’dır.
Ve **القُرْطةُ**: keçide bir taneye benzer (şey); ve denilir ki: keçi yavrularında; o da şudur: dişi keçinin yahut tekenin, iki kulağından asılı iki zünnâmesi olması; o halde o **قَرطاءُ**’dır; erkek ise **أقرَطُ**’tır, **مُقَرَّطٌ**; tekede sevilir; çünkü o dişileşmiş olur. Fiil: **قَرِطَ** **يَقرَطُ** **قَرَطاً**.

**طرق**: **طرَقتُ** bir eve; yani ona geceleyin geldim.
Ve **الطَّرْقُ**: yünü çekiçle yolmak.
Ve **المِطْرَقة** demirciler içindir; o, **الفطيس**’ten aşağıdır; ve “**الفطيس** ile vurman, **المطرقة**’dan hayırlıdır” meselinde (geçer).
Ve **الطرِّاقُ**: demirin, enine getirildikten sonra döndürülüp yumurta yahut kol (parçası) yahut benzeri yapılmasıdır; her sanat, başlı başına bir **طِراقٌ**’tır.
Ve katırın derisi—ondan kayış ayrıldığında—ve nalın yamandığı her yama; onunla nalın hizası eşit olursa o **طِراقٌ**’tır. **الشماخ** katırları, toynakları sertleştiğinde vasfederek dedi ki:
كساها من الصيداء نعلاً طِراقها		حَوامي الكُراعِ والقنانُ النواشزُ
**الصَّيْداءُ**: taşları çakıl olan yer. Ve **طِراقُ الترس**: kalkan ölçüsünce bir derinin oyulmasıdır; sonra ona **ترس مُطْرَقٌ** yapıştırılır.
Ve **الطَّريقُ** müennestir; yerden her hendek yahut kumaştan bir tür yahut bazısı bazısına yapışık olan herhangi bir şey, o bir **طريقة**’dır.
Ve gökler ve yerler, bazısı bazısının üstünde, **طَرائقُ**tır.
Ve falan, iyi yahut kötü bir **طريقة** üzeredir; yani bir hal üzeredir.
Ve insanın huyundan **الطريقةُ**: yumuşaklık ve boyun eğiştir. Ve dersin ki: “Falanın **طريقةِ**sinde elbette bir **عندأوة** vardır”; yani onun yumuşaklığında bazen bir miktar zorluk vardır.
Ve **الطُّرْقةُ**, nakış yahut bina yahut başka şeyden, bazısı bazısının üstünde olan, **المُطارَق** şeylerin **الطريقة**sı menzilesindedir; ve dizilince o **مُطارَقٌ** olur. Ve ben bazısını bazısının üstüne **طارَقتُ**; ve lâzım fiil **أطرق**’tur; yani onun **طَرائِقُ**i, kanadın ön tüyleri menzilesinde, bazısı bazısının üstüne **مُطْرَقٌ** oldu.
Ve **طَرْقُ الفحل**: onun bir yıl boyunca çiftleşmesidir.
Ve falan, falandan bir aygırı **استَطْرَقَ**; yani ona, develerinde çiftleşsin diye bir aygır verdi.
Ve her kadın, kocasının **طَروقةُ**sudur; ve evliye denilir: “Senin **طروقتُكَ** nasıldır?”
Ve her dişi deve, aygırının **طَروقةُ**sudur; ona, fiilsiz olarak sıfat olur.
Ve sözün yükseği (aslı) şudur ki: **الطَّروقة**; çiftleşme çağına ulaşmış **القلوص** içindir; ve aygırın, **الشول** arasından seçip üzerine bindiği (dişi deve) onun **طروقته**’sidir.
Ve **الطّارقةُ**: gerdanlıkların bir türüdür.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**والسماء والطّارق**”; denilir ki: **الطارق** sabah yıldızıdır.
Ve **الإِطراقُ**: susmaktır; dedi ki:
فأطْرَقَ إطراقَ الشجاعِ ولو يرَى		مساغاً لِنابيهِ الشُّجاع لصَمَّـمـا
Ve **أم طريق**: adam onun yanına girip ona komşu olunca sırtlan; dedi ki: “**أَطرِقي أم طريق**; burada sırtlan yoktur.”
Ve **رجل طِرِّيقٌ**: çok **الإطراقِ** eden (çok susan). Ve erkek **الكروان**’ın adı **طِرَّيقٌ**’tır; çünkü birini görünce yere düşer de **أطرَقَ** eder. Denilir ki: bu, onu avladıklarında böyledir; onu uzaktan görünce etrafını sararlar; ve bazısı der ki: “**أطرِقْ كرى**; çünkü burada benim gördüğümü sen görmezsin, ey **كرى**”; ta ki ona yakın olunca, ona bir değnekle vurur; yahut üzerine bir elbise atar da onu alır.
Ve **الطَّرْقُ**: kâhinlikte parmaklarla çizgi çekmektir; dersin ki: **طَرَقَ** **يطرُقُ** **طَرْقاً**; dedi ki:
من تحزى عاطساً أو طَرَقا
Ve **الطَّرْقُ**: ud ve benzerinden her ses, başlı başına bir **طَرْقٌ**tur; dersin ki: bu cariye şu kadar şu kadar **طرْقاً** çalıyor.
Ve **الطِّرْقُ**: iç yağ; dedi ki:
إني وأتي ابن غـلاقٍ لـيقـرينـي		كغابط الكلب يبغي الطِّرقَ في الذنب
Ve **الطِّرقُ**: onunla yabanın avlandığı bir tuzaktır; kapan gibi yapılır.
Ve **الطَّرقُ**: su birikintilerinden, yerin gölcüklerinde olan (şey); **رؤبة** dedi ki:
للعد إذ أخلفه ماء الطَّرق
Ve denilir ki: bilakis o bir yerdir.
Ve **الطَّرقُ**: hayvanların içine bevlettiği, sararan sudur; ve develer onu **طرقاً** ile **تطرقه** eder. Ve **ماء طَرقٌ**; dedi ki:
وقال الذي يرجوا العلالة وزعـوا		عن الماء لا يطرق وهن طَوارقُهُ
فما زلن حتى عاد طَرْقاً وشبـنـه		بأصفر تذريه سـجـالاً أيانـقـه
Ve kadın—ve her hamile—**تَطريقاً** ile **طَرَّقَتِ**; çocuk(ların) yarısı çıkıp sonra bir miktar tutulunca; “**طرقت**” denir; sonra kurtuldu.
Ve **رِجلٌ طَرْقاءُ**: bacağı eğri; ve **فحج** olmaksızın: topuğunda bir meyil vardır.
Ve **الطَّرْق**: çakıl ile vurmadır; şair dedi ki:
لعمركَ ما تدري الطَّوارِقُ بالحصى		ولا زاجرات الطير ما الله صانـع

**رقط**: **دجاجة رَقْطاءُ**: alacalı.
